bİlgİsayar tabanli buluŞlarin ve İŞ metotlarinin ... · bilgisayar tabanlı buluşların...

of 189/189
T.C. TÜRK PATENT ENSTİTÜSÜ PATENT DAİRESİ BAŞKANLIĞI BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLARIN VE İŞ METOTLARININ PATENTLENEBİLİRLİĞİ: DÜNYADAKİ UYGULAMALAR VE ÜLKEMİZDEKİ DURUM UZMANLIK TEZİ BAYRAM DAŞBAŞI ANKARA-2013

Post on 10-Oct-2019

5 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • T.C.

    TÜRK PATENT ENSTİTÜSÜ

    PATENT DAİRESİ BAŞKANLIĞI

    BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLARIN VE İŞ METOTLARININ

    PATENTLENEBİLİRLİĞİ:

    DÜNYADAKİ UYGULAMALAR VE ÜLKEMİZDEKİ DURUM

    UZMANLIK TEZİ

    BAYRAM DAŞBAŞI

    ANKARA-2013

  • T.C.

    TÜRK PATENT ENSTİTÜSÜ

    PATENT DAİRESİ BAŞKANLIĞI

    BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLARIN VE İŞ METOTLARININ

    PATENTLENEBİLİRLİĞİ:

    DÜNYADAKİ UYGULAMALAR VE ÜLKEMİZDEKİ DURUM

    UZMANLIK TEZİ

    BAYRAM DAŞBAŞI

    TEZ DANIŞMANI

    DOÇ. DR. ERDOĞAN DOĞDU

    ANKARA-2013

  • i

    ÖNSÖZ

    Bu çalışmanın hazırlanmasına imkân sağlayan ve çalışma sürecinde değerli

    desteklerini esirgemeyen Türk Patent Enstitüsü Başkanlığı’na ve Patent Dairesi

    Başkanlığı’na, tez çalışmasının yürütülmesinde destekleriyle bana yol gösteren

    değerli danışmanım Sayın Doç. Dr. Erdoğan Doğdu’ya teşekkür ederim.

    Bayram DAŞBAŞI

    Ankara 2013

  • ii

    İÇİNDEKİLER

    ÖNSÖZ .............................................................................................................................. i

    İÇİNDEKİLER ............................................................................................................... ii

    ŞEKİLLER DİZİNİ ........................................................................................................ v

    TABLOLAR DİZİNİ ..................................................................................................... vi

    KISALTMALAR .......................................................................................................... vii

    ÖZET ............................................................................................................................. viii

    ABSTRACT ..................................................................................................................... x

    GİRİŞ ............................................................................................................................... 1

    1. TEMEL KAVRAMLAR ............................................................................................ 4

    1.1. Patent ..................................................................................................................... 4

    1.2. Patentin Tarihçesi ................................................................................................. 5

    1.3. Bilgisayar Programı ve Unsurları ....................................................................... 7

    a. Program Akışı ....................................................................................................... 8

    b. Algoritma ............................................................................................................... 9

    c. Kaynak Kodu ve Nesne Kodu.............................................................................. 9

    d. Arayüz ve Kullanıcı Arayüzleri ......................................................................... 10

    1.4. Programlama Dilleri........................................................................................... 11

    1.5. Bilgisayar Programlarının Türleri ve Özellikleri ............................................ 11

    1.5.1. Sistem Programları ........................................................................................ 11

    1.5.2. Çevirici Programlar ....................................................................................... 12

    1.5.3. Uygulama Programları .................................................................................. 12

    1.6. Bilgisayar Tabanlı Buluşlar ............................................................................... 13

    2. BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLARIN VE İŞ METOTLARININ

    HUKUKİ DURUMU ..................................................................................................... 18

    2.1. Uluslararası Anlaşmalar .................................................................................... 18

    A. Bern Sözleşmesi .................................................................................................. 18

    B. Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (Agreement Trade-

    Related Aspects of Intellectual Property Rights - TRIPs) ........................................ 18

    C. Patent İşbirliği Anlaşması (Patent Cooperation Treaty - PCT) ..................... 20

    D. Avrupa Patent Sözleşmesi (European Patent Convention -EPC) .................. 21

  • iii

    2.2. Koruma Türleri .................................................................................................. 22

    A. Fikri Hukuk Koruması ...................................................................................... 22

    B. Patent Hukuku Koruması .................................................................................. 23

    C. Haksız Rekabet Koruması ................................................................................. 29

    3. BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLARIN VE İŞ METOTLARININ

    PATENTLENEBİLİRLİĞİNİN DÜNYADAKİ DURUMU ..................................... 31

    3.1. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ................................................................... 31

    3.1.1. Uygulamalar ................................................................................................... 31

    3.1.2. Mahkeme Kararları ....................................................................................... 40

    3.1.2.1. Gottschalk v. Benson Kararı ..................................................................... 40

    3.1.2.2. Parker v. Flook Kararı .............................................................................. 41

    3.1.2.3. Diamond v. Diehr Kararı .......................................................................... 41

    3.1.2.4. Freeman-Walter-Abele Test ..................................................................... 42

    3.1.2.5. In re Alappat Kararı .................................................................................. 43

    3.1.2.6. In re Lowry Kararı .................................................................................... 44

    3.1.2.7. In re Beuregard Kararı ............................................................................. 45

    3.1.2.8. State Street Bank and Trust Co. v.Signature Financial Group Inc.

    Kararı 46

    3.1.2.9. AT&T Corp. V. Excel Communications Kararı ..................................... 47

    3.1.2.10. In re Bilski Kararı ................................................................................. 48

    3.1.3. Değerlendirme ..................................................................................................... 59

    3.2. Avrupa Birliği (AB) ............................................................................................ 62

    3.2.1. Uygulamalar ................................................................................................... 63

    3.2.2. Avrupa Konseyi Direktifi .............................................................................. 74

    3.2.3. Temyiz Kurulu Kararları .............................................................................. 76

    3.2.3.1. T 0208/84 Vicom Kararı ............................................................................ 76

    3.2.3.2. T 0026/86 Koch & Sterzel Kararı ............................................................. 77

    3.2.3.3. T 0022/85 IBM (Document Abstraction) Kararı ..................................... 77

    3.2.3.4. T 65/86 IBM (Text Processing) Kararı .................................................... 79

    3.2.3.5. T 0769/92 Sohei Kararı .............................................................................. 79

    3.2.3.6. T 1173/97 IBM kararı ................................................................................ 81

    3.2.3.7. T 0931/95 Pension Benefit System Kararı ............................................... 83

    3.2.4. Değerlendirme ................................................................................................ 86

    3.3. Japonya ................................................................................................................ 88

  • iv

    3.4. Güney Kore ......................................................................................................... 95

    3.5. Çin ........................................................................................................................ 96

    3.6. Kanada............................................................................................................... 100

    3.7. Hindistan ........................................................................................................... 104

    3.8. Avustralya ......................................................................................................... 106

    4. BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLARIN ve İŞ METOTLARININ

    PATENTLENEBİLİRLİĞİNİN ÜLKEMİZDEKİ DURUMU .............................. 108

    4.1. 551 Sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında KHK ........................... 108

    4.2. TPE’nin Uygulamaları ..................................................................................... 110

    4.3. Dava Örnekleri ................................................................................................. 114

    4.4. Bilgisayar Tabanlı Buluşlar İçin Patent İstatistikleri ................................... 115

    5. DEĞERLENDİRME ............................................................................................... 119

    6. BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLAR İÇİN İNCELEME KILAVUZU ........ 124

    6.1. Uygulamalar ...................................................................................................... 124

    6.1.1. Buluş Konusunun Tespiti ............................................................................ 125

    6.1.2. İstem ve İstem Türleri.................................................................................. 128

    6.1.3. Yenilik ve Buluş Basamağının Araştırılması ............................................. 130

    6.2. Buluş Örnekleri ................................................................................................ 134

    6.2.1. İş Metotları ................................................................................................... 134

    6.2.2. Yönetimsel Metotlar ..................................................................................... 137

    6.2.3. Veritabanı ve Veritabanı Yönetim Sistemleri (VYS) ................................ 140

    6.2.4. Fatura ve Ödeme Sistemleri ........................................................................ 145

    6.2.5. Grafiksel Kullanıcı Arayüzleri (GUI) ........................................................ 148

    6.2.6. Simülasyon Programları .............................................................................. 152

    6.2.7. Oyun Programları ........................................................................................ 155

    6.2.8. E-Öğrenme Uygulamaları ........................................................................... 158

    6.2.9. Tıbbi Bilişim Uygulamaları ......................................................................... 161

    6.2.10. Matematiksel Metotlar ............................................................................ 165

    SONUÇ ......................................................................................................................... 167

    KAYNAKÇA ............................................................................................................... 168

  • v

    ŞEKİLLER DİZİNİ

    Şekil 1.1 - 1-Click ...................................................................................................... 14

    Şekil 1.2 - I-Phone’nun Kaydırarak Tuş Kilidi Açma Bölümü ................................. 16

    Şekil 3.1 - USPTO'nun geçerli buluş konuları ........................................................... 37

    Şekil 3.2 - Avrupa Patent Organizasyonu Çalışma Birimleri .................................... 62

    Şekil 3.3 - USPTO’da ve EPO’da patentlene iş metodu sayılarını gösteren grafik. .. 70

    Şekil 6.1 - TPE'nin buluşların değerlendirilmesi için izlediği yolu gösteren akış

    diagramı ................................................................................................. 133

    Şekil 6.2 -Veritabanından bilgi elde etme metodu................................................... 142

    Şekil 6.3 - Veritabanına aynı anda erişimle veri elde etme metodu ........................ 144

    Şekil 6.4 - Heceleme kontrolü sistem için grafiksel kullanıcı arayüzü .................... 149

    Şekil 6.5 - Dinamik heceleme sistemi ..................................................................... 150

    Şekil 6.6 - Bilgisayar tabanlı uçak konfigürasyonu ................................................. 154

    Şekil 6.7 - Hasta insana yardım etmek amacıyla geliştirilen bilgisayar tabanlı metot.

    ............................................................................................................... 162

    Şekil 6.8 - Tıbbi önteşhis tanımlaması için geliştirilen bilgisayar tabanlı metot. .... 163

    Şekil 6.9 - Kanserli deri dokularını kaldırmak amacıyla geliştirilen cerrahi yöntem

    ............................................................................................................... 164

    file:///G:/patent%20tezi.docx%23_Toc350847535file:///G:/patent%20tezi.docx%23_Toc350847538file:///G:/patent%20tezi.docx%23_Toc350847538

  • vi

    TABLOLAR DİZİNİ

    Tablo 1 - Firmalar arasındaki patent davalarını, uzlaşmaları ve lisans anlaşmalarını

    gösteren tablo .......................................................................................... 28

    Tablo 3.1 - ABD'deki mahkemelerin vermiş olduğu kararların özetleri -1 ............... 57

    Tablo 3.2 - ABD'deki mahkemelerin vermiş olduğu kararların özetleri -2 ............... 58

    Tablo 3.3 - EPO'ya yapılan başvuru sayılarının istatistikleri .................................... 67

    Tablo 3.4 - İleri teknik etki gösteren ve göstermeyen buluşlar ................................. 69

    Tablo 3.5 - USPTO ve EPO'da kabul edilen iş metodu örneği ................................. 71

    Tablo 3.6 - EPO Temyiz Kurulu'nun vermiş olduğu kararların özetleri ................... 85

    Tablo 4.1 - G06F IPC sınıfına ait Türkiye’de yapılan başvuru sayısı, tescil edilen

    başvuru sayısı ve ret edilen başvuru sayılarını gösteren tablo. (Faydalı

    model+ Patent) ...................................................................................... 115

    Tablo 4.2 - İş metotları ile ilgili yapılan başvuru sayısı, tescil edilen başvuru sayısı

    ve ret edilen başvuru sayılarını gösteren tablo. (Faydalı Model+Patent)

    ............................................................................................................... 116

    Tablo 4.3 - Diğer sınıflardaki bilgisayar tabanlı buluşlar ile ilgili yapılan toplam

    başvuru sayılarını, toplam tescil sayılarını ve patentlenebilir buluş konusu

    içermemesi nedeniyle reddedilen toplam başvuru sayılarını gösteren

    tablo. (Faydalı model+ Patent) .............................................................. 117

    Tablo 5.1 - Geçerli buluş konusunun tespiti için ülkelerin izledikleri yollar. ......... 119

    Tablo 5.2 - Bilgisayar tabanlu buluşlara ait konuların patentlenebilirliğini gösteren

    tablo. ...................................................................................................... 121

    Tablo 5.3 – TPE, USPTO ve JPO’nun buluş basamağı tespiti etmede izledikleri

    yollar...................................................................................................... 122

    Tablo 6.1 - Bilgisayar tabanlı buluşların hangi durumlarda patent ile korunabildiğini

    gösteren tablo. ....................................................................................... 127

    Tablo 6.2 - Ürün/Sistem istemleri ........................................................................... 129

    Tablo 6.3 - Metot/Proses istemleri .......................................................................... 129

    Tablo 6.4 - Product by Process istemleri ................................................................. 130

  • vii

    KISALTMALAR

    AB : Avrupa Birliği

    ABD : Amerika Birleşik Devletleri

    AT : Avrupa Topluluğu

    CAFC : Court of Appeals for The Federal Circuit (Amerikan Federal

    Mahkemesi)

    EPC : European Patent Convention (Avrupa Patent Sözleşmesi)

    EPO : European Patent Office (Avrupa Patent Ofisi)

    FSEK : Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu

    GATT : General Agreement of Tariffs and Trade (Tarifeler ve Ticaret

    Genel Anlaşması)

    IPC : International Patent Classification

    JPO : Japon Patent Ofisi

    KHK : Kanun Hükmünde Kararname

    KIPO : Korean Intellectual Property Office (Güney Kore Fikri

    Mülkiyet Ofisi)

    PCT : Patent Cooperation Treaty (Patent İşbirliği Anlaşması)

    RIM : Research In Motion

    SIPO : State Intellectual Property Office (Çin Fikri Mülkiyet Ofisi)

    TPE : Türk Patent Enstitüsü

    TRIPS : Agreement Trade-Related Aspects of Intellectual Property

    Rights, Including Trade in Counterfeit Goods (Ticaretle

    Bağlantılı Fikri Mülkiyet Anlaşması )

    USPTO : United States Patent and Trademark Office (Amerikan Patent

    ve Marka Ofisi)

    WIPO : World Intellectual Property Organization (Dünya Fikri

    Mülkiyet Teşkilatı)

  • viii

    ÖZET

    Bilgisayar tabanlı buluşların patentlenebilirliği günümüzde hala tartışmalı bir

    konudur. TRIPs anlaşmasıyla bu alandaki buluşların patentlenebilirliğinin ülkelerin

    kendi takdirlerine bırakılması sonucu ülkeden ülkeye değişen uygulamalar ortaya

    çıkmıştır. Kimi ülkelerde bilgisayar tabanlı buluşların patent ile korunabilmesi için

    buluşun somut, yararlı bir sonuç üretmesi beklenirken kimi ülkelerde de bilgisayar

    tabanlı buluşların teknik karakter içermesi ve teknik bir problemi çözmesi

    gerekmektedir. Bazı ülkelerin patent kanunlarındaki belirsizlikler sonucunda da

    bilgisayar tabanlı buluşların patentlenebilirliği konusu mahkeme kararlarıyla

    şekillendirilmiştir. Öyle ki yazılım sektöründeki değişen durumlara bağlı olarak

    hukuki içtihatlarda da değişmeler görülebilmektedir.

    Bu tez çalışmasında ülkemizdeki ve diğer ülkelerdeki bilgisayar tabanlı buluşlar için

    uygulanan prosedürler incelenecektir. Bu çalışma için özellikle patent sisteminde

    dünyada öncü ülkelerden olan ve aynı zamanda yazılım sektörü de çok güçlü olan

    ABD, AB, Japonya, Güney Kore, Çin, Hindistan, Kanada, Avustralya gibi ülkelerin

    prosedürleri incelenip Türkiye ile karşılaştırılması yapılacaktır. Ayrıca tez

    çalışmasının sonunda Türkiye’de yazılım sektöründe çalışan firmalar ve kişilerin

    ortaya çıkardıkları buluşlara patent alabilmeleri için yol göstermesi amacıyla bir

    inceleme kılavuzu da hazırlanmıştır. Hazırlanan bu inceleme kılavuzunda bilgisayar

    tabanlı buluşların alt sektörleri ile ilgili buluş örnekleri de verilerek konunun daha iyi

    anlaşılması amaçlanmıştır. Ayrıca bu alandaki buluşlar için araştırma ve inceleme

    işlemlerinin nasıl yapıldığına dair bilgiler de verilecektir.

    Anahtar kelimeler: Bilgisayar tabanlı buluşlar, TRIPs, mahkeme kararları, teknik,

    somut, yararlı, teknik karakter, teknik problem, inceleme kılavuzu, araştırma-

    inceleme

  • ix

  • x

    ABSTRACT

    Patentability of computer-implemented inventions are still a controversial issue. The

    practices of an invention’s patentability varies widely from country to country as a

    result of left to their own discretion through the TRIPS agreement. While in some

    countries, the protection of patents for computer-implemented inventions is based on

    producing concrete, tangible, useful results; in some countries it is expected that the

    invention must include technical character and solves a technical problem to get

    patent protection. Patentability of computer-implemented inventions in some

    countries such as US is shaped by courts’ decisions as a result of uncertainties of

    patent laws. So the case laws related to these inventions are changeable depending on

    the software area’s variations.

    In this thesis, the procedures applied in our country and other countries for computer-

    implemented inventions will be examined. First of all, the practices related to

    computer-implemented inventions of countries whose have strong patent system in

    the world and have strong software area such as U.S., EU, Japan, South Korea,

    China, India, Canada, Australia will be examined; then the comparison with Turkey

    will be made for this thesis. In addition, the guideline for computer-imlemented

    inventions was prepared for the individuals and firms at the software area for their

    inventions to provide patent protection at the end of the thesis. In this guideline, the

    examples of inventions related to subsectors of computer-implemented inventions are

    given to have better understanding the issue. The guideline also includes how the

    search and examination procedures are made in Turkey for this type of inventions.

    Keywords: Computer-implemented inventions, case law, concrete, useful, technic,

    technical character, technical problem, search and examination, guideline

  • 1

    GİRİŞ

    Bilgisayar insanlar tarafından hazırlanarak verilen bilgileri, yine insanlar tarafından

    oluşturulan komutlar dizisine uygun biçimde, istenilen düzeyde ve şekilde işleyen ve

    bu bilgileri veren veya depolayan elektronik cihazlardır.1 Bilgisayarlar günümüzde

    yaşamımızın vazgeçilmez unsurlarından birisi halini almışlardır. İnsanların yaptığı

    her işte, ürettiği her cihazda bilgisayarlar mutlaka kullanılmaktadır. Aslında burada

    kullanılan temel unsur, bilgisayar tanımından da anlaşılacağı üzere bilgisayar

    üzerinde çalışan yazılımlardır(programlar). Çünkü bilgisayarlar, yazılımlar olmadan

    herhangi bir şey ifade etmemektedir. Kahve hazırlama makinelerinde, bulaşık-

    çamaşır makinelerinde; otobüslerde, hastanelerde, iş yerlerinde, fabrikalardaki iş

    makinelerinde kısacası her yerde yazılımlar kullanılmaktadır. Bu nedenlerden dolayı

    yazılımlar bilgi toplumunun en önemli üretim ve tüketim dinamiğidir. Yazılımlar

    sayesinde ağ erişimi, terminaller ve diğer üretim ve tüketim araçları kullanılabilir,

    değiştirilebilir ve ihtiyacı karşılamaya uygun hale getirilebilir kılınmaktadır.2

    Bilgisayarların ortaya çıktığı yıllarda (1940’lı yıllar) bilgisayarların boyutları bir oda

    büyüklüğündeydi.3 Herhangi bir yazılımın ortaya çıkması için program geliştiriciler

    bilgisayarın bulunduğu odaya gelmek zorunda kalıyorlardı. Tahmin edileceği üzere o

    yıllarda internet olmadığından dolayı da yapılan yazılımların herhangi bir şekilde

    izinsiz dağıtılması söz konusu olmuyordu. Ancak 1980’li yıllarda bilgisayar

    teknolojilerin hızla ilerleyişi sayesinde bilgisayarların boyutları küçülerek ilk kişisel

    bilgisayarlar ortaya çıkmış ve yazılımların geliştirilmesi hızlanmaya başlamıştır.

    İnternetin de ortaya çıkmasıyla yazılım sektöründeki ilerlemeler tahmin

    edilemeyecek noktalara ulaşmıştır. Ancak bunun yanında geliştirilen yazılımların

    yasal olmayan şekillerde internet üzerinden veya başka yollardan (Cd, disket

    üzerinde) dağıtılması gibi hukuki problemler ortaya çıkmıştır. Bu durum yazılım

    geliştiren firmaların veya şahısların büyük zarar etmelerine yol açıyordu. Söz konusu

    problemlerin ortadan kaldırılması amacıyla devletlerin yazılımları korumak için

    hukuki korumalar sağlaması gerekiyordu. Devletler bilgisayar yazılımlarının veya

    1 Namazcı, H.Ü, “Herkes İçin Temel Bilgisayar ve İnternet Kılavuzu”, 2008 s.8

    2 Türkekul, E. “Fikri Mülkiyet Hakları, Özel İhtisas Raporu”, TC. Başbakanlık-Devlet Planlama

    Teşkilatı, Dokuzuncu Kalkınma Planı, Ekim 2005, s.21 3 Namazcı, H.Ü, “Herkes İçin Temel Bilgisayar ve İnternet Kılavuzu”, 2008, s.9

  • 2

    programlarının korunmasını ilk önce fikri hukuk koruması (telif hakkı) ile sağlamak

    istemişlerdir. Ancak telif hakkı ile sağlan koruma sadece yazılımların kaynak ve

    nesne koduna yönelik olduğundan ve asıl korunması gereken yazılımların

    gerçekleştirdiği teknik fonksiyonları korumaması sebebiyle zayıf koruma olarak

    kalmıştır ve yazılım geliştiricilerin ihtiyacına tam olarak cevap verememiştir.

    Yazılım tabanlı ürünlerin gerçekleştirdiği teknik fonksiyonların hukuki korunma

    ihtiyaçları için patent korumasına gereksinim duyulmaktadır. Bunun nedeni patent

    belgesinin, buluşun ortaya çıkmasının altında yatan temel fikri de koruyor olmasıdır.

    Ancak söz konusu buluşların patentlenebilirliği dünyada şu an çok tartışmalı bir

    konudur. TRIPS anlaşmasında bilgisayar tabanlı buluşlar için herhangi bir özel

    madde olmadığından dolayı bu buluşların patentlenebilirliği ile ilgili kurallar

    ülkelerin kendi takdirlerine bırakılmıştır. Kimi ülkeler bilgisayar tabanlı buluşlar için

    çok katı prosedürler uygularken (AB, Türkiye, Çin, Kanada gibi) kimi ülkelerde bu

    konuda çok esnek davranmaktadırlar. (ABD, Japonya gibi) Bu nedenle hazırlanmış

    olan bu tezde bilgisayar tabanlı buluşların patentlenebilirliğinin dünyadaki ve

    ülkemizdeki uygulanış biçimlerini incelenip, bu biçimleri arasındaki farklar

    irdelenecektir.

    Tezin ilk bölümünde bilgisayar ile ilgili genel kavramların tanımları verilmiştir. 2.

    bölümde bilgisayar tabanlı buluşların hukuki olarak hangi yollarla korunduğu

    konularına değinilecektir. Burada bazı uluslararası fikri mülkiyet ile ilgili

    anlaşmalardan bahsedilecektir. Ayrıca bilgisayar tabanlı buluşların TRIPs anlaşması

    kapsamında telif hakkı ve patent ile nasıl korunduğu da incelenecektir. 3. Bölüm

    bilgisayar tabanlı buluşların ve iş metotlarının patentlenebilirliğinin dünyadaki

    uygulamaları ile ilgilidir. Bu bölümde özellikle yazılım sektöründe çok gelişmiş olan

    ülkelerden ABD, AB, Japonya, Güney Kore, Çin, Hindistan, Avustralya, Kanada gibi

    ülkelerin uygulamaları incelenecektir. Ayrıca ABD ve AB’de bilgisayar tabanlı

    buluşlar ve iş metotları için verilmiş mahkeme kararları ve bu kararlar sonucu

    oluşmuş hukuki içtihatlardan örnekler verilmeye çalışılacaktır. Bilgisayar tabanlı

    buluşlar ve iş metotları için Türk Patent Enstitüsü’nün uygulamış olduğu işlemler ise

    4. bölümde anlatılacaktır. 5. Bölümde ise (değerlendirme) 3.bölümde anlatılan

    ülkeler ile Türkiye arasında karşılaştırma yapılarak değerlendirme yapılacaktır. 6.

  • 3

    Bölümde TPE’nin bilgisayar tabanlı buluşlar için pratikte uygulamış olduğu işlemler

    örneklerle birlikte anlatılacaktır. Bu bölüm aynı zamanda bilgisayar tabanlı buluşlar

    için inceleme kılavuzu özelliği de taşımaktadır. Sonuç bölümünde ise tezde üzerine

    çalışılan anlatılan konuların kısa bir değerlendirme yapılıp bazı öneriler sunulacaktır.

    Hazırlanmış olan bu tez çalışmasında ‘yazılım’ ve ‘program’ terimleri aynı anlamda

    kullanılmıştır. Ayrıca bilgisayar tabanlı buluşlar esas itibariyle bilgisayarın içerdiği

    yazılımların çalışması sonucu oluştuğundan söz konusu buluşlar kimi yerlerde

    yazılım tabanlı buluşlar olarak da kullanılmaktadır.

  • 4

    1. TEMEL KAVRAMLAR 1.1. Patent

    Latince “açık olmak” anlamına gelen “patere” kelimesinden türeyen patent kavramı

    insan zihninin ürünlerinden olan ve insanın teknik terimlerle açıklanan yaratıcı fikri

    olarak ifade edilebilen buluşların korunma yoludur.4

    Türkiye’de patent kavramı ne yeni ne de eski tarihli yasal düzenlemelerde açıkça

    tanımlanmıştır. Eski metinlerde patent yerine “ihtira beratı”5 kavramı kullanılmıştır.

    6

    Patent kavramının kendisi 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun

    Hükmünde Kararname (KHK) ile kullanılmaya başlanmıştır. Patent sözlük anlamı

    itibariyle “bir buluşun veya o buluşu uygulama alanında kullanma hakkının bir

    kimseye ait olduğunu gösteren belge” olarak tanımlanmaktadır.7 Tanımdan da

    anlaşılacağı üzere patent kavramının açıklanabilmesi için buluş kavramının ne

    anlama geldiğine bakmak gerekir. Buluşun 551 sayılı KHK’da herhangi bir tanımı

    verilmemiştir. Ancak söz konusu KHK’nın 5. maddesinde patent ile korunacak

    buluşlar “yeni, tekniğin bilinen durumunu aşan ve sanayiye uygulanabilir buluş”

    olarak dolaylı yoldan ifade edilmiştir. Buluş genel olarak “insan ürünü olan, bilinen

    bilgilerden yararlanılarak teknik bir problemi çözümünü sağlayan yeni bir fikri

    ürün” olarak tanımlanmaktadır.8 Tanımdan da anlaşılacağı üzere buluşların mutlaka

    teknik bir problemi çözmesi gerekmektedir. Bu bağlamda edebi eserler, sanat

    eserleri, keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel metotlar, oyun kuralları teknik bir

    problemi çözmediklerinden dolayı buluş olarak kabul edilmemektedir.

    4 Çalışkan, M.G., “Türkiye’de Ve Dünyada Patent Süreçleri Ve Bu Süreçlerin Patent Sistemine

    Etkisi”, Türk Patent Enstitüsü, Patent Uzmanlık Tezi, 2011 s.3 5 “ İhtira Beratı” Bilinen araç, gereçlerle ve yaratıcı güçle yeni bir şey bulana, bulduğu şeyden bir süre

    yalnız kendisinin yararlanması için devletçe verilen belge, Türk Dil Kurumu Güncel Sözlük,

    www.tdk.gov.tr. 6 Çağlar, H., “Patent hukukunda Ön Kullanım Hakkı”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi

    c.X, s.1,2, 2006, s.2 7 Türk Dil Kurumu.

    8 Tekinalp, Ü., “Fikri Mülkiyet Hukuku”, Arıkan, 2005, s.13.

  • 5

    Bir buluşun patent ile korunabilmesi için 551 sayılı KHK’nın 5. maddesinde verilen

    yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik kriterlerini taşıması gereklidir.

    Buluşun yeni olması tekniğin bilinen durumuna dahil olmaması anlamına

    gelmektedir. Buluş, ilgili teknik alandaki uzmana göre tekniğin bilinen durumunu

    aştığı takdirde buluşun buluş basamağı kriterini sağladığı kabul edilmektedir.

    Buluşun üretilip kullanılması, yani elle tutulur somut faydalı sonuçlar vermesi ise

    sanayiye uygun olduğu anlamlarına gelmektedir.

    1.2. Patentin Tarihçesi

    Patentin ortaya çıktığı tarih çok eskilere dayanmaktadır. Bu konunun araştırılması

    çok zordur. Ancak araştırmalar sonucunda ilk patent sayılabilecek belgeye milattan

    önce 3. yüzyılda kullanıldığı görülmektedir. Bu yüzyılda, Yunan tarihçi Phylarchos

    Sybaris isimli yunan kentinde mutfakla ilgili bir ürüne (muhtemelen yemek tarifi)

    patent verildiğini söylemektedir.9 Bu belgede patent, tekelcilik olarak

    tanımlanmıştır.10

    Patentin korunması uygulamasına Roma İmparatorluğu döneminde

    de rastlanmaktadır. Roma imparatoru Konstantin 337 yılında araba imalatçıları,

    mühendisler ve çilingirler gibi belli sektörlerdeki zanaatkarları tüm sosyal

    hizmetlerden muaf tutmuştu11

    İlk patent yasasına Venedik kaynaklarında rastlanmıştır. 19 Mart 1474 tarihinde ilk

    yazılı patent kanunu bu ülkede oluşturulmuştur. Bu patent kanununun

    oluşturulmasındaki amaç yabancı yenilikçilerin Venedik’te meşhur olan şişe yapımı

    ticaretini geliştirmelerini sağlamaktı. Bu kanun zamanı itibariyle bir çok modern

    yönler içermektedir. Kanunda kamu yararı, buluşa özendiricilik, özel haklar, koruma

    süresi gibi kavramlar açık bir şekilde belirtilmiştir.12

    Her ne kadar ilk patent yasası Venedik’te yazılmış olsa da patentin

    sistematikleşmesinde İngiltere’nin büyük rolü olmuştur. Hatta 14. yüzyılda yeni

    9 Bu konuyla alakalı bazı kanıtlar bulunmaktadır. Ancak, çok azı günümüze kadar gelmiştir.

    10 Stobbs, G.A., “Software Patents”, Apsen Law & Business, 2000, s.3

    11 http://www.serenti.org/patentin-tarihcesine-ve-patent-sistemine-bir-bakis/

    12 Closa, D. Gardiner, A. Giemsa, F. Machek, J.; “Patent Law for Computer Scientists – Steps to

    Protect Computer-Implemented Inventions”, Springer, 2010, s.5

    http://www.serenti.org/patentin-tarihcesine-ve-patent-sistemine-bir-bakis/

  • 6

    teknolojiyi İngiltere’ye getiren ya da geliştiren kişilere buluşunu belirli bir süre

    kullanma hakkını tanıyan patent belgeleri (letters patent) verilmiştir. Bu belgeler ilk

    patentlerdendir.13

    Japonya’da İngiltere’deki aynı amaçla patent sistemiyle 20. yy’da

    tanışmıştır.

    19. yy’nın ortalarında ise artık ülkeler birbirlerinin patent kanunlarından

    yararlanarak kendi patent kanunlarını oluşturmaya başlamışlardır. Sanayi devriminin

    doğal sonucu olarak da ülkelerde uluslar arası ticaret bakımında fikri mülkiyet

    ahkalrının önemi artmıştı. Bu sebeple 1883 yılında Paris Anlaşması imzalanmıştır.

    Bu anlaşmayla patentin de dahil olduğu fikri mülkiyet hakları ile ilgili üye ülkeler

    arasında basit bir prosedürel sistem oluşturulmuştur. Rüçhan hakkı ilk defa bu

    anlaşmayla sağlanmıştır.14

    1950’li yıllarda patent sınıfsisteminin oluşturulması amacıyla Avrupa Konseyi

    tarafından öneri getirilmiştir. Bu öneri 1971 yılında Paris Anlaşmasıyla

    bütünleştirilerek başarılı bir çalışma gerçekleştirilmiştir.15

    Avrupa’da patent prosedürlerinin birleştirilmesi amacıyla 1973 yılında Avrupa

    Patent Sözleşmesi (EPC) imzalanmıştır ve bu anlaşmayla birlikte Avrupa Patent

    Organizasyonu kurulmuştur. Bu sözleşmeye üye her ülke kendi patent kanunlarında

    da EPC’ye yer vermişlerdir. Patent prosedürlerinin birleştirilmesi tek Avrupa

    ülkeleriyle sınırlı kalmamıştır. Dünya’daki patent prosedürlerinin tek bir elden

    yürütülmesi için de 1970 yılında Patent İşbirliği Anlaşması (PCT) imzalanmıştır ve

    1978 yılında yürülüğe girmiştir. Ancak PCT anlaşması yoluyla yapılan patentle

    uluslar arası patent olarak kabul edilmemektedir. Bu başvuru sadece birden fazla

    ülkede yapılmak istenen patent başvuruları için daha kısa bir yol sunmaktadır. PCT

    anlaşmasıyla birlikte Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı (WIPO) kurulmuştur. WIPO

    Birleşmiş Milletler’in özel bir birimi olarak çalışmalarını yürütmektedir.16

    13

    Closa, D. Gardiner, A. Giemsa, F. Machek, J.; “Patent Law for Computer Scientists – Steps to

    Protect Computer-Implemented Inventions”, Springer, 2010, s.6 14

    a.g.e 15

    Strasbourg Anlaşması, 1971 16

    Closa, D. Gardiner, A. Giemsa, F. Machek, J.; “Patent Law for Computer Scientists – Steps to

    Protect Computer-Implemented Inventions”, Springer, 2010, s.7

  • 7

    1.3. Bilgisayar Programı ve Unsurları

    Bilgisayar sistemi, donanım ve yazılım bileşenlerinden oluşmaktadır. Donanımlar

    bilgisayar üzerinde gözle görülen fiziki parçalardır. (CPU, RAM, ROM, harddisk,

    Hafıza gibi) Bir bilgisayarı diğer makinelerden ayıran en önemli farkı

    programlanabilir olmasıdır. Herhangi bir bilgisayar veya programlanabilen bir cihaz

    yazılım olmadan hiçbir işe yaramamaktadır. Bilgisayarın veya programlanabilen

    cihazın kullanıcı ile olan iletişimi yazılımlar sayesinde olmaktadır. Buradan yola

    çıkarak yazılımların bilgisayarların istenilen görevleri yerine getirmesi amacıyla

    ihtiyaç duyduğu programlar olarak tanımlanabilmektedir.17

    Yazılım çeşitliliği ve

    değişken ihtiyaçlara cevap verme kabiliyeti nedeniyle yazılımlar, son yıllarda

    bilgisayar sektörünün en baskın unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.18

    Yazılım

    teknolojisindeki yaygın eğilim, bilgisayarları daha pratik hale getirecek ve

    programcının verimliliğini artırmaya hizmet edecek yüksek programlama dilleri ve

    araçların geliştirilmesi yönündedir.19

    Yazılım kelimesi çoğu zaman bilgisayar programını ifade etmek için de

    kullanılmaktadır. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK) 1/B maddesinde

    bilgisayar programı “bir bilgisayar sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını

    sağlayacak şekilde düzene konulmuş bilgisayar emir dizgesini ve bu emir dizgesinin

    oluşum ve gelişimini sağlayacak hazırlık çalışmaları” şeklinde tanımlanmıştır. Japon

    Patent Kanunu’nda ise bilgisayar programı “özel bir sonuç üretmek için bilgisayara

    verilen komutlar zinciri ve bilgisayar veya benzerleri tarafından çalıştırılan diğer

    bilgiler” olarak tanımlanmıştır. Dünya Fikir Mülkiyet Teşkilatı (World Intellectual

    Property Organization - WIPO) bilgisayar programlarını “makinenin okuyabileceği

    bir taşıyıcıya yüklendikten sonra, bilgi işleme yeteneğine ehil böyle bir

    17

    Capes, Nelson R. “Current Status of Patent Protection for Computer Software”, 74 J. Pat. &

    Trademark Off. Soc'y 6 (1992) 18

    Sevinç, E.; “Avrupa Birliği ve Türk Hukukunda Bilgisayar Programlarının korunması”,

    Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007, s.9 19

    a.g.e

  • 8

    makinenin belirli bir işlev veya görevi yerine getirmesini ya da belirli bir

    sonuca ulaşmasını sağlayabilen komutlar dizini” olarak tanımlamaktadır. 20

    Bilgisayar programcısı veya yazılımcısı, herhangi bir işlemin nasıl yapılacağı

    konusunda bilgisayara yazılım aracılığıyla talimatlar verir. Aksi halde, yalnızca

    donanımdan ibaret bir bilgisayar ölüye benzetilebilir; program bilgisayara can

    vermektedir. Çünkü, bilgisayarın, kullanıcının isteği doğrultusundaki işlemleri

    yerine getirebilmesi, ancak yapılacak işlemlere ilişkin tanımların bir program

    biçiminde belleğinde bulunması halinde mümkündür. Bu amaçla, çok karmaşık

    problemler, bilgisayarın kabul edebileceği formata yani dört temel aritmetik işlem

    veya mantıksal karşılaştırma gibi işlem dizilerine indirgenir. Bu biçimlendirme

    sürecine program geliştirme denir.

    a. Program Akışı

    Program akışı, programlama sürecinin ilk basamağıdır. Programlama sürecinde,

    öncelikle programın hizmet edeceği sorunun çözümüne yönelik olarak algoritma

    tasarlanmakta, bu algoritmalar herhangi bir programlama diline uygulanmakta,

    bilgisayar bu dili anlamdırmakta ve program örnek veriler üzerinde

    çalıştırılmaktadır.21

    İşte bu aşamaların en başında, program yazılmaya başlanmadan önce verilerin

    mantıksal olarak sıralandığı bir taslak oluşturulur. Bu taslakta, programın

    fonksiyonunu nasıl yerine getireceğini genel olarak belirleyen işlem basamakları yer

    almaktadır. Bu işlem basamaklarının mantıksal dizi şeklinde birbirine bağlanması

    sonucu program akışı meydana gelir. Ortaya çıkan bu şematik yapı program

    kodunun yazılmasında büyük kolaylık sağlar. Program akışı aynı zamanda,

    bilgisayar programına esas olan fikrin ifadesi olarak da tanımlanabilir.22

    20

    Topaloğlu, M.; “Bilgisayar Programları Üzerindeki Haklar ve Bu Hakların Korunması”,

    İstanbul, 1997, s.25 21

    Alfred V.Aho ve Jeffrey D.Ullman, “Foundations of Computer Science”, New York,

    Computer Science Press, 1992, s.19. 22

    Sevinç, E.; “Avrupa Birliği ve Türk Hukukunda Bilgisayar Programlarının korunması”,

    Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007, s.9

  • 9

    b. Algoritma

    Algoritma genel olarak bir işin hangi etaplardan geçilerek yapılacağını gösteren

    çalışma planıdır. Matematik ve bilgisayar bilimlerinde ise algoritma, hesaplamalar

    için tanımlanan adım-adım işlemlerden oluşan prosedürlerdir. 23

    Herhangi bir

    algoritma mutlaka kesin bir başlangıç notası ile bitiş noktası ve sınırlı sayıda işlem

    adımlarından oluşmaktadır.

    Algoritmalar yukarıdaki tanımlardan da anlaşılacağı üzeren soyut fikirlerdir. Tek

    başlarına ortaya somut bir şeyler çıkartamazlar. Ancak teknolojinin herhangi bir

    alanına uygulandığında ortaya faydalı sonuçlar çıkartabilmektedirler. Faydalı

    sonuçlar bazen yeni bir ürün olabileceği gibi mevcut proses işleminin daha da

    hızlandırması da olabilmektedir.

    Yazılımla ilgili projelerin ortaya çıkmasında algoritmaların önemi büyüktür.

    Algoritmalar bahsedilen projelerin ortaya çıkmasında bir nevi danışman görevi

    üstlenmektedir. Algoritma iyi veya kötü olmasına bağlı olarak yazılımlar daha iyi

    veya kötü sürelerde çalışabilmektedir.

    Bir program akışında özel bir programın adımları liste halinde sıralanmakta iken

    algoritmada, bir programın işletilebilmesi için gerekli bütün ayrıntılara yer

    verilmektedir. Algoritmada her adımda giriş ve çıkış bilgileri, bölme, çarpma,

    aktarma, test ve benzeri işlemler yer almalıdır.24

    c. Kaynak Kodu ve Nesne Kodu

    Bilgisayar programının kaynak kodu ve nesne kodu olmak üzere 2 çeşidi vardır.

    Kaynak kodlarının oluşturulması kısmı program geliştirme sürecinin edebi kısmı

    olarak da görülebilmektedir. Kaynak kodların sadece istenen görevi yerine getirmesi

    23

    Topaloğlu, M.; “Bilgisayar Programları Üzerindeki Haklar ve Bu Hakların Korunması”,

    İstanbul, 1997, s.25 24

    a.g.e.

  • 10

    yeterli değildir; aynı zamanda kaynak kodlarının anlaşılabilir olmaları da

    gerekmektedir. Çünkü daha sonra programda oluşabilecek hataların düzeltilmesinde

    bu hususun önemi büyüktür. Kaynak kodlarının yazılmasında genellikle yüksek

    seviyeli programlama dilleri kullanılmaktadır.25

    Ayrıca seçilecek olan programlama

    dili de büyük öenm arzetmektedir. Söz konusu seçim, yapılacak projenin türüne göre

    yapılmaktadır. Örneğin bir işletim sistemi için C programlama dili büyük avantaj

    sağlarken, bir hastane otomasyon sistemi için nesne yönelimli programlama

    dillerinden Java veya C# daha uygun olmaktadır.

    Nesne kodları ise bilgisayarın kaynak kodlarını çalıştırması sonucu oluşan ve sadece

    bilgisayar işlemcisinin anlayabileceği kodlardır. Dışarıdan alınmış herhangi bir

    uygulama programı nesne kodu formundadır ve kaynak kodlarını içermemektedir.

    d. Arayüz ve Kullanıcı Arayüzleri

    Veri veya sinyallerin iletilmesi için kararlaştırılmış kurallarla fonksiyon üniteleri,

    yapı üniteleri veya program yapıtaşları gibi aynı türden iki ünite arasındaki geçişe ara

    yüz denmektedir. FSEK’te ise arayüz, donanım ve yazılım öğeleriarasında ara

    bağlantı ve etkileşimi sağlayan program parçaları olarak tanımlanmıştır. Kullanıcı

    arayüzleri ise genel olarak bilgisayar programı ile kullanıcılar arasındaki ilişkiyi

    sağlayan birimlerdir. Kullanıcı arayüzleri aynı zamanda bilgisayar programlarının

    “bak ve hisset (look and feel)”i olarak görülmektedir.26

    Kullanıcı arayüzleri, birisi fonksiyonel diğeri görsel-işitsel olmak üzere 2 unsurdan

    oluşmaktadır.27

    Fonksiyonel unsurlar, kullanıcının klavyede belirli bir tuşa veya

    tuşlara bastığında, bilgisayarın özel bir fonksiyonu yerine getirmesidir. Mesela

    kullanıcının tıklama yaparak web sayfalarını açması gibi.

    25

    Eroğlu, S.; “Rekabet Hukukunda Bilgisayar Programlarının Korunması”, Beta Yayınları, 2000 26

    a.g.e 27

    Mueller, J.M., “Determining the scope of copyright protection for computer/user interfaces”,

    COMPUTER LAW JOURNAL, Vol.IX, 1989, s42-44

  • 11

    Görsel-işitsel unsuru ise, kullanıcının bilgisayar hiçbir müdahalesi söz konusu

    olmaksızın, ekranda görülebilen şeylerden ibarettir. Bunlar hoş ve estetik bir görüntü

    elde etmek amacıyla ekranın kenarına yerleştirilmişlerdir.28

    1.4. Programlama Dilleri

    Bilgisayar üreticisi firmalar, başlangıçta kendi ürettikleri bilgisayarı çalıştıracak

    programlama yöntemini kendileri geliştirmekteydi. Zamanla her firmanın yaptığı

    bilgisayarlarda çalışacak amaca uygun programlar yazılmaya başlandı. Dolayısıyla

    hazırlanan bu programlama yöntemlerinin, değişik bilgisayarlarda kullanılmasına

    olanak sağlandı. Bu programlama yöntemleri de zamanla ‘programlama dilleri’

    haline geldiler. 29

    Programlama dilleri düşük seviyeli programlama dilleri ve yüksek seviyeli

    programlama dilleri olmak üzere 2 kısma ayrılır. Düşük seviyeli programlama dilleri

    konuşma diline uzak, buna karşılık makine diline oldukça yakın olan dillerdir.

    Örneğin makine dili ve assembly dili bu guruba giren dillerdir.

    Düşük seviyeli programlama dilleri kullanıcılar tarafından kolaylıkla anlaşılamadığı

    için yüksek seviyeli programlama dilleri geliştirilmiştir. Bu programlama dillerinin

    dili İngilizce’ye yakındır. Programcıların tüm ihtiyaçlarını karşılamak için yüksek

    seviyeli programlama dilleri çok sayıda komut içermektedirler.30

    Bu dillere örnek

    olarak fortran, pascal, basic, cobol gibi programlama dilleri gösterilebilir.

    1.5. Bilgisayar Programlarının Türleri ve Özellikleri

    3 gruba ayrılmaktadır:

    1.5.1. Sistem Programları

    28

    Mueller, J.M., “Determining the scope of copyright protection for computer/user interfaces”,

    COMPUTER LAW JOURNAL, Vol.IX, 1989, s42-44 29

    Topaloğlu, M.; “Bilgisayar Programları Üzerindeki Haklar ve Bu Hakların Korunması”,

    İstanbul, 1997, s.27 30

    Sevinç, E.; “Avrupa Birliği ve Türk Hukukunda Bilgisayar Programlarının korunması”,

    Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007, s.13

  • 12

    Bu tür programlar bilgisayarın ana ve yan belleklerinin en verimli biçimde

    kullanılması, çevre birimlerle haberleşmenin sağlanması, bilgi dosyaları üzerinde

    işlemlerin yapılması, çeşitli hizmet ve uygulama programlarının çalıştırılması

    gibi imkanlar sağlayan ve programlama dillerine destek veren programlar

    topluluğudur.31

    Windows, Linux, Unix gibi işletim sistemi programları sistem programlarına

    örnek olarak gösterilebilir. Bu tür programlar bilgisayar içerisindeki hafıza, disk,

    giriş-çıkış, mikroişlemci gibi birimler arasındaki ilişkileri en verimli biçimde

    oluşturup kullanıcının hizmetine sunmaktadırlar.

    1.5.2. Çevirici Programlar

    Kaynak kodu halinde hazırlanan bilgisayar programlarını bilgisayarın anlayacağı

    yani nesne koduna dönüştüren programlara çevirici programlar (compiler) denir.

    Bu tür programların bir tercüman veya çevirenden herhangi bir farkı yoktur.

    İşlevlerine göre yorumlayıcı ve derleyiciler olmak üzere 2 çeşittir.32

    Yorumlayıcılar, program geliştiricisi tarafından herhangi bir dilde, kaynak kodu

    halinde yazılan programın tümünü değil; programı oluşturan komutları tek tek

    alarak yorumlar ve makine diline dönüştürür. Derleyiciler ise yorumlayıcılardan

    farklı olarak yazılmış programı bir bütün halinde okur.33

    1.5.3. Uygulama Programları

    Uygulama programları kullanıcının özel işlerini yapabilmesi amacıyla

    hazırlanmış programlardır. Bu tür programlar sistem programları üzerinde

    çalıştığından dolayı sistem programlarıyla uyumlu olmak zorundadırlar.Sipariş

    31

    Eroğlu, S.; “Rekabet Hukukunda Bilgisayar Programlarının Korunması”, Beta Yayınları,

    2000, s.4 32

    Dalyan, Ş., “Bilgisayar Programlarının Fikri Hukukta Korunması”, Seçkin Yayınları, Ankara,

    2009 s.36 33

    a.g.e

  • 13

    ve standart programlar olmak üzere 2 çeşittir.34

    Sipariş programlar kullanıcının

    amaçlarına göre hazırlanan programlardır. Standart programlar ise geniş kullanıcı

    kitlesine göre hazırlanmış programlardır. MS Word, Excel vb. gibi programlar

    standart programlara örnek olarak gösterilebilir.

    1.6. Bilgisayar Tabanlı Buluşlar

    Bilgisayar tabanlı buluşlar, ilk bakışta bir kısmı veya tamamı bilgisayar programı

    veya programları tarafından gerçekleştirilen yeni özelikleri içeren bilgisayar,

    bilgisayar ağları veya diğer programlanabilir cihazlarla gerçekleştirilen buluşlardır.

    Çağımızda bilgisayarlar artık modern hayatın ayrılmaz bir parçası olduğundan dolayı

    bu alandaki başvuruların sayısı yıllar geçtikçe artmaktadır. Bu buluşlar uluslararası

    patent sınıflandırılmasına göre (IPC) genel olarak G06F (Elektriksel dijital veri

    işleme) kapsamında değerlendirilmektedir. Ancak bu sınıfın dışındaki G06K, G06N,

    G06T, G06C, G10L, H04L 12/00 IPC sınıflarına dahil buluşlarda bilgisayar tabanlı buluşlar

    olarak değerlendirilmektedir. (G06K: Verilerin tanınması; G06N:Özel hesaplama

    modellerine dayana bilgisayar sistemleri; G06T: Örüntü işleme; G06C: Bütün

    hesaplamaların mekaniksel olarak etkilendiği dijital bilgisayarlar; G10L: Konuşma

    analizi ve sentezi sistemleri, konuşma tanıma, ses işleme; H04L 12/00: Local area

    network )

    İş metotlarının kendisi ABD haricindeki ülkelerde patent ile korunmamaktadır.

    Ancak herhangi bir bilgisayar sistemi kullanılarak gerçekleştirilen iş metotları patent

    ile korunabilmektedir. Bu alandaki başvurular G06Q (Yönetimsel, ticari, finanasal,

    tahmin amaçları için geliştirilen sistemler) IPC sınıfında değerlendirilmektedir.

    Dünyada bilgisayar tabanlı buluşların patentlenebilirliği konusunda başı çeken

    ülkelerden birisi ABD’dir. Yazılım sektörünün ABD’de çok gelişmiş olması bunun

    birinci sebebidir. ABD patent kanununda bilgisayar programları için herhangi bir

    kıstlayıcı madde olmamasından dolayı bu alanda çok fazla sayıda başvuru

    yapılmaktadır. Bunun yanı sıra kanunda herhangi bir kısıtlayıcı maddenin olmaması

    34

    Eroğlu, S.; “Rekabet Hukukunda Bilgisayar Programlarının Korunması”, Beta Yayınları,

    2000, s.5

  • 14

    sonucu doğal olarak bu sektördeki buluşların patentlenebilirliği ile ilgili kurallar

    mahkeme kararları sayesinde oluşturulmuştur.

    Dünyada Dikkat Çeken Bilgisayar Tabanlı Buluşlar

    Amazon One Click

    Bu patent Amazon firmasının 1999 yılında Noel alışverişleri sırasında rekabet ettiği

    bir firmanın web sayfasına karşı “1-click patent” isimli patentini kullanmasıyla

    meşhur olmuştur. Bu buluşun 1997 yılının sonbahar ayında başvurusu yapılıp, 28

    Eylül 1999 yılında tescil edilmiştir. Buluş internet tabanlı müşteri yönlendirme

    sistemi veya çok kullanılan ismiyle “bağlı program (affiliate program)” ile ilgilidir.

    Amazon firmasının “one-click” fikri kredi kartı bilgilerinin Amazon’da saklanmasını

    ve satışların her defasında ödeme detaylarının girilmesi yerine basitçe butona 1 kere

    basılmasıyla gerçekleştirilmesini sağlamaktadır. 12 Mayıs 2006 tarihinde Amerikan

    Patent ve Marka Ofisi (USPTO) “one-click” patentinin başvuru tarihinden önce

    bilinen e-ticaret ve elektronik para kapsamında yeniden incelenmesi için istekte

    bulunmuştu. USPTO bu başvuru sonucunda 9 Ekim 2007 tarihinde verdiği kararda

    geniş kapsamlı istemleri geçersiz hale getirmiştir. 35

    Şekil 1.1 - 1-Click

    BlackBerry

    35

    Closa, D. Gardiner, A. Giemsa, F. Machek, J.; “Patent Law for Computer Scientists – Steps to

    Protect Computer-Implemented Inventions”, Springer, 2010, s.17

  • 15

    NTP patentlerini ürün olarak kullanmasa bile lisansla başkalarının kullanımına izin

    veren bir patent şirketidir.36

    2000 yılında NTP firması kablosuz email teknolojisiyle

    ilgili kendi patentine yakın olarak gördüğü Blackberry marka telefonlarını üreten

    Research in Motion (RIM) firmasına lisanslama teklifi götürmüştür. RIM firması bu

    teklifi kabul etmeyince NTP firması RIM firmasına karşı patent ihlal davası açmıştır.

    RIM firması davadan evvel NTP’den önce olduğunu iddia ettiği benzer bir kablosuz

    email teknolojisi açıklamıştı. Bu durum NTP’nin patentinin iptal edilmesine yol

    açabilirdi. Ancak RIM’in idda ettiği teknoloji NTP’nin patentinde yer alan buluştan

    daha modern bir teknoloji içerdiği tespit edilince açılan davayı NTP kazanmıştır ve

    RIM firmasının 53 milyon dolar tazminat ödemesi kararı verilmiştir. Bu tazminat

    sonucunda RIM firması kapanma durumuna gelmişti. Bunun sonucunda RIM firması

    NTP’ye karşı temyiz başvurusunda bulunmuştur. RIM vekilleri özellikle kamu

    yararına vurgu yaparak başvurularını yapmıştır. Ancak Amerikan Yüksek

    Mahkemesi başlangıçta RIM’in temyiz başvurusunu geri çevirmiştir. Ancak

    Amerikalı yetkililer Blackberry telefonlarının Amerikan Hükümeti çalışanları

    tarafından, özellikle Savunma Bakanlığı çalışanları tarafından, kullanılmasından

    dolayı ve bunun da ulusal güvenliğe zarar verebilmesi olasılığından dolayı NTP ile

    RIM firmalarını uzlaştırmak istemişlerdir. Ama bu uzlaştırma girişimleri

    başarısızlıkla sonuçlanmıştı. Daha sonra tekrar yapılan uzlaşma girişimleri sonuç

    vermiş olup RIM ile NTP firmaları anlaşmıştır. Ancak RIM firması NTP patentleri

    için yüklü miktarlarda para ödemeyi kabul etmiştir.37

    Refac

    Refac Int’l v. Lotus Development Corp38

    davası patent ofislerindeki yanıltıcı ve

    eksik başvurular sonucunda oluşan problemleri göstermektedir. Davaya konu olan

    patent US4398249 nolu Amerikan başvurusu ile ilgilidir. Patente konu olan buluşta

    kaynak kodu nesne koda çeviren bir metottan bahsedilmektedir. USPTO’daki patent

    uzmanı buluşun uygulanışının yeterli bir şekilde açıklanmadığı gerekçesiyle

    başvuruyu reddetmiştir. Ancak başvuru sahiplerinden birisi buluşun yeterli açıklama

    içerdiğine dair yazılı beyanname vererek reddetme kararının geri alınmasını

    36

    http://en.wikipedia.org/wiki/NTP,_Inc. adresinden ulaşılabilir. 37

    http://en.wikipedia.org/wiki/NTP,_Inc. adresinden ulaşılabilir. 38

    https://bulk.resource.org/courts.gov/c/F3/81/81.F3d.1576.95-1350.html

    http://en.wikipedia.org/wiki/NTP,_Inchttp://en.wikipedia.org/wiki/NTP,_Inchttps://bulk.resource.org/courts.gov/c/F3/81/81.F3d.1576.95-1350.html

  • 16

    istemiştir. Patent uzmanı bu beyanname sonrası kararını sadece buluşçulardan birinin

    yazılı beyannamesi olduğu gerekçesiyle değiştirmemiştir. Buluşçuların vekili bu

    sefer buluşun yeterli açıklama içerdiğine dair buluşçulardan ayrı 3 tane daha yazılı

    beyanname göndererek buluşun geçerlilik kazanmasını istemiştir. Bunun üzerine

    patent uzmanı vermiş olduğu ret kararını geri çekmiştir. Daha sonra patent sahibi

    Refac firması ararlında Lotus firmasının da bulunduğu 6 firmaya kullandıkları

    yazılımların kendi patentini ihlal ettiği gerekçesiyle dava açmıştır.39

    Duruşmalarda Lotus firması yazılı beyanname veren kişilerin bir şekilde Refac

    firması ya da buluşçularla irtibatlı olduğunu göstermesi ve bu durumun patent

    uzmanına bildirilmemesi sonucu yerel mahkeme verilen bu beyannamelerin ilk

    beyannameden farklı olmadığına karar vererek patenti iptal etmiştir. Federal

    Mahkeme’de bu kararı onaylamıştır.40

    Apple – Slide to Unlock

    Bu buluş Apple firmasının US2012023458 yayın nolu başvurusu ile ilgilidir. Bu

    patent I-phone telefonlarında tuş kilidinin açılmasını sağlayan sistem için alınmıştır.

    Şekil 1.2 - I-Phone’nun Kaydırarak Tuş Kilidi Açma Bölümü

    39

    Closa, D. Gardiner, A. Giemsa, F. Machek, J.; “Patent Law for Computer Scientists – Steps to

    Protect Computer-Implemented Inventions”, Springer, 2010 40

    a.g.e.

  • 17

    Apple firması bu başvuruyu iPhone telefonları üzerinde çalışmaya başlamadan 2 yıl

    önce; 2005 yılının Aralık ayında yapmıştır. Apple firmasının uzun uğraşları sonucu

    USPTO 2011 yılında başvuruyu kabul ederek buluş için patent belgesi vermiştir.41

    41

    http://9to5mac.com/2011/10/25/slide-to-unlock-patented/

    http://9to5mac.com/2011/10/25/slide-to-unlock-patented/

  • 18

    2. BİLGİSAYAR TABANLI BULUŞLARIN VE İŞ

    METOTLARININ HUKUKİ DURUMU

    2.1. Uluslararası Anlaşmalar

    A. Bern Sözleşmesi

    1886 yılında İsviçre’nin Bern şehrinde 10 devletin katılımıyla toplanan milletlerarası

    konferans sonunda Bern Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşma ile fikir ve sanat

    eserleri sahiplerini korumak üzere tüzel kişiliğe sahip Bern Birliği kurulmuştur.

    Anlaşmanın amacı bütün üye devletler için yeknesak fikir hukuk kuralları

    koymaktan ziyade, eser sahiplerinin haklarını gerek kendi ülkelerinde, gerekse üye

    ülkelerde etkin olarak korumaktır.42

    Türkiye 7.7.1995 tarihli ve 4117 sayılı kanunla “Edebiyat ve Sanat Eserlerinin

    Korunmasına İlişkin Bern Sözleşmesinde Değişiklik Yapan ve 1979’da Tadil Edilen

    Paris Metnine Katılmamızın Onaylanmasının Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun”

    ile Bern Anlaşmasının en son haline taraf olmuştur. Anlaşmada bilgisayar

    programlarına hiç değinilmemesine rağmen, bu metin fikri haklar konusunda

    oldukça önemlidir. Ayrıca 1994’te imzalanan TRIPs anlaşmasının 10.maddesinde

    bilgisayar programlarının kaynak ve nesne kodlarının Bern Anlaşması çerçevesinde

    edebi eser olarak korunacağı belirtilmiştir.43

    B. Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (Agreement Trade-

    Related Aspects of Intellectual Property Rights - TRIPs)

    Dünya ülkeleri arasında ticaretin hızla gelişiminin sonucunda fikri hakların ticari

    yönüde ortaya çıkmıştır. Teknoloji, iletişim ve ulaşımın gelişimi, ulusal ticaretin

    gelişimini artırdığı gibi, doğal olarak uluslararası ticaretin de gelişimi sonucunu

    42

    Eroğlu, S.; “Rekabet Hukukunda Bilgisayar Programlarının Korunması”, Beta Yayınları,

    2000, Sayfa 35 43

    a.g.e

  • 19

    doğurmuştur. Ancak bu gelişmeler fikri ve sınai mülkiyete konu değerlerin

    uluslararası ticaretteki yerini korumakla kalmayıp, aynı zamanda korsan ve taklit

    mal ticaretinin de giderek yaygınlaşmasına neden olmuştur. Bu gelişmelerin hız

    kazandığı bir dönemde, fikri ve sınai haklar konusu da, dünya ticaretinde serbestiyi

    sağlamak amacıyla 1948’de yürürlüğe konan Tarifeler ve Ticaret Genel

    Anlaşması’nın (GATT) 1986’da başlayan müzakeresinin kapsamına dahil edilmiştir.

    15 Aralık 1993’te neticelenen bu Uruguay Müzakereleri (Uruguay Round)

    neticesinde dünya ticaretinin liberalleşmesi neticesinde pek çok anlaşma ortaya

    çıkmış, 15 Nisan 1994 tarihinde imzalan bir anlaşma ile de Dünya Ticaret Örgütü

    (WTO) kurulmuştur. Bu arada “Sahte Mal Ticareti Dahil Ticaretle Bağlantılı Fikri

    Mülkiyet Anlaşması” uzun görüşmeler sonucunda Fas’ın Marakeş şehrinde

    müzakereye katılan 114 ülke ile Avrupa Topluluğu (AT) tarafından imzalanmıştır.

    Dünya Ticaret Örgütünü Kurucu Anlaşmasının “bütünleyici parça” sı olarak kabul

    edilen ve fikri mülkiyet hukuku alanında 20. Yüzyılın en önemli gelişmesi olarak

    kabul edilen TRIPs anlaşması 1 Ocak 1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir.44

    TRIPs anlaşmasıyla fikri ve sınai mülkiyet haklarının asgari koşulları belirlenmiştir.

    Söz konusu haklarla ilgili hususlar çok genel olarak yazılmıştır. Ayrıntılar ise genel

    olarak ülkelerin kendi takdirlerine bırakılmıştır.

    Bilgisayar tabanlı fikirler TRIPs anlaşması kapsamında 2 türlü değerlendirilebilir.

    Anlaşmanın 10. ve 11.maddeleri bilgisayar programları hakkındadır. 10. maddede

    belirtilen “kaynak ve nesne kodundaki bilgisayar programları Bern

    Sözleşmesi(1971) kapsamında edebi eser olarak korunacaktır” ifadesi ile bilgisayar

    programlarının kaynak ve nesne kodlarının telif hakkı ile korunacağı vurgulanmıştır.

    Söz konusu madde sayesinde bilgisayar tabanlı buluşları ortaya çıkaran yazılımların

    kaynak ve nesne kodları da telif hakkı sayesinde korunma imkanına sahip olmuştur.

    Patent koruması ile ilgili hususlar TRIPs anlaşmasının 27. maddesinde belirtilmiştir.

    Söz konusu maddenin 1.paragrafında “… yeni olmaları, bir buluş basamağı

    44

    Dalyan, Ş., “Bilgisayar Programlarının Fikri Hukukta Korunması”, Seçkin Yayınları, Ankara,

    2009, s.58

  • 20

    içermeleri ve sanayide uygulanabilmeleri koşuluyla her türlü buluş için patent

    verileceği” belirtilmektedir. Aynı maddenin 3.paragrafında ise patent verilemeyecek

    buluş konularından bahsedilmiştir. Bunlar:

    insanların veya hayvanların tedavisinde kullanılan teşhis tedavi ve cerrahi

    usuller;

    mikro-organizmalar dışında bitki ve hayvanlar ile esas olarak, biyolojik

    olmayan ve mikrobiyolojik usuller dışında bitki veya hayvanların üretimi ile

    ilgili biyolojik usullerdir.

    27.madde incelendiğinde patent belgesinin teknolojinin her alanındaki buluşlara

    verileceği açıkça görülmektedir. Ayrıca buluş olarak kabul edilmeyen hususların

    içerisinde bilgisayar tabanlı buluşlarla ilgili herhangi bir ifade de yoktur. Buradan

    bilgisayar tabanlı buluşların patent ile korunabileceği sonucunu çıkarabiliriz. Ancak

    bahsedilen buluşlarla ilgili herhangi bir düzenleyici madde olmamasından dolayı bu

    buluşların patentlenebilirliği ülkelerin kendi uygulayacağı politikalara bırakılmıştır.

    Bu nedenden dolayı kimi ülkeler bilgisayar tabanlı buluşların patentlenebilirliğine

    karşı çok katı tutum alabilirlerken (Türkiye, EPO, Çin), kimi ülkeler de bu konuda

    daha liberal politika izleyebilmektedir.(ABD, Japonya)

    C. Patent İşbirliği Anlaşması (Patent Cooperation Treaty - PCT)

    19 Haziran 1970’te Washington’da imzalanmış, 1978 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu

    anlaşmanın amacı dünyadaki patent prosedürlerinin tek elden toplanmasını

    sağlamaktır. Bu anlaşmaya Türkiye 1 Ocak 1996 tarihinde kabul ederek üye

    olmuştur.PCT anlaşması altında yapılan başvurular “uluslararası başvuru” veya “pct

    başvurusu” olarak adlandırılmaktadır.

    “PCT başvurusu” veya “uluslararası başvuru”nun anlamı “uluslararası patent” veya

    “dünya patenti” olarak adlandırılmamalıdır. PCT başvurusu sayesinde sadece

    başvurunun araştırma ve ön inceleme prosedürleri tek elden yapılmaktadır. Buluşun

    tescil edilmesi işlemi her ülkenin patent ofisinin vereceği kararla yapılmaktadır.

  • 21

    Bilgisayar programları ile PCT’de direk olarak herhangi bir madde yer

    almamaktadır. Ancak 34.maddenin 4.paragrafının 1.bendinde “Uluslararası başvuru,

    Yöentmeliğe göre Uluslararası Geçici İncelemeyle Görevli Kuruluşun uluslararası

    inceleme yapmak zorunda olmadığı bir konuya ilişkin ise ve söz konusu durumda

    inceleme yapmak istemiyorsa” ifadesinde yer alan incelemenin yapılmasının

    istenmediği konular arasında PCT yönetmeliğinin 39.1 ve 67.1 nolu kurallarında

    belirtilen “bilgisayar programları”da yer almaktadır. Ancak bu madde EPO Temyiz

    Kurulu tarafından “Uluslararası Patent Otoriteleri eğer bünyelerinde yeteri kadar

    yazılım alanında yeteri kadar uzman çalışmıyorsa bu alandaki buluşları araştırmak

    zorunda değillerdir” şeklinde yorumlanmıştır. Bu nedenden dolayı PCT

    başvurularının araştırılmasıyla yükümlü olan Uluslararası Patent Otoriteleri

    bilgisayar tabanlı buluşların araştırmasını yapmaktadırlar.45

    D. Avrupa Patent Sözleşmesi (European Patent Convention -EPC)

    EPC, Avrupa’daki ülkelerde patent başvurularının merkezileşmesi ve kolayca tescil

    edilebilmesi amacıyla 1973 yılında imzalanmıştır ve 7 Ekim 1977 yılında yürürlüğe

    girmiştir.46

    EPC anlaşmasıyla beraber Avrupa Patent Organizasyonu kurulmuştur.

    2010 yılı itibariyle EPC’yi kabul eden ülke sayısı 37’ye ulaşmıştır. Türkiye bu

    anlaşmayı 1 Kasım 2000 yılında kabul ederek EPC’ ye üye olmuştur. 47

    EPC 52. maddesinin 1. paragrafına göre bir buluşun patentlenebilmesi için buluşun

    yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması

    gerekmektedir. Buluş teknolojinin herhangi bir alanı ile ilgili olabilmektedir.

    Bilgisayar programları ise EPC’nin 52.maddenin 2. paragrafında belirtilen patent ile

    korunamayacak konular arasında yer almaktadır. Ancak söz konusu maddenin

    3.paragrafında yer alan “as such” ifadesi ile bilgisayar programını içeren buluşların

    gerekli şartları sağladığı durumlarda patent ile korunabilmesinin önünü açılmıştır.

    (Bu konu daha detaylı bir şekilde 3. bölümde anlatılacaktır. )

    45

    http://en.wikipedia.org/wiki/Computer_programs_and_the_Patent_Cooperation_Treaty 46

    http://www.epo.org/about-us/organisation/foundation.html 47

    http://www.epo.org/about-us/organisation/administrative-

    council/representatives.html?update=epoorg

    http://en.wikipedia.org/wiki/Computer_programs_and_the_Patent_Cooperation_Treatyhttp://www.epo.org/about-us/organisation/foundation.htmlhttp://www.epo.org/about-us/organisation/administrative-council/representatives.html?update=epoorghttp://www.epo.org/about-us/organisation/administrative-council/representatives.html?update=epoorg

  • 22

    2.2. Koruma Türleri

    A. Fikri Hukuk Koruması

    Roman, şiir, film, hikaye, müzik besteleri, fotoğraf, heykel ve bilgisayar programları

    gibi orijinal eserler fikri hukuk koruması (telif hakkı-copyright) altında

    korunmaktadırlar. Bu koruma eser sahibinin izni olmaksızın insanların eserleri

    kopyalamasını veya ticari amaçla kullanımlarını engellemektedir. Herhangi bir eser

    orijinallik ve somut ortamda ifadeyi sağlıyorsa telif hakkı ile korunmaya hak

    kazanmaktadır. Buradaki orijinallik ifadesi yenilik ile karıştırılmamalıdır. Bir

    çalışma diğer eserlere benzese bile orijinal olabilmektedir.48

    Bilgisayar tabanlı buluşların sadece bilgisayar programlarının kaynak ve nesne

    kodları telif hakkı ile korunmaktadır. Bir bilgisayar programı, sadece bir kişi veya

    sınırlı sayıda kişilerin oluşturduğu bir grubun ihtiyaçlarına cevap vermek ve

    münhasıran bu kişi ya da kişiler tarafından kullanılmak üzere geliştirildiğinde, bu

    program için hukuki koruma çok gerekli olmayabilir. Zira bu programın kullanımı

    geniş kitleler taraından yapılmayacaktır. Ancak sınırlı sayıda kişi veya gruplara

    değilde, geniş kitlelerin kullanımına uygun geliştirilen yazılımlar için hukuki koruma

    gerekli olmaktadır.49

    Bunun yannda algoritmaların kendisi, kullanıcı arayüzleri,

    dökümantasyonlar, akış diyagramları da telif hakkı ile korunmaktadır.

    Türkiye’de telif hakkı ile ilgili süreçler 5846 nolu Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na

    (FSEK) göre yürütülmektedir. Bu kanunda bilgisayar programları bir bilgisayar

    sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını sağlayacak bir şekilde düzene

    konulmuş bilgisayar emir dizgesini ve bu emir dizgesinin oluşum ve gelişimini

    sağlayacak hazırlık çalışmaları olarak tanımlanmıştır. Herhangi bir program

    48

    Kaya, T. “A comparative analysis of the patentability of computer software under the TRIPs

    agreement: The US, The EU, and Turkey”, Ankara Law Review, Vol.4 No.1 (Summer 2007),pp43-

    81 49

    Dalyan, Ş., “Bilgisayar Programlarının Fikri Hukukta Korunması”, Seçkin Yayınları, Ankara,

    2009, s.44

  • 23

    oluşturulduğu andan itibaren telif hakkı ile korunmaya hak kazanmaktadır. Koruma

    süresi ise bilgisayar programını oluşturan kişinin hayatı boyunca ve vefatından sonra

    70 senedir. Program sahibinin telif hakkına dayanan 2 türlü hakkı olmaktadır.

    Bunlardan ilki, başkalarının programını yeniden üretmesini, halka yayınlamasını,

    dağıtmasını engelleyen ekonomik haklardır. Diğeri ise program geliştiricisinin

    ününün korunmasını sağlayan ahlaki haklardır.

    Bilgisayar programları her ne kadar metinlerden oluşuyor olsa da, gerçekleştirdiği

    görevler bakımından en azından nesne kodu açısından fonksiyonel görevler

    gerçekleştirebilmektedir. Bilgisayar programlarının bu teknik yönü bazı özel

    görevlerin yapılmasını sağlamaktadır.50

    Ancak telif hakkı ile sağlana koruma sadece

    oluşturulan bilgisayar programının orijinalliğine yöneliktir. Yani bilgisayar

    programının gerçekleştirmiş olduğu teknik fonksiyonlar hiçbir şekilde

    korunmamaktadır. Bu nedenden dolayı bilgisayar programlarına sağlanan telif hakkı

    korumasının program geliştiriciler açısından (özellikle büyük firmalar) zayıf kaldığı

    düşünülmektedir. Örneğin X ismindeki program geliştiricisi A işlemi için C#

    programlama dilini kullanarak bir yazılım geliştirmiştir. Herhangi bir program

    geliştiricisi A işlemini C# dilinden başka hangi programlama dilini kullanıp

    geliştirmiş olursa olsun X isimli kişinin geliştirdiği programını telif hakları

    kapsamında ihlal etmemektedir. Dolayısıyla bilgisayar programlarının

    gerçekleştirmiş olduğu teknik fonksiyonlara koruma sağlanması için patent koruması

    devreye girmektedir

    B. Patent Hukuku Koruması

    Günümüzde bilgi ve iletişim teknolojileri çok hızlı bir şekilde gelişmektedir.

    Devletlerin firmalara verdiği Ar-Ge desteklerinin ve bu alanda verilen eğitimin

    niteliğinin artmasıyla ortaya yeni fikirler, ürünler çıkarmaktadır. Çevremize

    baktığımız zaman kahve makinelerinden, çamaşır-bulaşık makinelerine,

    otobüslerdeki kart sisteminden tren yollarının yolcu kayıt sistemine, hastane

    50

    Samuelson, P., et al. "Manifesto concerning the Legal Protection of Computer Programs, A."

    Colum. L. Rev. 94 (1994): 2308.

  • 24

    otomasyon sistemlerinden şirketlerin ERP sistemlerine kadar artık her şeyde

    bilgisayar programlarının varlığını sıklıkla görmekteyiz. Doğal olarak firmalar

    hayatımızı kolaylaştıran bu bilgisayar programlarını ortaya çıkarmak için çokça

    emek sarf etmektedirler. Dolayısıyla firmalar bu emeklerinin de zayi olmaması için

    geliştirdikleri ürünler için bir koruma ihtiyacı hissetmektedirler.

    Geliştirilen bilgisayar programlarının bir önceki bölümde belirtilen telif hakkı

    koruması program geliştiricilerini ve firmaları tatmin etmemektedir. Bunun nedeni

    telif hakkının sadece kaynak kodunu ve nesne kodunu koruma altına almasından

    dolayıdır. Halbuki asıl koruma sağlanması gereken yer olan programın

    gerçekleştirdiği teknik fonksiyonlar telif hakkı ile korunamamaktadır. Bunun

    sağlanması için de patent korumasına ihtiyaç duyulmaktadır.

    Patent dünyada genel olarak yeni, buluş basamağı olan ve sanayiye uygulanabilir her

    türlü buluşa verilmektedir. Buluşlara patent belgesi almak belli bir maliyet

    gerektirmektedir ve bu maliyet kimi ülkelerde pahalıdır. Buluşuna patent belgesi alan

    başvuru sahibi buluşunun 3. kişilerce ticari maksatlarla alım-satım yapılmasını,

    çoğaltılmasını, üretilmesini engellemektedir. Böylelikle ülkeler başvuru sahibine

    kendi sektöründe tekel hakkı tanımaktadır. Sağlanan bu tekel hakkının patent sahibi

    tarafından kötüye kullanımını engellemek amacıyla ülkeler kanunlarında zorunlu

    lisans, devir gibi düzenlemeler de yapmıştır. Patent ile korunan buluşun koruma

    süresi 20 yıldır.

    Patent korumasına bilgisayar tabanlı buluşlar için baktığımızda bu konunun dünyada

    çok tartışmalı olduğunu görmekteyiz. Bu buluşlarla ilgili TRIPs anlaşmasındaki

    belirsizliklerden dolyı ülkeler arasında uygulama konusunda herhangi bir birlik

    sağlanmamıştır. Avrupa Birliği’nde bile Avrupa Patent Sözleşmesi(EPC)ne rağmen

    üye ülkelerin mahkemelerinde verilen kararlarda farklılıklar görülmektedir. Yaşanan

    bu tartışmaların bilgisayar tabanlı buluşların patentlenmesini destekleyenler ve

    desteklemeyenler olmak üzere 2 tarafı vardır. Patent ile korumayı destekleyenleri

    IBM, Google, Apple, Microsoft gibi büyük firmalar oluşturmaktadır.

    Desteklemeyenler tarafında ise KOBİ’ler ve özgür yazılımcılar yer almaktadır.

    Aşağıda bu 2 grubun bu konuda savunduğu gerekçeler anlatılacaktır.

  • 25

    Bilgisayar Tabanlı Buluşların Patent ile Korunmasına Karşı Çıkanların

    Savunduğu Gerekçeler

    1. Bilgisayar programlarının gerçekte sadece bir algoritma veya matematiksel

    formül olmasıdır. Algoritmalar bir problemin çözümü için oluşturulan sıralı

    adımlardır ve bilgisayar programları da o algoritmanın bilgisayar üzerinde

    uygulanmış halidir. (Örneğin 2mcE matematiksel formülünün bilgisayar

    programı vasıtasıyla uygulanması gibi) Dolayısıyla matematiksel formüller,

    hesaplamalar ve algoritmalar patent kanunlarına göre buluş olarak kabul

    edilmediğinden dolayı bilgisayar programlarının da patentlenmemesi

    gerekmektedir.51

    2. Patent korumasının temel amacı buluşçulara yenilikçi çalışmaları için bir

    ekonomik teşvik sağlamaktır. İlaç sanayisi gibi sektörlerin aksine yazılım

    geliştirmesi ve yenilikleri patent koruması olmadan etkili olmaktadır.52

    Zira

    son 30 yıldaki yazılım sektöründe yaşanan büyük gelişmeler bu durumun açık

    kanıtıdır. Bazıları patent sisteminin bilgi fonksiyonunun, patent korumasının

    yazılım sektöründe yeniliklere teşvik etmese bile hala değerli olduğunu

    savunmaktadırlar. Bu düşünce, halka nesne kodu şeklinde sunulan yazılımlar

    için belki haklı görülebilir; ancak yapılan araştırmalar patent arşiv bilgilerinin

    sadece yasal amaçlar ve teknik bilgi kaynağı içermelerinden dolayı yazılım

    sektörü için fazla önemli olmadığını göstermiştir.53

    3. Patent koruması başvuru sahibine pazarda tekel hakkı vererek özel haklar

    sunmaktadır. Ancak yazılım sektörünün tekelciliğe karşı, standartlaşma

    ihtiyacının doğal sonucu olarak doğal bir eğilimi vardır ve kendi sektöründe

    tekelcilik için yazılım patentlerine daha fazla etki sağlamasına fırsat

    sağlamaktadır.54

    Bu açıdan bakıldığında yazılım patentine sahip kişiler veya

    firmalar 2. buluşçulara karşı bu koruma mekanizmasını etkili bir şekilde

    51

    Kaya, T. “A comparative analysis of the patentability of computer software under the TRIPs

    agreement: The US, The EU, and Turkey”, Ankara Law Review, Vol.4 No.1 (Summer 2007),pp43-

    81 52

    a.g.e 53

    a.g.e 54

    Kaya, T. “A comparative analysis of the patentability of computer software under the TRIPs

    agreement: The US, The EU, and Turkey”, Ankara Law Review, Vol.4 No.1 (Summer 2007),pp43-

    81

  • 26

    kullanarak yazılım sektörünün dışına itmektedir. Örneğin patent sahipleri,

    diğer buluşçular için mahkemelerde patent ihlal davaları açarak onların hem

    gözünü korkuttukları gibi hem de cesaretlerini de kırmaktadırlar.

    4. Yazılım patentlerinin KOBİ’ler ve açık-kaynak kod geliştiricileri üzerinde

    negatif bir etkisi vardır. İlaç sektörünün tersine yazılım sektöründe bir buluş

    ortaya çıkarmanın maliyeti oldukça düşüktür.55

    Bunun doğal sonucu olarak

    KOBİ’ler, açık-kod geliştiricileri veya bireysel yazılımcılar kolaylıkla ortaya

    yeni bir ürün çıkartabilmektedir. Buna Linux işletim sistemi güzel bir örnek

    olarak gösterilebilir.56

    Linux işletim sisteminin kodları kamuoyuna açık olup

    bu işle ilgilenen herkes kendi istediği şekilde Linux’u geliştirerek bu alandaki

    rekabeti artırabilmektedir. Patent sistemi ise yarattığı tekelcilik ile bütün bu

    oluşumların önüne engel olarak çıkmaktadır.

    5. Yazılımlara patent verilmesi, iş metotlarına da patent verilmesinin önünü

    açmaktadır. Bunun en iyi örneği ABD’de görülmektedir. Amerikan Federal

    Mahkemesi’nin (CAFC) State Street Bank davasında vermiş olduğu kararla iş

    metotlarına patent verilmesinin önünü açmıştır.57

    6. Bir diğer önemli sorun yazılım patentleri “önemsiz patentleri” ortaya

    çıkarmaktadır. Herhangi bir buluşa patent verilmesi için o buluşun tekniğin

    bilinen durumuna katkı yapması (yeni ve buluş basamağı olması)

    beklenmektedir. Ancak pratikte buluş basamağı içermeye buluşlara da patent

    belgesi verildiği düşünülmektedir. Bunun nedeni olarak da patent ofislerinin

    buluş basamağı konusunda açık ve yeterli kurallarının olmayışı

    gösterilmektedir.58

    55

    a.g.e 56

    a.g.e 57

    a.g.e 58

    a.g.e

  • 27

    7. Patent ofislerinin yeteri kadar yazılım sektöründe uzman kişileri çalıştırdığı

    düşünülmemektedir. Dolayısıyla ortaya yeterince incelenmemiş yazılımla

    ilgili patentler ortaya çıkmaktadır.59

    Bilgisayar Tabanlı Buluşların Patent ile Korunmasını Savunanların Gerekçeleri

    1. Yazılımlar her ne kadar yazılı metinlerden oluşsa da diğer telif hakkı ile

    korunan ürünlerin amacında olduğu gibi ortaya insanların okuması amacıyla

    çıkarılmamaktadır. Yazılımlar uygun cihazlarda çalıştırıldıklarında ortaya

    teknik bir etki çıkarmaktadır ve insanlar için faydalı olmaktadır. Dolayısıyla

    yazılımların patent ile korunması gerekmektedir.60

    2. Yazılımla ilgili çalışmalar belirli bir zaman, yatırım, iş gücü gerektirdiğinden

    dolayı ortaya çıkarılan buluşların bir şekilde korunması gerekmektedir.

    Yazılımların korunması için telif hakkı korumasının yetersiz kaldığı

    düşünüldüğünden dolayı patent ile korunması gerekmektedir.

    3. Patent sisteminin bilgi ve eğitici fonksiyonunun yazılım sektörü için de

    önemli olduğu düşünülmektedir Zira yeni buluşçular mevcut patent

    bilgilerinden yararlanarak ortaya yeni bir ürün çıkartabildikleri gibi mevcut

    patentlenmiş ürünü de geliştirebilmektedirler.

    4. Yazılım sektöründe ortaya çıkarılan buluşlar için etkili bir koruma

    mekanizması gereklidir. Çünkü yaşadığımız yüzyılda ve önümüzdeki yıllarda

    yapılan çalışmaların neredeyse büyük çoğunluğunda yazılımlar vardır ve çok

    önemli yere sahiptirler.

    5. Patent korumasının sadece büyük firmalar için faydalı değil; diğer KOBİ’ler

    ve açık-kod geliştiriciler için de faydalı olduğu düşünülmektedir. Patent

    sistemi ile sağlanan lisans, devir gibi işlemler sayesinde KOBİ’ler ve açık-

    kod geliştiricileri de yazılım sektörünün içinde yer alabilirler.

    59

    Kaya, T. “A comparative analysis of the patentability of computer software under the TRIPs

    agreement: The US, The EU, and Turkey”, Ankara Law Review, Vol.4 No.1 (Summer 2007),pp43-

    81 60

    a.g.e

  • 28

    6. Patent koruma süresinin 20 yıl olması ve telif hakkı koruma süresinden az

    olması patentlenmiş buluşların halk tarafından daha kısa sürede kullanması

    anlamına gelmektedir.61

    Dünyada yukarıda açıklanan sebeplerden dolayı yaşanan tartışmaların yanı sıra, şu an

    dünyada önemli bir gündem oluşturan büyük firmalar arasında yaşanan patent

    davaları da yaşanmaktadır. “Patent Savaşları” olarak da adlandırılan bu davalar

    yazılımlarla alakalıdır. Büyük firmalar neredeyse geliştirdikleri en küçük yazılım

    projeleri için bile olsa patent ile koruma yoluna gitmektedirler. Öyle ki firmaların

    patent için ayırdıkları kaynaklar, Ar-Ge çalışmaları için ayırdıkları kaynakları geçmiş

    bulunmaktadır.62

    Bunun doğal sonucu olarak da açılan dava sayıları artmaktadır.

    Hangi firmaların kimlere karşı dava açtıklarını, kimlerle uzlaştıkları ve kimlere lisans

    verdikleri bilgileri şekil… de gösterilmiştir.

    Tablo 1 - Firmalar arasındaki patent davalarını, uzlaşmaları ve lisans anlaşmalarını gösteren

    tablo

    Firma Dava açtığı firma Karşı dava Uzlaşma Lisans

    Microsoft

    Barnes & Noble

    Foxconn

    Inventec

    Motorola

    Motorola Amazon

    HTC

    Motorola

    Apple

    Microsoft

    Apple

    Microsoft

    Foxconn Microsoft

    Inventec Microsoft

    Barnes & Noble Microsoft

    Apple

    HTC

    Motorola

    Samsung

    HTC

    Kodak

    Motorola

    Samsung

    Nokia

    Qualcomm

    61

    Kaya, T. “A comparative analysis of the patentability of computer software under the TRIPs

    agreement: The US, The EU, and Turkey”, Ankara Law Review, Vol.4 No.1 (Summer 2007),pp43-

    81 62

    Duhigg, C., Lohr, S. “The Patent: Used as a Sword”, Newyork Times, October 7, 2012

  • 29

    HTC Apple Apple

    Samsung Apple Apple Kodak

    Nokia Qualcomm Apple

    Qualcomm Nokia Nokia

    Kodak

    Apple

    Research in Motion

    Research in

    Motion

    LG

    Samsung

    Research in Motion Apple

    LG Sony Kodak

    Sony LG

    Ercisson ZTE

    Huawei ZTE

    ZTE

    Ericsson

    Huawei

    Google Oracle

    Oracle Google

    Sonuç olarak yazılım sektöründe her ne kadar büyük tartışmalar yaşansa da

    bilgisayar tabanlı buluşlar için ülkelerin uyguladığı bazı kurallar vardır ve bu

    kurallara uyan buluşlara da patent verilmektedir. Bundan sonraki bölümde bilgisayar

    tabanlı buluş