werff banaliteit van gezond verstand

Download Werff banaliteit van gezond verstand

Post on 30-Nov-2014

467 views

Category:

Education

0 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Gedragscodes dragen in onvoldoende mate bij aan ethisch gedrag van bedrijven. Hoe komt dat? En kan het ook anders? Deze vragen en meer komen uitgebreid aan bod in deze masterthese Wijsbegeerte

TRANSCRIPT

  • 1. De banaliteit van gezond verstand Denken met en voorbij Arendt over bedrijfsethiek Saskia van der Werff/Banaliteit van gezond verstand pagina 1 van 97
  • 2. Banaliteit van gezond verstand Denken met en voorbij Arendt over bedrijfsethiek Masterscriptie Filosofie van Management en Organisatie Vrije Universiteit Amsterdam, Faculteit Wijsbegeerte Door: Saskia van der Werff, 2012 Begeleiders: Angela Roothaan en Han van Diest Omslag: Scharnier op hout van Miriam Hobbyfotografie van 31-12-2010 Saskia van der Werff/Banaliteit van gezond verstand Het mag tien keer waar zijn dat er in eenieder van ons van braafste huisvader tot een onschuldig ogende peutereen latent vermogen tot kwaad doen aanwezig is, wachtend op de juiste omstandigheden om zich te tonen, maar diezelfde omstandigheden kunnen ook juist het beste in ons naar boven halen, ons doen uitstijgen boven onszelf en het ellenmaatje van het eigen gelijk. Rein Gerritsen, Knock-out pagina 2 van 97
  • 3. 1. INTRODUCTIE ............................................... 4 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 2. FALENDE GEDRAGSCODES .......................... 4 DE BANALITEIT VAN HET KWAAD ............... 6 FILOSOFISCHE ORINTATIE ......................... 8 WAAROM GEZOND VERSTAND?................. 10 OPZET MASTER SCRIPTIE ........................... 10 3. GEZOND VERSTAND: EEN TROJAANS PAARD? .................................................................44 3.1 WAT IS GEZOND VERSTAND? .....................45 3.1.1 Griekse en Romeinse filosofie ............46 3.1.2 Middeleeuwse eenheid van moraliteit, natuur en religieus gezond verstand .................47 3.1.3 Verlichte secularisatie van gezond verstand 50 3.1.4 Moderne kloof tussen gezond verstand en het wetenschappelijke oordeel .....................53 3.1.5 Algemeen vermogen en historische articulatie .........................................................55 3.2 WAT IS ARENDTS INTERPRETATIE VAN GEZOND VERSTAND? ............................................56 3.2.1 Gezond verstand: een zesde zintuig ...56 3.2.2 Gezond verstand: een metafoor .........60 3.2.3 Gezond verstand: waarheid versus opinie 62 3.3 GEZOND VERSTAND BEDRIJFSETHIEK .......67 3.3.1 Oordelen zonder leuning....................67 3.3.2 Oordelen zonder code ........................73 MORALITEIT MET ARENDT.................... 13 2.1 2.2 WAT IS MORALITEIT? ................................ 14 ARENDTS REFLECTIE OVER TRADITIONELE MORAALFILOSOFIE ............................................... 19 2.2.1 Veronderstelling: moraliteit is een gedragscode ..................................................... 20 2.2.2 Veronderstelling: morele wetten als bevroren kennis zijn zelfevident ....................... 22 2.2.3 Veronderstelling: geweten als de eenstemmigheid van moraliteit ......................... 23 2.2.4 Moraliteit in gruzelementen? ............. 25 2.3 WAT MAAKT ARENDTS DENKEN ZO LASTIG 25 2.3.1 Begrijpen van Arendts gebruik van concepten.......................................................... 26 2.3.2 Begrijpen van Arendts opvatting over politiek 27 2.3.3 Begrijpen van Arendts tegenstelling moraliteit-politiek ............................................. 29 2.4 MORALITEIT VOORBIJ ARENDT: BEDRIJFSETHIEK ................................................... 37 2.4.1 Denken met Arendt: een open eind .... 38 2.4.2 Denken voorbij Arendt: bedrijfsethiek 41 Saskia van der Werff/Banaliteit van gezond verstand 4. DE BANALITEIT VAN GEZOND VERSTAND ...........................................................76 4.1 4.2 4.3 5. MORALITEIT MET ARENDT ........................77 MORALITEIT VOORBIJ ARENDT .................81 BANALITEIT VAN HET GOEDE ....................83 BIBLIOGRAFIE ............................................91 pagina 3 van 97
  • 4. 1. 1.1 Introductie Falende gedragscodes Bedrijven1 vormen een groot deel van ons dagelijkse leven. Bijna al het kunstmatige dat we aanraken, is geproduceerd door een bedrijf. Bijna alles dat we eten komt via een bedrijf tot ons. Het is lastig om een leven voor te stellen zonder bedrijven. Robinson Crusoe op zijn onbewoonde eiland is slechts een fictief voorbeeld van een leven zonder bedrijven. Wellicht dromen wij van een vakantie op een paradijselijk oord, maar dan moeten we er wel zonder bedrijf zien te komen. Dat kan een lastige expeditie blijken te zijn. Kortom, het goede leven is nauwelijks denkbaar zonder het bestaan van bedrijven. Zolang bedrijven het goede leven van de meeste mensen op deze aardbol kunnen benvloeden, is het redelijk te stellen dat we bedrijven vanuit een ethisch perspectief kunnen beschouwen. Ik gebruik het woord bedrijf hier in brede zin voor al die organisaties waarin mensen (samen)werken en een beloning voor hun tijd ontvangen. Eenmanszaken, publieke organisaties, bedrijven met winstoogmerk, vrijwilligersorganisaties etc vallen onder dit begrip. 1 Saskia van der Werff/Banaliteit van gezond verstand Vragen als Is een bedrijf verantwoordelijk voor alle gevolgen van zijn handelingen, Wat is ethisch leiderschap?, Kan ik als buurman beperkingen aan een bedrijf opleggen? zijn voorbeelden van morele2 vragen in de bedrijfscontext. Bedrijfsethiek3 als een academisch onderzoeksgebied voorziet in theorien en concepten, die deze vragen beantwoordbaar maken. De gedragscode4 is een belangrijk product van de bedrijfsethiek. De gedragscode stuurt het morele gedrag5 van medewerkers. De aanname die aan de gedragscode ten 2 Ethiek en moraliteit worden vaak onderling verwisseld. Toch betekenen ze niet hetzelfde. Volgens Becker (2007) heeft moraliteit betrekking op het menselijke handelen dat gerelateerd is aan de basisverschillen goed/kwaad en juist/verkeerd; ethiek is de filosofische theorie van het morele handelen (lemma ethiek). Ik kom hier in hoofdstuk 2 uitgebreid op terug. 3 Becker (2007): Bedrijfsethiek is te onderscheiden in empirisch, wetenschappelijk onderzoek naar feitelijke opinies, waarden en gedragspatronen van ondernemers, managers, werknemers en de gevolgen van dit handelen alsmede een normatieve theorie over ethische verheldering en rechtvaardiging van bedrijfsmatig handelen. Een belangrijk thema van de bedrijfsethiek is de sociale verantwoordelijkheid van de onderneming. (lemma bedrijfsethiek). 4 Gedragscodes worden volgens Jeurissen (2006) gehanteerd om richting te geven aan het ethische handelen in en door organisaties. Gedragscodes zijn een van de instrumenten om het morele handelen van medewerkers te benvloeden. 5 Het punt, dat moreel gedrag eigelijk een oxymoron is, komt in 2.4.2 aan bod pagina 4 van 97
  • 5. grondslag ligt, is dat mensen een vaste set regels6 nodig hebben om een onderscheid te kunnen maken tussen goed en kwaad en juist en verkeerd. Als deze aanname klopt, hoe kan het dan dat er zich, ondanks de aanwezigheid van vele gedragscodes in het bedrijfsleven, morele affaires voordoen? Tot de verbeelding sprekende voorbeelden van morele affaires zijn de Enron en Ahold boekhoudschandalen, de ophef over kinderarbeid bij Nike en de schending van mensenrechten door Shell in Nigeria. De genoemde bedrijven gingen ondanks het bezit van een gedragscode moreel over de schreef. Deze affaires brachten het besef naar voren dat een gedragscode niet voldoende is om het moreel juiste te bevorderen. De aanname, dat mensen een vaste set regels nodig hebben, om tot een moreel juiste handeling te kunnen komen, is niet houdbaar. Mede door technologische ontwikkelingen bestaat onze wereld steeds meer uit onverwachte en ongekende gebeurtenissen. Zijn regels uit het verleden wel 6 Onder regels versta ik normen, eisen waarin geboden en verboden zijn vastgelegd, die mensen als bindend ervaren. Saskia van der Werff/Banaliteit van gezond verstand geschikt om ongekende situaties in de toekomst het hoofd te bieden? Daarnaast leven we in een heterogene samenleving, waarin conflicterende belangen onderdeel zijn van ons alledaagse leven. Traditionele en moderne benaderingen van bedrijfsethiek, waarin een regelethische benadering centraal staat, hebben de normale situatie van het menselijk handelen als beginpunt. Zij voorzien niet in antwoorden op de ongekende gebeurtenissen en kunnen lastig omgaan met conflicterende belangen.7 Morele kwesties in het bedrijfsleven gaan niet alleen over keuzes tussen goed en kwaad maar ook over het wegen van rechten en belangen van verschillende betrokkenen. Dit worden ook wel goedgoed kwesties of dilemmas genoemd. We staan dan voor de keuze tussen twee goede oplossingen, die we niet tegelijkertijd kunnen uitvoeren.8 7 Bedrijfsethiek vooronderstelt dat mensen de kennis bezitten om de morele kwaliteit van gebeurtenissen te kunnen identificeren. Deze epistemologische kwestie is nog onderwerp van discussie. Ik kom in hoofdstuk 2 op dit punt terug. 8 Badaracco (1997) argumenteert dat goed-goed beslissingen gevolgen hebben voor levens van mensen en de bedrijven waarin ze werkzaam zijn, omdat ze conflicterende verantwoordelijkeden onthullen. Het morele handelen van mensen vormt zich door deze dilemmas bespreekbaar te maken. pagina 5 van 97
  • 6. Of we worden geconfronteerd met verschillende belangen van mensen, die we niet allemaal kunnen honoreren. Heeft het belang van de aandeelhouder voorrang boven

Recommended

View more >