m°ll mcadele ve cumhur°yet dnem° m°zah ?ll mcadele ve cumhur°yet dnem°...

Download M°LL MCADELE VE CUMHUR°YET DNEM° M°ZAH ?ll mcadele ve cumhur°yet dnem° m°zah basininda mustafa kemal atatrk °maji dr. blent akbaba* ar. gr. togay sekin

Post on 07-Feb-2018

223 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • MLL MCADELE VE CUMHURYET DNEM

    MZAH BASININDA MUSTAFA KEMAL ATATRK

    MAJI Dr. Blent AKBABA*

    Ar. Gr. Togay Sekin BRBUDAK** zet

    Bu almada, Trk mizah basnnn I. Dnya Sava sonrasnda Anadoludaki

    igal hareketlerine, Mill Mcadeleye, Trkiye Cumhuriyetinin kurulu srecine, bu

    srete gerekletirilen inklplara bak incelenmitir. Bu erevede, Mill

    Mcadelenin lideri ve Trkiye Cumhuriyetinin kurucusu olan Mustafa Kemal

    Atatrke mizah basnnn bak as dnemin kaynaklarndan rnekler verilerek

    deerlendirilmeye allmtr.

    Anahtar Kelimeler: Mill Mcadele, Cumhuriyet, Mustafa Kemal Atatrk,

    mizah, karikatr.

    THE IMAGE OF MUSTAFA KEMAL ATATRK in HUMOR PRESS THE

    NATIONAL STRUGGLE AND PERIOD OF REPUBLIC

    Abstract

    In this study, the viewpoint of Turkish humor press towards National Struggle,

    occupation movements after World War I in Anatolia, the foundation process of Turkish

    Republic, and the revolutions in this process have been examined. In this respect, the

    viewpoint of humor press to Mustafa Kemal Atatrk; the founder of Turkish Republic

    has been tried to utilized giving examples from resources of the period.

    Key words: National Struggle, Republic, Mustafa Kemal Atatrk, humor,

    cartoon.

    * Gazi niversitesi, Eitim Bilimleri Enstits, akbaba@gazi.edu.tr ** Gazi niversitesi, Eitim Bilimleri Enstits, tsbirbudak@gazi.edu.tr

  • 1251

    Giri

    mgelerin gemie ilikin tanklklar gerekten deer tar, yazl belgelerin

    sunduu kantlar desteklemenin yan sra onlar tamamlar. zellikle de olaylarn tarihi

    sz konusu olduunda, imgelerin, metinlere aina olan tarihilere zaten bildikleri eyler

    syledikleri dorudur. Ancak bu gibi durumlarda bile imgenin ekleyecei eyler vardr.

    Gemiin baka kaynaklarn ulamad ynlerine girme imkn salarlar. mgeler

    gemii daha canl bir ekilde hayalimizde canlandrmamz salar. Resimler,

    fotoraflar, karikatrler, heykeller ve dier imgeler bize, gemi kltrlerin yazya

    dklmemi deneyimlerini ya da bilgilerini paylama olana salar1. Grsel bir

    nesneden imgeler yoluyla tarihsel bir ana gitmek, o an yakalamak ve szcklere

    dkmek, ncelikle szcklerle grlen nesneler arasnda her zaman var olan bir

    uurumu ama abasdr. Pratik olarak ayn nesneye bakan her insan ayn eyi grr

    diye dnlse de, bakmak semektir ve dncelerimiz, inan ve deerlerimiz, teorik

    ve ideolojik balanmlarmz bu seimlerimizi, dolaysyla nesneleri grmz

    etkiler. nk bakmak bir tasavvur oluturmaktr2.

    eriinde fikir, sanat ve mizah unsurunu barndran karikatrlerin

    alglanmasnda ona bakan kiilerin inanlar, deerleri, tutumlar belirleyicidir.

    Karikatrler bu zellii itibaryla yazl metinlerde yer almayan bilgileri ve

    karikatristin farkl bak alarn sunabilir. lkemizdeki tarih yazclnn temel

    kayna yazl belgeler olarak alglanmaktadr. Fakat ok zengin bir tarihi birikime

    sahip olan lkemizde Tanzimat Dneminden gnmze kadar tarihi olaylara, toplum

    hayatna, devletleraras ilikilere, savalara ve buna benzer pek ok konuya atfen pek

    ok karikatr izilmitir. Bu karikatrler o dnemin tarihine farkl bir bak as

    getirmektedir. Mizah ve ironinin yan yana kullanld bu karikatrler izgilerin gcn

    gstermektedir.

    Yaz ile anlatlmas ok g olan pek ok konunun anlatmnda olduka baarl

    olan karikatrlerin bir dier zellii de karikatrclerin bir konuyu ele alrken

    izgilerine kattklar veya yansttklar dnya grlerini tespit etme imkn

    1 Peter Burke; Tarihin Grg Tanklar, s.13 2 Esra Danacolu; Gemiin zleri, s.92

  • 1252

    salamasdr. Bununla birlikte daha da nemlisi, karikatrcler farkl bir medeniyet

    dnyasna mensup konular, toplumlar ele aldklarnda bu toplumlara nasl baktklarn

    setikleri karakterlerle somut bir ekilde ortaya koymaktadrlar. Burada karikatrcler

    kendi hayal dnyalar veya pencerelerinden, yabanc toplumlar dnyalar tarif

    etmektedirler. Bunu yaparken de, ister istemez mensubu olduklar toplumun ve

    medeniyet havzasnn deer yarglarnn etkisinde kalmaktadrlar. Bu durum, gemite

    srekli olarak mcadele halinde olan iki farkl medeniyet havzasna mensup

    karikatrcler ve konular arasnda olursa, ortaya ok daha ilgin deerlendirmeler ve

    sonular kmaktadr. Bu ayn zamanda sosyal tarihilik ve kltr tarihileri iinde ok

    nemli bir malzeme sunmaktadr3.

    Bu almada Mill Mcadele ve Cumhuriyet Dnemi mizah basnnn Mill

    Mcadeleye, Yunanllara, inklplara ve zellikle Mill Mcadelenin lideri,

    cumhuriyetin banisi olan Mustafa Kemal Atatrke bak as onlarn izgilerinden

    rneklerle aklanmaya allacaktr.

    Mill Mcadele Dnemi Mizah Basn

    Trk milletinin Mustafa Kemal nderliinde dnyann o dnemdeki en byk

    glerine kar verdii Mill Mcadelede elindeki en byk g liderinin asker ve idar

    dehs ile Trk milletinin istikll fikrine ve liderine olan inancyd. Vatann

    kurtuluunun stanbuldaki ynetimle mmkn olamayacana kanaat getiren Mustafa

    Kemalin 19 Mays 1919da Samsuna kndan itibaren Trk milletinin ona olan

    inanc ve destei Mill Mcadelenin balang noktasn tekil eder. Mustafa Kemalin

    nderliinde verilen Mill Mcadele sadece cephelerdeki asker olaylarla snrl

    olmayp, halkn topyekn katld bir sreci temsil eder. mknlarn ok snrl olduu

    bu dnemde, en ok ihtiya duyulan eylerin banda belki de moral ve gven yer

    almaktayd. glin en ar, umutsuzluun en yksek olduu anlarda dahi moral ve

    gvenini kaybetmeyenlerin banda ise TBMM ve basnn nemli bir blm

    gelmekteydi. zellikle mizah dergileri halkn moralini yksek tutma asndan ok

    3 Necmettin Alkan, Avrupa Karikatrlerinde II.Abdulhamid ve Osmanl maj, s.14-15.

  • 1253

    nemli bir fonksiyonu yerine getirmilerdir4. Okuma-yazma orannn pek de yksek

    olmad o yllarda, ksmen resimli ve karikatrl yaynlanan mizah dergileri Trk

    halkna moral ve gven vererek kamuoyu oluturmulardr5. Yunanllarn 15 Mays

    1919'da zmire kmasyla savatan savaa srklenen acl ulus, unuttuu tebessme

    yeniden kavuabilmek iin topyekn silaha sarlm, karikatr de bu savan iinde yer

    almtr. Dnyann ilk emperyalist savanda, anti-emperyalist karikatrclere byk bir

    sorumluluk, snrsz bir grev dmtr. Kendileri sava, mizah dergileri silah,

    karikatrleri ise cephaneleri olmutur6.

    stanbul'un igali ve Meclis-i Mebusnn kapatlmasndan sonra birok mebus,

    idareci ve asker Ankara'ya gelerek buradaki harekete katlmlardr. Ankara'da

    BMM'nin almas ve stanbuldan Ankaraya gelen devlet ricalinin durumu

    stanbul'daki Damat Ferid Hkmetini ve tilaf Devletlerini olduka rahatsz etmeye

    balamtr7. Siyas alandaki bu gelimelerin bir tezahrn de basn camiasnda grmek

    mmkndr. Ali Kemalin Peym- Sabah, Refii Cevad (Ulunay)n Alemdar,

    stanbul dergisi, Mill Mcadele boyunca bu sava yrtenler aleyhinde yayn yapm,

    gerek stanbul Hkmeti gerekse igalci devletler tarafndan her ynden desteklenmiler

    ve bu gazeteler iin sansr sz konusu olmamtr8. Buna karlk Velid Ebzziyann

    Tevhid-i Efkr bata olmak zere Akam, leri, Vakit gibi gnlk gazeteler ngilizlerin

    ve Sarayn youn bask ve sansrne ramen ellerinden geldii lde Mill

    Mcadeleye destek vermilerdir9. eviker, sngler arasnda gerei yazp izen bu

    insanlarn, militanca mcadele verdiklerini, mizah dergilerinden ykselen hrn

    seslenileriyle dnya mizah tarihinde eine pek az rastlanabilecek bir rnek

    oluturduklarn ve bu karikatr birikiminin, tarihi grnen ve grnemeyen

    4 Cneyd Okay; Dnemin Mizah Dergilerinde Mill Mcadele Karikatrleri, s.6. 5 smail en; Asiden Gaziye Karikatrlerde Atatrk, s.289. 6 Turgut eviker; Geliim Srecinde Trk Karikatr, C.: III, s.22. 7 Refik Turan vd.; Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi, s.155. 8 Nuri nuur; Basn ve Yayn Tarihi, s. 341. 9 Okay, a.g.e., s.9. stanbuldaki Milli Mcadele yanls dergilerin bir ksm basklara dayanamayarak kamtr. Buna rnek olarak stanbuldan yayn hayatn srdren Aka Gndz ynetimindeki Alayn Ankaraya tanmas gsterilebilir. en; a.g.e., s. 294.

  • 1254

    boyutlaryla sergilediini belirtmektedir10. Mill Mcadelenin basn cephesinde yer

    alan bu askerler, dnya tarihinde benzeri grlmemi bir sava vermi, stanbul'da

    uygulanan sansre ramen, Mill Mcadele'nin her baarsn byk bir heyecanla

    duyurmu, millete moral veren yaynlar yapmlardr11.

    Gemite yaanan btn savalarda mizah basn, dolaysyla Trk karikatr

    btn imzalaryla ayn hedefe ynelmilerdir. Bu nedenle tm birletiinde gl bir

    ses oluturmu, toplumun moral olarak ayakta kalmasna katkda bulunmulardr12.

    Suphi Nuri leri, Mill Mcadele mizah basnnn toplumun moralini yksek tutma

    konusundaki roln u szleriyle ortaya koymaktadr13: Kt habere kar halkn

    maneviyatn ve midini kuvvetlendirmek grevi biz gazetecilere dyordu. Byle

    zamanlarda grevimiz ordumuzu, kumandanmz vmek, zaferden emin olmak,

    borazanl Mehmetik sesleriyle halkn maneviyatn ykseltmek iin almakt. leri, bu

    grevi tamamyla yapt ve en g zamanlarda hem ordumuza azim ve irade, mit ve

    iman verdi.

    Ancak, Mill Mcadele dneminde Trk karikatrnn tam bir birlik ve

    beraberlik hlinde olduu sylenemez. Mill Mcadele yanls yayn organlarnn yan

    sra Anadoluda balatlan bu harekete kar olan, saltanat ve igalci glerden yana

    tavr taknan bir grup da mevcuttur.

    Sedat Simavi, Diken'den sonra ksa bir ara verip 5 Mays 1921de Gleryz

    dergisini karmaya balamtr. Gleryz Dergisi, ilk saysnn kapandaki verdii

    mesajla Saray, stanbul Hkmeti ve igalci glere kar Mustafa Kemal Paa'y ve

    Anadolu hareketini sonuna kadar savunacan iln etmitir.

    Gl

Recommended

View more >