a islam ahlaki ve insani davraniŞlar -...

of 14 /14

Author: votuyen

Post on 03-May-2019

218 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

i( .

.,,, A. . ., A

ISLAM AHLAKI VE INSANI DAVRANILAR

Prof Dr. Hayrani ALTINTA

. yi Davran~larGzel Ahlak, insam temizler, anndm. Onun iin, iyi bir davramta

bulunan.kii, kendini rahat hisseder, manen ktlklerden anndna ina-mr. Tpk, maddi hayatta temizlenmeye ihtiya hissettii gibi, manevi ha-yatta da ktlklerden kurtulmaya ihtiyac vardr.' Sadece ktlkleri t'er-ketmek yeterli deildir; yerlerine iyilikleri koymak lazmdr. Maddihayatta, eskidenberi, su, bir temizlenme aracolarak kullanlr. Su, madditemizlenme vastasLolduu kadar, manevi temizlenme vastasdr.

Hristiyanlkta' su, vaftiz ayiniyle, ocuu ilk gnahtan ykar ve kur-tanr. ..

Hintliler, Gahj .nehrinde ykanarak, maddeten ve manen temizlenir-ler.

slam'da, boy abdesti ile, namazn artlanndan olan abdest, maddiadan olduu kadar manevi ynden de temizlenme vastasdr; manevitemizlennienin veya iyilemenin ilk balangcdr.

Tpk bunun gibi"ahlaki her davram ktlkten temizlenmenin yo-~~ . .

Bu sebeple, Sevgili Peyg~riberimiz, "Bir fenalk y'aparsan, arkasn-dan iyilik yap, fena ii silip gtrsn" demitir.

* Ruhun kuvvetleri arasnda zikredilenlerden birka Ulardr:a) Muhayyile; Bu kuvvetle, insan, duygusallan,farkl birletirme ve ayrmalarla bir- _

birleriyle birletirir veya' aynro Tahayyl: Bunun yeri kalptir. Duyulann artk karsndabulunmadklan bir durumda, qnlan muhafaza eder. Bu g, tabiat gerei, hissi olaneyleri kontrol eder, onlar zerinde tasarrufta bulunur. rade: Hissi alg, tahayyl veya aklikuvvetlerle idrak edilen bir eyi. arzu etme veya ondan kanma istei zerine kararvennedir. nsanda genelolarak, idrak edilen eye kar duyulan eilim iradedir, Eer gen-~l olarak dnlp tanmann ve akli dncenin sonucu ise ona seme (ihtiyar) denkIhtiyar (seme) sadece insanda vardr (Farabi, el-Medinet'l-Fadla, ev. A. Arslan, Anka-ra, 1990, S. 44).

16

\ "

HAYRAN ALTINTA

Bylece iyilik, bir temizlenme veya annma' vastasdr. Esasen, butarzdaki bir annmaanlay, insann yaratlna uygun gelen psikolojiktedavi yntemidir.

Bu sebeple, hemen hemen btn filozoflar ve ahlil.klar, manen" te-mizlenmek iin, iyilikler yapmak gerektiini ifade etmilerdir.

nsan manen temizeyen" ve bu yolda ona mutluluu kazandran iyi-" lik, fazilet olarak adlandri.lmtr. Fazilet,. "iyi" diye nitelendirilen, insan-

da mevcut mmeyyiz bir vasftr.

nsanda iyiliklerin kayna ruhtur~ Ancak, ruhun, zne uygun veyatabiatna mnasip durumda bulunmas gereklidir. Bir baka ifade ile, ruh-dan, iyiliklerin ve faziletlerin kmas iin, onun kuvvetlerinin her an ter-biye edilmesi icab etnektedir ..

Ruhda mevcut kuvvetlerin terbiye edilmesi iin, dikkat edimesi ge-reken hususlardan bazlanylece sralanabilir. "

i "

a) Ruhu, phe ve hurafattan temizlenmelidir.

.b) Ruhu, doru bilgilerle donatlmaldr. Bunun iin, bilgilerin kay~na, salim aklla ayklanmaldr. Bilgiler, tenkit szgecinden geirilmeli-dir. Kalb bilgilerin doruluundan pheye dmemelidir.

c) Ruhu, gzel ahlakla bezemelidir.Gzel ahlak, ncelikle," dininemirlerinin yerine getirilmesiyle kazan1r. Qzel ahlakl"olmak, davram-lann ilahi emirlere uygun olmak demektir. Aym zamanda, insamn yarat-l gayesiyle mtenasip olmas halidir. Gzel ahlak, davranlarla ruhunuYum iinde bulunmas demektir. lerde aklanacak faziletlerle mceh-hez olmak, gzel ahlakl olmak demektir. Bizzat kendi kalbini rahatsz et-meyen hareketlerde bulunmak da, gzel ahlakl olmak demektir.

d) insamn inanlanm veyaakidlerini dzeltmesi, temiz ve salaminanlara sahip bulunmas lazmdr. Doru .akide ve inarilann kayna,ncelikle Kitap ve Snnet, sonra ahlak ve felsefe kitaplandr.

eY Kii, iyi hislerle dolu olmal, gzel duygular tamaldr. Bylehisler, doruluu, hayn, faztleti, meydana getiren hisler veyaduygulardr.

f) yi hislerle dolu olmann ik art da, ktduygulardan uzak kal-mak1ammkn olur. Kt duygular, kiinin kendine ve etrafndaki insan-lara ve dier varlklara zarar veren duygulardr.,

g) Bu konuda, en. nemli hususlardan biri, fkeye hakim olmak, onuyenmektir." Zira fkeye hakim olmak, onu yenmektir. Zira, fl

SLAM AHLAKI VE NSANI DAVRANILAR 17

h) Salim bir akla veya selimkalbe sahip olmaldr. Byle bir akIvekalb, serinkanllkla hareket ettirir. Olaylarn iyi taraflarn gsterir.

i) Zihni, yanllardan korumaldr. Doru bilgilere sahip olmak, . .(zihni, yanllklardankorur. . . . .

. i) lim sahibi olmaldr. limler, insan dorulua gtrr. Akl vezihni aydnla karrlar. .

Madem ki iyi, dzen ve uyurnun bulunduu yerde bulunur; yle iseruhta da dzeni temin etmek lzumu vardr. nk, fazilet, ruhun doru-luu, dzeni ve uyumudur. nsan da faziletli olduu lde hrdr. Efla-tun'un bu yndeki fikirleri2 faziletin nemini vurgulamaktadr. Ona gre,fazilete sahip olaninsann ruhunu, akl ynetir. Akl hareketler sebebiyle,fert faziletli, mutlu ve dengelidir.

Nitekim, Eflatun'un hocas Sokrat'a gre de fazilet, ruhun dorulu-u; dzeni ve uyumudur;ktlk de bu dzen uyumunun bozulmasdr3.Bylece, mutluluun temini iin, insann Iie derece ruhunu beslemes.i ge-rektii anlalmaktadr .

. Hallac hiliki hrriyetin ancak Kur'an'a tam itaatle mmkn olduu-nu ifade ile, ahlaki iyiliin kaynan belirtir. AyIi ekilde, Hal1ac veondan nce Sokrat, insann faziletlerle dolu lduu derecede hr olduu-mi belirtirler. nsiyak, itiyak, i gd ve temayllerinin esaretinden kur-tulmu, hr insann ruhu, akl ile uyum halindedir. Btn davranlannda .,hakim nitelik "akl" olmaldr. Akl hareketlerin hakim olduu fert, elbet-te iyi davranl, mesut, itidalli, ve sonu itibariyle de huzurlu.kimsedir.

O halde insan mutlu klan fazilet nedir? Fazilet, dnme. gc ile. alakaldr. Dnme gc yksek olan insanlar faziletli davranrlar. D-

nme gleri zayf olanlar ise iyi davranlarn sahibi olamazlar.

. Buna gre, fazilet, ktlkleri meydana getiren an ularn ortas-dr. Bu takdirde, fazilet denilen davran, bu orta noktadan biraz saparsa,byle bir durumda herhangi bir ktle yaklalmi olur. Mesela, cimri-lik kt bir davraneklidir. sraf veya savurganlk da kt bir davran-tr. Bunlarn ortasnda yer alan cmertlik iyi bir davran ve fazilettir.Bunagre, ktlklerin ne olduklar faziletlere gre anlalmaktadr.

Faziletler, orta noktay tekil etrnelen itibariyle, itidali temsil etmek-tedirler. tidale sahip bir kii de an davranlardan uzak, gzel fiillerinsahibi ve nihi ahlaka sahip insan de!Dektir.

1. Akseki, a.g.e.s. 135 vd.2. Arat, a.g.e., s. 18.3. Aynyer.3. Miskeveyh, a.g.e., s. 31, ,A..yncabkz. Kl, a.g.e., s. 7.

\

18 HAYRANALTINTA

slam, temayllerin yokedilmesini emretmemektedir; aksine onlannmutedil veya ll olmalanm istemektedir. Vahyin nda ve aklnkontrolnde seyretmelerini kabul etmektedir.

Temayn~r (eilimler) sadece biyolojik yapy veya bedeni ilgilendi-ren hususlar deillerdir. Esasen, Descartes'n kabul ettii ve insann ruhve beden gibi iki ayn unsurdan meydana geldii eklindeki bir fikit,slam dncesinde yoktur. nsan ruh ve bedenden meydana gelmi birbtndr.

Bu yzden, temayner, faziletler haline gelebilirler~ Mademki, iydiye tavsif edilen fiill.~r, faziletleri, kt diye tavsif edilenler de rezaletleriortaya kmaktadrS. Oyle isetemaylleri veya eilimleri, akl, kalb, iradeve iman nda iyi fii,erolarak ekillenditmek m~ndr.

nsan, psikolojik yaps itibariyle pek ok zelliklere sahiptir. Ruhunsahip olduu _glerle ok -kank ileri halletn1ektedir. Beden ve ruhu--aym anda ilg~lendiren faaliyetleri varlm devam ettirmek iin gerekle-tirmektedir. Bu erevede, insan ruhunun sahip ofduu gler, smftaincelenebilirler. - \

a) yiyi ktden ayrtetmeye yardmc olan gler. Bu konuda, aklroloynamaktadr. Eskiler buna '.'temyiz gc~' adm vermektedirler.

nsan bu kategorideki glerisayesinde varlldan, varolmalan itiba-riyle bilmekte ve deerlendirmektedir. Bu konudakijdrak, varlklan, ya":ratl dzeni iinde sralayarak kymetlendirme faaliyetidir.

Elbette, bu deerlendirmeler yaplrken, insan faaliyetler en n sra-da yer alm~tadr. Psikolojik ve sosyolojik deerJendirmeler yaplmakta-dr. Her ey, kendisi hakkndaki kymet hkm plannda ele almp ince-lenmektedir. '

Ahlili faaliyetlerin deerlendirilmesi srasnda phesiz ilahi fiillerve bunlann sonulan olan ilahi olaylar idrak edilir. Akl, bunlar gerek-leri. asndan kabul ve itaat eder. -

nsan bu husustaki gleri ile -ki buna hikmet ad verilmektedir- ey-lemlerinden veyadavramlanndan hangisinin yaplmas gerektiini vehangisinin de yaplmamas gerektiini bilir. -

Bylebir gce sahip olan insan, zeka,6 'hatrlama, abuk anlama,zihin akl vebetrakl, kolay renme, akletme, doru dnme, bel-

4. Kr. AhHik zerine Mektuplar, ev. M. Karasan, Ank. 1960, s. 1.9. 'Fazl Kahra-man da byle bir tikre kar kar. (Kr. Islam Vahyi, s.68; Aynca bkz. Ulken H.Z. Akahlak, 3. bas. Ank. 1971, s. 8).

5. bkz. M. Abduh, Tevhid, ev. S. Hizmetli; A)k. 19. s. 122 vd.6. Zeka, Sinsilik ile budalalk arasnda bir durumdur. Her iki utan biri anlk dieri

yetersizliktir. .

SLAM AHLAKI VE NSAN1 DAVRANILAR . 19

leme gibi fazilef veya erdemleri kendisindebulundurue. Kalbin dorulu-u, sz edilen g sayesinde temin edilir. Hikmet ad da verilen bu zel-lik, sefillik ile 'aptallk arasnda orta yoldur. Sefillik, dnce gcn ge-reksiz ekilde kullanma, aptallk, dnce gn isteyerek iptal etmedir.

b) nsanda bulunan baka bir zellik, zararl olan hereyden kan-madr. Bu zellie verilen ad cesarettir,akln gereini yapmak demektir.Buna, tehlikeli ilerde yiitlik de denir. Cesaret, insann korkulmaslazmgelen ve korkulmamas gereken eylerle, ac ve haz veren davranlar kar-sndaki davran aklidir. Cesaret; yaplmas iyi olarak kabul edilmi vesabredilmesi vlmolan tehlikeli iler karsnda geri durmamakla beli-rir. Tehlikeli ilerde akln gereini yapmas, nefsin bykl, gz pek-.lik, himmet sahibi olmak,. sebat ve metanet sahibi olmak, sabrllk,skUnet sahibi .olma, yreklilik, skntya katlarma,. vekfu' ve olgunluk,korku ve endielere kar hadiseleri gsieme, ihlasl ve olgun olma,illv gayelere koma yolunda. gayretli ve ideal sahibi olma, azimliolma,intikama gc yettii halde almarrta yani yumuak huylu olma,skun iinde uurlu bir gayret iinde olma, skun iinde millet ve din iinuurlu bir gayretiinde olma, kendini erefli ilere ve iyilie adama, fazi-leti elde etmek iin alma, aa seviyede olanlara. stnlk gsterme-me, dini ve milli gay~leri kutsal bilme, elem ve mihnetten mtessir olma..;ma, fedakar veinsaniyetli olma gibi erdemli veya faziletli davranlarngereklemesine imkan verirs

Cesaretli olma, korkaklk ile hiddetten kprme arasnda bir haldir.

c) nsann psiko-biylojik ynden sahip olduu bir baka hususiyet,bedenen ve ruhen yararl olan salama konusunda n,evcut olan bir gcnbulunmas durumudur. Bu. zellik, insanda ortaya kan cinse ait istekleriakla9 gre ynetir, yani doru olana sevkeder, yaplan yanl ve zararl bireylemden dolay insamn utanmas,lOolaylar karsnda akln gerektirdik-lerini yaptktan sonra sabrl olma, tela ve heyecanl, takn davranlaryerine sakih hareket etme, bu hususiyet sebebiyle gerekleirler. Yersiztepkilerin tesirinde olmadan hareket ettii iin, hrdr, bir baka ifade iletutkulanmn esiri deildir. Bu zellik, aymzamanda, cmertlikl kanaat-karlk, dzenlilik, iyi hal sahibi olma gibi gzel hususiyetieri de ortaya -karr. Aynca eylemler, akln nda, irade ile gerekletiinden, arba-llk, sakinlik, sonucu gzelolana itaat etme gibi ahsiyet zelliklerin dekazanlmasna imkan salar. Yukarda ifade edilen nitelikler itibariyle,insan, nezaket sahibi olup gler. yzldr:. ncelik, gzel ahhikl olma,

7. Bkz. Miskeveyh, a.g.e., s. 33; Akseki, a.g.e., s. 117; Knalzade.8. Akseki, a.g.e., s. 167; Gazzali; hya, s. 127, Miskeveyh, a.g.e., s. 32.9. Akseki, a.g.e, s~ 154, Miskeveyh, a.g.e., s. 22.10. Utanma, hayasz1k ve bnlk arasnda bir haldir. Edebe zt olanlara kar kalbin

hassasiyeti veya duyarl olmasdr..Cmertlik, cimrilik ile savurganlk aras bir fazilettir.

20 HAYRANt ALTINTA

(

a~n arzu ve'emellerini dizginleme heveslerinin esiri olmama',nefsin ktisteklerine ynelmeme, beden ve ruha yararl olan terci etme zelliininbir sonucudur. Kendisine her ynden faydal olan tercihedecek olan ki-inin, elbette, davranlarnda ll olmas, her konuda samimiyetle ha-reket etmesi, 'verilen' nimetlere kretmesi" programl ve disiplinli yaa-mas, JJek tabiidir. Yukardan beri saylan zellikler, sular balama,ikramve ihsan ,sahibi olma, yardmseverlik gibi ahlaki davranlarn ve~aziletlerin (erdemlerin) yerlemesini salarlarI2.' '

, '

.Psiko-biyolojik ynden, beden ve ruh iin yararl olanlar semezellii, a gzllk ve geveklik arasnda bir haldir. A gzllk edip,psiko-biyolojikihtiyalar gereinden fazla (an bir ekilde) almak zarar-l olduu gibi,' bu ihtiyalar hususunda geveklikgsterip beden ve ruhu,onlardan mahrum brakmak ta zararldr: Bu anlamda, agzllk, zevk-lerin peine dme, geveklik, beden ve ruhun zorunlu (tabii) ihtiyalanolan gzel eylere karhareketsiz kalmadrI3

, ,Yukarda ifade edilen insani zelliklere ve bunlarn gereklemeleri-

ne imkan verdii faziletlere (erdemlere) sahip olan kii, dier baz ahlakidavranlar da gerekletirir. .

Bunlar arasnda, yaknlara ilgiyi srdrme, gzel herdavranmkafatlandrma, bir baka ifaqe ile. insanlara iyi muamele etmevardr. Mutluluk, . bakalarnn da mutlu olmasna bal bulunduunagre bu tarzda hareket art olmaktadr. '

nsanlara gzelce muamefe. hususunda, elbette, zerine dengrevi gzelce yerine getirme, ten sevgi gsterme, karlkl iyiolabilmekiin ltufkar olma, ktle iyilikle mukabele etme gere-kir. Dostluklarda, saf ve samimi olmal, menfaat zerine dostlukgstermemelidir. nk byle dostluklar devaml olmaz, menfaat bi-tince sona erer. . '

Her konud,a karlkl anlama esas alnr; bu durum sevgiyi ortayakarr. Bylece, vefakarlk, hakka ballk, drstlk, dindarlk, evre-. siyle iyi" geinme, ilahi iradeye teslim olma, gemilerin hakkna riayetetme gibi zellikler, faziletler veya erdemler bu g sayesinde gerekle- 'irl4~

103.12. Akseki, a.g.e . 195; Miskev,eyh, a.g.e., ss. 22 vd; Gazza1i, Mearicu'l-Kuds, s.

, . '., '13. Miskeveyh,a.g.e., s. 33; bn Sina, tl lni'l-Ah1ak, s. 108; Akseki, a.g.e., s. 155

vd. Kna1zade, .. a.g.e., s. 144. '14. Kna1lzade, a.g.e., s. 94-144; bn Arabi; Kitabu'I-A1Hik, Mslrtrc.ss. 22-28.

!

/

SLAM AHLAKI VE NsAN DAVRANILAR 21

Btnlbu zellikler ve erdemler,"adalet"15 dediimiz bir hali ortayakanr. Adalet, herkese ve hereye hakkm verme demektir ve ahlaki birdavram eklidir. Yani, adalet, tabiatn dzenine uymaktrl6 .

i , Bu sebeple, uraya kadar sralanan insani, zellikler, iyi olmalan iti-bariyle, fazlalk ve eksiklikten uzak olarak orta yolu tekil ederler.Demek ki, iyi bir davran, hatal veya aIn iki' davran arasnda orta biryerdir. Bu orta yerden, fazlala veyaeksikliedoru her sap ktleyaklamadrl?

Bu bilgiler erevesinde, denilebilir ki, her iyi l}areket, bir erdeminveya f:lziletin.sonucudurI8 .

Her kt hareket, bilgisizlik,' korkaklk, agzllk 've hakszlndourduu patalojikve marazi haldir. Nefsin hastalklan .da denilebilir.Bu drt ana hastalktan, znt, mitsizlik, korku, fke gibi dier psiko-lojik hastalklarda doar.

2.Mutluluk

slam alimlerl, dini tarif ederken, "Din, insanlara mutluluk yollanmgsteren, onlann mutluluaerimelerine delalet eden ilahi kanundur" der-ler. Demek ki; mutlu olmak, iiIi dinin,bir baka ifade ile ahlakn emirle-rine sadk kalnmaldr. slam Dini, ferdin mutluluunu esasalmtr.nk en samimi ve en ibliisl ibadetler mutlu insann ibadetleridir.

nsann mutlu olabilmesi iin tabiatna uygun bir ortam olmaldr.Byle bir ortamda da, fert, yaratlna veya tabiatna uygun hareket etme-lidir.

nsan, iie tabiat tayan bir varlktr. Bunlar; a) nebati, b) hay-van, c) insani tabiatlardr. nsan bu zellikleri aym anda tar. Bu demek-

i

15. Acaba adaletin temelini, David Hume.'un syledii gibi ahsi veya menfaat duy-gusu mu meydana getirir? Niin adalet istiyoruz?" Faziletleradaleti, reziletler dehakszl temsil eder." derken menfaatimiz mi sz konusudur. Elbette, adaleti menfaat ol-arak deerlendirenler de vardr. Onlar, faydann insanda haz ve sevin hissi ortayakardill, bu yzden ayn hisleri ortaya karan adaletinmenfaatla alakas olduunuifade eder!!,:r (Bkz. Kl, a.g.e., s. 71.)

16. DIken (H.z.), Ak Ahlak, s. 38.17. Aristo, Etliquede Nicomoque, fran, ev. Z. Voilguin;Paris,'195Q, s. 83; Trke

ev. heyet, 1988, s. 42. .18 Eflatun'a gre, faziletler hikmet, doruluk, yiiilik, ve dinliliktir. Hikmet, zihnin;

yiitlik, kalbine; dinlilik Allah'la olan iFkilerimizin doruluudur.'(bkz. Arat, a.g .., s. 23;kr. Beydaba, Kelile ve bimne,ev. O.R. Dorul, st. 1941, s. 31; Gazzali, Mearicu'l-

, Kuds,ev. Y. Arkan, st. 1971, s. 87). . 'Farabi de drt trl fazilet kabul eder: 1) Nazan2) Tefekkri, 3) Ahlaki, 4) Amell,

Nazari faziletler, iyiliklerdir. Tefekkr olanlann gzel ve en faydaly dnme. AhIiikiolan, dncenin fiile intikali, anieli olan da, sanatta ortaya kandr,

\ -

1-

22 HA YRAN1 ALTINTA

\

tir ki; insan, byme, oalma, hareket etme, idraketme, dnme, hayal'etme, hfzetme, hatrlamazelliklerini tayan bir varlktr.

Bu yzdeninsan, stn varlktr, Kur'an- Kerim'de 65 yerde insan-dan bahsedilir. Ayeti kerimelel'de insan, biyolojik, psikolojik, sosyolojikplanda ele alnr. '

Melekler tek tabiatl olmalarna ramen, insan e tabiatldr. Melek-ler sadece itaat ederler; insan, akl ve iradesiyle yaitaai eder veya nefsineuyarak itaattan uzaklar. ,

nsann bedeni bir yn vardr. Bedeni, oksijen, hidrojen, kalsiyum,. manezyum, demir, bakr, azot ve karbon gibi unsurlardan meydana gel-mitir ve bunlara muhtatr. Ruhu ise, hayr, sevgi, iyilik, dostluk, yar-dm, kardelik,. adalet gibi deerlerle dolu ve bunlara muhtatr. nsannmutluluu, hem bedenin hem de ruhunun ihtiyalannn tatmin edilmesine

. baldr.

nsan bir yola kmtr. Bu yol hayat yoludur. nsan .yayor. Buyolda iyi ve kt vardr. Allah' a giden yolda iyi ve kt sonlara ulatra-cak imkanlar mevcuttur, O halde, insann bir seim yapmas, Allah' a

. doru v~ya aksi yndebir tercihte bulunmas gereklidir. Yani kendisi iinbit seme ii sz konusudur. Semernek de yine birtarafsemek demek-tir. MutluJuu, seiniine baldr19

yle i'se, insan keridini 'tanmal ve bilinelidir. Ayn ekide, d dn-yay da grmelidir. Tabiat incelemeli, en ufak eylerdeki,en byk sana-t kefetmelidir. Mutluluu' bunlara baldr. Hem kendini, hem de ddnyay tanmadan, ahlaki davranlarda bulunmas mmkndeildir.

nsanm mutluluunu temin eden hUsus, zerine den grevi yerinegetirmesidir. Dinin ve rfn, yaplmasn emrettii ey, grevdir. Grev,hayr (iyi) olan eydir. \ ,

Grev veya vazife, .

a) ahsi venefsi grevler, (yahi ahsi ~lak),

b) Ailevigrevler (yani ailevi ahlak.).c) tiriai. grevler (yani itimai ahlak)

d) Dini grevler (yani dini ahlak)

e) Yataril grevler (yani vatani ahlak), lmak zere ksmlara aynlr.

19. Bkz. Pascal, Dneeler,ev.- F. Ycel, Ank. 1970, s. 14 vd.

SLAM AHLAKI VE NsAN DAVRANILAR . 23

Bunlardan birincisini, -ahsi grevleri- yerine getirmek mutluluunilk blmn tekil eder. Bubabda, nsann mutlu.ohibilmesi iin grev-lerini yapmas lazmdr. Bunlann banda da, nefsini korumas ve ycelt-mesi gelir. Bu hususu gerekletirecek Olan ey ise, iyi davranlardr.

nsann nefsine ait grevleri, bedenine ve ruhuna ait grevleri olarakiki ynl bir ekilde mtalaa edilir. Ancak, esas olan ruhtur. nk insan,sadece ruhu ile mutlu olur. .

Ferdin ruhi grevleri iki anabalk altnda toplanabilir.

a) Ruhu, yaratl gayesine uygun davranlar yapabilecek h3e yk-seltmek, .

b) Ruhu manevi hastalklardan korumak..

Bunun iin, ruhu tanmak lazmdr. Ruh grunmediine gre, bizonu sadece eserleriyle tannz.

Ruhu bize tantan, ruhun sahip olduu kuvvetlerin.ti.hakkuk ettirdiiruhi hadiselerdir. yle ise,

a) Ruhi kuvvetler

b) Ruhi hadiseler, mevcuttufO.,

Ruhi hadiseler,

a) Hissi kuvvetlerin meydana getirdii "hissi hadiseler" dir. Psikolo-jik hayatmzda ortaya kan, nee, sevin, znt, keder, zevk ve elembu hadiselere misa tekil ederler.

b) Dnce kuvvetinin meydan~ getirdii "zihim hadiseler" dir. Birhata yaptmz zaman, bunun yanl ve kt olduunu dnmemiz veiyi oana ynelmemiz,bu olaya bir misaldir. .

c) rade'nin meydana getirdii "iradi hadiseler"dir,' Yaptmz ktbir davram dzeltmeye yneli, iradihediselere bir rnek tekil edef!.

Dier taraftan, unutmamak gerekir ki, davranlar, hisler ve duygula- .ra tesir eder; Bu konuda, evre fevkaa'de nemlidir. Mesela, iyilerle otu-rup kalkma, iyi hislerin domasna sebeb olur.

20. Bukonudad d;na geni bilgiler iin bkz. Akseki, A. Haindi, Ahlakmi veslam Ahlak, s. 124 vd. slam Dini; s. 231.

21. Ayn yer. ' '

24 HAYRANt ALTINTA

His ve duygulann da davranlara tesiri. sz konusudur. Mesela, se""verek ve bilerek yaplan ilersevilir.

. Davran,lann da dncelere tesir ettii muh.akkaktr. Yalnz, hatalve kt davranlar iin akli mazeretler aranr.

Dnceler davranlara byk lde tesir eder. Zira, iyi eyler d-nl,rse iyi, kt eyler dnlrse kt karar verilir.

/

Duygulann, dncelere tesir ettiideaikardr. Ayn ekilde, davra-:nlara da tesir ederler. Sevinli veya zntl olunan anlarda, dncelerve davranlar, i.inde bulunulan' hale uygun olur. .

.' Bu durumda, mutluluk, rruru hayatn her cephesine baldr. Aksihalde, Abduh'un dedii gibi; sadece hafza, muhayyile ve tefekkr gle-rinin kullanmna bal deildir. Sadece bu gleri iyi kullanan mesut, iyikullanamayan bedbah(olur, ifadesi gerei tam yanstmaz23.

i Burada, bir hususu akla kavuturmak icabeder. Acaba mutluluk:nedir? Mademki, pratik ahlakn gayesi insann mutluluudur. yle ise,mutluluk nasl deerlendirilir? .

nsan, akl zelliklere sahip bir varlktr. Bu akl zellikler, insamnmkemmelliini tekil ederler. Ama bu zellikler, ilk aklizelliklerdir.nsann ulaa

SLAM AHLAKI VE NSAN DAVRANLAR 25

, dr. Kendisini mutlulua ulatracak veya mutluluktan alkoyacak husus-lar bilmelidirs. Elbette gzel ahIiilc veya insan tabiat ile sanat (yanibilgi, fen ve sanatlar) insan mkemmellie ulatnrlar6 .

.Mutluluk, insann ulamak istedii bir gayedir. Ancak o, tam bir ga-yedir. Yanimutlulua ulanca ona bir baka ey eklenmez. '

Mutluluun eitleri var mdr? Elbette vardr. nk mutluluk, iIi-sanlara gre deimektedir.

Baz insanlar iin mutluluk, b~deni sala sahip olmaktr.

Bir ksm insan iin mutluluk, zenginliktir. i ,~ i ,'. .

Dier bir ksm insanlar iin, mutluluk, hayatta elde edilen baardr.i

Bir baka blm insan iin de, salam dnceli ve inanl olmak-tr7 .,

. , \ . .Islam ahlaknda ise mutluluk, hikmet, ecaat, iffet ve adalettir. Bun-

lann neleri kapsad daha nce aklanint.

Tabiidir ki, fakir iin mutluluk, zenginlik; hasta iin mutluluk, sa-lk; aa seviyede bulunan kimse iin de makam veya mevIqdir. Amaesas olan, en yksek mutluluktur. ,En yksek mutluluk, ruhlmutluluktur.Byle bir putluluk, ilahi nur ile aydnlanr. lahi hakikatler zekadan kalbedeil kalbden zekaya doru giderler.

timai hayatta, insanlar trl gayenin peindenkoarlar: a) zevk,b) eref, c) hikmet. Elbette, bunlar iinde en stn hikmettir. Onun ka-zandrd mutluluk en yksek mutluluktur. Bu yzden, denilir ki, aklnzevki, en stn mutluluu verir.

Cesaret, doru bilgi,~emal, Allah'a yaklama, mutlu olmann sebep-leridir. Tembellik, nefsi ihmal, utanmazlk, sapklk, kalbin talamas, damutsuzluun sebepleridit. .

. Her varln mutluluu, kendine has olan fiillerin, ondan, tam ve m- .k~mmel olarak meydana.gelmesine baldr. Mutluluk, insan cinsinde, yabedeni zevklerle elde edilir; o zaman insan aa seviyede kalr; veyihut

, nefiste meydana gelir, o zaman insann ve mutluluunun derecesi yksekolur. 28. , . '

25. Farabi, Tahsilu's-Saade, ev. H. Atay, Ank. 1974, s. 3.26.',Kna1zade, a.g.e., S. 105 vd.27. Tehzibu'l-Ahl3k, s. 76.28. Miskeveyh, a.g.e., s. 80.

26 'i

HAYRAN ALTINTA

hsann beqeni ihtiyaar gibi, akliihtiyalanda vardr: nsann ga-yesi, mutluluunu temin etmek olduuna gre, o, sadece ihtiyalannntatminini aramamal, ama daha uzun sren, yks~k zevkleri veren unsur-lan aramaldr.

Demek ki, mutluluk, ruhun bir faaliyetidir. Mutluluk iin nemliolan, fazilete veya erderne uygun faaliyetlerdir. Faziletlere aykn faaliyet-ler ise mutsuzluu yaratr. Filozoflar, biri dnce fazileti, dieri karakter.fazileti olarak iki tr fazilet kabul ederler9 Dnce. faziletinin eitimleolutuu, ikincisinin ise alkanlklarla edinildiikabtl edilir. Yani,insan, adil davrana davrana, llola ola, adil ve yiit olur. Yani gzelve iyi davramlarla gzel ahlak oluur. '

u husus .asla unutulmamaldr. Burada, ameli veya pratik ahlak szkonusudur. BJlnun iin, biz faziletin ne olduunu bilmek gayesiyle, veiyi olmamz gerektii iin. bunlardan bahsediyoruz. Yani, burada syle-nenleryaadmz hayata intikal ettirilmektedir. .

ifade etmek .istediimiz husus udur: insan llolmaldr; .birbaka 'ekilde sylemek icabederse, .Kur' an- Kerim'in bildirdii "ortammet" olmaldr. Anlklardan uzak, ll kimse olmaldr. nk,an her ey zararldr. An yemekler shhata zararl' olur; dengeli ve l-l olursa sal korur. Korkan, hereyden kaan, dayanamayan "kor-kak", hi bireyden korkmayp, zerine giden '~cretkar" olur. Bunungibi, her hazz tatmak emelinde olan ve tadan"haz dkn", her eyden ....kaan ise duygusuz olur. Yiit ve ll olmak; an gitme~ veya eksikkalmakla boullrlar, halbuki orta halli olma ile korunurlar. Insan hazIar-dan uzak kalrsa ll olarak da onlardan uzak kalr. Korkutucu eylerinlemeye ve onlara kar meti; olmaya altka yiit olur. ).lbir ger- ,ektir ki,bedeni hazardan ve zevklerden uzak kalan ve bu halden honutolan ll-itidalli, 'ortakimsedir. Onlara uzaklktan yaknan ise "hazdkn"dr. Ayn ekilde tehlikelere kar mukavemet eden ve bundanhonut, olan yiit, tehlikelerden dolay zlen de korkaktc3. '

, Demek ki huyu veya mizac meydana, getiren faziletler, zevk ve haz-lara veyahut aclarabaldr. Hayatta ska grlen husus, insanlann haz:-lan uruna irkin eyler yaptklan, kendilerine ho gelrriedii gerekesiy-le de gzel eylerden uzak durduklandr. Hazza kar koymak, fkeyekar koymaktan daha zordur. . ,

f

Aristo, ruhta meydana gelen trl olayn b~~unduunu' syler.Bunlar, etkilenme sonucu ortaya kan hususlardr. Ofke~ istek, korku,kskanlk, sevgi, kin, sevin, zlem ve hirsgibi, haz. veya acnn sebepolduu eyler byledir. Bunlardan etkilenmemize sebep olanlara imkan. .--------

29. Aristo; Nkomakhosa Etik, s.27.30. Ayn eser, s. 31 vd.

SLAM AHLAKI VE NsAN DA VRANl:LAR 27

denir. Mesela fkelenmeye veya neelenmeye sebep olanlarii imkan den-mektedir. Etkilerimenin sonucunda bizde meydana gelen ruhi hale. huy

.,veya miza denilmektedir. '

te fazilet dediimiz ey, insanda iyi huy olarak bul~nan ve insan"orta mmet" kapsamna sokan husustur. Bu da bilgi ile olur; yani fazile-tin ne olduunu bilmekle gerekleir. O halde, bilgili her fert, anlk veeksiklikten kaar, orta olana ynelir ve onu tercih eder. Ancak, orta dedi-imiz husus, bir eyin ortas deil, bize gre orta olapdr. Bu durumda,aplk veeksiklik msbet olan bozduu iin onlara kt; tam, ve kamilolan da, "orta olma" itidal veya lllkoruduu iin, ona "iyi"deriz. Bu manada, iyi, hertrl sz, davran vefiilde orta olma halidir.Bu husus Kur'an- Kerim'inbildirdii haldir. Kur'an- Kerim'de ifadeedilen "orta mmet", "l olma", "haddi amama", bu orta hale iaretedeI'~Bu husustan bahsedilmitir.

Bu ereve iinde, ,fazilet tarif edilecek olursa, denilebilir ki, o, akltarafndan belirlenen, insanla ilgili olarak orta olanda bulunma huyudur.Biri eksiklik, dieri 'anlk olan iki ktln ortasdr.

.'

0000000100000002000000030000000400000005000000060000000700000008000000090000001000000011000000120000001300000014