m°ll° mcadele dnem° atatrk’n ortado‍u...

Download M°LL° MCADELE DNEM° ATATRK’N ORTADO‍U web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt20/sayi1/443-470.pdfMilli Mcadele Dnemi Atatrk’n 445 politikas±ndan kurtulmulard±r4

Post on 07-Feb-2018

218 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Frat niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Frat University Journal of Social Science Cilt: 20, Say: 1, Sayfa: 443-470, ELAZI-2010

    MLL MCADELE DNEM ATATRKN ORTADOU POLTKASI

    Atatrks Middle East Politic in the Period of the National Struggle

    mer Osman UMAR *

    ZET lkalardan itibaren Ortadou blgesi corafi, iktisadi, ve dini neme sahip olduundan

    dolay birok devletin ilgisini ekmitir. Tarih ierisinde dnyada nemli bir g olmak isteyen blgedeki veya blge dndaki tm devletler Ortadouya sahip olmak istemilerdir. Trkler XI. Yzyldan itibaren blgedeki tm halklarla ok iyi ilikiler kurmulardr. Ortadou blgesi 400 yl gibi bir sre Osmanl Devleti hkimiyeti altnda huzurlu bir dnem yaamtr. Birinci Dnya Sava srasnda erif Hseyinin isyan etmesi ile birlikte Trk-Arap ilikileri bozulmutur.

    Birinci Dnya Savandan sonra ngiltere ve Fransann bamsz bir Arap Krall kurmak vaadini tutmayarak Arap topraklarn igal etmeleri ile birlikte Osmanl Devletine kar yaptklar isyandan piman olan Araplar tekrar Trklere yanamlardr. Irak, Suriye, Filistin, Lbnan, rdn ve Msrdaki Arap milliyetileri, nemli airet liderleri ile halk Mustafa Kemal Paadan kendilerini kurtarmasn istemilerdir. Mustafa Kemal Paa Ortadoudaki bu devletlere gereken maddi ve manevi destei vermi ve snr olduu devletlerle ngiltere ve Fransaya kar ortak askeri harektlar dzenlemitir. Ortadou blgesindeki halk Mustafa Kemal Paay kurtarc olarak grmtr. Bylece bozulan Trk-Arap ilikileri tekrar dzelmeye balamtr.

    Anahtar Kelimeler: Atatrk, Osmanl Devleti, Trk, Arap, ngiltere, Ortadou.

    ABSTRACT A lot of state has interested in the Middle East since the ancient times, because its

    territories has been important because of the positions of geography, economic and religion. During the historical process the states in the territories or outside have wanted to capture these territories for desiring to be one of the worlds strongest countries. Turks have had very good relationships with the other notions in the territories since 11th Century. The Middle East had very nice and peaceful years for four hundreds years under the Ottoman rules, but these peaceful years

    * Do. Dr., Frat niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm retim yesi, Elaz.

  • F..Sosyal Bilimler Dergisi 2010-20/1

    444

    ended along with the rebellion of erif Hseyin in the World War I. So the very good relationships between Turks and Arabs were damaged too.

    After the World War I. Arabs felt remorse for their actions and desired to have very good relationships with Turks, because although England and France had promised to found the independent Arabic Kingdom, they captured Arabic territories. The Arabic nationalists and the important tribe leaders and Arabic people in Iraq, Syria, Palestine, Lebanon, Jordan and Egypt wanted Mustafa Kemal Paa to recover them from the troubled position. Mustafa Kemal Pasha gave support to the countries of the Middle East as physically and psychotically and managed military operation against to English and French forces with together the neighbor countries. According to the people in the Middle East, Mustafa Kemal Pasha was a savior, so ruined relationships between Turk and Arabs started to recover.

    Key Words: Atatrk, The Ottoman State, Turk, Arab, England, the Middle East.

    GR Ortadou blgesi tarihin ilk dnemlerinden itibaren birok devlet ve uygarla ev

    sahiplii yapmtr. Blgenin corafi ve stratejik konumu nedeniyle de ok sayda istilalara uramtr. Ortadou blgesine Smerler, Samiler, Amurrular, Hititler, Asurlular, Medler Lidyallar, Bizans, ilk drt halife ve ardndan Emeviler, Abbasiler gibi devletler hakim olmutur. Ortadouda Trk yayl ve etkisi ise XI. Yzyldan itibaren balamtr. Seluklular dneminde Irakta Suriyede, idari, iktisadi ve eitim alannda nemli gelimeler kaydedilmitir. Tarih ierisinde Ortadou blgesi en huzurlu dnemini Trk hkimiyeti altnda yaamtr1.

    Selahaddin Eyyubi, Msr ve Suriyeyi kapsayan byk bir devlet kurarak, Hallara kar blgedeki Mslmanlar baaryla mdafaa etmitir. Eyyubilerden sonra ksa sre Moollar blgede etkili olmusa da daha sonradan Msr ve Suriye blgesi Memluklerin ynetimi altna girmitir2.

    Yavuz Sultan Selimin 1516 Mercidabk ve 1517 Ridaniye savalarnda Memlukleri yenmesi ile birlikte Ortadou blgesinin byk ksmna Osmanl Devleti hkim olmutur. Yavuz Sultan Selimin Suriye ve Msr seferi sonras Ortadoudaki g dengesi Osmanl Devleti lehine dnmtr3.

    Osmanl Devleti hkimiyeti altna giren Araplar, Avrupal devletlerin emperyalist

    1 Muzaffer Erendil, ada Orta Dou Olaylar, Ankara, 1992, s.9-11. 2 Mehmet Saray, Trkiye ve Yakn Komular, Ankara, 2006, s.76. 3 Zeine N. Zeine, Trk-Arap likileri ve Arap Milliyetiliinin Douu, (eviren:Emrah Akba),

    stanbul, 2003, s.17-18.

  • Milli Mcadele Dnemi Atatrkn

    445

    politikasndan kurtulmulardr4. Osmanl Devleti, hkimiyeti altnda bulunan dier unsurlara gsterdii hogry

    Araplara da gstermitir. Osmanl Devleti hibir zaman Ortadou blgesinde asimilasyon politikas gtmemitir. yle ki, Osmanl Devletinin Ortadoudaki Arap vilayetlerinde Trkler yabanc kalmlardr. Ortadou blgesindeki Araplar ve dier etnik ve dini unsurlar Osmanl Devletinin her trl imknlarndan faydalanmlardr. Araplar en st dzey idari ve askeri makamlara kadar ykselmilerdir. ou Arap, babakan, eyhlislam, paa ve vali olarak devletin her kademesinde grev almtr5.

    18. Yzylda Necidde Vehhabi hareketi, Suriye ve Lbnanda yerel hanedanlklar, Msrda Klemenler birer g olarak ortaya klar ile Osmanl Devletinin merkezi otoritesi zayflamtr6.

    Trklerle Araplarn arasnn almasnda milliyetilik hareketleri etkili olmutur. nk Arap blgelerindeki ngiltere, Fransa ve Amerika messeseleri Arap milliyetilik hareketini yanl bir istikamette gelitirmilerdir. Bu devletler Ortadou topraklar zerindeki emellerini gerekletirmek amacyla Araplar Trklere dman olacak ekilde yetitirmilerdir.7.

    Birinci Dnya Sava srasnda ngilizlerin Mekke Emiri erif Hseyine bamsz bir Arap Krall kurdurma sz vererek, 10 Haziran 1916da Osmanl Devletine isyan etmesini salamlardr. erif Hseyin isyan Trk-Arap ilikilerini bozan en nemli husus olmutur8.

    Cemal Paann Aliyede bir harp divan kurarak, isyan hazrl ierisinde olan Suriye ve Lbnandaki nemli Arap milliyetilerini yarglayarak idam ettirmesi sonras tilaf devletlerinin bunu Trklere kar kullanmalar bozulan Trk-Arap ilikilerinin daha da ktlemesine neden olmutur9.

    Osmanl Devleti Birinci Dnya Savanda Irak ve Sina-Filistin Cephesinde yenilmesiyle ngiltere Ortadou topraklarn igale balamtr. ngiliz kuvvetleri Ocak 1917de Gney Filistini, 9 Aralk 1917de Kuds, 23 Eyll 1918de Hayfay 1 Ekim 1918de am, 8 Ekim 1918de ise Beyrutu igal etmitir. Bylece Ortadou

    4 Adnan iman, Atatrk Dneminde Trkiye-Suudi Arabistan likilerinin Balamas ve lk

    Diplomatik Temaslar, Atatrk Uluslararas Kongresi 25-29 Ekim 1999 Trkistan-Kazakistan, C.I, Ankara, 2000, s.166.

    5 Zeine N. Zeine, a.g.e., s.19, 25. 6 Adnan iman, a.g.m., s.166. 7 Aptlahat Akin, Atatrkn D Politika lkeleri ve Diplomasisi, Ankara, 1991, s.205. 8 Zeine N. Zeine, a.g.e., s.116. 9 Aptlahat Akin, a.g.e., s.206.

  • F..Sosyal Bilimler Dergisi 2010-20/1

    446

    blgesindeki 400 yllk Osmanl hkimiyeti son bulurken, Trk Arap ilikileri ise yeni bir dneme girmitir10.

    1. Atatrkn Fransz gallerine Kar Suriyelilerle birlii Politikas Mondros Atekes Antlamasndan sonra 7 Kasm 1918de ngiltere ve Fransa

    yaynladklar ortak bildiride Trk idaresinde yaayan Araplarn bamsz milli hkmetler kurmalarna izin verdiklerini aklamlardr. Araplar bu aklamadan sonra bamsz milli Arap devletleri kuracaklarna inanmlardr. 18 Ocak 1919 tarihinde toplanan Paris Bar Konferansnda tilaf Devletleri Araplarn isteklerini dikkate almamlardr. Bunun zerine Irak ve Suriyedeki Araplar ngiltere ve Fransa aleyhine tavr almaya balamlardr11.

    Mustafa Kemal Paa, Trkler gibi Araplarn da smrgeci devletlere kar mcadele ederek, bamszlklarn kazanmalar fikrindeydi. Mustafa Kemal Paa Temmuz 1919da Sivas Kongresinde mazlum milletler ile Trk ulusal sava arasndaki benzerlii u szlerle ifade etmitir:

    Msr, Afganistan, Irak ve Suriye uluslar da ngiliz ve Fransz smrgecilerine kar kahramanca savam iindedirler12.

    Trkiye, 28 Ocak 1920 tarihli Misak- Milli ile Araplarn kendi geleceklerini belirleme ilkesini birinci maddede yle kabul etmitir:

    Osmanl Devletinin, zellikle Arap ounluunun yerlemi olduu, 30 Ekim 1918 gnk silah brakm (Mondros Mtarekesi) yapld srada, dman ordularnn igali altnda kalan kesimlerinin geleceinin halklarnn serbeste aklayacaklar oy uyarnca belirlenmesi gerekir13.

    ngilizler ve Franszlar Ortadou blgesinde Pan-slamizm tehlikesinin etkisi altnda kalmaktan ekinmilerdir. Trkiye direnii ile birlikte Ortadoudaki tm smrge topraklarndaki halk ngiliz ve Franszlara kar harekete geebilirlerdi. slam Dnyas Trk topraklarnn paralanmas nerileri karsnda tilaf Devletlerine kar kin ve nefret duyuyorlard. Ortadou blgesindeki Araplar ve tm Mslman Dnyas Trkiyeye umut balamlard. Halifelik dnyann drt bir yannda smrge hayat yaayan Mslmanlar iin bir ilham kaynayd.

    10 Zeine N. Zeine, a.g.e., s.119-120. 11 Adnan iman, a.g.m., s.167. 12 smail Soysal, ki Dnya Sava Arasnda Trk-Arap likileri (1919-1939), ki Tarafn Bak

    Asndan Trk-Arap Mnasebetleri, stanbul, 2000, s.119. 13 Bilal N. imir, Atatrk Dnemi ncelemeler, Ankara, 2006, s.48.

  • Milli Mcadele Dnemi Atatrkn

    447

    ngiltere sava srasnda Araplara bamsz bir Arap Krall kurmak sz vermiti. imdi ise bu sz yerine getirmek istemiyordu. Oysa Araplar Osmanl Devletine kar ngilizlerle birlikte hareket ederek, Sina-Filistin Cephesi ile Irak Cephesinde ngilizlerin kazanmalarna yardmc olmulard. ok gemeden O

View more >