sensörler ve dönüştürücüler

Click here to load reader

Post on 31-Dec-2016

231 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 2

    RENME FAALYET-1

    Transdser ve sensr kavramlarn, kullanm alanlarn, kullanm yerlerine gre

    eitlerini bilecek, gerekli uygulama faaliyetlerini yapabilecek, devrenin s transdserini ve

    sensrn deitirebilecektir.

    Sensrleri kavram ve eitlerini aratrnz.

    Gnlk hayatnzda karlatnz sensr olabilecek bulgular ders ortamnda

    paylanz.

    retmeninizden bulduunuz sensrlerin isimlerini reniniz.Topladnz

    bilgileri bir rapor haline getiriniz.

    1. ISI TRANSDSER VE SENSRLER

    1.1. Transdser ve Sensr Kavram

    1.1.1. Tanm

    Gnlk hayatmzda s, k, basn ses gibi byklkler var olup bunlarn etkilerini

    duyu organlarmzla alglar, varlklarndan haberdar oluruz. Bu fiziksel byklkleri

    insanlar gibi alglayan ve bu alglama sonucunda gerekli ekipmanlar devreye sokan ve

    kartan elemanlar sensrler ile transdserlerdir.

    Fiziksel ortam deiikliklerini (s, k, basn, ses, vb.) alglayan elemanlara

    sensr, alglad bilgiyi elektrik enerjisine eviren elemanlara transdser denir.

    Transdserler, teknolojinin gelimesiyle birlikte birok i makinasnn kumandasnda

    ,kaplarn otomatik alp kapatlmasnda ,bir ok aygtn istenildii zaman devreye sokulup

    kartlmasnda gibi bir ok yerde transdserler kullanlrlar.Bu sayede hem gnlk

    hayatmz hem de endstriyel retim srelerini ok daha kolaylatrm oluruz. Biz bu

    modl de hep birlikte balca sensr ve transdserleri tanyarak kullanm alanlarn

    greceiz.

    RENME FAALYET-1

    AMA

    ARATIRMA

  • 3

    Resim 1.1: Optik sensrler

    Resim 1.2: Lazer sensr ve hareket sensr

    Resim 1.1 ve Resim 1.2de eitli sensrler grlmektedir. stediimiz kullanm

    alanlarna gre bu sensrler eitlilik gsterirler.htiyacmza en uygun sensr seebilmek

    iin piyasada var olan eitlerini renmeli ona gre seimimizi yapmalyz.

    1.1.2. eitleri

    Fiziksel ortamlardaki deiikliklerden dolay mekanik bir makineyi veya elektronik

    bir devreyi altrmamz gerektiinde sensrler ve transdserleri kullanrz. Amaca uygun

    sensr ve trandseri semek sonuca daha erken ulamamz salayacaktr. Transdser

    eitlerini u ekilde sralayabiliriz:

    Is transdser ve sensrleri Manyetik transdser ve sensrler Basn (gerilme) transdserleri Optik transdser ve sensrler Ses transdser ve sensrleri

    Transdserlerin bir ksm pasif elemandr. Pasif elemann almas iin dardan

    elektrik enerjisinin uygulanmas gerekir.Foto diren ,kondansatr, mikrofon bunlara bir

    rnektir.Dier ksm aktif transdserler ise llecek byklklerle uyarlrlar.Bunlara

    dardan bir enerji uygulanmaz.Termoift, fotovoltaik, piezoelektrik bunlara bir rnektir.

  • 4

    1.1.2.1. eitli Sensr Uygulamalar

    Resim 1.3: Sensrl otomatik kayar kaplar

    Resim 1.3deki uygulamada zerinde hareket alglayc bir sensre sahip olan

    otomatik bir kaplar grlmektedir

    Resim 1.4: Ara park sensrleri

    Resim 1.4deki uygulamada ara tamponu zerine yerletirilen sensrlerle yaplan

    uygulama gzkmektedir. Otomobillerin arka tamponuna yerletirilen ultrasonik dedektrler

    aracl ile geri manevra srasnda arala , arkasndaki engel arasndaki mesafe llr.

    Bu lm, engele yaklatka frekans ykselen (periyodu ksalan) bip sesleri ile

    src tarafndan alglanr. Engel ile ara arasndaki mesafe 30 cmye kadar dtnde bip

    sesi srekli hale gelir.

    Metal dedektrler ise ierisindeki manyetik sensrler vastas ile metal cihazlar

    alglayan aygtlardr. Gnmzde gvenlik amal olarak iyerleri ve zel alanlarda giri

    kontrollerinde kullanlmaktadr (Resim 1.5).

  • 5

    Resim 1.5: Metal dedektrler

    1.2. PTC(Pozitif Is Katsayl Termistr)

    Ortamdaki s deiimini alglamamza yarayan cihazlara s veya scaklk sensrleri

    diyoruz. Birok maddenin elektriksel direnci scaklkla deimektedir. Scakla kar hassas

    olan maddeler kullanlarak scaklk kontrol ve scaklk lm yaplr.

    Scaklk ile direnci deien elektronik malzemelere; term (scaklk), rezistr (diren),

    kelimelerinin birleimi olan termistr denir. Termistrler genellikle yar iletken

    malzemelerden imal edilmektedir. Termistr yapmnda ounlukla oksitlenmi manganez,

    nikel, bakr veya kobaltn karm kullanlr.

    Termistrler PTC (Pozitif Is Katsayl Termistr) ve NTC (Negatif Is Katsayl

    Termistr) olmak zere ikiye ayrlr.

    Scakln artmasyla direnci artan termistrlere PTC denir (Resim 1.6),

    Resim 1.6: eitli PTC ler

    1.2.1. alma Prensibi

    ekil 1.1 (a) daki karekteristik eride grld zere PTC nin scakl attka PTC

    nin ularndaki diren deeri artmaktadr.

  • 6

    ekil 1.1: a:Karakteristii b: Sembol

    1.2.2. Kullanm Alanlar

    PTCler - 60 C ile +150 C arasndaki scaklklar da kararl bir ekilde alr. 0.1 C

    ye kadar duyarllkta olanlar vardr. Daha ok elektrik motorlarn fazla snmaya kar

    korumak iin tasarlanan devrelerde kullanlr (Resim 1.7). Ayrca s seviyesini belirli bir

    deer aralnda tutulmas gereken tm ilemlerde kullanlabilir.

    Resim 1.7: PTC kullanm alanlar

    1.2.3. Salamlk Testi

    PTCyi ekil 1.2de grld avometre ularna baladnzda avometrede

    grdmz deer PTCnin oda scaklndaki diren deeridir. Daha sonra mum veya

    benzeri bir ara ile sttnzda direnci ykseliyor ise PTC salamdr. Bunun dnda bir

    durum gerekleiyor ise PTC arzaldr.

    ekil 1.2: PTCnin salamlk testi

    1.3. NTC (Negatif Is Katsayl Termistr)

    Scakln artmasyla direnci azalan termistrlere NTC denir (Resim 1.8).

  • 7

    Resim 1.8: eitli NTC ler

    1.3.1. alma Prensibi

    ekil 1.3 (a) daki karekteristik eride grld zere NTCnin scakl attka

    NTCnin ularndaki diren deeri dmektedir.

    ekil 1.3: a: Karakteristii b: Sembol

    1.3.2. Kullanm Alanlar

    NTCler - 300 C ile +50 C arasndaki scaklklar da kararl bir ekilde alrlar. 0.1

    Cye kadar duyarllkta olanlar vardr. Daha ok elektronik termometrelerde, arabalarn

    radyatrlerin de, amplifikatrlerin k g katlarnda, s denetimli havyalarda kullanlrlar.

    PTClere gre kullanm alanlar daha fazladr (Resim 1.9).

    Resim 1.9: NTCli dijital termometre ve NTCli scaklk kontrol devresi

  • 8

    1.3.3. NTCnin Salamlk Testi

    NTCyi ekil 1.4te grld avometre ularna baladnzda avometrede

    grdmz deer NTCnin oda scaklndaki diren deeridir. Daha sonra mum veya

    benzeri bir ara ile sttnzda direnci azalyor ise NTC salamdr. Bunun dnda bir durum

    gerekleiyor ise NTC arzaldr.

    ekil 1.4: NTCnin salamlk testi

    1.4. Termokupl ( Islift )

    1.4.1. alma Prensibi

    Yksek scaklklarn llmesinde termometreler kullanlamaz. Termokupllar eksi

    200'den 2320C' ye kadar eitli proseslerde yaygn olarak kullanlr. Termokupullar demir

    konstantan ve bakr konstantan gibi iki farkl metalin birleme noktas stldnda bu iki

    metal ular arasnda potansiyel bir fark meydana gelir, prensibine gre alr. Oluan

    potansiyel farkn deeri , iki ayr metalin snma sonucundaki scaklk ve soukluk farkna

    baldr.te oluan bu potansiyel fark kullanlarak istenilen scaklk deerleri llr (ekil

    1.5).

    ekil 1.5: Termokuplun yaps ve eitleri

    1.4.2. Kullanm Alanlar

    Termokupllar -200 C ile +2500 C arasnda alabildiklerinden endstride en ok

    tercih edilen s kontrol elemanlardr. Yksek scaklklarn llmesinin istenildii yerlerde ,

    endstri tesislerindeki yksek scaklkta alan kazanlarn s kontrolnde kullanlrlar (

    Resim 1.10).

  • 9

    Resim 1.10: Termokupl kullanld alanlar

    1.4.3. Salamlk Testi

    Termokuplun salamlk testi avometre ile yaplr. Avometre milivolt kademesine

    alnr. Termokuplun ular avometrenin prop ularna tutulur. Termokuplun ucu bir s

    kayna ile stlr. Avometrenin lt gerilim deerinde deiim olup olmad gzlenir.

    Gerilim deiimi varsa termokupl salamdr.

    1.5. Is Sensrl Uygulama Devreleri

    1.5.1. Ptcli Isya Duyarl Devre

    ekil 1.6: PTC uygulama devresi

    ekil 1.6da verilen devrede PTCli sya duyarl devre emas grlmektedir. Oda

    scaklnda PTCnin direnci potansiyemetrenin ayarlanan deerinden dktr. Transistrn

    beyz ucuna PTC zerinden negatif gerilim geleceinden transistr iletime geemez ,LED

    lamba yanmaz .PTC bir s kayna ile stldnda PTCnin direnci artar ve bu deer

    potansiyemetrenin deerinden yksek olduunda transistorn beyaz ucuna art gerilim R1

    direnci ve potansiyemetre zerinden gelir.Transistr iletime geer, LED lamba

    yanar.Devredeki potansiyometre ile devrenin scaklk alglama seviyesini(hangi scaklkta

    iletime geeceini veya kalibrasyonunu) ayarlamak iin kullanlr.

  • 10

    1.5.2. Ptcli Isya Duyarl Devre

    ekil 1.7: Ptcli sya duyarl devre

    PTC bililindii zere oda scaklnda dk diren gsterir. PTC stldnda direnci

    ykselir ve transistr tetiklenir. Tetiklenen transistrden kollector ve emiter aras akm gei-

    i olur .Rle enerjilenir ve fan almaya balar. Kullandmz Potlada da fann hangi

    scaklkta dnmeye balayacan deitirebiliriz (ekil 1.7).

    1.5.3. Ntcli Isya Duyarl Fan Devresi

    ekil 1.8: Ntcli sya duyarl fan devresi

    ekil 1.8de verilen devrede NTC uygulamas grlmektedir. NTClerin zerinde

    yazl olan diren deeri oda scaklnda grlen diren deeridir. Bilindii zere NTC

    scaklk attka direnci den elemandr.NTCyi bir kablo ucuna balarsanz istediiniz

    yerdeki scakla gre altrabilirsiniz. rnein g transistrlerinin veya bilgisayarda

    ilemci zerindeki blok soutucunun arasna koyduunuzda ordaki sya duyarllk

    gsterecektir.10 Klk potansiyometre ile alma hassasiyetini ayarlayabilirsiniz. Motorun

    gcne gre gerekirse Q2 transistrn PNP tip daha gl bir transistrle deitirebilirsiniz

  • 11

    1.5.4. Ntcli Isya Duyarl Devre

    ekil 1.9: Ntcli sya duyarl Devresi

    ekil 1.9daki sya duyarl devrede ortam scakken NTC zerinde oluan gerilim

    azalr. T2 kesime, T1 ise iletime geer. Rlenin kontaklar konum deitirir. Ortam

    souduunda NTC zerinde den gerilim artar. T1 iletim, T2 kesim olur.

    1.5.5. Ntcli Isya Duyarl Devre

    ekil 1.10: Ntcli sya duyarl devresi

    ekil 1.10daki devrede oda scaklnda T1 transistr kesimdedir.T2 transistr R2

    ve R4 zerinden iletime geerek rleyi altrr. Rle kontaklarnnn konumunu deitirerek

    devreye balanan lambay sndrr. NTCnin ss dtnde T1 iletime geer T2 kesime

    gider ve rle enerjisi kesilir.Lamba yanar.Lamba yerine sizin belirleyeceiniz baka aygtlar

    balanabilir.

    http://320volt.com/tag/gerilim/

  • 12

    1.5.6. Ntcli Isya Duyarl Devre

    ekil 1.11: Ntcli sya duyarl devresi

    ekil 1.11deki lamba karartma devresinde kullandmz LDR yerine NTC

    balanarak yaplmtr. alma ekli lamba karatma devresi ile ayn olup NTC ssna bal

    olarak lambann parlakl deiir.

    1.6. Is Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzalarn Gidermek

    Daha nceden yapm olduumuz uygulama faaliyetlerinde kullandmz PTC nin

    bozuk olup olmadn PTCyi skmeden anlayabiliriz. Bunu yapabilmek iin devrenin

    almasn bilmek gerekir. ekil 1.12 deki devrede anlatld zere PTC nin scakl

    arttnda devre k verecek yani LED yanacaktr. Bu durumda PTC yi bir stc

    vastasyla sttmzda LED lambann yanmas beklenir , aksi durumda PTC bozuktur.PTC

    nin alma scaklk aral bu kontrol yaparken PTCyi ne kadar stacamz belirlemede

    etkin rol oynar. Bu ilemler yaplrken kullandmz transistorn salamlk kontroln de

    unutmamamz gerekir.

    ekil 1.12: Ptcli sya duyarl devre

    ekil 1.13deki NTC li uygulama devresinde de anlatld zere salamlk kontrol

    NTC nin ss artrlarak NTC ularnda diren deiimi olup olmad gzlenir. NTC

    salam ise kullandmz transistrlerin salamlk kontrol yaplr.Bunun iin transistrlere

    ilk nce beyz gerilimi gelip gelmediine baklr.Bunu yaparken transistrlerin hangi

    durumda iletime geeceini bilmek gerekir.ayet beyz gerilimi geliyor ise transistrlerin

  • 13

    emiter collektr ularna baklr.Trannsistr iletime gemiyor ise o transistr bozuk

    demektir.

    ekil 1.13: Ntc li sya duyarl fan devresi

  • 14

    UYGULAMA FAALYET

    Aadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin s transdserini/sensrn

    deitirebileceksiniz.

    lem Basamaklar neriler

    PTCnin salamlk kontroln yapnz.

    ncelikle PTC ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Uygulama devresini inceleyiniz aklamasn

    okuyunuz.

    Kullandnz PTCnin zelliklerini firma kataloglarndan reniniz.

    Konuda anlatld zere avometre yardm ile PTCnin deiik scaklklardaki diren deiimini

    grerek salamlk testini yapnz.

    NTCnin salamlk kontroln yapnz.

    ncelikle NTC ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz Uygulama devresini inceleyiniz aklamasn

    okuyunuz.

    Kullandnz NTCnin zelliklerini firma kataloglarndan reniniz.

    Konuda anlatld zere avometre yardm ile NTCnin deiik scaklklardaki diren deiimini

    grerek salamlk testini yapnz.

    Termokuplun salamlk kontroln yapnz.

    ncelikle termokupl ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz.

    Kullandnz termokupllarn zelliklerini kataloglardan inceleyiniz.

    Elinizdeki termokupllar katalog bilgilerine gre avometre ile milivolt kademesine getirerek kontrol

    ediniz.

    PTCli uygulama devresi yapnz.

    ekil 1.7deki PTC uygulama devresinde uygun PTCyi ve devre elemanlarn seerek devreyi

    kurunuz.

    Devreye enerji veriniz. ncelikle oda scaklnda devrenin almasn

    gzleyiniz. PTCyi herhangi bir s kayna ile

    starak devrenin almasn gzleyiniz.

    Devredeki potansiyometre ile PTCnin alma araln seebilirsiniz..

    Devrenizin eitli scaklklardaki almasn gzleyiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 15

    NTCli uygulama devresi yapnz.

    ekil 1.7deki PTC uygulama devresinde PTC yerine NTC balayarak devreye enerji veriniz.

    ncelikle oda scaklnda devrenin almasn gzleyiniz. NTCyi havya ile starak devrenin

    almasn gzleyiniz.

    Devredeki potansiyometre ile NTCnin alma araln seebilirsiniz.

    Devrenizin eitli scaklklardaki almasn gzleyiniz.

    Termokupl uygulama devresi yapnz.

    Termokupllar daha ok sanayi firmalarnda kullanlan cihazlardr. Bundan dolay onlar fabrikalarda

    grmeniz size daha yararl olacaktr.

    evrenizdeki termokupl kullanan iletmeleri aratrnz.

    letmelerde termokupl uygulamalarn gzlemleyiniz.

    Is sensrl devrelerde arzay gideriniz.

    Daha nce yapm olduumuz devrelerin alma perensibini reniniz.

    Is sensrlerini devreden skmeden starak devrenin alp almadn gzleyiniz.

    Devrenin almamas durumunda s sensrlerini sknz.

    Konu anlatmlarndaki salamlk kontrol admlarn uygulaynz.

    Gerekli durumlarda devrede kullanlan dier elemanlar kontrol ediniz.

  • 16

    LME VE DEERLENDRME

    Bu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz.

    Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc

    yaznz.

    1. Etrafmzdaki fiziksel deiiklikleri alglayan elemanlaraBu deiiklikleri elektriksel sinyallere eviren elemanlara ise..denir.

    2. Ortamdaki s deiiklikleri alglayan elektronik elemanlara .......... sensr denir. 3. Scaklk ile elektriksel direnci deien elemanlara genel olarak . denir. 4. Scaklk arttka direnci artan eleman..................................... dir . 5. Scaklk arttka direnci azalan eleman..................................... dir . 6. Yksek scaklklarn tespitinde daha ok ....................... kullanlr. 7. Ortamdaki s deiikliine gre ularnda gerilim oluan elemana ..................... denir. 8. .iki farkl s katsaysna sahip metalin birletirilmesi ile oluur.

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 17

    UYGULAMALI TEST

    Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet,

    kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.

    Deerlendirme ltleri Evet Hayr

    1. PTCnin salamlk kontroln yapabildiniz mi?

    2. NTCnin salamlk kontroln yapabildiniz mi?

    3. Termokuplun salamlk kontroln yapabildiniz mi?

    4. PTCli uygulama devresi yapabildiniz mi?

    5. NTC li uygulama devresi yapabildiniz mi?

    6. Termokupl uygulama devresi yapabildiniz mi?

    7. Is sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi?

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

  • 18

    RENME FAALYET-2

    Manyetik transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek

    ve salamlk kontrollerini ve gerekli uygulama faaliyetini yapabilecek, Manyetik transdser

    ve sensrleri deitirebilecektir.

    Yaadnz yerdeki metal dedektrlerin nerelerde kullanldn gzlemleyiniz.

    Gzlemlediiniz bilgileri metal dedektrlerin alma prensipleri ni de

    aratrarak bir rapor halinde hazrlaynz.

    2. MANYETK SENSRLER VE

    TRANSDSERLER 2.1. Tanm

    Ortamdaki manyetik deiiklikleri alglayan ve buna bal olarak knda gerilim

    reten elemanlara manyetik transdser denir . Manyetik transdserlere Alan Etkili

    Transdser ad da verilir Manyetik transdserler, endktif ve yar iletken olmak zere iki

    eit elemandan yaplmaktadr Bobin endktif bir elemandr ve manyetik alan deiimi

    iinde bulunursa ularnda gerilim retir. Bobin ularndaki gerilimin srekli olmas iin

    srekli deien bir manyetik alan iinde bulunmas yani mknatsn ya da bobinin srekli

    hareket etmesi gerekir Hareketin srekli olmad durumlarda bobin pasif olarak kullanlr

    Bir bobinin iindeki nvenin konumuna gre bobinin endktans deeri deimektedir Bu

    sayede uygulanan gerilime gre bobin ularna den voltaj deiir (ekil 2.1).

    ekil 2.1: Manyetik alan deiimine gre bobin ularnda meydana gelen e.m.k

    RENME FAALYET-2

    AMA

    ARATIRMA

  • 19

    2.2. Kullanm Alanlar

    Manyetik transdserler, aralarnda elektriksel balantnn olmad veya sensrle

    alglanacak cismin birbirini gremedii durumlar da motor ve benzeri cihazlarn ektikleri

    akmlarn llmesinde, hareket eden sistemlerin hzlarnn ve hareket ynlerinin tespit

    edilmesinde, gvenlik ve metal detektrlerinde kullanlr (Resim 2.1)

    Sanayide ise kumanda ve kontrol sistemlerinde, tp elektroniinde, fabrikalarda,

    otomatik kumanda kontrol uygulamalarnda, yer deiimlerinin hassas olarak llmesinde

    kullanlr.

    Resim 2.1: Kaporta boya ler ve metal dedektr

    2.3. eitleri ve Yaplar

    2.3.1. Bobinli (Endktif)Manyetik Sensrler:

    ekil 2.2:Bobin iersinde nvenin hareketi

    Bobin endktif bir elemandr ve hareketli bir manyetik alan iinde bulunursa bobin

    ularnda bir gerilim meydana gelir. Bobin ularndaki gerilimin srekli olmas iin srekli

    deien bir manyetik alan iinde bulunmas yani mknatsn ya da bobinin srekli hareket

    halinde olmas gerekir. Hareketin srekli olmad durumlar da bobin pasif olarak kullanlr.

    Bir bobinin iindeki nvenin konumuna gre bobinin endktans deeri deimektedir (ekil

    2.2). Bu sayede uygulanan gerilime gre bobin ularnda den voltaj deiir. Bu

    zellliklerden yararlanlarak endktif transdserler yaplmaktadr (ekil 2.3).

  • 20

    ekil 2.3:Devir Says lmlerinde kullanlan endktif sensrler

    2.3.2. Elektronik Devreli Manyetik Sensrler (Yaklam Sensrleri)

    ekil 2.4: Elektronik devreli manyetik sensrn i yaps

    Bir iletkenin iinden akm geerse o iletkenin etrafnda manyetik bir alan oluur. Bu

    manyetik alann iine metal bir cisim girerse bu bobinin indktans deeri deiir. Bu

    indktans deiimi sensrn iinde bulunan devrenin denge noktasn deitirir. Sensrn

    iinde bulunan lm yapan devre sayesinde metalin ne kadar yakn ya da uzak olduunu

    tespit edebiliriz (ekil 2.4).

    Resim 2.2: Farkli firmann elektronik devreli yaklam sensrleri

    Resim 2.2de deiik firmalarca retilen yaklam sensrleri,daha ok gvenlik amal

    olarak kullanlmakla birlikte define aramaclnda deerli metallerin bulunmasndada

    kullanlmaktadrlar (ekil 2.5).

    ekil 2.5: Hazine arama cihazi ve metal dedektrleri

  • 21

    2.3.3. Alan (Hall) Etkili Transdserler

    ekil 2.6: Alan etkili transdserler

    Hall sensr hall etkisine dayanr Bir yar iletkenden elektronlar akarken akm ynne

    dik bir manyetik alan uygulannca elektronlar belli bir blgede younlar. Bu da yar

    iletkenin dier ularnda gerilim olumasna neden olur.Bu duruma hall etkisi denir. Bu

    gerilimin deeri manyetik alana, levhann yaknl ile deiir. Bu prensibe gre alan etkili

    transdserler yaplr (ekil 2.6). Alan etkili transdserler hassas mesafe, pozisyon ve dn

    alglayclar olarak kullanr (Resim 2.3).

    Resim 2.3: Alan etkili transdserler ve aralarda alan etkili sensrlerin kullanlmas

  • 22

    2.4. Magnetik Sensrl Uygulama Devresi

    ekil 2.7: Hall etkili anahtar devresi

    ekil 2.7 de hall etkili anahtar devresi verilmitir. Bu anahtarn ierisinde hareketli

    bir kol, zerine yerletirilen mknats ,Hall etkisi sensrne doru hareket ettirir.Devreye

    enerji uygulandnda Hall etkisi sensrnden bir akm geer .Mknats sensre yaklatka

    akm, sensrn bir tarafna doru itilir.Sensrn dier kenarlarndaki kontaklar akmn hangi

    tarafta toplandn saptarlar ve kontaklar zerinde bir gerilim olutururlar.Bu gerilim yar

    iletken anahtarlama elemanlarn kontrol ederek, anahtarlama devresi zerindeki ykn

    enerjisini keser yada enerjilendirir.

    2.5. Magnetik Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn

    Gidermek

    eitli yapda yaplan magnetik sensrler kullanld yere gre eitlilik arzederler.

    Bu sensrlerin kullanld yerlerdeki arzay belirleme de devrenin alma prensip emas

    ve kullanlan sensrn nitelii nemli rol oynar. Kullanlan sensrn kontrol ettii eleman

    bulunarak sensrn konumu renilir. Sensrn etiket bilgilerine baklarak katolog

    bilgilerine ulalr, bylelikle sensrn ne tip bir sensr olduu tespit edilir.Sensrn

    muadili ya da ayn serideki sensr deitirilerek arza giderilebilir.

  • 23

    UYGULAMA FAALYET

    Aadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin magnetik transduserini/sensrn

    deitirebileceksiniz.

    lem Basamaklar neriler

    Magnetik sensrn salamlk kontroln yapnz.

    ncelikle magnetik sensrle ilgili bilgi konularn okuyunuz.

    Magnetik sensrlerin teknik zelliklerini kataloglardan inceleyiniz.

    Elinizdeki magnetik sensrleri katalog bilgilerine gre avometre ile test ediniz.

    Magnetik sensrl uygulama devresi yapnz.

    Piyasada kolayca bulacamz ekildeki manyetik sensrleri temin ediniz.

    Sensrleri faaliyet emasna uygun bir ekilde balayarak almasn gzlemleyiniz.

    Magnetik sensrl devrelerde arza gideriniz.

    ncelikle devrenin alma prensibini reniniz. Devredeki sensrn hangi amala ve neyi kontrol

    ettiini reniniz.

    Sensr skerek devredeki sensr ularn ksa devre ederek devrenin alp almadn kontrol

    ediniz.

    Sensrn avometre ile salamlk kontroln yapnz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 24

    LME VE DEERLENDRME

    Bu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz.

    Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc

    yaznz.

    1. Aralarnda elektriksel balantnn olmad veya sensrle alglanacak cismin birbirini gremedii durumlar da kullanlr.

    2. inden akm geen bobinin evresinde ..alan oluur. 3. Bobinin ierisindeki nvenin hareket etmesi bobinden geen deiime

    sebep olur.

    4. Gnlk hayatmzda manyetik sensrler daha ok ..tespitinde kullanlr. 5. Elektronik devreli manyetik sensrler evresine srekli .. alan yayar. 6. Elektronik devreli manyetik sensrlerin etki alanna bir .. girdiinde bobinin

    devreden ektii akmda art olur.

    7. Elektronik devreli manyetik sensrler genelde olarak kullanlrlar. 8. Alan etkili manyetik transdserler gerilimle alr.

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 25

    UYGULAMALI TEST

    Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet,

    kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.

    Deerlendirme ltleri Evet Hayr

    1. Magnetik sensrn salamlk kontroln yapabildiniz mi?

    2. Magnetik sensrl uygulama devresi yapabildiniz mi?

    3. Magnetik sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi?

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

  • 26

    RENME FAALYET-3

    Basn transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn ve

    eitlerini renebilecek gerekli uygulama faaliyetlerini yapabilecek, Basn transdser ve

    sensrlerini deitirebileceksiniz.

    evrenizdeki bakkallarda ve marketlerde kullanlan elektronik gstergeli

    terazilerin alma prensibini aratrnz.

    Kullanlan sensr eitlerini aratrarak, aratrmalarnz sonucu topladnz

    bilgileri bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

    3. BASIN (GERLME) TRANSDSERLER

    3.1. Tanm

    zerlerine den basnla orantl olarak fiziki yaplarnda meydana gelen deiimden

    dolay basn seviyesini ya da basn deiimi seviyesini elektriksel iarete dntren devre

    elemanlarna denir.

    3.2. eitleri

    Basn sensrleri, alma prensibine gre drt grupta incelenebilir. Bunlar:

    Kapasitif basn lme sensrleri Strain gage (ekil deiiklii) sensrler Load cell (yk hcresi) basn sensrleri Piezoelektrik zellikli basn lme sensrleri

    RENME FAALYET-3

    AMA

    ARATIRMA

  • 27

    3.2.1. Kapasitif Basn lme Sensrleri

    ekil 3.1: Kapasitif sensrler

    Kondasatrler bilindii zere elektrik enerjisini depolayan elemanlardr. Bu zellikleri

    kondansatr plakalarnn boyutlarna, plakalar arasndaki mesafenin uzaklna ve iki plaka

    arasndaki yaltkan (dielektrik) malzemenin zelliine baldr. Sonu olarak kondansatr

    plakalar birbirinden uzaklatrlrsa ya da esnetilirse veya iki plaka arasndaki dielektrik

    malzeme hareket ettirilirse, kondansatrn kapasitesi deiir. Kondansatrn kapasitesi ile

    beraber alternatif akma gsterdii diren de deiir. te bu prensipten hareketle kapasitif

    basn sensrleri retilmitir.

    ekil 3.1.ada esnek plakal bir kapasitif sensr gsterilmitir. ekilde grld gibi

    plakann biri sabit dieri esnektir. Esnek plakaya bir basn uygulandnda basnla orantl

    olarak kondansatrn kapasitesi ve kapasitif reaktans (kondansatrn AAa kar direnci)

    deiecektir. Bu diren deiimi ile orantl olarak basn bykln tespit edebiliriz.

    ekil 3.1deki dier ekillerde de kondansatr plakalarnn uzaklap yaklamas

    gsterilmitir. Az nce bahsettiimiz gibi plakalarn uzakl da kondansatrn AA direncini

    deitirdiinden bu diren deiimi ile hareketin miktarn bulabiliriz. ekil 3.2de kapasitif

    sensrn i yaps grlmektedir.

    ekil 3.2: Kapasitif sensrn yaps

    3.2.1.1. Kullanld Yerler

    Kapasitif prensiple alan sensrler basn sensr olarak kullanld gibi yaklam

    ve pozisyon sensr olarak da kullanlmaktadr.

  • 28

    3.2.2. Strain Gauge (ekil Deiiklii) Sensrler

    ekil 3.3: Strain gagenin i yaps

    ekil 3.4: Strain gagenin alma prensibi

    Temel olarak strain gageler esneyebilen bir tabaka zerine ince bir telin veya eridin

    ok kuvvetli bir yaptrc ile yaptrlmasndan olumutur (ekil 3.3). zerindeki basncn

    etkisinden dolay tabakann esnemesi, iletken eridin de gerilerek uzamasna sebep

    olmaktadr.Bu uzama esnasnda telin boyu uzayarak kesiti azalacaktr. Bilindii gibi

    iletkenlerin kesiti azaldka direnleri artacandan uygulanan kuvvete bal olarak iletkenin

    direncinde de deime olacaktr. Bu diren deiimine bal olarak uygulanan kuvvetin

    miktarn tespit edilebilir (ekil 3.4).. ekil 3.5de eitli strain gage tipleri resim 3.1 ve

    resim 3.2de kullanld yerler grlmektedir.

    ekil 3.5: eitli strain gage tipleri

  • 29

    Resim 3.1: Bisikletin salamlk testinde kullanlan strain gage

    Resim 3.2: Pervane esnemesinin alglanmasnda kullanlan strain gageler

    3.2.2.1. Kullanld Yerler

    Strain Gage (ekil Deiiklii) Sensrleri kuvvet, arlk, basn vb.fiziksel

    deikenlerin lmlerinde kullanlrlar.

    3.2.3. Load Cell (Yk Hcresi) Basn Sensrleri

    ekil 3.6: Load cellin i yaps

    Yk hcresi (load cell) daha ok elektronik terazilerin yapmnda kullanlan basn

    sensrdr. Asl alma prensibi strain gage gibidir. Yukarda 4 noktadan lme yapan bir

    yk hcresi grlmektedir. Tek noktadan ya da iki noktadan lm yapanlar da

    bulunmaktadr. ekil 3.6da A, B, C, D noktalarndaki strain gagelerin direnleri basnca

    bal olarak deiir. Bu deiim ile orantl olarak da basn miktarn tespit edebiliriz. Load

    cell'ler kullanm alanlarnn gerektirdii ekilde imal edilirler bu yzden ok farkl ve eitli

  • 30

    modelde loadcelle rastlanlr. Gnmzde 50-100 gr dan 1000-2000 tona kadar geni bir

    kapasite aralnda load cell imal edilebilmektedir (Resim3.3).

    Resim3.3: Load cell rnekleri

    3.2.3.1. Kullanld Yerler

    Load Cell (Yk Hcresi) basn sensrleri, digital tartlarda ,kantarlarda sv ve gaz

    basnlarn lmede, kan basncnn lmnde vb. alanlarda kullanlr (Resim3.4).

    Resim 3.4: Digital teraziler

    3.2.4. Piezoelektrik Basn lme Sensrleri

    ekil 3.7: Piezoelektrik basin sensrleri

    Basncn elektrik akmna dntrlme yollarndan biri de piezoelektrik olaydr.

    Piezoelektrik zellikli alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin

    gibi kristal yapl maddeler kullanlr. Piezo elektrik transdserlerin karlkl iki yzeyine

    basn uygulandnda dier iki yzey arasnda kk bir gerilim retilir (ekil 3.7).Bu

  • 31

    zellikten faydalanlarak basn ve titreim gibi mekanik byklklerin lmnde

    faydalnlr.

    3.2.4.1. Kullanld Yerler

    Piezoelektrik basn lme sensrleri basn ve titreim lmlerinde, elektronik

    saatlerde ve kristal mikrofonlarda kullanlrlar.

    3.3. Basn sensrl uygulama devresi

    ekil 3.7: Strain gageli basn len dzenek

    ekil 3.7deki gibi bir dzenek kurularak basn llebilir .Straingauge,

    sabitlenmi esnek bir cisim zerine tutturulur. Esnek cismin hemen altndaki kre basn

    uygulandnda krk ierek esnek cisme tutturulmu Strain gagei gerdirir.Strain gage

    bal dzenek sayesinde basnla orantl olarak Strain gageun deien direnciyle basn

    llebilir.

    3.4. Basn Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermek

    eitli yapda yaplan sensrler kullanm alanlarna gre eitlilik gsterirler. Bu

    sensrlerin kullanld yerlerdeki arzay belirleme de devrenin alma prensip emas ve

    kullanlan sensrn nitelii nemli rol oynar. Kullanlan sensrn kontrol ettii eleman

    bulunarak sensrn konumu renilir. Sensrn etiket bilgilerine baklarak katolog

    bilgilerine ulalr, bylelikle sensrn ne tip bir sensr olduu tespit edilir.Tespiti yaplan

    sensr temin edilerek arza giderilir.

  • 32

    UYGULAMA FAALYET

    Aadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin basn transdserlerini

    deitirebileceksiniz.

    lem Basamaklar neriler

    Basn sensrnn salamlk kontroln yapnz.

    ncelikle basn sensr ve transdserleri ile ilgili bilgi konularn okuyunuz.

    Temin ettiiniz sensrlerin teknik zelliklerini kataloglardan inceleyiniz.

    Elinizdeki basn sensrlerini katalog bilgilerine gre avometre ile test ediniz.

    Basn sensrl uygulama devresi yapnz.

    Yapacanz devreye uygun sensr temin ediniz.. Sensrleri balant emasna uygun bir ekilde

    balayarak almasn gzlemleyiniz.

    Sensrlerin almas hakknda bir rapor hazrlaynz

    Basn sensrl devrelerde arzay gideriniz.

    Kontrol edeceiniz devrenin alma prensibini reniniz.

    Devrede kullanlan sensrn hangi amala kullanldn reniniz.

    Kullanlan sensrn kontrol ettii eleman bularak sensrn konumunu reniniz.

    Sensr skerek avometre ile salamlk kontroln yapnz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 33

    LME VE DEERLENDRME

    Bu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz.

    Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc

    yaznz.

    1. zerine uygulanan kuvvete gre elektriksel zelliklerinde deime gsteren elemanlara ..sensr denir.

    2. Bir kondasatrn kapasitesi deitiinde buna bal olarak AC akma kar gsterdii deiir.

    3. .. esneyebilen bir tabaka zerine ince bir telin veya eridin ok kuvvetli bir yaptrc ile yaptrlmasndan olumutur.

    4. Strain gage sensrlerin zerine kuvvet uygulandnda zerindeki telin boyunda oluur.

    5. . daha ok elektronik terazilerin yapmnda kullanlan basn sensrdr.

    6. zerine uygulanan basnca bal olarak gerilim reten kristal yapl sensrlere basn sensrleri denir.

    7. . alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddeler kullanlr

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 34

    UYGULAMALI TEST

    Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet,

    kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.

    Deerlendirme ltleri Evet Hayr

    1. Basn sensrn salamlk kontroln yapabildiniz mi?

    2. Basn sensrl uygulama devresi yapabildiniz mi?

    3. Basn sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi?

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

  • 35

    RENME FAALYET-4

    Optik transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn

    bilebilecek, gerekli uygulama faaliyetini ve salamlk kontrollerini yapabilecek devrenin

    optik transdserin sensrn deitirebilecektir.

    Karanlkta alan gece lambalarnn alma prensibini aratrarak sokak

    lambalarnnda ayn prensiple altn dnerek kullanlan sensrlerin ne tip

    bir sensr olduunu aratrnz.

    Topladnz bilgileri rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa

    sununuz.

    4. OPTK TRANSDSERLER VE

    SENSRLER

    zerine den a bal olarak stnden geen akm deitiren elemanlara optik

    eleman denir .Optik transdserler k miktarndaki deimeleri elektriksel iaretlere

    dntrrler.Bu elemanlar genellikle kk akml elemanlardr.Optik transdserler

    genellikle alcnn akmlarn tamazlar sadece alcy altran elemanlar kumanda ederler.

    4.1. Foto Diren (LDR)

    4.1.1. alma Prensibi

    zerine k dtnde direnci azalan, karanlkta ise direnci artan elemana foto

    diren denir (ekil 4.1).

    Foto direnler LDR (Light Dependent Resistance) olarak adlandrlr. Kalsiyum slfat

    ve kadmiyum selenid gibi baz maddeler zerlerine den k ile ters orantl olarak diren

    deiimi gsterir. zerine herhangi bir k almad srece LDRnin direnci ok yksektir

    (10 Mohm). Uygulanan k iddeti arttka bu diren deeride der (75-300 Ohm).

    RENME FAALYET-4

    AMA

    ARATIRMA

  • 36

    ekil 4.1: Foto diren ve sembol

    4.1.2. Kullanm Alanlar

    Ia bal olarak kontrol edilmek istenilen tm devrelerde kullanlabilir. Alarm

    devrelerinde, sayclarda , flasl fotoraf makinelerinde park, bahe ve sokak

    aydnlatmalarnda kullanlr.

    4.1.3. Salamlk Testi

    Avometre ohm kademesine getirilir. LDR aydnlkta ok kk bir deer gsterir.Bu

    deer yaklak 100 ohm dur.LDR nin zeri kapatldnda avometrenin gsterdii diren

    deeri artacaktr.Aksi durumda LDR bozulmutur.

    4.2. Foto Diyot

    4.2.1. alma Prensibi

    Foto diyotlar k etkisi ile ters ynde iletken olan diyotlardr. Devreye ters olarak

    balanlrlar. Anoduna negatif, katoduna pozitif gerilim uygulanr (ekil 4.2).

    ekil 4.2: Foto diyot ve sembol

    4.2.2. Kullanm Alanlar

    Fotodiyotlar, transistr ve tristr tetiklemelerinde, k kontroll devrelerde, alarm

    devrelerinde ,elektronik flalarda k lm cihazlarnda oprtokuplrlerde ve sayc

    devrelerinde kullanlrlar.

  • 37

    4.2.3. Salamlk Testi

    Avometreyi ohm kademesine getiririz. Foto diyotu avometre ularna ters olarak

    baladktan sonra fotodiyotun karanlkta direncinin yksek aydnlkta ise direncinin dk

    olduunu grmemiz gerekir. Aksi durumda fotodiyot bozuktur.

    4.3. LED Diyot

    LED, ngilizce'de Light Emitting Diode kelimelerinin ksaltlm halidir ve Ik

    Yayan Diyot anlamna gelir.

    4.3.1. alma Prensibi

    ekil 4.3: Led diyodun i yaps

    LEDe doru polarma uygulandnda P maddesindeki oyuklarla N maddesindeki

    elektronlar birleim yzeyinde ntrleir. Bu birleme annda ortaya kan enerji k

    enerjisidir. Bu n gzle grlebilmesi iin ise P ve N maddelerinin birleim yzeyine

    "galyum arsenid" maddesi katlmtr (ekil 4.3). LEDlerin, yeil, krmz, sar ve mavi

    olmak zere 4 eit renk seenei vardr. Piyasada ok deiik ekil, ebad, renk ve fiyatta

    bulunmaktadr.

    ekil 4.4: LED diyot ve sembol

  • 38

    Genellikle LED diyotlarn bacaklar kartrlmaktadr. ekil 4.4 te grld gibi

    ksa bacak katot, uzun bacak ise anottur. LEDin bacaklar ayn boyda ise iindeki plakalara

    bakarak kk olan anot byk olan katottur diyebilir ya da katot ucunu yanndaki kesikten

    ayrt edebiliriz.

    4.3.2. Kullanm Alanlar

    Bu kl diyotlar, kullanl ve pratik olmalarnn yan sra olduka ucuz olmalar

    nedeniyle gsterge olarak dier tip lambalarn yerini almlardr. LED diyotlarn kullanm

    alanlar ok genitir. ok az enerji harcadklar iin reklam tabelalarn da, kl uyar

    levhalarnda elektronik devrelerin testlerinde, tm elektronik cihazlarn zerinde altn

    gsteren k olarak kullanlmaktadr.

    4.3.3. Salamlk Testi

    LED diyotun salamlk kontroln avometre ile yapabiliriz. Avometremiz ohm

    kademesinde iken diyotun anoduna eksi(-), katoduna art (+) gerilim uygulandnda sonsuz

    diren gstermelidir. Dier durumda ise bir miktar diren gsterip k vermelidir. Bunun

    dndaki durumlarda LED arzaldr.

    4.4. nfrared Diyot (IR Diyot, Kzl tesi Diyot)

    Doru polarlanmalandrldnda insan gznn gremedii frekans bandnda kzl

    tesi k yayan diyodlardr.

    4.4.1. alma Prensibi

    PN birlesmesiyle elde edilen infrared LEDlere dogru polarma uygulandnda, foton

    ad verilen birbirinden ayri paketler halinde isik enerjisi yayarlar. nfared diyodlar devreye

    Led diyod gibi balanrlar ve genelde fototransistrlerle birlikte kullanlrlar (ekil 4.5).

    ekil 4.5: nfraruj LED ve sembol

    4.4.2. Kullanm Alanlar

    nfraruj LEDler zellikle televizyon veya mzik setlerinin kumandalarnda,

    kullanlmakla birlikte uzaktan kumanda yaplmas istenen her yerde kullanlrlar (Resim

    4.1).

  • 39

    Resim 4.1: nfraruj LED kullanlan uzaktan kumandalar

    4.4.3. Salamlk Testi

    nfrared diyotun salamlk kontroln normal bir diyotun salamlk kontrol gibi

    yaplabilir. nfared Ledlerin yayd k, kzltesi k olduu iin kameralar ya da cep

    telefonu kameralar bu grrler. Salamlk testinde bu elemanlardanda faydalanlabilir.

    4.5. Foto Pil (Ik Pili, Gne Pili)

    Gne pilleri (fotovoltaik piller), yzeylerine gelen gne n , elektrik enerjisine

    dntren yar iletken maddelerdir. Yzeyleri kare, dikdrtgen, daire eklinde

    biimlendirilen gne pillerinin alanlar genellikle 100 cm civarnda, kalnlklar ise 0,2-0,4

    mm arasndadr.

    4.5.1. alma Prensibi

    ekil 4.6: Gne pili ve sembolleri

    Gne pilleri transistrler, dorultucu diyotlar gibi yar iletken maddelerden

    yaplmaktadr. Yar iletken zellik gsteren birok madde arasndan gne pili yapmak iin

    en elverili olanlar, silisyum, galyum arsenit, kadmiyum tellr gibi maddelerdir. Bu

    maddeler gne pilleri iin zel olarak hazrlandktan sonra PN eklemine gne enerjisi

    geldiinde fotonlardaki elektron yk PN maddeleri arasnda bir potansiyel fark yani gerilim

    oluturur. Bu gerilim 0,15-0,5 volt civarndadr (ekil 4.6).

    Ik pilleri seri balanarak daha byk gerilim, paralel balanarak daha byk akm

    elde edilebilir. Gne enerjisiyle alan hesap makinelerinde kullanlan eleman k pilidir.

  • 40

    4.5.2. Kullanm Alanlar

    Gne pilleri gelimi lkelerde ekil 4.2de grld gibi hayatn her alanna girmi

    durumdadr. Gnlk hayatmzda, hesap makinelerinde kk gl cihazlarn arjlarnda

    oka karlatmz elemanlardr.

    Resim 4.2:Gne pillerinin kullanm alanlar

    Artk gne pilleri bir ok yerin enerji ihtiyacn karlamakla birlikte bamsz olarak

    trafik yol uyar levhalarnda, sokak aydnlatmalarna varan bir ok yerlerde kullanlmaktadr

    (Resim 4.3).

    Resim 4.3:Gne pillerinin uyar, ikaz ve sokak aydnlatmalarnda kullanm

    4.5.3. Salamlk Testi

    Gne pillerinin salamlk kontrol avometre ile yaplr. Gne pilinin klarna

    baladmz avometreyi voltaj kademesine getirdiimizde aydnlk ortamda kk bir deer

    gstermesi gerekir.Aksi durumda gne pilimiz arzaldr.

    4.6. Optokuplr

    Optokuplr, aralarnda elektriki bir balant olmadan dk gerilimlerle, yksek

    gerilim ve akmlar kontrol edebilen devre elemanna denir.

    4.6.1. alma Prensibi

    Optokuplr kelime anlam olarak optik kuplaj anlamna gelir. Kuplaj bir sistem

    iindeki iki katn birbirinden ayrlmas ama aralarndaki sinyal iletiiminin devam etmesi

    olaydr. Ayrlma fiziksel olarak gerekleir ama iletiim manyetik veya optik olarak devam

    eder. Bu durumun faydas, katlardan birinde olan fazla akm, yksek gerilim gibi olumsuz,

    sisteme zarar verecek etkilerden dier katlar korumaktr. Yapsnda bir led diyot ve onun

    yayd ktan etkilenerek iletime geen bir adet foto eleman bulunur. Ik yayan eleman

  • 41

    olarak "LED", "nfraruj LED" kullanlrken k alglayc olarak "foto diyot", "foto

    transistr", "foto tristr", "foto triyak" vb. gibi elemanlar kullanlr (ekil 4.7)

    ekil 4.7: eitli optokuplr yaplar

    ekil 4.8de grld gibi bir adet LED tam karsna milimetrik olarak yerletirilmi

    bir fototransistrden olumutur. LED yand zaman transistr iletime geer. LED snk ise

    transistr yaltmdadr.

    ekil 4.8: Bir optokuplor ve iyaps

    4.6.2. Kullanm Alanlar

    Optokuplrler daha ok, iki farkl devre arasnda izolasyonu salamak iin kullanlr

    ok dk gerilimle alan bir devreyle yksek gerilimli bir g devresine

    optokuplr araclyla kumanda edilebilir. Bylelikle tetikleme devresi hibir ekilde zarar

    grmez. Optokuplrler 2000 ile 5000 voltluk gerilimlere dayankl olduundan en hassas

    kontrol sistemlerinde gvenle kullanlr.

    4.6.3. Salamlk Testi

    Uygulamadaki optik kuplrler yukardaki ekil 4.8deki gibi entegre klf iindedir.

    Bir optik kuplrn salaml kontrol edilmek istenirse, ncelikle o optokuplorn katalounu

    ve i balant emasn bulmak gerekir. Daha sonra ierisindeki LED diyodu doru polarma

    ederek, foto transistorn iletken olup olmadn avometre ile kontrol ederiz.

    4.7. Optik Elemanl Uygulama Devreleri

    4.7.1. LDR'li Dimmer

    Lambann parlakln n iddetine gre ayarlayan devre aada verilmitir. Devre

    kondansatrn arj ve dearj olmasndan yararlanarak yaplmtr. Kondansatr pot

    zerinden arj olur. Potansiyemetre minimumda iken lamba en parlak pot maksimumda

  • 42

    ikende lambann parlakl en azdr. Ldr ise lambann parlakln n iddetine gre

    ayarlar (ekil 4.9).

    ekil 4.9: LDR'li Dimmer Devresi

    4.7.2. Karanlkta alan Devre

    Aadaki devrede ortam karardnda LDRnin direnci artar. zerinde den gerilim

    ykselir. Diyak iletime geer triyak tetikler ve lamba yanar. Aydnlk ortamda ise LDRnin

    direnci der, diyak iletime gemez ve lamba sner ( ekil 4.10).

    ekil 4.10: Karanlkta alan devre

    4.7.3. Fototransistrl Karanlkta alan Devre

    Ortam karardnda fototransistr yaltmdadr.2n30904 transistr iletime geer LED

    yanar (ekil 4.11).

  • 43

    ekil 4.11: Fototransistrl karanlkta alan devre

    4.7.4. nfaredli Rle Devresi

    Evimizde kullandmz televizyon uzaktan kumandas ile bu devreye bal alcy

    altrp durdurabiliriz (ekil 4.12).

    ekil 4.12: nfaredli rle devresi

    4.7.5. Optokuplrle Yaplan Devre

    Aadaki devrede digital k ile 12 volt kontrol yaplamaktadr. Optokuplr

    giriinde led blmnde voltaj yok iken, knda transistrn kollektr zerinde 10K

    diren ile snrlanm voltaj vardr optokuplr giriine voltaj uygulandnda transistr

    iletime geer ve direncin kollektr ucuna bal olan ucunu aseye balar, k aktif olur

    (ekil 4.13).

  • 44

    ekil 4.13: Optokuplrle yaplan devre

    nemli Not: Daha nceden ilediimiz ve uygulamalarn yaptmz s sensrl devrelerdeki s sensrleri yerine optik sensrleri koyarak ayn devreleri a duyarl olarak

    yapabiliriz.

    4.8. Optik Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermek

    Optik sensrlerl devrelerde arza genelde optik eleman ile k kayna arasndaki

    iletiimsizlikten ileri gelir. Eer optik eleman zerine alabiliyor ama iletime gemiyor

    ise sensrmzn arzal olma ihtimali yksektir. Bu durumda yaplacak olan sensr ularn

    ksa devre ederek devrenin almasn gzlemlemektir. Daha sonra yaplacak ey ise ilgili

    yerlerde anlatld zere optik eleman salamlk testidir. Devrede kullanlan dier elektonik

    elemanlar da bu teste tabi tutulmaldr.

    Bir optik sensr zerine den k kayna ile grlebilir ya da infrared k retir. Bu

    k alglanmak istenen cisim zerine drlr. Eer optik sensr cisimden yansmal ya da

    reflektrl tipte ise verici ile alc ayn sensr nitesi zerindedir ve geri dnen n miktar

    tanmlanan eik deerine ulatnda k verir. Gnmzde piyasada genellikle kullanlan

    balca sensr tipleri aada grlmektedir. alma prensiplerine baklarak mevcut bir arza

    durumunda gerekli ilemler yaplr.

    Karlkl Tip: Karlkl tip sensrde, cisim alc-verici sensr nitelerinin olduu eksene girdiinde alglama yapar (ekil 4.14).

    ekil 4.14: Karlkl tip optik sensr

    Reflektrden Yansmal Tip: Alc ve verici nitetek bir cihaz iinde dir.Reflektrden yansmal modelde sensr kafasndan yaylan k reflektrden

    yansyarak geri dner. Cisim reflkter ile sensr arasna girdiinde alglanr

    (ekil 4.15).

  • 45

    ekil 4.15: Reflektrden yansmal tip optik sensr

    Cisimden Yansmal Tip: Cisimden geri dnen k kazanm tanmlanan eik deerini getiinde alglama yaplr. Alc ve verici nite tek bir cihaz iindedir

    (ekil 4.16).

    ekil 4.16: Cisimden yansmal tip optik sensr

  • 46

    UYGULAMA FAALYET

    Aadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin optik transdserini/sensrn

    deitirebileceksiniz.

    lem Basamaklar neriler

    Optik sensrn salamlk kontroln yapnz.

    Modldeki ilgili bilgi konularn okuyunuz. Katalog deerlerine gre sensrlerin salamln

    avometre ile kontrol ediniz.

    zerine den a bal olarak sensrlerin direncinin deitiini gzlemleyiniz.

    Optik sensrl uygulama devresi yapnz.

    Modldeki ilgili bilgi konularn okuyunuz. Kullanacanz optik sensrn salamlk

    kontroln yapnz.

    ekil 4.9daki devreyi kurunuz. Optik sensr zerine k dtnde devrenin

    almasn gzlemleyiniz.

    Sensrn alma araln balanan potansiyemetre sayesinde ayarlanabildiini

    grnz.

    ekil 4.9daki devredeki optik sensr yerine baka optik sensr takarak devrenin almasn

    gzlemleyiniz.

    Optik sensrl devrelerde arzay gideriniz.

    Modldeki ilgili bilgi konularn okuyunuz. ekil 4.9daki devrede optik sensrn zerine k

    drerek devrenin alp almadn

    gzlemleyiniz.

    Sensr ularn ksa devre derek devrenin alp almadn gzlemleyiniz.

    Optik sensr skerek avometre ile ohm kademesinde a bal olarak direncinin deiip

    deimediini gzlemeyiniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 47

    LME VE DEERLENDRME

    Bu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz.

    Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc

    yaznz.

    1. Optik sensrler ........................etkisi ile alan devre elemanlardr.

    2. zerine k dtnde direnci azalan, karanlkta ise direnci artan elemana foto diren denir.

    3. Foto diyotlar k etkisi ile ynde iletken olan diyotlardr.

    4. LED diyodun salamlk kontroln yaparken ters polarmada diren gsterir.

    5. LED .diyot anlamna gelir.

    6. LED diyotlarda ksa bacak uzun bacak ise .dur.

    7. nfrared diyotun gzle grlmez .. k yayar.

    8. zellikle televizyon veya mzik setlerinin kumandalarnda kullanlr.

    9. yzeylerine gelen gne n dorudan elektrik enerjisine dntren yariletken maddelerdir.

    10. Gne pilleri de transistr ve diyotlar gibi ....maddelerden yaplmtr.

    11. Optokuplr iki devrenin .. olarak birbirinden ayrlmasnda kullanlr.

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 48

    UYGULAMALI TEST

    Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet,

    kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.

    Deerlendirme ltleri Evet Hayr

    1. Optik sensrn salamlk kontroln yapabildiniz mi?

    2. Optik sensrl uygulama devresi yapabildiniz mi?

    3. Optik sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi?

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

  • 49

    RENME FAALYET-5

    Ses, sensr ve transdserlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilebilecek,

    gerekli uygulama faaliyetini ve salamlk kontrollerini yapabilecek; devrenin ses sensr ve

    transdserleri deitirebilecektir.

    Azmzdan kan konumalarmzn karmzdaki kii tarafndan nasl

    anlalabildiini aratrarak elektronik ortamda bu algnn nasl salandn bir

    rapor haline getiriniz.

    Hazrladnz raporu snfa sununuz.

    5. SES TRANSDSER VE SENSRLER

    Ses bir titireimden ibaret olup suya atlan tan yaratt dalgaya benzer ekilde

    havada bir dalga iletimi eklinde yaylmaktadr. Ses aslnda hava basncndaki deiimdir.

    Konutuumuzda kardmz ses havay titretirerek hava da bir basn deiiklii

    oluturur. Kulak ise bu basn deiikliini kulaklarmzdaki zar ile alglar (ekil 5.1).

    ekil 5.1:Ses dalgalar ve sesin alglanmas

    5.1. Mikrofon

    Meydana gelen herhangi bir ses dalgas mikrofon ile elektriksel titreimlere

    dntrlebilir. Mikrofon ses iaretlerini elektriksel iaretlere dntren transdserdir.

    RENME FAALYET-6

    AMA

    ARATIRMA

  • 50

    5.1.1. Yaps

    Resim5.1: Mikrofon

    Mikrofonlar da tpk kulaklarmz gibi havadaki basn deiikliinin yaratt etkiden

    yararlanarak sesi alglar ve elektrik sinyaline evirir. (Resim 5.1)

    Btn mikrofonlarn yaps, ses dalgalarnn bir diyafram titretirmesi esasna

    dayanmaktadr. Her sesin belirli bir iddeti vardr. Bu ses iddetinin havada yaratt basn

    ses iddeti ile doru orantldr. Gelen hava basncnn byklk ve kklne gre ileri-

    geri titreen diyaframn bu titreimini, elektrik enerjisine evirmek iin deiik yntemler

    kullanlmaktadr. Kullanlan yntemlere gre de mikrofonlara isim verilmektedir.

    5.1.2. alma Prensibi

    Mikrofonlar alma prensiplerine gre eitlere ayrlrlar:

    Dinamik mikrofonlar Kapasitif mikrofonlar eritli (bantl) mikrofonlar Kristal mikrofonlar Karbon tozlu mikrofonlar

    5.1.2.1. Dinamik Mikrofonlar

    Dinamik mikrofonlar ses dalgalar ile hareket eden diyaframa bal bobinin sabit bir

    mknats iinde hareket etmesinden dolay bobin ularnda oluan gerilim deiimine bal

    olarak alr (Resim 5.2).

    Ses dalgalaryla titreen diyafram, bal bulunduu bobini, sabit mknats ierisinde

    ileri-geri hareket ettirir. Sabit mknatsn kutuplar arasnda manyetik alan hatlar vardr.

    Bobin iletkenleri hareket srasnda bu manyetik alan hatlarn kesmektedir. Manyetik alan

    ierisinde hareket eden iletkenin ular arasnda bir gerilim oluur.

    Resim 5.2: Dinamik mikrofon rnekleri

  • 51

    Srekli ileri-geri titreim halinde bulunan bobinde de ses frekansna uygun olarak

    deien bir gerilim oluur. Mikrofon bobini ularnda oluan gerilim, bir ses frekans

    ykseltecine verildiinde, hoparlrden ayn frekansta k alnr. Bylece mikrofona yaplan

    konuma veya melodi kuvvetlendirilmi olarak sese dntrlr. Dinamik mikrofon

    bobininin direnci birka ohm "" kadardr.

    ekil 5.2: Dinamik mikrofonun yaps

    Dinamik mikrofon, ekil 5.2'de grld gibi u blmlerden olumaktadr:

    Diyafram Diyaframa bal hareketli bobin Bobinin ierisinde hareket ettii sabit mknats Empedans uygunluu salayan kk bir transformatr (Baz dinamik

    mikrofonlarda bulunur).

    Dinamik mikrofonlar kullanm srasnda, elektriksel alandan uzak tutulmaldr.

    Dinamik mikrofonlar en ok kullanlan mikrofon trdr.

    5.1.2.2. Kapasitif Mikrofonlar

    ekil 5.3te kapasitif bir mikrofonun yaps grlmektedir. ekilde grld gibi bir

    sabit levha ve bir de hareketli iletken levha arasnda hava boluu braklarak kapasite elde

    edilir. Hareketli levha ayn zamanda diyafram grevi de yapar. Kapasitif mikrofonlar arjl

    bir kondansatrn yk deitirildiinde elektrik akmnn elde edilmesi esasna dayal

    olarak alr. UCC bataryas (1,5-45V) srekli olarak besledii iin kondansatrl mikrofon

    srekli arjldr. Ses dalgalar diyaframa arptnda mekanik titreimler meydana gelir.

    Titreimin plakalar arasndaki hava araln daralp geniletmesiyle kapasite deiimi salar.

    Kapasitenin deimesi ile devreden kk bir akm geer. Devreden geen akm diren

    zerinde bir gerilim dm meydan getirir. Bu gerilim kk olduu iin bir ykselte

    devresiyle ykseltilerek kullanlr.

  • 52

    ekil 5.3: Kapasitif mikrofonun yaps ve eitleri

    Kapasitif mikrofonlar DC akm ile beslenerek kullanldklar ve kk boyutlarda

    retilebildikleri iin robotik almalar iin uygundur.

    Kapasitif mikrofonlarn 50 15.000 Hz arasnda olduka geni bir frekans

    karakteristii vardr.

    Balca u stnlklere sahiptir:

    50 15.000 Hz arasnda olduka geni bir frekans karakteristii vardr. Distorsiyon Parazit oranlar azdr. Empedans byktr (10 - 50 M).

    Bu zelliklere karn u tip dezavantajlar vardr:

    Dier mikrofonlardan farkl olarak, bir besleme kaynana ihtiyac vardr. Ykselte ile mikrofon aras kablonun kapasitif etkisi mikrofon kapasitesini

    etkileyerek parazite neden olur.

    Bu etkiyi azaltmak amacyla mikrofon iine bir ykselte konur. Kapasitif mikrofonlarn devreye balants ekil 5.3te grld gibi DC beslemeli

    olarak yaplr. Mikrofonun plkalarna uygulanan DC, modele gre 1,5 - 48 V arasnda

    deimektedir. Gnmzde yaygn olarak kullanlan kapasitif mikrofonlarn DC

    beslemesinde bir ya da iki adet kalem pil bulunur.

    5.1.2.3. eritli (Bantl) Mikrofonlar

    erit mikrofonlar ok hassas yapldrlar, sarsntdan, hava akmndan, etkilenirler ve

    grltl k verirler. Bu nedenle, kullanrken fazla sarsmamaya dikkat etmek gerekir.

    Rzgarl havalarda da, ak havada kullanlmamaldr. Hassas olmas nedeniyle, dk

    frekansl sesleri (bas) dahi rahat alr ve frekans karakteristii genitir.

    almalar dinamik mikrofonlar gibi manyetik alan esasna dayal mikrofonlardr.

    ekil 5.4 te grld gibi manyetik alan iine yerletirilmi ince bir alminyum ya da

    kalay levhaya ses sinyalleri arpnca, manyetik alan iinde hareket eden levhada ses frekansl

    akm oluur. eritli mikrofonlarn empedeans ok dk, kaliteleri yksektir. Sarsntdan,

    rzgrdan olumsuz etkilendiklerinden kapal ortamlarda kullanlr.

  • 53

    ekil 5.4: eritli mikrofon ve yaps

    5.1.2.4. Kristal Mikrofonlar

    ekil 5.5: Kristal mikrofonun yaps

    Kristal mikrofonlar, piezoelektrik olayndan yararlanlarak yaplan mikrofonlardr.

    Quartz ve Roel (Rochell) tuz kistallerine basn uygulandnda iki tarafna tutturulan

    elektrotlar arasnda bir gerilim olumaktadr. (ekil 5.5)

    Kristal mikrofonlar balca u zelliklere sahiptir:

    Salam yapldrlar. Hassasiyetleri olduka iyidir. Frekans karakteristii ok geni saylmaz. 50-10.000 Hz arasndadr. rettikleri gerilim yeterli byklkte olmad iin mikrofon ii ykselte ile

    kullanlr.

  • 54

    5.1.2.5. Karbon Tozlu Mikrofonlar

    ekil 5.6: Karbon tozlu mikrofonun yaps

    Karbon tozlu mikrofonlar ekil 5.6da grld gibi bir hazne iinde doldurulan

    karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyaframdan olumutur. Ses dalgalar alminyum

    diyaframa arpnca titreerek karbon zerreciklerinin skp gevemesine yol aar. Tozlar

    sknca akmn yolu ksalacandan diren azalr. Tozlar geveyince ise akmn yolu

    uzayacandan diren ykselir. te bu ilem esnasnda sesin iddetine gre karbon

    tozlarndan geen akm deiken zellik gsterir. Karbon tozlu mikrofonlarn alabilmesi

    iin bir DA besleme kaynana gereksinim vardr. Bu tip mikrofonlarn empedanslar 50

    ohm dolaynda olup ok kktr. Kmr tozlarnn zamanla tortulaarak zelliklerini

    yitirmeleri nedeniyle de, bugn kullanm tercih edilmemektedir.

    Bununla beraber, birok telefonun mikrofon kapsl, halende karbonlu mikrofon

    yapsndadr.

    5.1.3. Kullanm Alanlar

    Btn sesli haberleme sistemlerinde kullanlmakla birlikte mikrofonlar kayt

    sistemlerinde, radyo televizyon yaynclnda, ses duyarl elektronik devrelerde alarm

    sistemlerinde kullanlrlar.

    5.1.4. Salamlk Testi

    Mikrofonlara salamlk testi uygularken ncelikle mikrofonun zelliine gre

    direncine baklr. Katalogda ya da zerinde belirtilen diren deerlerini avometre ile kontrol

    ederiz. Daha sonra mikrofonun kna bir preamplifikatr (ok kk sinyalleri ykselten

    ykseltici) balarz. Preamplifikatrn kna da bir osilaskop balayarak mikrofona ses

    dalgas veririz. Uyguladmz seslere gre osilaskop ekrann da AC titreimler oluuyorsa

    mikrofonumuz salamdr.

    5.2. Hoparlr Elektriksel sinyallerini ses sinyallerine eviren elemanlara hoparlr denir (ekil

    5.7).

  • 55

    ekil 5.7: Hoparlr ve sembol

    5.2.1. Yaps

    Genel olarak hoporlrler mknats ve mknats etrafna yerletirilen bir bobin ve

    hareketli diyaframdan oluur.

    5.2.2. alma Prensibi

    Hoparlrler alma prensiplerine gre eitlere ayrlrlar:

    5.2.2.1. Dinamik (Hareketli Bobinli) Hoparlrler

    ekil 5.8: Hoparlrn yaps

    ekilde 5.8de grld gibi dinamik hoparlrler, bobin, mknats, kon (diyafram)

    gibi elemanlarn birleiminden olumutur. Bu elemanlarda demirden yaplm bir silindirin

    ortasna doal mknats yerletirilmitir. Mknatsla yumuak demir arasndaki hava aralna

    ise hoparlr diyaframnn uzants zerine sarlm bobin konmutur.

    Bobinin sarld diyaframn alt ksm bir sspansiyon (esnek tayc) ile gvdeye

    tutturulmutur. Bobin, sspansiyonlar sayesinde hava aralnda rahata hareket

    edebilmektedir. Hoparlrlerde kon iki tanedir. Geni apl olan darda, kk apl olan

    ortadadr. Byk kon kaln (bas) sesleri, kk kon ise ince (tiz) sesleri oluturur.

    5.2.2.2. Piezoelektrik (Kristal) Hoparlrler

    ekil 5.3te yaplar grlen piezoelektrik hoparlrler izgi biiminde, birbirine kar

    polarize edilmi, bklgen piezooksit (kurun, elmas, titan karm) maddeden yaplmdr.

  • 56

    eritlere akm uygulandnda, boyut uzayp ksalr ve kardakini itip eker. Bu titreim ise

    esnek membran hareket ettirerek ses oluur. Piezoelektrik hoparlrler daha ok yksek

    frekansl seslerin elde edilmesinde (kolonlarn tweeterlarnda) ve kulaklklarda

    kullanlmaktadr. Ayn zamanda dijital saatlerde kullanlan hoparlrlerde buzzer olarak

    piezoelektrik esasna gre alr.

    Resim 5.3: Piezoelektrik hoparlrler

    5.2.3. Kullanm Alanlar

    Elektrik sinyallerinin sese evrilmesinin istenildii her yerde kullanlr. Televizyon ve

    radyolarda, alarm devrelerinde, elektronik devrelerde, sahne ve mzik sistemlerinde vs.

    yerlerde oklukla kullanlr.

    5.2.4. Salamlk Testi

    Avometre Ohm konumuna (200 ohm) alnarak yaplr. Yaplan lmde zerinde

    yazl olan diren deeri (4,8,16 Ohm gibi) okunmaldr. Bunun yannda lm esnasnda

    hoparlr bobini, membran bir miktar titretirmelidir. ok kk bir ses karmaldr.

    5.3. Pre-Amplifikatr Uygulama Devresi

    Pre amplifikatr, kaynaktan (pikap, gitar, CD alar gibi) alnan ses sinyallerinin g

    amplifikatrne aktarlmadan nce kuvvetlendirildii bir amplifikatr eididir. Bir

    potansiyometre vastas ise, ses kontrolnn yapld, g amplifikatrne hangi kaynaktan

    sinyal yollanacann seildii bir mekanizmaya sahiptir. Bunlarn yansra ton kontrolleri

    (bas ve tiz iin), hoparlr ,balans ayar gibi eitli ek ilevleri de ierebilir

    Aada verilen her iki devrede bu amala kullanlabilir (ekil 5.9, ekil 5.10).

    ekil 5.9: Mini Pre-Amplifikatr uygulama devresi

  • 57

    5.3.1. Pre-Amplifikatr Devresi

    ekil 5.10: Pre-Amplifikatr uygulama devresi

    5.4. Ses Kontroll Uygulama Devresi

    ekil 5.11deki devrede mikrofonun dardan alglad seslerle led diodlari deiik

    bir grnt ierisinde harekete geirir. Yani bir Vu-metre gibi calisir. Vu - metreden fark ise

    mikrofon sayesinde dardan alnan sesler elektrik sinyaline evrilir ve IC2 (LM3915) led

    diodlar kendisine gelen elektrik sinyalinin siddetine gore yakar ya da sndrr.

    ekil 5.11: Ses kontroll uygulama devresi

    5.5. Ses Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermek

    Yaplan devrelerde devre arzasn giri ve k nitelerinde aramak, arzay

    bulmadaki en nemli etkendir. Kullandmz mikrofon ya da hoporlrlerin salamlk

    kontrollerini konu anlatmlarnda olduu yapnz.Arzal niteyi katolog bilgilerine bakarak

    deitiriniz.Bunu yaparken deitirdiimiz nitenin mevcut kullanlan ile ayn zellikte

    olmasna dikkat ediniz.Sorun giderilemedii ise kullanlan dier elektronik elemanlarn

    salamlk testi yaplmaldr.

  • 58

    UYGULAMA FAALYET

    Aadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin ses transdserini/sensrn

    deitirebileceksiniz.

    lem Basamaklar neriler

    Mikrofon ve hoparlrn salamlk kontroln yapnz.

    ncelikle bilgi konularn okuyunuz. Elinizdeki mikrofonlarn katalog bilgilerini

    inceleyiniz.

    Setiiniz mikrofonun katalog bilgilerine gre avometre ile salamln kontrol ediniz.

    Deney setinde bulunan amplifikatrn mikrofon giriine balayarak almasn gzlemleyiniz.

    Elinizdeki hoparlrleri katalog bilgilerini

    inceleyiniz.

    Setiiniz hoparlrn katalog bilgilerine gre multimetre ile salamln kontrol ediniz.

    Deney setinde bulunan amplifikatrn hoparlr kna balayarak almasn gzlemleyiniz.

    Preamplifikatr devresi yapnz.

    ekildeki devre elemanlarn temin ediniz. ekil 5.10daki devreyi kurunuz. Kullanacamz aygt devreye balayarak devre

    kn amplifikatre balaynz.

    Sesin hoporlerlerden ykselerek ktn grnz.

    Ses transdser ve sensr devrelerinin arzasn gideriniz.

    ncelikle bilgi konularn okuyunuz. Ses transdser ve sensrlerinin salamlk

    kontrolnn nasl yapldn hatrlaynz.

    Avometre ile devrede kullanlan sensrlerin salamlk kontroln yapnz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 59

    LME VE DEERLENDRME

    Bu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz.

    Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc

    yaznz.

    1. Hava basncndaki titreimsel deiimlere denir.

    2. Mikrofon . iaretlerini .. iaretlere dntren transduserdir.

    3. Dinamik mikrofonlar alan prensibine gre alr.

    4. . en ok kullanlan mikrofon trdr.

    5. . DC akm ile beslenerek kullanldklar ve kk boyutlarda retilebildikleri iin robotik almalar iin uygundur.

    6. Kapasitif mikrofonlar ses sinyallerine gre kapasitesi deien bir .. gibi alr.

    7. eritli mikrofonlarla ..mikrofonlarn yaplar birbirine benzer.

    8. . ok hassas yapldrlar, sarsntdan, hava akmndan, etkilenirler ve grltl k verirler.

    9. bir hazne iinde doldurulan karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyaframdan olumutur.

    10. Hoparlrler .sinyalini ses sinyaline evirir.

    11. Hoparlrn salamlk testinde kullanrz.

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

    LME VE DEERLENDRME

  • 60

    UYGULAMALI TEST

    Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet,

    kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.

    Deerlendirme ltleri Evet Hayr

    1. Mikrofon ve hoparlrn salamlk kontroln yapabildiniz mi?

    2. Preamplifikatr devresi yapabildiniz mi?

    3. Ses transduser ve sensr devrelerinin arzasn giderebildiniz mi?

    DEERLENDRME

    Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz.

    Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz

    Evet ise Modl deerlendirmeye geiniz.

  • 61

    MODL DEERLENDRME Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc

    yaznz.

    1. Etrafmzdaki fiziksel deiiklikleri alglayan elemanlaraBu deiiklikleri elektriksel sinyallere eviren elemanlara ise..denir.

    2. Ortamdaki s deiiklikleri alglayan elektronik elemanlara .......... sensr denir. 3. Scaklk ile elektriksel direnci deien elemanlara genel olarak . denir. 4. Scaklk arttka direnci artan eleman..................................... dir . 5. Scaklk arttka direnci azalan eleman..................................... dir . 6. Yksek scaklklarn tespitinde daha ok ....................... kullanlr. 7. Ortamdaki s deiikliine gre ularnda gerilim oluan elemana ..................... denir. 8. .iki farkl s katsaysna sahip metalin birletirilmesi ile oluur. 9. Aralarnda elektriksel balantnn olmad veya sensrle alglanacak cismin birbirini

    gremedii durumlar da kullanlr.

    10. inden akm geen bobinin evresinde ..alan oluur. 11. Bobinin ierisindeki nvenin hareket etmesi bobinden geen deiime

    sebep olur.

    12. Gnlk hayatmzda manyetik sensrler daha ok ..tespitinde kullanlr. 13. Elektronik devreli manyetik sensrler evresine srekli .. alan yayar. 14. Elektronik devreli manyetik sensrlerin etki alanna bir .. girdiinde bobinin

    devreden ektii akmda art olur.

    15. Elektronik devreli manyetik sensrler genelde olarak kullanlrlar. 16. Alan etkili manyetik transdserler gerilimle alr. 17. zerine uygulanan kuvvete gre elektriksel zelliklerinde deime gsteren

    elemanlara ..sensr denir.

    18. Bir kondasatrn kapasitesi deitiinde buna bal olarak AC akma kar gsterdii deiir.

    19. .. esneyebilen bir tabaka zerine ince bir telin veya eridin ok kuvvetli bir yaptrc ile yaptrlmasndan olumutur.

    20. Strain gage sensrlerin zerine kuvvet uygulandnda zerindeki telin boyunda oluur.

    21. . daha ok elektronik terazilerin yapmnda kullanlan basn sensrdr.

    22. zerine uygulanan basnca bal olarak gerilim reten kristal yapl sensrlere basn sensrleri denir.

    23. . alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddeler kullanlr

    24. Optik sensrler ........................etkisi ile alan devre elemanlardr. 25. zerine k dtnde direnci azalan, karanlkta ise direnci artan

    elemana foto diren denir

    26. Foto diyotlar k etkisi ile ynde iletken olan diyotlardr.

    MODL DEERLENDRME

  • 62

    27. LED diyodun salamlk kontroln yaparken ters polarmada diren gsterir.

    28. LED .diyot anlamna gelir. 29. LED diyotlarda ksa bacak uzun bacak ise .dur 30. nfrared diyotun gzle grlmez .. k yayar. 31. zellikle televizyon veya mzik setlerinin kumandalarnda

    kullanlr.

    32. yzeylerine gelen gne n dorudan elektrik enerjisine dntren yariletken maddelerdir.

    33. Gne pilleri de transistr ve diyotlar gibi ....maddelerden yaplmtr. 34. Optokuplr iki devrenin .. olarak birbirinden ayrlmasnda kullanlr. 35. Hava basncndaki titreimsel deiimlere denir. 36. Mikrofon . iaretlerini .. iaretlere dntren transduserdir 37. Dinamik mikrofonlar alan prensibine gre alr. 38. . en ok kullanlan mikrofon trdr. 39. . DC akm ile beslenerek kullanldklar ve kk boyutlarda

    retilebildikleri iin robotik almalar iin uygundur.

    40. Kapasitif mikrofonlar ses sinyallerine gre kapasitesi deien bir .. gibi alr.

    41. eritli mikrofonlarla ..mikrofonlarn yaplar birbirine benzer. 42. . ok hassas yapldrlar, sarsntdan, hava akmndan,

    etkilenirler ve grltl k verirler.

    43. bir hazne iinde doldurulan karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyaframdan olumutur

    44. Hoparlrler .sinyalini ses sinyaline evirir. 45. Hoparlrn salamlk testinde kullanrz.

    Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

    46. Ortamdaki fiziksel bir deiiklii aadakilerden hangisi ile alglayabiliriz? A) Transistr B) Tristr C) Transdser D) Triyak

    47. Aadaki kelimelerden hangi ikisi e anlaml kabul edilebilir? I. Sensr

    II. Transistr III. Diyak IV. Transdser

    A) I-II B) II-III C) I-IV D) II-IV

  • 63

    48. Bir uygulamada kullanacamz sensr seerken ilk nce hangi lt belirlemeliyiz.?

    A) Alglanacak unsuru B) Fiyat C) Duyarll D) Kararll

    49. Scaklk arttka direnci den eleman aadakilerden hangisidir? A) PTC B) NTC C) LDR D) LED

    50. Aktif sensrler dardan besleme gerilimine ihtiya duymayan sensrlerdir. Buna gre aadakilerden hangisi aktif sensrdr?

    51. Yk hcresi 52. Isl ift 53. Optokuplr 54. Termokupl

    55. Bir bobinin iindeki nvenin hareketi ile aadakilerden hangisi deiir? A) Bobinin indktans B) Bobinin kapasitans C) Bobinin uzunluu D) Bobinin kesiti

    56. Toprak altndaki metallerin tespitinde aadakilerden hangisi kullanlr? A) Basn sensrleri B) Arlk sensrleri C) Optik sensrler D) Manyetik sensrler

    57. Bir iletkenin basn ile kesiti azalrsa aadakilerden hangileri sylenebilir? I- Direnci Artar II- II-Direnci Azalr III- Boyu Uzar

    A) Yalnz I B) Yalnz II C) I-III D) II-III

  • 64

    58. Aadakilerden hangisinin k ile direnci deiir? A) LDR B) NTC C) LED D) Diyak

    59. ki devre arasndaki elektriksel balanty kesmek iin hangisini kullanmalyz? A) Optokuplr B) Strain gage C) Yk hcresi D) Transistr

    60. Kulaklarmz aadakilerden hangisine benzetilebilir? A) Hoparlr B) Mikrofon C) Foto diyot D) LDR

    61. Elektronik gstergeli terazilerde hangi sensrler kullanlmaktadr? A) Yk hcresi B) Termokupl C) Optokuplr D) Optik sensr

    62. Dijital fotoraf makinelerinde kullanlan sensrler aadakilerden hangi snfa girer? A) Scaklk sensr B) Basn sensr C) Optik sensr D) Ses sensr

    63. ok yksek scaklklar lmek iin aadakilerden hangisi kullanlmaldr? A) PTC B) NTC C) Optokuplor D) Termokupl

    64. Yalnz geceleri alan sokak lambalarnda hangi sensr kullanlm olabilir? A) LDR B) Yk hcresi C) Dinamik mirofon D) Manyetik sensr

  • 65

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap

    verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.

    Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki modle gemek iin retmeninize bavurunuz.

  • 66

    CEVAP ANAHTARLARI

    RENME FAALYET-1N CEVAP ANAHTARI

    1 Sensr-Transdser

    2 Is sensr

    3 Is Transdseri

    4 PTC

    5 NTC

    6 Termokupl

    7 Termokupl

    8 Termokupl

    RENME FAALYET-2 NN CEVAP ANAHTARI

    1 Manyetik Transdser

    2 Manyetik alan

    3 Akm

    4 Metallerin

    5 M.Alan

    6 Metal

    7 Metal Dedektr

    8 DC

    RENME FAALYET-3 N CEVAP ANAHTARI

    1 Basn

    2 Diren

    3 Straingage

    4 Uzama

    5 Load cell

    6 Piezo elektrik

    7 Piezo elektrik

    CEVAP ANAHTARLARI

  • 67

    RENME FAALYET-4 N CEVAP ANAHTARI

    1 Ik

    2 Fotodiren

    3 Ters

    4 Sonsuz

    5 Ik yayan

    6 Katot Anod

    7 Kzl k

    8 nfared Diyot

    9 Gne Pili

    10 Yar letken

    11 Bamsz

    RENME FAALYET-5N CEVAP ANAHTARI

    1 Ses

    2 Ses -Elektrik

    3 Manyetik

    4 Dinamik

    5 Kapasitif

    6 Kondansatr

    7 Dinamik

    8 eritli

    9 Karbon mikrofon

    10 Elektrik

    11 Avometre

  • 68

    MODL DEERLENDRME TESTNN CEVAP ANAHTARI

    1 Sensr-Transdser

    2 Is sensr

    3 Is Transdseri

    4 PTC

    5 NTC

    6 Termokupl

    7 Termokupl

    8 Termokupl

    9 Manyetik Transdser

    10 Manyetik alan

    11 Akm

    12 Metallerin

    13 M.Alan

    14 Metal

    15 Metal Dedektr

    16 DC

    17 Basn

    18 Diren

    19 straingage

    20 Uzama

    21 Load cell

    22 Piezo elektrik

    23 Piezo elektrik

    24 Ik

    25 Fotodiren

    26 Ters

    27 Sonsuz

    28 Ik yayan

    29 Katot Anod

    30 Kzl k

    31 nfared Diyot

    32 Gne Pili

    33 Yar letken

    34 Bamsz

    35 Ses

    36 Ses -Elektrik

    37 Manyetik

    38 Dinamik

    39 Kapasitif

    40 Katot Anod

    41 Kondansatr

    42 Dinamik

    43 eritli

  • 69

    44 Karbon mikrofon

    45 Elektrik

    46 Avometre

    47 C

    48 A

    49 B

    50 B

    51 A

    51 D

    53 D

    54 A

    55 A

    56 B

    57 A

    58 C

    59 D

    60 A

  • 70

    KAYNAKA

    ZDEMR Ali, Endstriyel Elektronik, BirsenYaynevi, stanbul, 2001. E.A.Parr, Endstriyel Kontrol El Kitab, Cilt 1,MEB Yaynevi, Ankara, 1996. ETN Kadir, Endstriyel Elektronik, Birsen Yaynevi, stanbul, 2002. PASTACI Halit, Elektrik ve Elektronik lmeleri, Birsen Yaynevi, stanbul,

    2001.

    NACAR Mahmut, Elektrik ve Elektronik lmeleri, Birsen Yaynevi, stanbul, 2000.

    KAYNAKA