avrupa sosyal Şarti ve uygulamasi hakan ataman archiv/ortak yayınlar/2010... · avrupa...

Click here to load reader

Post on 30-Aug-2019

3 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • AVRUPA SOSYAL ARTI VE UYGULAMASI*

    Hakan ATAMAN

    nsan Haklar Gndemi Dernei 2010 /Ankara

    * Bu kitap Friedrich-Ebert-Stiftung'un (FES) desteiyle hazrlanm ve baslmtr.

  • AVRUPA SOSYAL ARTI VE UYGULAMASI

    NSAN HAKLARI GNDEM DERNE Bu kitap parayla satlamaz. nsan haklarnn yaygnlatrlmas amacyla

    yaplan ve ticari olmayan etkinliklerde serbeste kullanlabilir. Kitapta yer alan metinlerin yeniden basm konusunda ltfen nsan Haklar Gndemi

    Derneine dannz.

    Birinci Bask: Ankara, 2010

    ISBN:

    Hazrlayan: Hakan ATAMAN

    Bask ve Cilt GRM MATBAASI

    0312 384 22 23

    NSAN HAKLARI GNDEM DERNE

    Gniz Sok. 38/8 06700 Kavakldere-Ankara/TRKYE Tel: 0312 428 06 10-11 Fax: 0312 428 06 13

    E-mail: [email protected] www.rightsagenda.org

    Bu kitap Friedrich-Ebert-Stiftung'un (FES) desteiyle hazrlanm ve baslmtr.

  • indekiler

    Sunu .................................................................................................... 1

    A. Kavramsal ve Tarihsel ereve .................................................... 3

    1. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar nelerdir? .................................. 3 2. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar neden nemlidir? .................. 14 3. Avrupa Sosyal Haklar art nedir? .................................................. 22 4. Avrupa Sosyal Haklar Komitesi nedir ve nasl alr?................... 31 5. Kolektif (toplu) ikayet usul nedir?............................................... 38 6. Hkmetler Komitesi nedir? ........................................................... 43 7. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi nedir?..................................... 43

    B.Avrupa Sosyal artndaki Haklar: Yorumlar, rnek

    Davalar ve Tavsiyeler........................................................................ 47

    Grup 1: alma, eitim, frsat eitlii ............................................ 47 1.1 alma hakk (Madde 1) ............................................................. 47 1.2 Mesleki rehberlik hakk (Madde 9) ............................................... 56 1.3 Mesleki eitim hakk (Madde 10) ................................................ 60 1.4 Engellilerin toplumsal yaamda bamsz olma, sosyal btnleme ve katlma hakk (Madde 15) .......................................... 64 1.5 Dier szlemeci taraflarn lkelerinde gelir getirici bir i edinme hakk (Madde 18).................................................................... 68 1.6 stihdam ve meslek konularnda cinsiyete dayal ayrm yaplmakszn frsat eitlii ve eit muamele grme hakk (Madde 20) ..................... 72 1.7 akdinin sona erdii durumlarda korunma hakk (Madde 24) .... 74 1.8 verenlerinin iflas halinde alanlarn haklarnn korunmas hakk (Madde 25) ................................................................................ 76 Grup 2: Salk, sosyal gvenlik ve sosyal koruma ......................... 78 2.1 Gvenli ve salkl alma koullar hakk (Madde 3)................. 78 2.2 Saln korunmas hakk (Madde 11) .......................................... 81 2.3 Sosyal gvenlik hakk (Madde 12)................................................ 83 2.4 Sosyal ve tbbi yardm hakk (Madde 13) ..................................... 89 2.5 Sosyal refah hizmetlerinden yararlanma hakk (Madde 14).......... 92 2.6 Yallarn sosyal korunma hakk (Madde 23) ............................... 93 2.7 Toplumsal dlanma ve yoksullua kar korunma hakk (Madde 30) ............................................................................... 95

  • Grup 3: alanlarn haklar............................................................ 97 3.1 Adil alma koullar hakk (Madde 2) ........................................ 97 3.2 Adil bir cret hakk (Madde 4) ................................................... 104 3.3 rgtlenme hakk (Madde 5) ...................................................... 107 3.4 Toplu pazarlk hakk (Madde 6) .................................................. 108 3.5 Bilgilendirilme ve danlma hakk (Madde 21).......................... 111 3.6 alma koullarnn ve alma ortamnn dzenlenmesine ve iyiletirilmesine katlma hakk (Madde 22)....................................... 112 3.7 Onurlu alma hakk (Madde 26)............................................... 113 3.8 alanlarn temsilcilerinin iletmede korunma ve kolaylklardan yararlanma hakk (Madde 28) ........................................................... 115 3.9 alanlarn toplu iten karma srecinde bilgilendirilme ve danlma hakk (Madde 29).............................................................. 115 Grup 4: ocuklar, aileler ve gmenler ........................................ 116 4.1 ocuklarn ve genlerin korunmas hakk (Madde 7) ................. 116 4.2 alan kadnlarn analnn korunmas hakk (Madde 8) ......... 123 4.3 Ailenin sosyal, yasal ve ekonomik korunma hakk (Madde 16) . 126 4.4 ocuklarn ve genlerin sosyal, yasal ve ekonomik korunma hakk (Madde 17) ............................................................... 127 4.5 alan gmenlerin ve ailelerinin korunma ve yardm hakk(Madde 19) ................................................................... 131 4.6 Ailevi sorumluluklar olan alanlarn frsat eitlii ve eit muamele grme hakk (Madde 27) ............................................. 137 4.7 Konut hakk (Madde 31) ............................................................. 139 C. Avrupa Sosyal artnn Taraf Devletler Tarafndan Uygulanmas ................................................................ 143 Sonu ................................................................................................ 147 Ekler ................................................................................................. 149 Ek 1: Avrupa Sosyal art ................................................................ 149 Ek 2: Avrupa Sosyal artna Deiiklik Getiren Protokol (Torino Protokol)............................................................................. 169 Ek 3: Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art ................................. 175 Ek 4: Avrupa Sosyal artna Kolektif (Toplu) ikyet Sistemi Getiren Ek Protokol........................................................................... 207

  • Sunu

    nsan haklarnn evrensellii, btnsellii ve devredilmezlii ilkesi, ayn zamanda bu haklarn karlkl bir iliki ve bamlk iinde olmasn salamaktadr. Dolaysyla evrensel olarak kabul edilmi ve saygn bir yere konmu bulunan insan haklar metinlerinin arasnda herhangi bir hiyerari veya nem derecesi bulunmamaktadr. Bununla birlikte, dnemsel olarak ve ayn zamanda ihtiyalara paralel bir ekilde insan haklar savunucular baz haklar, tematik olarak n plana kartabilmektedirler. Nitekim son yllarda, dier btn eylerin yan sra, yoksulluk ve yoksulluun yaratt sosyal dlanma sk bir ekilde dile getirilmektedir. Bu durum ister istemez ekonomik ve sosyal haklarn savunulmas konusunda yaplan tartmalar hararetlendirmi bulunmaktadr. Bu adan bakldnda Avrupa Sosyal art olduka kapsaml ve balayc olan hukuki bir metin olarak karmza kmaktadr.

    Avrupa Konseyinin balayc bir szlemesi olarak Avrupa

    Sosyal art, pek ok uzman tarafndan Avrupa nsan Haklar Szlemesi'nin, ekonomik ve sosyal haklar alanndaki karl olarak grlmektedir. Avrupa nsan Haklar Szlemesi daha ok klasik temel hak ve zgrlkler zerine odaklanrken, Avrupa Sosyal art arlkl olarak ekonomik ve sosyal haklar zerinde durmaktadr. Bununla birlikte her iki szlemenin gzetiminden sorumlu olan mekanizmalar, yani Avrupa nsan Haklar Mahkemesi (AHM) ve Avrupa Sosyal Haklar Komitesi, sz konusu szlemelerin yaayan birer metin olduunu dile getirmektedirler. Hepsinden nemlisi, her iki mekanizma da ayr kulvarlarda seyir ediyormu gibi grnse de yeri geldiinde birbirlerinin alanlarna girmekte ve vermi olduklar kararlarda birbirlerini ilgilendiren sonulara imza atmaktadrlar.

    Kukusuz ki, temel hak ve zgrlklerin ihlal edilmesi nedeniyle,

    Trkiyeden AHMe yaplan bireysel bavurular ve Mahkeme'nin ihlal bulgular, AHMin Trkiyede olduka bilinir olmasn salamtr. Ancak, Trkiyenin Avrupa Sosyal Haklar Komitesi'ne, art'n hkmlerine tam olarak uyulmad gerekesiyle, toplu ikyette bulunma hakkn tanyan Ek Protokol'n onaylamasyla birlikte, yaplacak olan muhtemel bavurularn, Avrupa nsan Haklar Szlemesiyle eit ekilde Avrupa Sosyal art'n da bilinir klacan sylemek pek yanl olmaz. Elinizdeki kitap Avrupa Sosyal art hakkndaki farkndal arttrmak ve Trkiyenin toplu ikayet hakkn tanyan Ek Protokol' onaylamas iin bir kvlcm yaratmak amacyla hazrland.

  • 2

    Elinizdeki kitap aada isimlerini andmz kii ve kurumlarn

    katklar olmakszn gn yzne kamazd.

    ncelikle, salad mali destekle bu kitabn hazrlanmasn mmkn klan Friedrich-Ebert-Stiftung Dernei Trkiye Temsilciliine teekkrlerimizi sunuyoruz.

    Ayrca gerek Avrupa Sosyal art projesini yrten ve ayn

    zamanda bu kitab kaleme alan, derneimiz projeler genel koordinatr Hakan ATAMANa, kitabn editrln stlenerek kitabn anlam ve ieriini zenginletiren Aya ULUSELLERe, kitabn belli blmlerini ve ngilizce metinlerden yaplan alntlar okuyarak geri bildirimlerde bulunan Glden GRSOY ATAMANa ve dernek iinde koordinasyonu salayan genel sekreterimiz Gnal KURUNa ne kadar teekkr etsek azdr.

    Kitabn, Trkiyede faaliyet gsteren sivil toplum rgtlerine ve

    ilgili hkmet kurumlarna bir nebze de olsa rehberlik etmesi ve daha zgr ve daha eit bir Trkiye dileiyle

    Orhan Kemal CENGZ nsan Haklar Gndemi Dernei Bakan

  • 3

    A. Kavramsal ve Tarihsel ereve

    1. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar nelerdir?

    nsan haklar milliyet, ikamet, cinsiyet, cinsel ynelim, ulus ya da etnik kken, renk, din, dil, engellilik, ya ya da herhangi bir dier statsne bakmakszn tm insan varlna ait olan haklar ifade eder. nsan haklar herkesi sadece yaam bakmndan deil, ayn zamanda onur bakmndan da eit olduunu ileri srer. nsan haklar ayn zamanda belli koullarn ve kaynaklarn onurlu bir yaam srdrebilmek iin zorunlu olduunu ifade eder. Bu haklar evrenseldir, devredilemez, birbiriyle ilgili, birbiriyle balantl ve blnemezdir. nsan haklar bata nsan Haklar Evrensel Bildirgesi olmak zere pek ok uluslararas ve blgesel insan haklar szlemesiyle garanti altna alnmtr. nsan haklar hem haklar hem de ykmllkleri getirmektedir. Devletler insan haklarnn uygulanmasna, korunmasna ve sayg gsterilmesine ynelik uluslararas hukuk kapsamnda ykmllkler ve sorumluluklar stlenmitir1.

    nsan haklar konusunda uluslararas standartlara, ilk kez sanayilemi lkelerin i hukuku mevzuatn karmaya baladklar 19uncu yzyl sonunda ihtiya duyulmutur2. Austos 1897de 14 lkenin Hristiyan ii rgtleri Zrihte Birinci Uluslararas gc Koruma Kongresi toplad. Kongre svire hkmetine, uluslararas alma mevzuatnn gelitirilmesi almas yapmalar iin tm dnya lkelerine arda bulunmas nerisini gtrd. Eyll 1897de Brkselde bir baka konferans topland. Konferansa Avrupa ve Amerikadan bilim adamlar ile parlamenterler katld. Daha sonra Uluslararas alma rgt (ILO) Ynetim Kurulu Bakan olarak greceimiz Prof. Ernest Mahaim, bu konferansta n plana kt. Kongre, bir tantm komitesi oluturdu. Tantm komitesi, ayn amala kurulmu olan rgtleri bir araya getirerek Temmuz 1898de Uluslararas alma Mevzuat Birliini (IALL) kurdu. svire bu kurulua ev sahiplii yapt ve ilk Uluslararas alma Brosu 1 Mays 1901 gn almalarna balad. Uluslararas alma Mevzuat Birlii, eitli ulusal kurululardan

    1 What are human rights?, Office of the United Nations High Commissioner For Human Rights, http://www.ohchr.org/EN/Issues/Pages/WhatareHumanRights.aspx web sitesinde mevcuttur. Human Rights. YES!, Copyright 2007, Human Rights Resource Center, University of Minnesota, p. 4 www.humanrightsyes.org web sitesinde mevcuttur. 2 nsan Haklar Referans Elkitab, Hollanda Dileri Bakanl nsan Haklar, yi Ynetim ve Demokratikleme Dairesi Yayn Gzden Geirilmi kinci Bask, Ocak 1999, s. 13.

    http://www.ohchr.org/EN/Issues/Pages/WhatareHumanRights.aspxhttp://www.humanrightsyes.org/
  • 4

    oluurken, birliin amalarn benimseyen hkmetler belirmeye balad. Bu hkmetler sre iinde komitede de temsil edildiler. Birinci Dnya Sava yllarna gelindiinde, birlikte temsil edilen lke says 22ye ulat. Birlik, 1905te teknik, 1906da diplomatik olmak zere iki uluslararas konferans dzenledi. Konferanslara 13 lkeden temsilciler katld. Bernde yaplan bu konferanslarda, kibrit sanayisinde insan salna ok zararl beyaz fosforun kullanm ile sanayide kadn iilerin gece almalarnn yasaklanmas karara baland3.

    Bern konferanslarn, 1916da ngilterenin Leeds kentinde dzenlenen ve Leeds Konferans olarak anlan konferans takip etmitir. Yine uluslararas nitelikteki bu konferansta u kararlar alnmtr4: Sava sonunda yaplacak bar anlamalarnda alma saatleri, sosyal gvenlik ve i emniyeti gibi konularn da yazl gvenceye balanmas, Sz konusu gvencelerin, uygulama denetimlerinin yaplabilmesi amacyla uluslararas komite kurulmas arsnda bulunulmas, kurulacak komitelerde ii ve iveren temsilcilerinin bulunmas, Bir srekli alacak uluslararas alma brosu kurulmas.

    I. Dnya Savandan sonra, 1919da Paris Bar Konferans

    toplanmtr. Toplantda, sendika taleplerinin de tesinde kararlar alnmtr. Kararlarn ilki, Bar Konferansna neriler hazrlamak zere Uluslararas alma Mevzuat Komisyonunun grevlendirilmesidir. Komisyonun ilk oluumu, ILOnun bugnk yapsnn da belirleyicisi oldu; Komisyon l yapsyla oluturuldu. l yapda hkmet-iveren-ii temsilcileri yer ald. Komisyonda drt ii kkenli temsilci, ngiltere, ABD, Fransa ve Belikadan belirlenirken; hkmet ve iveren temsilcileri Avrupa lkeleri ile ABD, Kba ve Japonyadan seildi. Komite, Bar Konferansnda aktif rol oynad. Bar Anlamasnda yer alan alma artlar unlardr: Emee sadece bir mal ya da ticaret meta olarak baklmamal, Makul bir yaam dzeyinin salanmas iin yeterli cret denmeli, rgtlenme hakk tannmal,

    3 Abdlkadir enkal, ILO nedir?, Calisma.org, 17 Temmuz 2006, http://www.calisma.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1562&Itemid=43 web adresinde mevcuttur. Son eriim 12.03.2010. "Calisma.org" Kocaeli niversitesi BF alma Ekonomisi ve Endstri likileri Blm'nn yrtt bir projedir. 4 a.g.e.

    http://www.calisma.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1562&Itemid=43http://www.calisma.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1562&Itemid=43
  • 5

    Gnde 8 ya da haftada 48 saat alma sresi belirlenmeli,Haftada en az 24 saat dinlenme izni salanmal, ocuk istihdam yasaklanmal, Eit ie eit cret denmeli,Gmen iilerle yerli iiler eit muamele grmeli, inin korunmasna ynelik yasalarn uygulanmasn salayacak denetim sistemi kurulmaldr.

    1919 ylnda kurulmu olan Uluslararas alma rgt, sosyal

    adaletin ve uluslararas insan ve alma haklarnn iyiletirilmesi iin alan bir Birlemi Milletler ihtisas kuruluudur. Dnya savann yaratt karklk sonucu ortaya kan ve eyrek asr sren deiim kargaas ile yorulan Uluslararas alma rgt, evrensel ve srekli barn ancak sosyal adalet ile salanabileceini savunan bir temel ilke zerine kurulmutur5. Uluslararas alma rgt, 1919da imzalanan Versailles (Versay) Anlamasnda ngrlen Milletler Cemiyeti ile ortaya kmtr. Ama, Birinci Dnya Savandan sonra giderek byyen sorunlara ynelik sosyal reform niteliinde zmler bulmak ve reformlarn uluslararas dzeyde uygulanmasn salamakt. kinci Dnya Savandan sonra, Philadelphia Bildirgesi ile birlikte, ILOnun temel ama ve ilkeleri dinamik bir yeniden oluum ve genileme srecine girmitir. Bildirge, sava sonras ulusal bamszlkla birlikte bymeyi ngrm, gelimi dnya ile byk lekte teknik ibirliinin balangcnn mjdecisi olmutur6.

    nsan haklarna, yukarda ksaca aktarmaya altmz tarihsel gelimeler nda baktmzda, temel haklar veya klasik haklar ya da birinci kuak haklar olarak da nitelenen kiisel ve siyasal haklar hakkndaki tartmalarn ok daha eski dnemlerde balam olmasna ramen, insan haklaryla ilgili ve balayc nitelikte olan ilk uluslararas szlemelerin ve kurumlarn ekonomik ve sosyal haklar ya da ikinci kuak haklar ile ilgili olarak dzenlenmi olmas gerekten de dikkat ekicidir.

    kinci Dnya Sava ei benzeri grlmemi bir lde yol am;

    5 Ama ve lkeler, ILO, http://www.ilo.org/public/turkish/region/eurpro/ankara/about/ilo_amac.htm web s esinde mevcuttur. Son eriim 12.03.2010. it6 ILOnun Tarihesi, ILO, http://www.ilo.org/public/turkish/region/eurpro/ankara/about/ilo_tarih.htm, web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.03.2010.

    http://www.ilo.org/public/turkish/region/eurpro/ankara/about/ilo_amac.htmhttp://www.ilo.org/public/turkish/region/eurpro/ankara/about/ilo_tarih.htm
  • 6

    ancak savan bitimine insan haklar iin yeni bir devrin balangc elik etmitir. Haklar fikri; Grotius, Pufendorf ve Locke gibi yazarlar tarafndan ortaya atldnda, onlarn 17. yzyldaki en parlak dnemini takiben, ge 18. yzyln devriminde baat bir rol oynad7. Bununla birlikte, sz konusu haklar fikrinin I. ve II. Dnya Savalarn kapsayan dnemde yeterli ilgiyi ve kabul grmedii ok aktr. nsan haklarnn kapsayc ve yazl bir metin halinde ilk ifadesinin, Birlemi Milletler Genel Kurulu tarafndan 10 Aralk 1948de Pariste kabul edilen Birlemi Milletler nsan Haklar Evrensel Bildirgesi olduunu syleyebiliriz. Toplam otuz maddeden oluan Bildirgenin 1- 21. maddeleri temel hak ve zgrlkleri; 22 27. maddeleri ekonomik ve soysal haklar; 28 30. maddeleri ise kiilere den sorumluluklar ifade etmektedir. Bildirgenin kendisi herhangi bir balayc nitelie sahip olmamasna ramen, gnmzde balayc nitelikte olan ve devletlerin belli ykmllkleri yerine getirmesini zorunlu klan, bir btn olarak uluslararas insan haklar szlemelerinin temelini tekil etmitir. Bu szlemelerden iki tanesi BM Kiisel ve Siyasal Haklar Szlemesi (KSHS) ve BM Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Szlemesidir (ESKHS).

    ok geni anlamda denebilir ki, kiisel ve siyasi haklarn amac insan onuruna yakr bir davran biimini teminat altna almak iken, ekonomik, sosyal ve kltrel haklarn amac da insanlarn saygn bir yaam srmesini gvence altna almaya almaktr. Gerekte ise biri olmadan dierinin var olmas imknszdr8.

    Her iki szleme de ayn tarihlerde, BM Genel Kurulunun 16 Aralk 1966 tarihli ve 2200 A (XXI) sayl kararyla kabul edilmi ve yine ay farkyla 1976 ylnda yrrle girmitir. Her iki szlemenin de balang blmleri tpatp ayndr. Ancak, souk sava dneminin politik atmosferi9 iinde, Sovyetler Birlii ve Dou Blou ekonomik ve sosyal haklarn nceliini savunurken, Bat Blou kiisel ve siyasal haklarn

    7 Brenda Almond, Rights, A Companion to Ethics, der.Peter Singer, Blackwell Publisher, UK, 1997, s. 259. 8 McChesney A., Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar lerletmek ve Korumak, ev: Orhan Kemal Cengiz, AAAS Bilim ve nsan Haklar Program, bg Yaynlar, Ankara, 2004, s. 22-23. 9 Wade M. Cole, Politics, Profit, Propriety, or Propinquity?, Predicting State Ratification of the International Human Rights Covenants, Department of Sociology, Stanford University Stanford, CA 94305-2047, s. 5-6; http://www.stanford.edu/group/csw/Cole.doc web sitesinde mevcuttur. Son eriim 28.05.2006.

    http://www.stanford.edu/group/csw/Cole.doc
  • 7

    nceliini savunmutur10. Sovyetler Birlii ve Dou Bloundaki sistemlerin yklmasndan sonra ekonomik ve sosyal haklarn nceliinin kimin tarafndan savunulaca ise uzunca bir sre tartma sorusu olmutur. Bununla birlikte kreselleme srecinin yaratt ekonomik ve sosyal tahribatn bu soruya bir cevap verdiini syleyebiliriz.

    BM zel Raportrleri, Haziran 2000 tarihinde, konuyla ilgili olarak hazrlam olduklar raporlarda, kreselleme fenomeninin son yllarda, muhtemelen herhangi bir dier konudan ok daha fazla kresel bir dikkat ektiini belirtmektedir. Konuyla ilgili olarak yaplan pek ok alma, kreselleme fenomeniyle, insan haklar arasndaki ilikiye deinmekte ve yaanan sorunlara iaret etmektedir. BM raportrlerine gre, Aralk 1999da Seattle ve sonrasnda yaplan protesto gsterileri, kreselleme fenomenini daha nce hibir tartmann yapmad bir ekilde, ak olarak resmetti. Protestolar ayn zamanda kreselleme fenomeninin ok boyutlu doasn ve bir btn olarak ada sosyal, politik, kltrel ve ekonomik ilikiler zerindeki potansiyel etkisini aa kard. Hibir ey yapmam olsalar dahi, protestolar yakn gelecekte kresellemenin hem entelektel tartmalarda hem de uluslararas ilikilerin, srdrlebilir kalknmann genel olarak yrtlmesi ve uluslararas insan haklarnn korunmas ve yaygnlatrlmasnda hatr saylr bir ekilde tartlmaya devam edeceini gstermitir11. Haziran 2000den bu yana geen sre BM zel raportrlerini hakl karmtr. Kreselleme srecini yaratm olduu sorunlar giderek artan oranda etkisini gstermeye balam ve son yaanan kresel ekonomik krizle birlikte bir btn olarak insan haklar korumasna, zelde ise ekonomik, sosyal ve kltrel haklarn korumasna duyulan ihtiyac bir kere daha somut bir ekilde gzler nne sermitir.

    Dnya Bankasnn 2008 ylnda aklad rapora gre dnyadaki yoksullarn says 1 milyardan 1,4 milyara ykseldi. Bu durum

    10 Ionna Kuuradi, nsan Haklar: Kavram ve eitleri, nsan Haklar (Konferans, Panel ve Sempozyumlar), (31 Ocak 2005 23 Aralk 2005), Ankara Barosu nsan Haklar Merkezi Yayn, Ankara, 2006, s.36. 11 THE REALIZATION OF ECONOMIC, SOCIAL AND CULTURAL RIGHTS: Globalization and its impact on the full enjoyment of human rights, Preliminary report submitted by J. Oloka-Onyango and Deepika Udagama, in accordance with Sub-Commission resolution 1999/8, Sub-Commission on the Promotion and Protection of Human Rights, Fifty-second session Item 4 of the provisional agenda, United Nations, Economic and Social Council, Distr. GENERAL, E/CN.4/Sub.2/2000/13,15 June 2000,Original: ENGLISH, para. 2-5. http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/%28Symbol%29/E.Cn.4.Sub.2.2000.13.En?Opendocument web sitesinde mevcuttur. Son eriim 01.04.2010.

    http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/%28Symbol%29/E.Cn.4.Sub.2.2000.13.En?Opendocumenthttp://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/%28Symbol%29/E.Cn.4.Sub.2.2000.13.En?Opendocument
  • 8

    yoksulluun daha nce dnlenden daha fazla olduunu gsteriyor12. BM insan haklar ve ar yoksulluk sorununa dair bamsz uzman, hazrlad 2009 raporunda, yiyecek ve enerji cretlerinde 2008 ylnda yaanan dramatik arttan byk lde etkilenen ar yoksulluk iindeki insanlarn yaam koullarnn daha da ktletiini belirtmektedir. 125 milyondan daha fazla insan yiyecek creti krizinin bir sonucu olarak hali hazrda yoksullua srklenmi durumdadr ve 2009daki krizle birlikte 55 ila 90 milyon insan ar yoksulluk durumda kalmtr. ILO verilerine gre, kresel dzeydeki isiz says 2007de 20 milyonken 2009daki krizle birlikte 50 milyona ykselmitir. Sre, sadece daha fazla isizlikle deil, ayn zamanda i bulma olanaklarnn azalmasndan dolay alma koullarnn da daha fazla ktlemesine doru gitmektedir13. Kronik Yoksulluu Aratrma Merkezine greyse, tm dnyada, 320 ila 443 milyon arasnda insan kronik yoksulluk tehlikesiyle yayor, onlarn aileleri g bela hayatta kalmay baaryorlar14.

    BM bamsz uzmanna gre, ekonomik, sosyal ve kltrel haklardan faydalanlmas zerinde krizin negatif etkisi ve en fazla incinebilir bireyler ve gruplar zerindeki orantsz etkisini vurgulamak gerekir. Kriz sadece sz konusu haklardan faydalanlmasn olumsuz ynde etkilememitir; ayn zamanda ekonomik zorluklara ve daha byk eitsizliklere nclk etmitir. Toplumsal gerilimler artm ve toplumsal ve ev ii iddetti etkilemi, su eylemlerini arttrm ve hkmetleri gsz klmtr. Dolaysyla kriz tm insan haklar zerinde bir etkiye sahiptir: kltrel, sivil, ekonomik, politik ve sosyal15.

    Ekonomik krizin insan haklar zerindeki olumsuz etkisi sadece

    12 More people living in extreme poverty than previously thought World Bank, UN News Centre, 27 August 2008, http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=27842&Cr=poverty&Cr1=world%20bank web sitesinde mevcuttur. Son eriim 04.04.2010. 13 Report of the independent expert on the question of human rights and extreme poverty, United Nation, General Assembly, Sixty-fourth session, Item 71 (b) of the provisional agenda, Promotion and protection of human rights: human rights questions, including alternative approaches for improving the effective enjoyment of human rights and fundamental freedoms, Distr.: General, 11 August 2009, Original: English, para. 23-24, p.7, http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N09/452/76/PDF/N0945276.pdf?OpenElement web sitesinde mevcuttur. Son eriim 01.04.2010. 14 The Chronic Poverty Report 2008-09, Chronic Poverty Research Centre, http://www.chronicpoverty.org/uploads/publication_files/CPR2_ReportFull.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 04.04.2010. 15 A.g.e., para. 27, p. 8

    http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=27842&Cr=poverty&Cr1=world%20bankhttp://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=27842&Cr=poverty&Cr1=world%20bankhttp://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N09/452/76/PDF/N0945276.pdf?OpenElementhttp://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N09/452/76/PDF/N0945276.pdf?OpenElementhttp://www.chronicpoverty.org/uploads/publication_files/CPR2_ReportFull.pdf
  • 9

    BM gibi hkmetleraras rgtler tarafndan deil, ayn zamanda sivil toplum rgtleri tarafndan da nemle vurgulanan bir konu oldu. Uluslararas Af rgtne gre, kriz, gda, i, temiz su, arazi ve barnacak yer yokluu ve ayn zamanda artan eitsizlik, gven yokluu, yabanc dmanl, rklk, iddet ve bask nedeniyle oluuyor. Bu sorunlar birlikte, uluslararas ibirliine, insan haklarna ve hukukun stnlne dayanan kresel zmleri gerektiren kresel bir kriz oluturuyorlar. Maalesef gl hkmetler dnya krizini geni apta gz ard ederek kendi lkelerindeki dar mali ve ekonomik sonulara odaklanyor. Uluslararas koullar dndkleri zamansa, bunu sadece finans ve ekonomi ile snrlandryor ve bylece gemiin yanllarn yeniden tekrarlyorlar. Dnyann, baka bir tr liderlie, politikaya ve ekonomiye ve az saydaki ayrcalkllar iin deil herkes iin uygun bir zme ihtiyac var. En ok dlananlar zerinden finansal zenginleme beklentilerine dayal hkmetler ve irketler arasndaki ittifaklar datlmal. hlalci hkmetleri hesap vermekten koruyan yarara dayal ittifaklar artk sonlandrlmal. lkeleri dar ulusal kardan ok tarafl ibirliine yneltecek bir liderlie ihtiyacmz var. Ancak bu sayede zmler kapsayc, kapsaml, srdrlebilir ve insan haklarna saygl olabilir16.

    Birok uzman ekonomik byme sayesinde yoksulluktan kurtarlan milyonlarca kiiye iaret ediyor. Fakat gerek u ki, ok daha fazla kii geride brakld. stelik son ekonomik krizin gsterdii zere kazanmlar ok krlganlar ve insan haklar maliyetleri ok byk. Kuralsz kresellemenin ezici gc dnyay son yllarda byme lgnlna srklerken, insan haklar sklkla arka plana itildi. Sonular ak: Artan eitsizlik, yoksunluk, yabanclama ve gvensizlik. Durumu protesto eden insanlarn sesleri kaba kuvvetle ve cezasz bir ekilde bastrld. Durumdan sorumlu olan hkmetler, byk irketler, uluslararas piyasa ve finans kurulular ise byk oranda serbest ve hesap vermeden ilerlediler. Uluslararas toplumun zemedii veya zmeye isteksiz olduu amansz anlamazlklar nedeniyle zaten kresel apta yaanan gvensizlie ek olarak politik alkant ve iddetin artacana dair iaretler bulunuyor. Baka bir deyile: Eitsizlik, adaletsizlik ve gven yokluuna dayal bir barut fsnn zerinde

    16 Irene Khan, Sadece ekonomik kriz yok, bir de insan haklar krizi var, Uluslararas Af rgt Raporu 2009, nsz, http://www.amnesty.org.tr/yeni/index.php?view=article&catid=70&id=905&option=com_content web sitesinde mevcuttur. Son eriim 15.09.2009. -

    http://www.amnesty.org.tr/yeni/index.php?view=article&catid=70&id=905&option=com_contenthttp://www.amnesty.org.tr/yeni/index.php?view=article&catid=70&id=905&option=com_content
  • 10

    oturuyoruz ve f patlamak zere17.

    Gelinen noktada, mevcut gstergeler insan haklar korumasnn bir btn olarak ele alnmas gerektiini bir kere daha gzler nne serdii gibi, souk sava yllarnn mantyla hareket edilemeyeceini de ispatlam bulunmaktadr. nsan haklarnn evrenselliini, btnln, karlkl iliki ve bamllk iinde olduunu unutmamak gerekir. nsan haklarndan herhangi birinin ihlal edilmesi beraberinde, dier haklarn da ihlal edilmesini dourmaktadr. Bu durum ayn zamanda kreselleme sreciyle birlikte ihlallerin de kresel bir boyut kazanmasna neden olabilmektedir. te ekonomik, sosyal ve kltrel haklar tam da bu noktada devreye girmektedir. Peki, ekonomik, sosyal ve kltrel haklar nelerdir ve gerek ulusal gerekse uluslararas dzeyde salad korumann stats nedir? ncelikle belirtmek gerekir ki, ekonomik, sosyal ve kltrel haklar gerek ulusal gerekse uluslararas dzeyde koruma altna alnm ve yasal stats bulunan haklardr:

    Ulusal - Anayasalar - Yasalar - Sektrler-aras ve sektrel

    toplu szlemeler (ticari kurumlar ve blgesel anlamalar dahil olmak zere

    Uluslararas - Uluslararas mevzuat: BM, ILO - Avrupa mevzuat: Avrupa Konseyi - Avrupa Birlii Mevzuat:

    Ynergeler AB Szlemeleri

    (Kaynak: Social Rights in Europe; European Trade Union Confederation ETUC; 2002, p.5)

    17 A.g.e.

  • 11

    nsan Haklarnn Uluslararas Kaynaklar Kiisel, Siyasal ve Sosyal Haklar18

    Uluslararas Mevzuat Avrupa Konseyi

    Mevzuat Avrupa Birlii

    Mevzuat Birlemi

    Milletler (1944) - BM nsan Haklar

    Evrensel Bildirgesi (1948)

    - BM Kiisel ve Siyasal Haklar Szlemesi ve BM Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Szlemesi (kiz Szlemeler; Kabul: 1966; Yrrle Giri 1976)

    - Dier Szlemeler (ocuk Haklar Szlemesi; Kadnlara Kar Ayrmcln Ortadan Kaldrlmas Szlemesi

    Uluslararas alma rgt (ILO - 1919)

    - 183 ye lke - tarafl yap - Mevzuat: 1998den

    beri zorunlu ve semeli yeni szlemeler dhil

    Avrupa Konseyi 1951 (47 ye devlet)

    Her ye devleti balayc klan Avrupa nsan Haklar Szlemesi. Szleme bireylerin Avrupa nsan Haklar Mahkemesi ne bireysel bavurularn mmkn klmaktadr.

    Avrupa Sosyal

    art (1961; gzden geirilmi hali 1996)

    - alma hayatnda insan haklar.

    - Sosyal haklar (barnma, gmen iiler, ayrmcla ve sosyal dlanmaya kar koruma)

    27 ye lke + Norve ve zlanda Amsterdam

    Anlamas (Yrrle giri 1999)

    - veren ve ii rgtlerinin Avrupada snr tesi toplu szleme yapmaya karar vermelerinin mmknl

    - ABnin cinsiyet, rk ya da etnik kken, din, inan, engellilik, ya ya da cinsel ynelim zerinde temellenen ayrmclkla mcadele etmek iin karar (madde 13)

    - Sosyal ynergeler (nemli olanlar)

    - Eit muamele, - alma hayatnda

    salk ve gvenlik, - Avrupa alma

    Konseyi, - Ebeveynlik izni,

    18 Social Rights in Europe; European Trade Union Confederation ETUC; 2002, p. 6, http://www.etuc.org/IMG/pdf/Droits_Soc_GB_DEF.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 11.03.2010. Kaynaktan alnt yaplrken, mekanizmalara ye devletler ve szlemeler hakknda gncellemeler yaplmtr. Gncellemeler yazara aittir.

    http://www.etuc.org/IMG/pdf/Droits_Soc_GB_DEF.pdf
  • 12

    toplam 188 szleme (alma hayatnda insan haklar); Temel sosyal haklar: sendikal haklar, zorla altrma yasa, eit ie eit cret, ayrmcla uramama hakk, ocuk emeinin ortadan kaldrlmas.

    - Sendikalarn katlmyla birlikte izleme srelerinin kabul,

    - Szlemenin uygulanmamas durumunda 1998den beri kolektif (toplu) bavuru hakk.

    - alma hakk, - Sreli i szlemesi - Avrupa Temel

    Haklar art (Nice-Aralk 2000)

    Uluslararas insan haklar mevzuat tarafndan garanti altna

    alnan ekonomik, sosyal ve kltrel haklar, alma hayatndaki insan haklarn dzenledii gibi, hem birey hem de bireyin ait olduu toplum iin gerekli olan yaamsal ihtiyalar zerinde temellenirler. rnein; sendika ve rgtlenme hakk, toplu szleme ve grev hakk, eit ie eit cret hakk, belli dnemlerde cretli tatil hakk, sosyal gvenlik hakk alma hayatndaki insan haklarn temsil ederken; beslenme ve yiyecek hakk, salk hakk, barnma hakk, alma hakk, eitim hakk, kltrel yaama katlma hakk hem birey ve toplum iin gerekli olan yaamsal ihtiyalar zerinde temellenmitir. Hepsinden nemlisi birey ve bireyin iinde yaad toplum asndan nemli olan ekonomik, sosyal ve kltrel haklar, kiisel ve siyasal haklar kapsamndaki adil yarglanma hakknda olduu gibi belli niteliklere sahiptir. Peki, belli niteliklere sahip olmak ne demektir? rnein;kiisel ve siyasal haklar asndan baktmzda adil yarglanma hakk bir yarglama olsun da nasl olursa olsun mantnn tesine geen bir haktr. Yani bir yarglamann adil olmas gerektii sylenirken, o yarglamann bamsz, tarafsz ve kanunla dzenlenmi bir mahkeme tarafndan yaplmasn, zel artlar dnda celsenin ak olmasn, sann savunma hakk olduunu, sann eer avukat tutmak iin mali imknlardan yoksun bulunuyor ve adaletin selameti gerektiriyorsa, mahkemece tayin edilecek bir avukatn parasz yardmndan yararlanabileceini, sann kendisine yneltilen sulamann nitelii ve nedeninden en ksa bir zamanda, anlad bir dille ve ayrntl olarak haberdar edilmesini, sann durumada kullanlan dili anlamad veya konuamad takdirde bir tercmann yardmndan parasz olarak yararlanabileceini, silahlarn eitlii ilkesini yani mahkeme nnde sahip olunan hak ve ykmllkler asndan taraflar arasnda tam bir

  • 13

    eitliin salanmas ve bu dengenin btn yarglama boyunca korunmasn19 sylemektedir.

    Benzer ekilde ekonomik, sosyal ve kltrel haklar sz konusu olduunda belli niteliklerden bahsedilmektedir. rnein; barnma hakk dendiinde, sz konusu olan bamz sokacak bir yer olsunda nasl olursa olsun anlay deildir. Sz konusu olan yaamaya elverili bir konut hakkdr. Bu hak konutla ilgili olarak eer kiralama sz konusuysa, kiralamann hukuken gvence altna alnmasn; imkn, hizmet, malzeme ve alt yap salanmasn, bedelin denebilirliini, oturmaya elverilii, eriilebilirlii, mevkii bakmndan dier sosyal merkezlere yaknl, kltrel yeterlilii ierir20. Yine belli bir yaam standard bakmndan beslenme hakk, yiyecek bir eyler olsunda ne olursa olsun eklinde yorumlanmaz. Beslenme hakkndan bahsettiimizde sz konusu olan beslenme deil,yeterli beslenmedir. Nitekim BM Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Komitesinin beslenmesinin temel ieriini u ekilde belirlemektedir: Gdann, bireylerin beslenme ihtiyalarn karlayacak miktarda ve kalitede olmas, zararl maddeler iermemesi ve sz konusu kltr asndan kabul edilebilir olmas. Gdaya eriimin srekli olmas ve gdaya eriim yollarnn dier insan haklarnn kullanlmasna mdahale sonucunu dourmamas21. Benzer ekilde, alma hakk dendiinde, aman bir i olsunda nasl olursa olsun denilemez. BM Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Komitesinin yorumuna gre alma hakk mutlak ve koulsuz olarak bir i sahibi olma hakk olarak anlalmamaldr22. alma hakk dendiinde iin zgrce seilmesinden, adil, gvenli ve salkl, insan onuruna yarar bir hayat srdrebilecek bir iten bahsedilmektedir. Eitim hakk sz konusu olduunda eitimin tek bana mevcudiyetinden deil, ayn zamanda eitimin eriilebilir, kabul edilebilir ve adapte edilebilir olmas gerekmektedir.

    19 Bu konuda bkz: Avrupa nsan Haklar Mahkemesi Kararlar: Delcourt v. Belika 1970 (Bavuru no. 2689/65) ; Monnel ve Morris v. ngiltere 1987 (Bavuru no. 9562/81; 9818/82); Ekbatani v. sve 1988 (Bavuru no. 10563/83), AHM Kararlarna http://www.echr.coe.int/echr/Homepage_EN web sitesinden ulalabilir. 20 Birlemi Milletlerde nsan Haklar Yorumlar, Der. ve ev. Leyla Uyar, stanbul Bilgi niversitesi Yay., 1. Bask, stanbul, Eyll 2006, s. 145-147. 21 A.g.e., s.206. 22A.g.e., s. 327.

    http://www.echr.coe.int/echr/Homepage_EN
  • 14

    2. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar neden nemlidir?

    Gnmzde insan haklar terimi, yaam hakkndan kltrel kimlik hakkna, ifade zgrlnden eitim hakkna, salk hakkndan ikence ve kt muamele grmeme hakkna, evre hakkndan aznlk haklarna kadar geni bir yelpazede yer alan ok eitli haklar ifade etmek iin kullanlmaktadr. nsan haklar, insan onuruna yarar bir biimde yaamak ve var olmak iin gerekli btn temel nkoullar kapsamaktadr23. Bu haklar farkl tarzlarda snflandrlabilir ve aklanabilir. En genel snflandrmalardan bir tanesi haklar birinci, ikinci ve nc kuak haklar eklinde yaplmaktadr.

    1. Birinci kuak haklar: Bu haklara kiisel ve siyasi haklar da denilmektedir. Bunlar zgrlk temelli haklardr ve genel olarak u haklar ierir: yaama, zgrlk ve kii gvenlii; ikenceden ve esaretten muafiyet; siyasi katlm; ifade, fikir, dnce, vicdan ve din zgrl; rgtlenme ve toplanma zgrl. 2. kinci kuak haklar: Bu haklara ekonomik ve sosyal haklar da denilmektedir. Bunlar sosyal gvenlik temelli haklardr ve genel olarak unlar ierir: alma; eitim; makul bir yaam dzeyi; beslenme; barnma ve tbbi bakm. 3. nc kuak haklar: Bu haklara evre, kltr ve gelime haklar da denilmektedir. Buna gre, insanlarn temiz ve tahribata kar korunmakta olan bir evrede yaama haklar vardr; gruplar veya kiiler kltrel, siyasal ve ekonomik gelime hakkna sahiptir.

    Yukardaki snflandrmaya ek olarak farkl snflandrmalar da yapmak mmkndr. Bununla birlikte hemen hepsinin belli noktalarda rttkleri grlmektedir. Hepsinden nemlisi sz konusu snflandrma, herhangi bir nem srasn ifade etmek iin deil, haklarn tarihsel olarak tartlmaya baladklar sreleri veya ieriklerini aklamak amacyla yaplmaktadr. Ancak, zellikle de souk sava yllarnn yaratm olduu politik atmosfer ve bu politik atmosferin kimi zaman halen devam eden etkilerinin yan sra, kreselleme srecini sadece sermayenin kresellemesi olarak ele alan dnce yaps, insan haklarn evrensellii, ayrlmazl, birbirine ball ve karlkl iliki iinde olduuna dair gelitirilen anlayta bir krlma yaratmtr.

    BM Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Komitesine gre,

    23 nsan Haklar Referans Elkitab, s. 15.

  • 15

    uluslararas insan haklar hukukunda (ve bunun ulusal dzeydeki uygulama aamalarnda) sivil ve politik haklara birok acdan ekonomik, sosyal ve kltrel haklardan daha fazla zen gsterilmi; bunlar yasal ve yargsal uyarlamalara daha fazla tabi tutulmu ve kamusal vicdanda ok daha nemli bir konuma oturtulmutur. Yani kimi zaman yalnzca sivil ve politik haklarn (adil yarglanma hakk, eit muamele grme hakk, yaam hakk, oy hakk, ayrmcla uramama hakk gibi) istismara ak olduu, tazminat ltlerine ve uluslararas yasal incelemelere daha fazla ihtiya duyduklar dnlr. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar ise genellikle ikinci snf haklar-uygulanamaz, yargya tabi tutulamaz, yalnzca zaman iinde derece derece salanabilir olarak grlr. Ancak bu tr yaklamlar uzunca bir sre nce 1948de BM nsan Haklar Evrensel Bildirgesinin benimsenmesiyle ekil verilmi olan kresel insan haklar sistemini, yani sivil ve politik haklar ile ekonomik, sosyal ve kltrel haklarn blnmez ve birbirlerine bal oluu ilkesini gz ard etmektedir24.

    Tm insanlarn ayrm gzetilmeksizin korunmalarn salamaya

    ynelik tasarlanan ekonomik, sosyal ve kltrel haklar, insanlarn haklardan, zgrlklerden ve sosyal adaletten e zamanl olarak yararlanabilecei bir bak asna dayanmaktadr. Birlemi Milletler Kalknma Programna (UNDP) gre gelimekte olan dnya nfusunun bete biri gece yataa a girmektedir. Dnya nfusunun drtte biri temiz ime suyu gibi en temel gereksinimlerden birine dahi ulaamamaktadr. Yine dnya nfusunun te biri byk bir sefalet iinde yaamaktadr25. Dolaysyla kelimelerin yetersiz kalaca bir insanlk durumunun hkm srd dnyamzda ekonomik, sosyal ve kltrel haklarn tam olarak kabul edilmesine dair Gzden Geirilmi bir zen ve ballk gereksinimi artk kendini ak bir ekilde ortaya koymaktadr. BMnin kuruluundan bu yana insani mahrumiyet sorunlarnn ele alnmas konusunda salanan anlaml ilerlemeye karn, bugn bir milyarn zerinde insan ar yoksulluk, alk ve yetersiz beslenme, evsizlik, isizlik, eitimsizlik, kronik hastalk sorunlaryla boumaktadr. 1,5 milyarn zerinde insan temiz ime suyu ve kanalizasyondan, 500 milyon ocuk temel eitimden ve 1 milyarn zerinde yetikin okuma yazma bilgisinden mahrum yaamaktadr. Kresel ekonomik byme ve

    24 Fact Sheet No.16 (Rev.1), The Committee on Economic, Social and Cultural Rights, the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, p.2, http://www.ohchr.org/Documents/Publications/FactSheet16rev.1en.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 02.04.2010. 25 Human Development Report 1994, UNDP, (Oxford University Press, 1994), p. 2.

    http://www.ohchr.org/Documents/Publications/FactSheet16rev.1en.pdf
  • 16

    kalknmaya karn bu youn dsallatrma sreci yalnzca kalknmayla ilgili deil, temel insan haklar konusunda da ciddi sorular sorulmasna neden olmaktadr26. Birlemi Milletler Kalknma Programnn (UNDP), 2009 tarihli nsani Gelime Raporuna gre 182 lkede, istikrarsz gelime ve salk, refah ve eitimde eitsizlik halen devam ediyor. Rapora gre, ortalama yaam sresindeki eitsizlik 30 yla kadar ulaabiliyor27.

    Bu nedenledir ki, gnmzde kiisel ve siyasal haklar birinci kuak haklar, ekonomik, sosyal ve kltrel haklar ikinci kuak haklar olarak snflandrlmasna ramen, uluslararas literatrde sz konusu haklarla ilgili BM Szlemeleri ikiz szlemeler28 olarak nitelendirilmektedir. Herhangi bir ayrm gzetmeksizin, btn insan haklar eit neme sahiptir. 1948 tarihli BM nsan Haklar Evrensel Bildirgesi btn insan haklarnn -ekonomik, politik, kiisel, kltrel ve sosyal- eit ekilde geerli ve nemli olduunu ak bir ekilde ifade etmitir. Bu temel olgu uluslararas toplum tarafndan tekrar tekrar yeniden onaylanmtr29.

    Birlemi Milletler Genel Kurulu,

    1. nsan haklar sorunuyla ilgili olarak Birlemi Milletler sistemi iinde gelecekteki almalara ynelik yaklamn aadaki anlayla dnlmesi gerektiine karar vermitir:

    26 Fact Sheet No.16 (Rev.1), p.2. 27 Human Development Report 2009, UNDP, Bangkok, 5 October 2009, http://hdr.undp.org/en/media/PR2-HDR09-HDI-E.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 02.04.2010. 28 Economic, Social and Cultural Rights, Status of the International Covenants on Human Rights, Report of the independent expert on the question of a draft optional protocol to the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, COMMISSION ON HUMAN RIGHTS, Fifty-eighth session Item 10 of the provisional agenda, Distr.GENERAL, E/CN.4/2002/57, 12 February 2002, ENGLISH, GE.02-10771 (E) 270302 280302, para. 2, p. 4, http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G02/107/71/PDF/G0210771.pdf?OpenElement web sitesinde mevcuttur. 29 Frequently Asked Questions On A Human Rights-Based Approach To Development Cooperation, Question 2: Is there any hierarchy among human rights?, the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, HR/PUB/06/8, United Nations, New York and Geneva, 2006, p. 2. http://www.un.org/depts/dhl/humanrights/toc/toc9.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 01.04.2010.

    http://hdr.undp.org/en/media/PR2-HDR09-HDI-E.pdfhttp://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G02/107/71/PDF/G0210771.pdf?OpenElementhttp://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G02/107/71/PDF/G0210771.pdf?OpenElementhttp://www.un.org/depts/dhl/humanrights/toc/toc9.pdf
  • 17

    (a) Tm insan haklar ve temel zgrlkleri ayrlmaz ve birbirine baldr; hem kiisel ve siyasal haklarn hem de ekonomik, sosyal ve kltrel haklarn korunmasna, yaygnlatrlmasna ve uygulanmasna eit dikkat ve acil nem verilmelidir;

    (b) Ekonomik, sosyal ve kltrel haklardan yararlanma olmakszn kiisel ve siyasal haklarn tam anlamyla gereklemesi imknszdr; insan haklarnn uygulanmasnda kalc bir srece ulamak 1968 Tahran Deklarasyonunda ifade edildii gibi, salam ve etkili ulusal ve uluslararas ekonomik ve sosyal kalknma politikalarna bamldr.

    (c) nsan varlnn ve toplumlarn tm insan haklar ve temel zgrlkleri vazgeilmezdir;

    (d) Dolaysyla, insan haklar sorunlar, kendilerini gsterdikleri eitli toplumlarn tm balamyla birlikte insan varlnn tam onurunun tevik edilmesi ihtiyacn ve toplumun geliimi ve refahn hesaba katarak kresel olarak incelenmelidir30.

    nsan haklarnn eit ekilde geerli ve nemli olduu 1993 tarihli

    Viyana Deklarasyonu ve Eylem Programna gre, Tm insan haklar evrensel, ayrlmaz, birbirine bal ve birbiriyle ilikilidir. Uluslararas toplum; insan haklarn kresel dzeyde adil ve eitliki biimde, ayn dzlemde ve ayn younlukla ele almaldr. Bir yandan ulusal ve dinsel zgrlkler ve farkl tarihsel, kltrel ve dinsel altyaplar gzetilirken bir yandan da politik, ekonomik ve kltrel sistemleri nasl olursa olsun tm insan haklarn ve temel zgrlkleri korumak ve kollamak devletlerin grevidir31. nsan haklar belli ilkeler zerinde temellenmitir: evrensellik ve vazgeilmezlik; ayrlmazlk; karlkl-bamllk ve karlkl-iliki; eitlik ve ayrmcla-uramama; katlm ve dhil olma; sorumluluk ve hukukun stnl. Bu ilkeleri aadaki gibi aklamak mmkndr32:

    30 Alternative Approaches and Ways And Means within the United Nations System for Improving the Effective Enjoyment of Human Rights and Fundamental Freedoms, General Assembly resolution 32/130 of 16 December 1977, which asserts (para. 1); A/RES/32/130; http://www.un.org/documents/ga/res/32/ares32r130.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 02.04.2010. 31 VIENNA DECLARATION AND PROGRAMME OF ACTION, WORLD CONFERENCE ON HUMAN RIGHTS, Vienna, 14-25 June 1993, United Nations, General Assembly, Distr.GENERAL, A/CONF.157/23, 12 July 1993, Original: ENGLISH para. 5, http://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf/%28symbol%29/A.CONF.157.23.En?OpenDocument web sitesinde mevcuttur. Son eriim 01.04.2010. 32 Human rights-based approach to development programming, Policy and Guidance, The UN Development Group, 2003, p.2.,

    http://www.un.org/documents/ga/res/32/ares32r130.pdfhttp://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf/%28symbol%29/A.CONF.157.23.En?OpenDocumenthttp://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf/%28symbol%29/A.CONF.157.23.En?OpenDocument
  • 18

    Evrensellik ve devredilemezlik: nsan haklar evrenseldir ve devredilemez. Tm insanlar dnyann her neresinde olurlarsa olsunlar bu haklara sahiptirler. nsan varl doal olarak sahip olduu bu haklardan gnll olarak vazgeemez. Ayn zamanda hi kimse bu haklar erkek ya da kadn bir insann elinden alamaz. BM nsan Haklar Evrensel Bildirgesinin 1. maddesinde de ifade edildii gibi Btn insanlar onur ve haklar bakmnda eit ve zgr doarlar. Ayrlmazlk: nsan haklar birbirinden ayrlamaz. Kiisel, kltrel, ekonomik, politik ya da sosyal, doayla ilgili olup olmadna baklmakszn, tm insan haklar insan varlnn onurunu temel alrlar. Dolaysyla, tm insan haklar hak olmalar bakmndan eit statye sahiptir ve herhangi bir nem derecesi, ncelik ya da hiyerarik dzenleme yaplamaz.

    Karlkl-bamllk ve karlkl-iliki: Bir hakkn gereklemesi sk bir ekilde, btnsel ya da ksmen, dierinin gereklemesine baldr. rnein, salk hakknn gereklemesi, belli koullarda, eitim hakknn ya da bilgi edinme hakknn gereklemesine bal olabilir.

    Eitlik ve ayrmcla uramama: Btn bireyler, insan varl olarak ve her insan varlnn doutan sahip olduu onurdan dolay eittir. Tm insan varl, insan haklar szlemeleriyle ilgili uzman yaplar tarafndan akland gibi rk, renk, cinsiyet, cinsel ynelim, etnik kken, ya, dil, din, politik ya da dier grler, ulusal ya da sosyal kken, engellilik, yoksulluk, doum ya da dier statlere dayanan herhangi bir ayrmclk olmakszn insan haklarna sahiptir.

    Katlm ve dhil olma: Btn kiiler ve tm insanlar, insan haklar ve temel zgrlklerin gerekleebilecei vatandalkla ilgili, ekonomik, sosyal, kltrel ve politik gelimelerden faydalanma ve aktif, zgr ve anlaml bir ekilde dhil olma ve katkda bulunma hakkna sahiptir.

    Sorumluluk ve hukukun stnl: Devletler ve devlet grevlileri insan haklarna riayet etmekle sorumludurlar. Bu bakmdan, onlar yasal kurallara ve insan haklar mevzuatnda nemli bir yere konmu olan standartlara uymak zorundadrlar. Bu konuda baarszla dtkleri

    http://www.undg.org/archive_docs/6959-The_Human_Rights_Based_Approach_to_Development_Cooperation_Towards_a_Common_Understanding_among_UN.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.03.2010.

    http://www.undg.org/archive_docs/6959-The_Human_Rights_Based_Approach_to_Development_Cooperation_Towards_a_Common_Understanding_among_UN.pdfhttp://www.undg.org/archive_docs/6959-The_Human_Rights_Based_Approach_to_Development_Cooperation_Towards_a_Common_Understanding_among_UN.pdfhttp://www.undg.org/archive_docs/6959-The_Human_Rights_Based_Approach_to_Development_Cooperation_Towards_a_Common_Understanding_among_UN.pdf
  • 19

    noktada, sknt verdikleri hak sahiplerinin kanun yoluyla salanm kurallar ve usullere uygun olarak yetkili bir mahkeme ya da dier hakemler nnde tahsis edilen giderim iin bir davay mahkeme nne getirme hakkna sahiptirler.

    Sz konusu ilkeler dorultusunda, ekonomik, sosyal ve kltrel haklara dair uluslararas hukuk yoksulluk ve eitsizlii srekli klan politikalara meydan okumaya ynelik yasal, politik ve ahlaki bir sistem temin eder. Hkmetler politik zgrlkleri yadsmalar durumunda uluslararas insan haklar hukuku kapsamnda sorumlu olduklar gibi, onlar ayn zamanda yeterli yiyecek ya da salk hakkn yadsdklar iin de sorumludurlar. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar ayn zamanda insanlara kendi haklarna sahip kmalar iin katlmalarna ynelik bir sistem temin eder. Bu, karar vericilerin sorumluluk dzeylerini mulklatrmay ve kamuoyunun denetiminden kamay tercih ettikleri durumlarda, etkilenen topluluklarn ve STKlarn yasal sorumluluk talebinde bulunmalarn mmkn klar33.

    Ayn zamanda ekonomik, sosyal ve kltrel haklar hakknda giderek byyen hukuki bir yap vardr. Bu hukuki yap yasa uzmanlar, yerel, ulusal ve blgesel dzeydeki mahkemeler ve BM Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Komitesi (Komite Szlemeye uyumu izlemek zere periyodik olarak toplanan bir uzmanlar grubudur) gibi uluslararas yasal yaplar tarafnda gelitirilmektedir. rnein, Komite, dier BM yaplar, Ayrmcln nlenmesi Hakknda Alt-Komisyon ve aznlklarn korunmas (yiyecek, barnma) gibi, belli haklarn (barnma, yiyecek, eitim) yasal ieriini ayrntl bir ekilde inceleyen bir dizi genel yorum yaynlamaktadr. Bu farkl abalar ekonomik, sosyal ve kltrel haklarn temel ierii konusunda geni bir konsenssn yaratlmasna yardmc olmutur. Baz temel haklar u ekilde zetleyebiliriz34:

    Eitim hakk cretsiz ve zorunlu ilkretimi ve orta ve yksekrenime eit eriimi garanti altna alr,

    Salk hakk gvenli, yeterli salk hizmetine, beslenmeye, salk nlenmelerine ve temiz suya ve havaya eriim hakkn garanti

    33 Economic, Social, and Cultural Rights - a Guide to the Legal Framework, The Center for Economic and Social Rights (CESR), p. 1. http://www.cesr.org/downloads/ESCR%20-%20A%20guide%20to%20the%20legal%20framework.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 02.04.2010. 34 A.g.e. p. 2.

    http://www.cesr.org/downloads/ESCR%20-%20A%20guide%20to%20the%20legal%20framework.pdfhttp://www.cesr.org/downloads/ESCR%20-%20A%20guide%20to%20the%20legal%20framework.pdf
  • 20

    altna alr. Barnma hakk gvenli, yaanabilir ve zorla tahliyelere kar

    denebilir bir bedelin olduu eve eriimi garanti eder. Yiyecek hakk insanlarn kendi kendilerine beslenebilmelerinin

    mmknln ve ayn zamanda dnya yiyecek erzaknn adil bir ekilde datlmasnda ibirlii yapmalarna ynelik devletlerin ykmllklerini garanti altna alr.

    alma hakk gvenli bir alma ortamnda geinebilecek bir maa kazanma frsatn ve ayn zamanda rgtleme ve toplu szleme zgrln iin gereksinimleri garanti altna alr.

    Uluslararas hukuk ayn zamanda ekonomik, sosyal ve kltrel

    haklarn srekli bir ekilde uygulanmasn insanlar iin mmkn klan ve anlaml klan usule ilikin ok sayda hakk ierir. Bu haklar unlar iermektedir35:

    Birinin insan haklarn etkileyecek politik kararlara katlma hakk: Bu hkmetlerin ulusal btelerin belirlenmesi gibi karar verme srelerine kamusal eriimi de ierecek ekilde seme hakknn tesine geer.

    Ulusal ve yerel konulara katlma ynelik bilgi edinme hakknn zorunluluu: Bu hkmetin ana kalknma projelerinde veya sala zarar verici potansiyel tehlikeler gibi konularda kamusal bilgi temin edilmesinde hkmetin effaf olmasn gerektirir.

    Yerel mahkemelerde etkili giderim hakk: Yasal bavuru tm insan haklarnn merkezinde yer alr. Bu hkmetlerin her eyden nce insan haklarn tanmalarn gerektirdii gibi, ayn zamanda insan haklarn ulusal mahkemelere dhil etmelerini ve adil ve tarafsz bir adli sistem yoluyla da uygulamalarn gerektirir.

    Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar adalet iin mcadelede

    farkl klabilecek bir dizi neden bulunmaktadr36:

    Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar gndelik hayatta ok sayda probleme kar koyar: Yeterli beslenme, salk bakm ve barnma tm insan varl iin olduka temel bir neme sahiptir. Dnyada yz milyonlarca insan bu temel ihtiyalara henz ulaamad gibi, gndelik olarak hayatta kalmalarn etkileyecek politik kararlar zerinde de nfus sahibi deildirler. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar insanlarn fakirlemelerine neden olan

    35 A.g.e. p. 3. 36 A.g.e. p.10.

  • 21

    sorunlara meydan okumak konusunda aktif bir rol almalar iin onlar glendirir.

    Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar, haklara ynelik ihtiyac dntrr: Geleneksel kalknma modelleri dk gelirli toplumlarda insanlara pasif madurlar olarak muamele eder. Adalet ve insanlk onuru kavramlarnda temellenen, ekonomik, sosyal ve kltrel haklar, insanlarn temel ihtiyalarn hayrseverlikten ok talep edilen haklar sorunu olarak yeniden tasarlamalarn mmkn klar. Bu bilin farkllamas eyleme gemek iin ilk admdr.

    Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar yasal sorumluluk salar: Uluslararas ve ulusal hukuk ekonomik, sosyal ve kltrel haklarn garanti altna alnmasna ynelik karar vericiler zerinde ak grevler ykler. Bu savucu gruplarnn kaynak tahsisatnn daha effaf hale getirilmesi ve bu haklar ihlal eden politikalar iin somut giderim talebine ynelik yasal mekanizmalarn kullanlabilecei anlamna gelir.

    Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar snr tesi koalisyonlarn kurulmasna yardmc olur: Olduka farkl tabanlar, sosyal adalet, insan haklar, kalknma, evre ve kadn gruplar sosyal deiim iin almaktadrlar. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar bu abalar iin yerel, ulusal ve uluslararas dzeyde balant kurulmas iin genel bir odaklanma ve kapsayc bir ereve salar.

    Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar kresel eitsizlie meydan okur: Kreselleme ve ulus tesi ibirlii ve Dnya Bankas gibi finans kurumlarndaki sorumsuz yetkililerinin elinde bulunan insanlarn temel refahlar hakkndaki gemi kararlar, zengin ve yoksul arasndaki ayrm geniletmektedir. Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar bu gl uluslararas aktrleri politikalarnn etkileri hakknda sorumlu tutmay salayacak bir mekanizma temin etmektedir.

    Ekonomik, sosyal ve kltrel haklar dier insan haklarndan ayrlamaz: Btn insan haklarnn karlkl bamll bugnn dnyasnda kanlmaz bir gerekliktir. Seim hakk ve ifade zgrl onlar anlaml klacak eitim ve gelir yokluu durumunda bir deer ifade etmemektedir. Sadece tm insan haklarna sayg gsterildii zaman tm insanlar kendi insani potansiyellerini tam olarak gerekletirebilme frsatna sahip olacaklardr.

    BM Ekonomik, Sosyal ve Kltrel Haklar Szlemesi

    kapsamnda, Komiteye bavuru hakkn tanyan bir semeli ek protokol

  • 22

    oluturulmas iin 2002 ylndan bugne youn bir alma yaplmaktadr37. Ek protokoln yrrle girmesiyle birlikte, ekonomik, sosyal ve kltrel haklar nedeniyle madur olanlar, Komiteye bavuru yapabileceklerdir. Bu ekonomik, sosyal ve kltrel haklar alannda nemli bir gelime olmakla birlikte, zellikle Avrupa Konseyine ye devletlerdeki aktivistler iin nemli bir yasal dayanak ve bavuru mekanizmas daha bulunmaktadr: Avrupa Sosyal art.

    3. Avrupa Sosyal Haklar art nedir?

    Avrupa Konseyi (Council of Europe), Trkiyenin de ye olduu

    Avrupann siyasi kuruluu olan Avrupa Konseyi, Birlemi Milletlerden drt yl sonra kinci Dnya Harbinin ykntlar, barbarlklar zerinde 1949da Londrada kuruldu. Kurucu devletlerin, yeleri arasnda birlik salamak olan kurucu devletlerin siyasal iradesi ortak ideal ve prensipleri koruyarak gelitirmek ve sosyal ve ekonomik gelimeyi tevik (Statsnn 1. maddesi) yolunda gayret sarf edilmesi zerinde odaklanmtr. rgtn Stats, ak bir ekilde insan haklarna ve hukukun stnlne sayg temeline dayanmtr. Eski Dou Blou lkelerinin de katlmyla Avrupa Konseyinin bugn 47 yesi ve yaklak 850 milyon nfusu vardr38. Medeni ve siyasi haklarla ekonomik ve sosyal haklarn birbirine bal olduu ve Avrupa demokrasilerinin kurulularna temel olan prensipler dizisinin ayrlmaz bir parasn tekil ettiine inanan Avrupa Konseyi, Avrupa Sosyal artn kabul etmitir (1961; Yrrle Giri: 1965). 1996 ylnda Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art kabul edilmitir (Yrrle giri: 1999). Bu yeni metin ilk artn kabulnden sonra oluan nemli sosyal yenilikleri iermektedir39. Dier bir deyile, Avrupa Sosyal art Avrupa Konseyinin ok iyi bilinen Avrupa nsan Haklar Szlemesinin ekonomik ve sosyal haklar alanndaki

    37 Bu konuda daha geni bir bilgi iin bkz: Campaign for international justice for victims of violations of economic, social & cultural rights, International NGO Coalition for an Optional Protocol to the ICESCR, http://www.opicescr-coalition.org web sitesinde mevcuttur. Son eriim 14.04.2010. 38 Avrupa Konseyi ve nsan Haklarnn Korunmas, , Directorate General of Human Rights, Council of Europe, F-67075 Strasbourg Cedex, May 2000, s.4., http://www.humanrights.coe.int/prothr/pdfs/ProtHR_TR.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 18 Mays 2008 ye devletlerin says konusunda gncellemeler yazara aittir. 39A.g.e., s.13.

    http://www.opicescr-coalition.org/http://www.opicescr-coalition.org/http://www.humanrights.coe.int/prothr/pdfs/ProtHR_TR.pdf
  • 23

    karldr40. Avrupa Konseyinin temel szlemelerinden biri olan Avrupa Sosyal art, Avrupa Birliinin Topluluk ileri Temel Sosyal artndan farkldr. Topluluk ileri Temel Sosyal art Avrupa Birliine ye devletlerle snrldr. Avrupa Sosyal art ise, Trkiye dhil olmak zere Avrupa Konseyine ye tm devletleri kapsayan bir szleme metnidir. Bu nedenle ikisini birbirine kartrmamak gerekir. Avrupa Sosyal art tarafndan garanti altna alnan haklar iki grup halinde ifade etmek mmkndr:

    Avrupa Sosyal art Tarafndan Garanti Altna Alnan Haklar I. stihdam Koullar istihdamda ayrmclk yapmamak zorla almay yasaklamak toplu rgtlenme ve pazarlk hakk adil istihdam koullar ve kadn ve erkek arasnda eit deerde eit cret dhil adil cret hakk engellilerin alma dnyasna katlmalar Mesleki rehberlik ve mesleki eitim 15 yandan kk ocuklar iin alma yasa ve 1518 yalar arasndaki genler iin zel koruma doum korumas gmen iilerin eit muamele grmesi

    II. Sosyal dayanma salk, sosyal gvenlik, tbbi ve sosyal yardm hakk ve sosyal yardm kurulularndan yararlanma hakk ocuklarn ve genlerin fiziki veya ahlaki tehlikelere kar korunma haklar ailelerin ve aile bireylerinin yasal, sosyal ve ekonomik korunma hakk gmen iiler ve ailelerinin korunma ve yardm hakk yal kimselerin korunma hakk

    1996 ylnda Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art kabul edildi.

    Bu yeni metin ilk artn kabulnden sonra oluan nemli sosyal yenilikleri iermektedir:

    40 Urfan Khaliq and Robin Churchill, The European Committee of Social Rights,Putting Flesh on the Bare Bones of the European Social Charter, in Social Rights Jurisprudence, Emerging Trends in International and Comparative Law, Edited by Malcolm Langford, University of Oslo, Cambridge University Pres, UK, p.428.

  • 24

    Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art ile Kabul Edilen Yenilikler

    kadn erkek eitliini pekitirmek engellilerin sosyal btnleme ve kiisel zerklik hakk

    ocuk ve genlerin sosyal, yasal ve ekonomik korunmalarnn kuvvetlendirilmesi

    i kayb sresinde koruma alann onur hakk

    aile sorumluluu olan iilerin eit frsat ve koul hakk yoksulluk ve sosyal dlanmaya kar korunma hakk

    yaanabilir konut hakk ayrmclk yasann geniletilmesi

    Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal artnn 3 Mays 1996da kabul edilip, 1 Temmuz 1999da yrrle girmesiyle birlikte garanti altna ald haklar herkesin gnlk hayatn ilgilendiren haklardr41. Bu haklar kategorik olarak u ekilde snflandrmak mmkndr: Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art Kapsamnda Garanti Altna

    Alnan Haklar Konut belli yeterlilik dzeyinde ve elverili maliyette bir konutta oturabilmek; yeri yurdu olmayanlarn saysnn azaltlmas; yoksul ve/veya dar gelirli kesimlere ynelik bir konut siyaseti; konuttan karlma tehlikesini azaltacak usullere bavurulmas; yabanclarn sosyal konutlardan ve konut yardmlarndan eitlik iinde yararlanmalar; ailelerin ihtiyalar dorultusunda yeni konut yapm

    Salk halkn tmnn yararlanabilecei etkili salk hizmetleri yaps; salkl bir evre gvencesini kapsar biimde hastalklar nleyici siyaset izlenmesi; alma hayatnda gvenlik ve salk amacyla hukuken ve fiilen alma ortamndaki tehlikelerin ortadan kaldrlmas; anneliin korunmas

    41 Avrupa Sosyal artna Ksa Bir Bak, Turkish version, Department of the European Social Charter Directorate General of Human Rights and Legal Affairs Council of Europe, Printed in the Council of Europe workshops, 2007, Strasbourg Cedex, s. 5-7, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Presentation/CharterGlance/Turkish.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010.

    http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Presentation/CharterGlance/Turkish.pdfhttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Presentation/CharterGlance/Turkish.pdf
  • 25

    ve konut yardm Eitim cretsiz ilk ve ortaretim; cretsiz ve etkili meslee ynlendirme hizmetleri; balangta mesleki retim (genel ortaretim ve mesleki retim), niversite dzeyinde yksekretim ve niversite d yksekretim, srekli ve mesleki retim; yerleik yabanclarn yararlanmas amacyla zel tedbirler; engelli ocuklarn okula yerletirilmesi; engelli kiilerin eitimden ve mesleki retimden yararlanmas

    altrma zorla altrmann yasaklanmas; ocuk altrmann yasaklanmas; 15 ve 18 ya arasnda zel altrma koullar; hayatn serbeste girdii bir ite alarak kazanma hakk; tam altrmay salama amacyla ekonomik ve sosyal siyaset izlenmesi; cret ve alma sresi konusunda adil alma koullar; manevi ve cinsel saldrya kar korunma hakk; sendikalar ve iveren rgtleri kurma zgrl ve bunlara ye olma veya olmama konusunda bireysel zgrlk; iki tarafl danma, toplu grme, uzlama ve seimlik hakemliin gelitirilmesi; iine son verilmesi durumunda korunma; grev hakk; engellilerin i bulmadan yararlanmas

    Hukuki ve sosyal koruma ocuun hukuki durumu; gen sulularn slah; kt muamele ve iddete kar koruma; emek smrsnn (cinsel ve sair) her biimiyle yasaklanmas; ailenin hukuken korunmas (eler arasnda eitlik ve ocuklara eit muamele, elerin ayrl durumunda ocuklarn korunmas); sosyal gvenlik, sosyal yardm ve sosyal hizmetlerden yararlanma haklar; yoksulluk ve toplum d

    Kiilerin dolam aile birletirme hakk; vatandalarn yurtdna k hakk; snr d etmede usul gvenceleri; gmen iiler hakkndaki ilemlerin basitletirilmesi

  • 26

    kalmaya kar korunma hakk; alanlarn ocuklarna baklmas; yal kiiler yararna zel tedbirler alnmas Ayrmclk yasa kadn ve erkeklerin eit muamele grme ve altrmada frsat eitlii hakk; vatandalar ve yasal olarak alan ve/veya yerleik olan yabanclar iin, rk, cinsiyet, cinsel ynelim, ya, renk, dil, din, inan, ulusal kimlik veya sosyal kken, salk durumu veya bir ulusal aznla mensup olup olmama gzetilmeksizin artta belirtilen haklarn gvenceye alnmas; aile sorumluluklar zerine kurulu ayrmcln yasaklanmas; toplumla btnleme ve toplum hayatna katlma konusunda engellilerin haklar

    Kolektif (toplu) ikyet sistemi ve alternatif raporlar 1998 Temmuzunda yrrle giren bir ek protokol, uyum hakknda ulusal raporlara ek olarak kolektif ikyet sistemini getirmektedir. Bununla baz sendikalara, iveren kurulularna ve hkmetd kurululara artn ihlal edildii iddialarn Avrupa Sosyal Haklar Komitesi nne getirme imkn verilmektedir.

    Avrupa Sosyal art, kapsam giderek genileyen bir hukuksal

    belgedir. Avrupa Konseyine taraf olmakla birlikte Avrupa Birliine ye olmayan devletler iin sosyal alann tmnde haklar koruyan en geni ve balayc antlamadr. Avrupa Birliine ye devletler iin de Sosyal art baz alanlarda Birlik tarafndan ngrlen korumadan daha ileri bir dzeyde koruma salamaktadr. rnein artn yrrlkteki ilk ekli Avrupada gnmzde ocuk istihdam konusundaki eksiksiz tek belgedir. Avrupa Sosyal artn glendirmek iin yaplan son deiiklik, art Avrupa Birlii dhil olmak zere, Avrupann gelecekteki mevzuat haline getirmek konusunda varolan bir iradeyi gstermektedir. art gnmzde, rnein, sosyal dlanma ve yoksullua kar ak koruma ngren tek belgedir42. Ayrca, Gzden 42 Tom Kenny, Sosyal Haklar Avrupann Her Yerinde Uygulatalm, Avrupa Sosyal art: Sivil Toplum Kurulular iin Bir Ara, Oxfam, Birleik Krallk ve rlanda, ubat 1997, ev: Tekin Akllolu, Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi nsan Merkezi, Ankara, Ocak 1998, s.8. - Sz konusu brorn hazrland gnden bu yana Avrupa Birliine ye olan ve Szlemeye taraf lkelerin saysnda deiiklikler meydana gelmitir. Bu nedenle brorden

  • 27

    Geirilmi Avrupa Sosyal artnn kabul edilmesi ve kolektif (toplu) ikyet sistemini getiren ek protokolyle birlikte yaplan bavurular deerlendiren Avrupa Sosyal Haklar Komitesinin ald kararlarla birlikte, Szlemenin ierii ve uygulanmas hakknda olduka gelimi bir ierik olumaya balamtr.

    1961 ylnda Torinoda (talya) imzaya alan ve 1965te

    yrrle giren Avrupa Sosyal art, temel ekonomik haklar koruyan ve kiisel, siyasal haklar garanti eden Avrupa nsan Haklar Szlemesini tamamlayan bir Avrupa szlemesidir. Avrupa Sosyal art Protokol ile takviye edilmi bulunmaktadr43:

    5 Mays 1988 tarihli Ek Protokol (Protokol No.1) drt grup yeni hakk garanti altna alr; 1992 ylnda yrrle girmitir. Bu haklar unlardr:

    - stihdam konularnda eit frsat ve eit muamele ve cinsiyete dayal ayrmclk olmakszn alma hakk (Madde 1)

    - Bilgi ve danma hakk (Madde 2) - alma koullar ve alma ortamnn tespit ve iyiletirilmesinde yer

    alma hakk (Madde 3) - Yal kiilerin sosyal korunma hakk (Madde 4)44

    Torino Protokol olarak da bilinen 21 Ekim 1991 tarihli Deiiklik Protokol (Protokol No.2) denetim sistemini gzden geirmitir: Torino Protokolnn amac Avrupa Sosyal artnn bamsz uzmanlardan oluan denetim sistemini (Avrupa Sosyal Haklar Komitesi)

    yararlanlrken sz konusu saysal veriler gncellenmi veya karlmtr. (Hakan Ataman). 43 Bu konuda daha geni bir bilgi iin bkz: European Social Charter - Short guide, Directorate of Human Rights, Edited and Published by Council of Europe, September 2000; Kitap ayn zamanda Avrupa Sosyal art Temel Rehber adyla Trkeye evrilmitir: Avrupa Sosyal art Temel Rehber, ev: Yrd. Do. Dr. Blent iekli, Sekin Yay. Birinci Bask, Aralk 2001, Ankara. Bununla birlikte kitap Avrupa Konseyine ye devletler ve Avrupa Sosyal artn onaylayan devletlerin says bakmndan gncellenme ve eviri nedeniyle baz kavramlar dzeltilme ihtiyac iindedir. Ayrca, elinizdeki almada gerekli gncellemeler Avrupa Konseyinin web sitesinden gerekletirilmitir: http://www.coe.int/T/DGHL/Monitoring/SocialCharter; Son eriim 12.04.2010. (Hakan Ataman) 44 A.g.e. s. 25.

    http://www.coe.int/T/DGHL/Monitoring/SocialCharter
  • 28

    iyiletirmektir45.

    9 Kasm 1995 tarihli Ek Protokol (Protokol No. 3) kolektif (toplu) ikyet sistemini temin etmi ve 1 Temmuz 1998de yrrle girmitir: 1995 tarihli Ek Protokol altnda kolektif (toplu) ikyetlerin kendisine yapld denetim organdr: Kolektif (toplu) ikyetler Protokolnn 6. ve 7. maddeleri gereince, Komite, ikyetlerin kabul edilebilirlii hakknda karar vermeye ve durumun Avrupa Sosyal artyla uyumlu olup olmadna ilikin olarak ulat sonular ieren bir rapor hazrlamaya yetkilidir. Komite yapt inceleme srasnda ikyet taraflar arasnda bir oturum dzenleyebilir46.

    Avrupa Sosyal artn (1961) gzden geiren ve 1996 tarihinde kabul edilip, 1999da yrrle giren Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art, 1961 artnn yerini alacaktr. Yeni metin tek bir belge iinde belirli saydaki deiikliklerle birlikte 1961 artyla garanti altna alnan haklar ve ayn zamanda 1988 tarihli Ek Protokol tarafndan garanti edilen haklar ve yeni haklar bir araya getirmi bulunmaktadr.47.

    Toplam 31 temel hak gnmzde Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art tarafndan korunmaktadr. Ayrca Gzden Geirilmi art genel bir hkmle bu haklarn kullanlmasn ayrmcla kar korumaktadr. Bu otuz bir temel hak, paragraf ve alt paragraflar biiminde birlikte dnlecek olursa Gzden Geirilmi artn son ekli yzden fazla belirlenmi alanda koruma getirmektedir48.

    Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal art ekonomik ve sosyal haklar

    konusunda, olduka geni bir koruma salamakla birlikte, Sosyal artn sunduu koruma alan bakmdan snrldr:

    lk olarak, Sosyal artn onaylanmas zorunluluu gibi bir koul hibir zaman Avrupa Konseyine ye olma koulu olarak getirilmemitir. rnein, Avrupa Konseyine ye olabilmek iin Avrupa nsan Haklar Szlemesini ve Szlemenin denetleme organ olan Avrupa nsan Haklar Mahkemesinin yarg yetkisini onaylamak zorunludur. Ancak ayn koul Avrupa Sosyal art iin aranmamaktadr. Dolaysyla her devlet arta katlma konusunda karar vermekte serbesttir. Bu arada yeni ye devletlerin ounun bu nitelii ok az bir 45 A.g.e. s. 32. 46 A.g.e. s. 39. 47 A.g.e. s. 26. 48 Tom Kenny, s. 11.

  • 29

    zaman nce kazanm bulunduu unutulmamaldr. Dolaysyla uygun etkinliklerle artn Avrupa Konseyine ye lkeler tarafndan onaylanmas gelecekte artabilecektir49.

    kinci olarak, szlemeci tarafn, artn ilk eklini ve 1988 tarihli Ek Protokol ile 1996 tarihli Gzden Geirilmi art onaylayp onaylamamasna gre korunan haklar deimektedir50.

    nc olarak da bir szlemeci taraf onaylad artn hangi ekli olursa olsun baz hkmlerle bal olmamay tercih edebilir. Gnmzde Gzden Geirilmi artn III. Blmnn A maddesi gerei, artn ngrd dokuz temel haktan en az alts onaylanmak zorundadr. Kalan yirmi iki haktan her szlemeci taraf en az toplam on alt madde ya da (her madde birden ok paragrafa ayrldndan) altm paragraf onaylayacaktr. Bu arada hatrlatmak gerekir ki sadece artn ilk seklini onaylam olan ye devletler, ilk halin 20. maddesinin b fkras gerei, yedi temel haktan sadece en az besini onaylamak zorunda tutulmutur ve ayrca be madde veya 45 paragraf onaylamak zorundadrlar51.

    Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal artyla birlikte, artn garanti altna alnan temel haklarn says, 7. ve 20. maddelerin eklenmesiyle birlikte 7den 9a ykselmitir. Ayrca, 12. maddenin 2. paragraf deitirilmitir. Gzden geirilmi artla birlikte garanti altna alnan en az 6 tanesi onaylanmak zorunda olan 9 temel hak u ekildedir52:

    Madde 1 - Herkes, zgrce edinebildii bir ile yaamn salama frsatna sahiptir. Madde 5 - Tm alanlar ve iverenler, ekonomik ve sosyal karlarn korumak amacyla ulusal ve uluslararas kurulular dzeyinde rgtlenme zgrlne sahiptir. Madde 6 - Tm alanlar ve iverenler, toplu pazarlk hakkna sahiptir. Madde 7 - ocuklar ve genler, urayacaklar bedensel ve manevi tehlikelere kar zel korunma hakkna sahiptir. Madde 12 - Tm alanlar ve bakmakla ykml olduklar kiiler, sosyal gvenlik hakkna sahiptir.

    49 A.g.e.., s. 11. 50 A.g.e., s. 11. 51 A.g.e. s. 11. Ayrca bkz. Social Rights in Europe, p. 27. 52 Szlemenin garanti altn ald haklar kukusuz ki bu haklarla snrl deildir. art tarafndan garanti altna alnan 31 madde artn birinci blmnde sralanm, haklarn alm ikinci blmnde yaplmtr. Ekler blmnde szleme metinlerinde bulabilirsiniz (Hakan Ataman).

  • 30

    Madde 13 - Yeterli kaynaklardan yoksun olan herkes, sosyal ve tbbi yardm alma hakkna sahiptir. Madde 16 - Toplumun temel birimi olarak aile, tam gelimesini salamaya ynelik uygun sosyal, hukuksal ve ekonomik korunma hakkna sahiptir. Madde 19 - Bir akit taraf vatanda olan gmen iiler ve bunlarn aileleri herhangi bir baka akit taraf lkesinde korunma ve yardm alma hakkna sahiptir. Madde 20 - Tm alanlar, istihdam ve meslek konularnda cinsiyete dayal ayrm yaplmakszn frsat eitlii ve eit muamele grme hakkna sahiptir.

    Sz konusu snrlln artn koruduu haklarn etkisini zayflatmamas iin elden gelen her ey yaplmaldr. nce, sivil toplum kurulular ye devletleri artn onaylanmasna tevike almaldrlar. Ayrca artn kendi tad bir hkme gre, uygulamann sreli denetimi, yalnzca bir szlemeci tarafn kabul etmi olduu kurallar bakmndan yaplmaz henz bal olmad kurallar bakmndan da yaplr. Bu noktada da btn szlemeci taraflar zerinde, artn btn hkmlerini ve sonraki deiiklikleri kabul etmeleri iin bir manevi bask yaplabilir53.

    Kukusuz sivil toplum kurulularnn artn onaylanmas ve hkmlerinin kabul konusundaki kampanyalarna en alt dzeyde de olsa bir siyasal irade destei arttr. Ayrca hatrlatmak gerekir ki, Sosyal artn kapsamnn snrl olduundan sz edilerek nemsenmemesi gerektii savunulursa, bir kmaz dngye girilmi olacaktr. Gzden Geirilmi artn kapsam ve denetim mekanizmasna getirilen yenilikler arta bir kurum olarak yeni bir g kazandrmtr. Bu biimde oluan kavramsal alanda sivil toplum kurulularn yerlerini alarak katklarn getirmeleri ve sivil toplum iinde sosyal halklara ilikin tartmay hzlandrmalar beklenir54.

    Hepsinden nemlisi, art sadece bir metinden ibaret olsayd, ierdii haklar kuramsal olarak gvenceye alnm; fakat uygulamada keyfi olarak tannmaz olsayd, sosyal adalet iin mcadele veren sivil toplum kurulularnn ilgisizlii anlalabilirdi. Oysa gerekte ilk sebepten tr Sosyal art bir inanlar listesi olmann tesine gemitir. Her eyden nce nitelii gerei hukuksal balaycl olan bir uluslararas antlamadr: onaylayan devletler ona uymak ve ierdii

    53 Tom Kenny, s. 11-12. 54 A.g.e. s. 12.

  • 31

    haklar gelitirmek zorundadrlar. Ayrca, bamsz bir denetim mekanizmasyla donatlmtr, buna gre bir bamsz uzmanlar komitesi szlemeci taraflarn kurallara uymasn denetler55.

    4. Avrupa Sosyal Haklar Komitesi nedir ve nasl alr?

    Avrupa Sosyal artnn 25. maddesi gerei tesis edilen Avrupa Sosyal Haklar Komitesi (Bamsz Uzmanlar Komitesi), bamsz uzmanlardan oluan ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafndan seilmektedir56. Torino Protokolyle birlikte Avrupa Sosyal artnn denetim sistemini iyiletirmek amacyla baz yenilikler getirmitir. Buna gre, Hkmetler Komitesi ve Sosyal artn bamsz uzmanlar komitesi yani Avrupa Sosyal Haklar Komitesinin rollerine aklk getirmektedir: Protokoln 2. maddesine gre, sadece Avrupa Sosyal Haklar Komitesi hukuki bir bak asndan ulusal hukuk ve uygulamann art gereince ortaya kan ykmllklere uyumlu olup olmadn belirlemeye yetkilidir. Torino Protokolyle birlikte hkmetd kurulular (sivil toplum kurulular), iveren ve sendikal rgtler ile istiare usulleri gelitirilmitir. Akit (szlemeci) taraflar artk raporlarnn bir kopyasn Hkmetler Komitesi toplantlarnda gzlemci statsne sahip uluslararas iveren ve sendikal rgtlere ye ulusal rgtlere gndermek sorundadrlar. Ayrca, raporlarn bir kopyas Avrupa Konseyinde istiare statsne sahip ve artta dzenlenen konularda zel yetki sahibi olan uluslar aras hkmetd kurululara gndermek zorundadrlar57.

    55 A.g.e. s. 13. 56 Bu seimin Torino Protokolnde Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi tarafndan yaplmas art koulmutu. Ancak gnmzde uygulanmamaktadr. Bkz: European Committee of Social Rights (ECSR), The Council of Europe Web Site, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/ECSR/ECSRdefault_en.asp web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010. 57 European Social Charter - Short guide, p. 31.

    http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/ECSR/ECSRdefault_en.asp
  • 32

    artn uygulanmas hakknda hkmet Raporlar

    Ulusal Raporlara Dayanan zleme Usul

    Hukuki deerlendirme

    Sosyal ortaklar ve STKlardan gelen yorumlar

    Avrupa Sosyal Haklar Komitesi ulusal hukukun ve uygulamalarn artla

    uyumlu olup olmadn belirler. = her bir Devlet raporunun sonularn kabul

    eder.

    (Kaynak: The Council of Europe; ReportingFlowchart58)

    Avrupa Sosyal Haklar Komitesi oluturulduu zaman, Bakanlar Komitesi ye saysn yedi olarak tespit etmi idi. 1991 tarihli Deiiklik Protokol artn 25. maddesinde deiiklik yaparak Komitenin en az dokuz yeden olumasn, tam saynn ise Bakanlar Komitesi tarafndan belirlenmesini ngrmtr59. Bu say bakanlk vekillerinin katld ve 27 Mays 2001de gerekletirilen 751. oturumda, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin kararyla 15e karlmtr60. Deiiklik Protokolnn 6. maddesi gereince, Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi artk bir denetim organ olmaktan kmtr. Bununla birlikte, hala denetim sreci ile irtibatl bir organ olarak almaya devam

    58 European Social Charter, Reporting Procedure, The Council of Europe, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Reporting/StateReports/ReportingFlowchart_en.asp web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010. 59 European Social Charter - Short guide, p. 37. 60 European Committee of Social Rights (ECSR), The Council of Europe Web Site, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/ECSR/ECSRdefault_en.asp web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010.

    http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Reporting/StateReports/ReportingFlowchart_en.asphttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Reporting/StateReports/ReportingFlowchart_en.asphttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/ECSR/ECSRdefault_en.asp
  • 33

    etmektedir. Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi, Avrupa Sosyal Haklar Komitesinin sonu kararlarn sosyal politikalar hakkndaki periyodik mzakereler konusunda bir temel olarak kullanmaktadr61.

    Ulusal raporlar zerinden yaplan deerlendirmenin aamadan getiini sylememek mmkndr. Birinci aamada, Bakanlar Komitesi tarafndan seilen on be uzmandan oluan Avrupa Sosyal Haklar Komitesi, kendisine yardm amacyla bir Uluslararas alma rgt (ILO) gzlemcisiyle birlikte toplanr. Komite szlemeci taraflarca sunulan raporlar inceler ve bu devletlerin taahhtlerini yerine getirip getirmedii hakknda hukuki bir deerlendirme yapar. Avrupa Sosyal Haklar Komitesinin, alma usulleri ihtiyalar dorultusunda gncellenmektedir. Bu konuda gelitirilmi ve bir tr i tzk diyebileceimiz bir metin bulunmaktadr. Mevcut metin Komitenin 29 Mart 2004 tarihli 201. oturumunda, 9 Eyll 1999 tarihli metinle yer deitirmi ve Komitenin 12 Mays 2005 tarihli 207. ve 20 ubat 2009 tarihli 234. oturumlarnda gzden geirilmitir62.

    kinci aamada, artn szlemeci taraflarn temsilcilerinden oluan Hkmetler Komitesi, uluslararas iveren rgtlerinin ve uluslararas sendikalarn katlmyla toplanr. Hkmetler Komitesi, Bakanlar Komitesine gnderilecek olan kararlar hazrlar ve zellikle sosyal, ekonomik, ve dier politika mlahazalarn esas alarak her bir szlemeci tarafa yaplacak tavsiyelerin konusu olmas gereken durumlar seer63. nc aamada, Bakanlar Komitesi, denetim evresinin tamamna ilikin bir karar alp tavsiyelerde bulunur ve devletlerden arta uymalarn salamak amacyla mevzuat ve uygulamalarnda deiiklik yapmalarn ister64.

    61 European Social Charter - Short guide, p. 32. 62 Rules, European Committee of Social Rights, (adopted during the 201st session on 29 March 2004 and revised during the 207th session on 12 May 2005 and during the 234th session on 20 February 2009), The Council of Europe, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/ESCRrules/Rules_en.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010. 63 Rules of Procedure, Governmental Committee of the European Social Charter, the Council of Europe, Strasbourg, 30 June 2008, T-SG (2008) 5 rev. http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/GovernmentalCommittee/Rules2008_en.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010. 64 The Committee of Ministers and the Reporting System, European Social Charter, the Council of Europe, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/CMReporting/CMIndex_en.asp web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010.

    http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/ESCRrules/Rules_en.pdfhttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/GovernmentalCommittee/Rules2008_en.pdfhttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/GovernmentalCommittee/Rules2008_en.pdfhttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/CMReporting/CMIndex_en.asphttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/CMReporting/CMIndex_en.asp
  • 34

    Avrupa Sosyal art, ii ve iveren sendikalarna, uluslararas sivil toplum kurulularna denetim srecine bamsz biimde mdahale etme imkn tanmaktadr. Bununla birlikte, imdiye kadar, sivil toplum kurulularna tannan yetkilere zel snrlamalar getirilmitir. Belirlenmi uluslararas sendikalar ve uluslararas iveren kurulular Hkmetleraras Komitede gzlemci statsne sahiptir; ayn uluslararas sendika ve iveren kurulularnn ulusal birimleri Avrupa Sosyal Haklar Komitesine sunulan devlet raporlarna ilikin olarak resmi gzlemler yapabilirler; buna karlk uluslararas sivil toplum kurulular otomatik bir danma rol sahibi deildir. Ancak Avrupa Konseyi nezdinde danma stats almlarsa ve art tarafndan dzenlenmi konularda uzmanlamlarsa mdahale edebilirler. Ulusal sivil toplum kurulularna gelince, imdilik artn denetim sistemi tarafndan resmen tannm hibir ilev sahibi deildir. Bununla birlikte bu snrlamalar ama yolu vardr 65.

    Taraf Devlet Temsilcilerinden Oluan Hkmetler Komitesi

    Sosyal ortaklarn temsil edildii gzlemciler Devletlerin sunduu durumlarn artla uygunluunun

    kesinletirilmesi. Ya da sorunun yaand devlet iin bir tavsiye karar almaya ynelik Bakanlar Komitesine ar yaplmas.

    Bakanlar Komitesi Devletlerin ulusal hukuk ve uygulamalar artla

    uyumlu hale getirmeleri iin ynlendiren tavsiyeler

    Uygunluun Takip Edilmesi

    (Kaynak: The Council of Europe; ReportingFlowchart66)

    Grlecei gibi, Avrupa Sosyal Haklar Komitesinin temel ilevi szlemeci taraflarn ykmllklerine uyup uymadklarn

    65 Tom Kenny, s. 15. 66 European Social Charter, Reporting Procedure, The Council of Europe, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Reporting/StateReports/ReportingFlowchart_en.asp web sitesinde mevcuttur. Son eriim 12.04.2010.

    http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Reporting/StateReports/ReportingFlowchart_en.asphttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Reporting/StateReports/ReportingFlowchart_en.asp
  • 35

    deerlendirmektir. Yaplan deerlendirme sonular eklinde olur. Eer Komite durumu art ile uyumlu bulursa sonu olumlu, art ile uyumlu bulmazsa sonu olumsuzdur. Komitenin durumu deerlendirme konusunda gerekli veya yeterli bilgiye sahip olmad durumlarda, sonu karar bir sonraki deerlendirme dnemine ertelenir. Komite ulusal raporlarn incelenmesi srasnda szlemeci taraflarn temsilcileri ile toplantlar yapabilir. Sosyal ortaklar bu toplantlarda yer almak zere davet edilirler. 1995 tarihli Ek Protokol yani Avrupa Sosyal artna Kolektif (Toplu) ikayet Sistemi Getiren Ek Protokol altnda, Komite ayn zamanda kendisine kolektif (toplu) ikayetlerin yapld denetim organdr: Kolektif (Toplu) ikayetler Protokolnn 6. ve 7. maddeleri gereince, Komite, ikayetlerin kabul edilebilirlii hakknda karar vermeye ve durumun art ile uyumlu olup olmadna ilikin olarak ulat sonular ieren bir rapor hazrlamaya yetkilidir. Komite yapt inceleme srasnda ikyet taraflar arasnda bir oturum dzenleyebilir67.

    Dolaysyla, politik bir organ olarak, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, artn usulleriyle ilgili taraf devletlere tavsiyelerde bulunabilecek yetkili tek organdr. Bununla birlikte, bamsz uzmanlardan oluan bir yap olarak Avrupa Sosyal Haklar Komitesi sosyal politika ve hukuk alannda gerekli dzenlemelerin yaplmas iin nemli bir role sahiptir. Avrupa Sosyal Haklar Komitesi bu nemli roln artn hem ulusal raporlama hem de kolektif (toplu) ikyet usulleri yoluyla yerine getirir. kincil rolne ramen, her zaman pratie gemese de en azndan teorik olarak tanmland haliyle, Avrupa Sosyal Haklar Komitesi artn geerli bir yorumunu yapmak iin yetki verilmi tek yapdr. Bu trden bir yorumu yapmak sk bir ekilde zorunludur; nk artn hkmleri olduka geni ve kesin olmayan bir dille tasarlanmtr. artn Avrupa Sosyal Haklar Komitesi tarafndan yaplan yorumlar, itihatn oluturan ulusal raporlar ya da kolektif (toplu) ikyetler, artn nasl uygulanabilecei hakknda grler ortaya koyar. nsan Haklar Komitesi gibi BM insan haklarn izleme yapsndan farkl olarak, Avrupa Sosyal Haklar Komitesi sz konusu olan szlemeyle ilgili izleme yapsnn grlerini bir araya getiren genel yorumlar retmemektedir. Bununla birlikte, Aralk 2006da Avrupa Sosyal Haklar Komitesi Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal artyla ilgili olan itihat hukukunun bir derlemesini yaynlamtr. Orijinal artn vakalarnda (ve aslnda bir yere kadar Gzden Geirilmi art iin), Avrupa Sosyal Haklar Komitesinin itihat tek tek ulusal raporlar ve kolektif (toplu) ikyetler hakkndaki bulgulara dair sonularn bir araya gelmesinden

    67 European Social Charter - Short guide, p. 39.

  • 36

    olumaktadr68. Avrupa Sosyal Haklar Komitesi kendi itihatndan oluan derlemesini Eyll 2008de gzden geirmi bulunmaktadr. Ayrca, Eyll 2008 tarihli yeni derleme, Gzden Geirilmi Avrupa Sosyal artnn farkl hkmleri hakknda yorumlar da iermektedir69.

    Sivil toplum kurulularnn mdahalesi konusunda ilerleme vardr. Bu konudaki snrlamalar artn balangta alanlarn haklarnn korunmas zerinde odaklanmasndan, dolaysyla sendikalara ve iveren kurulularna uygulamann denetiminde nemli rol verilemesinden kaynaklanmaktadr. arta deiiklik getiren 1991 tarihli Protokol (Torino Protokol), devlet raporlarnn ve Bamsz Uzmanlar Komitesi sonularnn gnderilecei yerleri arttrd. Bu belgelerin birer rneklerinin danma statsyle donatlm uluslararas sivil toplum kurulularna dorudan gnderilmesi ngrlmekte ve kuramsal olarak danlabilecek olan uluslararas sivil toplum kurulularnn saysna getirilen snrlama son bulmakta ve bylece bu usule getirilen fiili engeller kaldrlmaktadr70.

    Sivil toplum kurulularnn, artn denetimine katlmn geniletecek imknlar bakmdan artm bulunmaktadr. lk olarak alan yeni bir yol sz konusudur, buna gre danma statsndeki sivil toplum kurulular dorudan doruya maddelerle balantl olmayan Sosyal artla ilgili bilgileri de sunabilirler. (93)38 sayl karar ekinde Bakanlar Komitesi, danma statl sivil toplum kurulularnn hkmetleraras uzmanlk komitelerine ve Bakanlar Komitesinin (Hkmetleraras Komite dhil) teki yan kurulularna kendi adlarna yazl gr bildirebileceklerini belirtmektedir. Bu grlerin devlet raporlar hakknda gzlemler vermesini engelleyen bir husus bulunmamaktadr. Ayrca (93)38 sayl karar, Avrupa Konseyinin balangcndan beri uluslararas ve ulusal sivil toplum kurulular ile alma ilikileri kurduunu ve eitli sosyal grevler stlenen ve btn vatandalarn katlmn tevik eden sivil toplum kurulularnn daha fazla dikkate alnmas gereini hatrlatmaktadr71.

    te yandan toplu ikyet usul hakkndaki 1995 tarihli yeni 68 Urfan Khaliq and Robin Churchill,428-429. 69 Digest of the Case Law of the European Committee of Social Rights, the Council of Europe, 1 September 2008, http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Digest/DigestSept2008_en.pdf web sitesinde mevcuttur. Son eriim 14.04.2010. 70 Tom Kenny, s. 16. 71 A.g.e. s. 16.

    http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Digest/DigestSept2008_en.pdfhttp://www.coe.int/t/dghl/monitoring/socialcharter/Digest/DigestSept2008_en.pdf
  • 37

    Protokol - Avrupa Sosyal artna Kolektif (Toplu) ikyet Sistemi Getiren Ek Protokol - baz sivil toplum kurulular artn denetim mekanizmas erevesinde yansz bilgileri dorudan doruya bildirmek imknna sahip olacaklardr. Son olarak, sivil toplum kurulularnn devlet raporlar konusunda yaplan danmalarda ve Hkmetleraras Komite grmelerinde daha fazla rol oynama istei bugn her zamandan fazla dorulanmaktadr, bu en az sendika ve iveren kurulular lsnde olmaldr72.

    Avrupa Konseyi Avrupa Sosyal art

    artn uygulanmas

    hakknda hkmet raporlar

    Sosyal ortaklarn ve hkmetd

    kurulularn (STKlar, sendikalar vb.)

    AVRUPA SOSYAL HAKLAR KOMTES Yasal bir bak asndan hareketle arttan

    kaynaklanan ykmlklerle Ulusal hukukun ve uygulamalarn uyumunun deerlendirmesi.

    PARLAMENTER-LER MECLS Sosyal konular

    hakknda periyodik mzakereler

    BAKANLAR KOMTES Her bir kontrol dngsnn

    sonunda bir kararn kabul edilmesi

    artla tam uyum iinde olmayan taraflara ynelik tavsiyelerin

    HKMETLER KOMTES Sosyal, ekonomik ve dier politika

    mlahazalarn esas alarak ilgili tarafa yaplacak tavsiyelerin konusu olmas

    gereken durumlar seimi.

    (Kaynak: Social Rights in Europe; European Trade Union Confederation ETUC; 2002, p.28)

    72 A.g.e. s. 16.

  • 38

    5. Kolektif (toplu) ikyet usul nedir?

    Toplu ikyet sistemi temin eden Avrupa Sosyal art Ek Protoko