određivanje spola

Download Određivanje spola

Post on 26-Oct-2015

178 views

Category:

Documents

8 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

fg

TRANSCRIPT

UNIVERZITET U SARAJEVU

ODREIVANJE SPOLA

1.2. Odreivanje spola na kotanom materijalu......................................................................3 1.2.1. Seksualni indikatori na skeletu odraslih osoba ...........................................................3 1.2.2. Porijeklo skeletnog seksualnog dimorfizma ...............................................................4 1.2.3. Morfoloka i morfometrijska metoda .........................................................................5 1.2.4. Odreivanje spola kod djece........................................................................................6 1.2.5. Odreivanje spola kod odraslih...................................................................................6 1.2.5.1. Odreivanje spola prema kostima karlice......................................................6 1.2.5.2. Odreivanje spola na osnovu lobanje............................................................8 1.2.5.3. Odreivanje spola na osnovu dugih kostiju...................................................9 1.2.5.3.1. Odreivanje spola na osnovu humerusa i femura..........................91.2. Odreivanje spola na kotanom materijalu1.2.1. Seksualni indikatori na skeletu odraslih osobaRazlika u grai skeleta izmeu mukaraca i ena poinje se razvijati jo prije roenja, nastavlja se poveavati tokom djetinjstva i adolescencije, a u skladu s tim poveava se i preciznost odreivanja spola na kosturu (1). Seksualni dimorfizam predstavlja opi fenomen gdje muki i enski oblik organizma pokazuje izrazite morfoloke karakteristike ili svojstva (5). Oituje se u tome da su kosti mukaraca vee i robusnije u odnosu na kosti ena, to je u direktnoj vezi sa openito veom muskularnom masom kod mukaraca. Potrebno je istai i to da je enska karlica kao jedna od odlika seksualnog dimorfizma, prilagoena procesu raanja (6) u odnosu na muku karlicu koja je konstruisana samo za potporu i lokomociju (7).1.2.2. Porijeklo skeletnog seksualnog dimorfizmaPorijeklo spolnih razlika u skeletu lei u hormonalnim razlikama izmeu mukaraca i ena. Spol svake individue nastaje u spolnim hromozomima u momentu oplodnje, ene imaju dva X hromozoma, a mukarci X i Y. U zavisnosti od spolnih hromozoma, kod fetusa se razvijaju jajnici ili testisi. Testisi lue hormone koji potiu razvoj tjelesnih oznaka koje karakteriu mukarce. Testosteron je hormon koji je uveliko odgovoran za razvoj mukih fizikih osobina, stoga je seksualni dimorfizam kod sisara u korelaciji sa aktivnou ovog hormona kod mukaraca u razvoju, a svakako da se uticaj testosterona oituje i na drugim tkivima u organizmu (6). Eksperimenti koji su ukljuivali kastraciju i aplikaciju hormona kod mieva (8,9) i ovaca (10) ukazali su da su za razvoj karakteristika muke karlice potrebni muki polni hormoni. U odsustvu ovih hormona, kosti karlice su imale uglavnom enske karakteristike, tako da estrogeni hormoni nisu potrebni za razvoj karakteristika enske karlice, osim to utiu na morfologiju pubine kosti (6). 1.2.3. Morfoloka i morfometrijska metoda Generalano govorei, postoje dvije metode koje se najee koriste u sudskoj antropologiji, a to su morfoloka i morfometrijska metoda kojima se odreuju karakteristike kotanih ostataka. U biti, morfometrijska metoda, tj. antropometrija predstavlja sistematino prouavanje ljudskih mjera koje se porede sa meunarodno dogovorenim i standardiziranim linearnim i kutnim dimenzijama (4,11). U zavisnosti od regije ljudskog tijela, tehnika uzimanja mjera moe nositi i razliito ime, npr. cefalometrija, kraniometrija, odontometrija, osteometrija itd. Morfoloka metoda, odnosno, antroposkopija je mnogo kompleksnija metoda i zahtijeva godine iskustva u procjeni odstupanja u osobinama pojedinih populacija (4).Smatra se da je odreivanje spola jedna od najlakih i najpouzdanijih komponenti u formiranju biolokog profila ukoliko su esencijalni dijelovi skeleta dostupni i u dobrom stanju (12). Za odreivanje spola na osnovu skeleta najee se koriste kosti zdjelice i lobanje, mada i mjerenje promjera glava humerusa i femura omoguava veoma pouzdano odreivanje spola (12,13).Forenziar moe koristiti veoma jednostavne metode bazirane na procjenjivanju razliitih parametara na kostima (14), poput veliine zdjelice, gornjeg velikog sjednog ureza, aurikularne plohe, preaurikularnog ureza, acetabuluma i preponske kosti (1), zatim oblika glabele, veliine mastoidnog nastavka, oblika orbita, frontalog profila, oblika okcipitalnog izboenja (13) te duine i robusnosti dugih kostiju (4). Spol se odreuje na osnovu razlika u obliku i veliini tih morfolokih obiljeja. Odreivanje spola pomou morfolokih znaajki moe biti dosta subjektivno i ovisi o iskustvu osobe koja obavlja procjenu spola. Zato se vizuelne metode smatraju dosta nepouzdanim, ako ih primjenjuje neiskusna osoba (13).Morfometrijski postupci temeljeni na mjerenjima precizni su i mogu se koristiti za odreivanje spola. Diskriminantna analiza skeletnih mjerenja je pouzdan postupak, jer prevladava probleme karakteristine za metode na osnovu subjektivne procjene. Takav nain analize vrijednosti dobivenih mjerenjima na kostima skeleta, sve je ei izbor u postupku utvrivanja spola. Analiza diskriminantnih funkcija jako je pogodna za tu namjenu, jer se primarno koristi za rasporeivanje pojedinaca u dvije skupine (mukarci i ene) ili vie jedinstveno definiranih populacija. Da bi se stvorilo neko diskriminantno pravilo za smjetanje pojedinca u jednu od nekoliko moguih kategorija, istraiva mora imati nasumice odabran uzorak koji e sadravati pojedince iz svih moguih klasifikacijskih skupina. Diskriminantna analiza omoguuje odreivanje pravila za klasifikaciju ostalih eksperimentalnih jedinica tj. pojedinaca u neku od klasifikacijskih skupina (13).1.2.4. Odreivanje spola kod djecePoto spolne razlike na skeletu koji je u razvoju nisu tako uoljive prije puberteta, ipak je utvreno da se razlike u obliku donjeg oboda simfize na mandibuli poinju uoavati sa izbijanjem centralnih sjekutia u dobi od sedmog mjeseca do 4-5 godine. enska mandibula ima obao oblik sa postepenim prelazom od lateralnog tijela prema simfizi, dok muka pokazuje iznenadni otar prelaz sa angularnim oblikom tijela (4). Jo jedan parametar koji se moe koristiti za odreivanje spola na novoroenim i neonatalnim kosturima jeste uzdignutost aurikularne plohe na stranjem dijelu ilijane kosti karlice, gdje djevojice imaju izdignutu aurikularnu plohu iznad povrine ilijane kosti itavim svojim rubom (pouzdanost u odreivanju spola je 75%), dok djeaci imaju aurikularnu plohu koja je u istoj razini sa povrinom ilijane kosti (pouzdanost je 92%) (1,4).

1.2.5. Odreivanje spola kod odraslih

1.2.5.1. Odreivanje spola prema kostima karlice

Kada je karlini obru dobro ouvan, spol se moe odrediti sa tanou od gotovo 100% (1). Subpubini ugao, formiran spajanjem dvije preponske kosti u simfizu, predstavlja najlake uoljivu morfoloku oznaku na karlinom obruu (4). Kod mukaraca, ovaj ugao je uzak, u obliku slova V i manji od 90, dok je kod ena iri, u obliku slova U i vei od 90 te je tako i vei izlaz karlice. Druga osobina koja se moe iskoristiti za procjenu spola ukljuuje ulaz u malu karlicu koja kod mukaraca ima oblik srca, dok, kod ena, on je vie ovalan ili okrugao. to se tie krsne kosti, ona je kod ena kraa i ira, vie je zakrivljena u donjem dijelu, a kost je u cjelosti usmjerena vie prema nazad nego muka krsna kost, koja je dua, ua i podjednako zakrivljena itavom duinom (4,5) (Slika 2). Slika 2. Spolne razlike karlinog obrua. LIJEVO - muka karlica, DESNO - enska karlica Razlike izmeu samih karlinih kostiju kod mukaraca i ena lako su uoljive, a to su potvrdila i mnoga istraivanja (15,16,17). Razlike se oituju u:1. Veliini. Karlina kost ene je ira nego kod mukarca.2. Gornji veliki sjedni urez, koji se nalazi na mjestu spajanja ilijane i sjedalne kosti, kod ena je irok i obino zatvara ugao od oko 60, dok ja kod mukaraca urez mnogo ui i zatvara ugao od oko 30.3. Aurikularna zglobna ploha, koja se nalazi na stranjem dijelu ilijane kosti i koja ini zglob sa krsnom kosti, kod mukaraca je mnogo vea i pljosnatija nego kod ena.

4. Preaurikularni sulkus, koji se nalazi izmeu aurikularne zglobne plohe i velikog sjednog ureza, gotovo iskljuivo se pojavljuje kod ena.

5. Acetabulum je vei kod mukaraca nego kod ena.6. Preponska kost je dua kod ena nego kod mukaraca, te je s tim u vezi i subpubini ugao iri kod ena. Na ishipubinom ramusu, ventralni greben je prisutan samo kod ena, subpubini konkavitet je kod njih takoe izraen, a medijalni rub ishiopubinog ramusa irok je i pljosnat kod mukaraca (1) (Slika 3).

Slika 3. LIJEVO - ishiopubini ramus ene (a - prisutan ventralni greben, b - irok subpubini ugao, c - uzak ishiopubini ramus);

DESNO - ishiopubini ramus mukarca (a - odsustvo ventralnog grebena, b - irok ishiopubini ramus)

1.2.5.2. Odreivanje spola na osnovu lobanje

Procjena spola na osnovu morfolokih razlika u grai lobanje izmeu mukaraca i ena manje je pouzdana u odnosu na procjenu spola na osnovu razlika u karlinim kostima. Kada je karlina kost slabo ouvana ili fragmentirana, lobanja se moe iskoristiti za odreivanje spola (1). Dio lobanje koji pokazuje najvei stepen seksualnog dimorfizma je mandibula (4). Mandibula mukarca je vea i robusnija od enske mandibule sa irim ascendentnim ramusom, a ugao mandibule kod ena je uglavnom tup, a kod mukaraca je uglavnom pravi (1). Ostale razlike na lobanji su: lobanja mukarca je vea sa izraenim miinim hvatitima, posebno u nuhalnom podruju, sa veim mastoidnim nastavcima (Slika 4). elo mukarca je zakoeno, manje zaobljeno sa jako