opmaak met foto's

of 156 /156
1

Author: kelly-cogen

Post on 07-Aug-2015

48 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  1. 1. 1
  2. 2. 2 Inhoud 1 Wat maakt dierentuinen aantrekkelijk? .......................................................10 1.1 12 regels voor aantrekkelijke dierenverblijven.................................................... 10 1.1.1 (Ruimtelijke) nabijheid mogelijk maken ........................................................ 10 1.1.2 Voelbare nabijheid overbrengen (het immersieprincipe)............................ 10 1.1.3 Zichtbaarheid waarborgen zichtbeperkingen vermijden .......................... 11 1.1.4 Esthetische verblijven tonen ........................................................................... 11 1.1.5 Natuurlijk of naturalistisch (= met-de-natuur-vergelijkbaar) vormgeven.. 11 1.1.6 Ruimtelijke grootsheid oproepen ................................................................ 12 1.1.7 Een veelvoud aan inkijkjes aanbieden............................................................ 12 1.1.8 Aandacht hebben voor de dier-mens-positie................................................. 13 1.1.9 Afleidingen vermijden (het vermijden van concurrerende prikkels).......... 13 1.1.10 De observatieplaats van de bezoeker uitnodigend maken........................ 13 1.1.11 Aandacht sturen............................................................................................ 13 1.1.12 Infotainment niet vergeten (informatie en educatie)............................. 14 1.2 Masterplan verblijf................................................................................................... 14 2 Algemene informatie......................................................................................15 2.1 12 Vrijheden ............................................................................................................. 15 2.2 Huisvesting............................................................................................................... 15 2.3 Dieet .......................................................................................................................... 16 2.4 Sociaal ....................................................................................................................... 16 2.4.1 Introductie......................................................................................................... 16 2.4.2 Mixed-species exhibits ..................................................................................... 16 2.4.3 Mixed-species rotation (immersion) exhibits................................................ 19 2.5 Maten voor dierenwelzijn ....................................................................................... 21 2.5.1 Fysiologie........................................................................................................... 21 2.5.2 Fitness............................................................................................................. 21 2.5.3 Stereotiep gedrag.............................................................................................. 22 2.5.4 Abnormaal gedrag ............................................................................................ 23 2.5.5 Het belang van natuurlijk gedrag .................................................................... 23 2.5.6 Keuzes maken en voorspelbaarheid ............................................................... 24 2.6 Enrichment............................................................................................................... 24 2.6.1 Definitie ............................................................................................................. 24 2.6.2 Problemen bij verrijking .................................................................................. 25 2.6.3 Verrijkingsplan ................................................................................................. 26 2.6.4 Environmental enrichment (omgevingsenrichment) ................................... 26 2.6.5 Voedselenrichment........................................................................................... 27 2.6.6 Novelty enrichment.......................................................................................... 27 2.6.7 Enrichment voor hoefdieren vraagt speciale aandacht................................. 27 2.6.8 Extra nood aan enrichment ............................................................................. 27 2.6.9 Veiligheid met betrekking tot enrichment ..................................................... 28 2.6.10 Environmental enrichment integreren in een immersion exhibit............ 29 3 Tapir ...............................................................................................................34 3.1 Biofiche ..................................................................................................................... 34 3.1.1 Zintuigen............................................................................................................ 34
  3. 3. 3 3.1.2 Vocalisatie ......................................................................................................... 34 3.1.3 Thermoregulatie............................................................................................... 34 3.1.4 Markeren ........................................................................................................... 34 3.1.5 Zwemmen.......................................................................................................... 34 3.1.6 Normale dagbudget .......................................................................................... 34 3.2 Verblijf....................................................................................................................... 35 3.2.1 Temperatuur..................................................................................................... 35 3.2.2 Licht en schaduw .............................................................................................. 35 3.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving ......................................................... 35 3.2.4 Buitenperk......................................................................................................... 35 3.2.5 Binnenverblijf ................................................................................................... 36 3.2.6 Zwembad/vijver ............................................................................................... 36 3.2.7 Barrire.............................................................................................................. 37 3.3 Dieet .......................................................................................................................... 39 3.3.1 Eten.................................................................................................................... 39 3.3.2 Drinken.............................................................................................................. 39 3.4 Sociaal ....................................................................................................................... 40 3.4.1 Sociale groepen................................................................................................. 40 3.4.2 Introductie......................................................................................................... 40 3.4.3 Mixed-species.................................................................................................... 40 3.4.4 Abnormaal gedrag ............................................................................................ 40 3.5 Reproductie .............................................................................................................. 41 3.5.1 Dracht ................................................................................................................ 41 3.5.2 Geslachtsrijp...................................................................................................... 41 3.5.3 Oestruscyclus .................................................................................................... 41 3.5.4 Geboorte-interval ............................................................................................. 41 3.5.5 Geboorte en moederlijke zorg ......................................................................... 41 3.5.6 Geboorteomgeving ........................................................................................... 41 3.6 Enrichment............................................................................................................... 42 3.6.1 Environmental enrichment.............................................................................. 42 3.6.2 Voedselenrichment........................................................................................... 42 3.6.3 Novelty enrichment.......................................................................................... 42 3.6.4 Sociaal enrichment ........................................................................................... 43 3.6.5 Sensorisch enrichment (auditorisch, visueel, olfactorisch, tactiel).............. 43 3.6.6 Training/menselijke interactie: ...................................................................... 43 3.6.7 Voorbeelden enrichment ................................................................................. 43 3.7 Eigen ontwerp verblijf tapir, reuzenmiereneter, capibara................................... 46 4 Reuzenmiereneter..........................................................................................48 4.1 Biofiche ..................................................................................................................... 48 4.1.1 Zintuigen............................................................................................................ 48 4.1.2 Vocalisatie ......................................................................................................... 48 4.1.3 Thermoregulatie............................................................................................... 48 4.1.4 Markeren ........................................................................................................... 48 4.1.5 Zwemmen.......................................................................................................... 48 4.1.6 Normale dagbudget .......................................................................................... 48 4.2 Verblijf....................................................................................................................... 49 4.2.1 Temperatuur..................................................................................................... 49 4.2.2 Licht en schaduw .............................................................................................. 49
  4. 4. 4 4.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving ......................................................... 49 4.2.4 Buitenperk......................................................................................................... 49 4.2.5 Binnenverblijf ................................................................................................... 50 4.2.6 Zwembad/vijver ............................................................................................... 50 4.2.7 Barrire.............................................................................................................. 50 4.3 Dieet .......................................................................................................................... 51 4.3.1 Eten.................................................................................................................... 51 4.3.2 Drinken.............................................................................................................. 51 4.4 Sociaal ....................................................................................................................... 52 4.4.1 Sociale groepen................................................................................................. 52 4.4.2 Introductie......................................................................................................... 52 Ook deze introductie moet volgens de algemene regels verlopen:............................ 52 4.4.3 Mixed-species.................................................................................................... 52 4.4.4 Abnormaal gedrag ............................................................................................ 52 4.5 Reproductie .............................................................................................................. 53 4.5.1 Dracht ................................................................................................................ 53 4.5.2 Geslachtsrijp...................................................................................................... 53 4.5.3 Oestruscyclus .................................................................................................... 53 4.5.4 Geboorte-interval ............................................................................................. 53 4.5.5 Geboorte en moederlijke zorg ......................................................................... 53 4.5.6 Geboorteomgeving ........................................................................................... 53 4.6 Enrichment............................................................................................................... 54 4.6.1 Environmental enrichment.............................................................................. 54 4.6.2 Voedselenrichment........................................................................................... 54 4.6.3 Novelty enrichment.......................................................................................... 54 4.6.4 Sociaal enrichment ........................................................................................... 54 4.6.5 Training/menselijke interactie: ...................................................................... 54 4.6.6 Voorbeelden enrichment ................................................................................. 55 4.7 Eigen ontwerp verblijf tapir, reuzenmiereneter, capibara................................... 57 5 Capibara..........................................................................................................59 5.1 Biofiche ..................................................................................................................... 59 5.1.1 Zintuigen............................................................................................................ 59 5.1.2 Vocalisatie ......................................................................................................... 59 5.1.3 Thermoregulatie............................................................................................... 59 5.1.4 Markeren ........................................................................................................... 59 5.1.5 Zwemmen.......................................................................................................... 59 5.1.6 Normale dagbudget .......................................................................................... 59 5.2 Verblijf....................................................................................................................... 60 5.2.1 Temperatuur..................................................................................................... 60 5.2.2 Licht en schaduw .............................................................................................. 60 5.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving ......................................................... 60 5.2.4 Buitenperk......................................................................................................... 60 5.2.5 Binnenverblijf ................................................................................................... 60 5.2.6 Zwembad/vijver ............................................................................................... 61 5.2.7 Barrire.............................................................................................................. 61 5.3 Dieet .......................................................................................................................... 62 5.3.1 Eten.................................................................................................................... 62 5.3.2 Drinken.............................................................................................................. 62
  5. 5. 5 5.4 Sociaal ....................................................................................................................... 63 5.4.1 Sociale groepen................................................................................................. 63 5.4.2 Introductie......................................................................................................... 63 5.4.3 Mixed-species.................................................................................................... 63 5.4.4 Abnormaal gedrag ............................................................................................ 63 5.5 Reproductie .............................................................................................................. 64 5.5.1 Dracht ................................................................................................................ 64 5.5.2 Geslachtsrijp...................................................................................................... 64 5.5.3 Oestruscyclus .................................................................................................... 64 5.5.4 Geboorte-interval ............................................................................................. 64 5.5.5 Geboorte en moederlijke zorg ......................................................................... 64 5.5.6 Geboorteomgeving ........................................................................................... 64 5.6 Enrichment............................................................................................................... 65 5.6.1 Environmental enrichment.............................................................................. 65 5.6.2 Voedselenrichment........................................................................................... 65 5.6.3 Novelty enrichment.......................................................................................... 65 5.6.4 Sociaal enrichment ........................................................................................... 65 5.6.5 Training/menselijke interactie........................................................................ 65 5.6.6 Enrichment voorbeeld...................................................................................... 65 5.7 Eigen ontwerp verblijf tapir, reuzenmiereneter, capibara................................... 66 6 Neusbeer.........................................................................................................68 6.1 Biofiche ..................................................................................................................... 68 6.1.1 Zintuigen............................................................................................................ 68 6.1.2 Vocalisatie ......................................................................................................... 68 6.1.3 Thermoregulatie............................................................................................... 68 6.1.4 Markeren ........................................................................................................... 68 6.1.5 Zwemmen.......................................................................................................... 68 6.1.6 Normale dagbudget .......................................................................................... 68 6.2 Verblijf....................................................................................................................... 69 6.2.1 Temperatuur..................................................................................................... 69 6.2.2 Licht en schaduw .............................................................................................. 69 6.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving ......................................................... 69 6.2.4 Buitenperk......................................................................................................... 69 6.2.5 Binnenverblijf ................................................................................................... 70 6.2.6 Vijver/beek........................................................................................................ 70 6.2.7 Barrire.............................................................................................................. 70 6.3 Dieet .......................................................................................................................... 71 6.3.1 Eten.................................................................................................................... 71 6.3.2 Drinken.............................................................................................................. 71 6.4 Sociaal ....................................................................................................................... 72 6.4.1 Sociale groepen................................................................................................. 72 6.4.2 Introductie......................................................................................................... 72 6.4.3 Mixed-species.................................................................................................... 72 6.4.4 Abnormaal gedrag ............................................................................................ 72 6.5 Reproductie .............................................................................................................. 74 6.5.1 Dracht ................................................................................................................ 74 6.5.2 Geslachtsrijp...................................................................................................... 74 6.5.3 Oestruscyclus .................................................................................................... 74
  6. 6. 6 6.5.4 Geboorte-interval ............................................................................................. 74 6.5.5 Geboorte en moederlijke zorg ......................................................................... 74 6.5.6 Geboorteomgeving ........................................................................................... 74 6.6 Enrichment............................................................................................................... 75 6.6.1 Environmental enrichment.............................................................................. 75 6.6.2 Voedselenrichment........................................................................................... 75 6.6.3 Novelty enrichment.......................................................................................... 75 6.6.4 Sociaal enrichment ........................................................................................... 76 6.6.5 Sensorisch enrichment (auditorisch, visueel, olfactorisch, tactiel).............. 76 6.6.6 Voorbeelden enrichment ................................................................................. 76 6.7 Eigen ontwerp verblijf neusbeer, pekari................................................................ 78 7 Witlippekari ...................................................................................................79 7.1 Biofiche ..................................................................................................................... 79 7.1.1 Zintuigen............................................................................................................ 79 7.1.2 Vocalisatie ......................................................................................................... 79 7.1.3 Thermoregulatie............................................................................................... 79 7.1.4 Markeren ........................................................................................................... 79 7.1.5 Zwemmen.......................................................................................................... 79 7.1.6 Normale dagbudget .......................................................................................... 79 7.2 Verblijf....................................................................................................................... 80 7.2.1 Temperatuur..................................................................................................... 80 7.2.2 Licht en schaduw .............................................................................................. 80 7.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving ......................................................... 80 7.2.4 Buitenperk......................................................................................................... 80 7.2.5 Binnenverblijf ................................................................................................... 80 7.2.6 Vijver/beek........................................................................................................ 81 7.2.7 Barrire.............................................................................................................. 81 7.3 Dieet .......................................................................................................................... 82 7.3.1 Eten.................................................................................................................... 82 7.3.2 Drinken.............................................................................................................. 82 7.4 Sociaal ....................................................................................................................... 83 7.4.1 Sociale groepen................................................................................................. 83 7.4.2 Introductie......................................................................................................... 83 7.4.3 Mixed-species.................................................................................................... 83 7.4.4 Abnormaal gedrag ............................................................................................ 83 7.5 Reproductie .............................................................................................................. 84 7.5.1 Dracht ................................................................................................................ 84 7.5.2 Geslachtsrijp...................................................................................................... 84 7.5.3 Oestruscyclus .................................................................................................... 84 7.5.4 Geboorte-interval ............................................................................................. 84 7.5.5 Geboorte en moederlijke zorg ......................................................................... 84 7.5.6 Geboorteomgeving ........................................................................................... 84 7.6 Enrichment............................................................................................................... 85 7.6.1 Environmental enrichment.............................................................................. 85 7.6.2 Voedselenrichment........................................................................................... 85 7.6.3 Sociaal enrichment ........................................................................................... 85 7.6.4 Sensorisch enrichment (auditorisch, visueel, olfactorisch, tactiel).............. 85 7.6.5 Enrichment voorbeeld...................................................................................... 85
  7. 7. 7 7.7 Eigen ontwerp verblijf neusbeer en pekari ........................................................... 86 8 Mara................................................................................................................87 8.1 Biofiche ..................................................................................................................... 87 8.1.1 Zintuigen............................................................................................................ 87 8.1.2 Vocalisatie ......................................................................................................... 87 8.1.3 Thermoregulatie............................................................................................... 87 8.1.4 Markeren ........................................................................................................... 87 8.1.5 Zwemmen.......................................................................................................... 87 8.1.6 Normale dagbudget .......................................................................................... 87 8.2 Verblijf....................................................................................................................... 88 8.2.1 Temperatuur..................................................................................................... 88 8.2.2 Licht en schaduw .............................................................................................. 88 8.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving ......................................................... 88 8.2.4 Buitenperk......................................................................................................... 88 8.2.5 Binnenverblijf ................................................................................................... 89 8.2.6 Vijver/beek........................................................................................................ 89 8.2.7 Barrire.............................................................................................................. 89 8.3 Dieet .......................................................................................................................... 90 8.3.1 Eten.................................................................................................................... 90 8.3.2 Drinken.............................................................................................................. 90 8.4 Sociaal ....................................................................................................................... 91 8.4.1 Sociale groepen................................................................................................. 91 8.4.2 Introductie......................................................................................................... 91 8.4.3 Mixed-species.................................................................................................... 91 8.4.4 Abnormaal gedrag ............................................................................................ 91 8.5 Reproductie .............................................................................................................. 92 8.5.1 Dracht ................................................................................................................ 92 8.5.2 Geslachtsrijp...................................................................................................... 92 8.5.3 Oestruscyclus .................................................................................................... 92 8.5.4 Geboorte-interval ............................................................................................. 92 8.5.5 Geboorte en moederlijke zorg ......................................................................... 92 8.5.6 Geboorteomgeving ........................................................................................... 92 8.6 Enrichment............................................................................................................... 93 8.6.1 Environmental enrichment.............................................................................. 93 8.6.2 Voedselenrichment........................................................................................... 93 8.6.3 Sociaal enrichment ........................................................................................... 93 8.6.4 Sensorisch enrichment (auditorisch, visueel, olfactorisch, tactiel).............. 93 8.6.5 Training ............................................................................................................. 94 8.7 Eigen ontwerp verblijf mara, vicua ...................................................................... 95 9 Kameelachtigen (Alpaca, Guanaco, Lama en Vicua)..................................98 9.1 Biofiche ..................................................................................................................... 98 9.1.1 Zintuigen............................................................................................................ 98 9.1.2 Vocalisatie ......................................................................................................... 98 9.1.3 Thermoregulatie............................................................................................... 98 9.1.4 Markeren ........................................................................................................... 98 9.1.5 Zwemmen.......................................................................................................... 98 9.1.6 Normale dagbudget .......................................................................................... 98 9.2 Verblijf..................................................................................................................... 100
  8. 8. 8 9.2.1 Temperatuur................................................................................................... 100 9.2.2 Licht en schaduw ............................................................................................ 100 9.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving ....................................................... 100 9.2.4 Buitenperk....................................................................................................... 100 9.2.5 Binnenverblijf ................................................................................................. 101 9.2.6 Vijver/beek...................................................................................................... 101 9.2.7 Barrire............................................................................................................ 101 9.3 Dieet ........................................................................................................................ 101 9.3.1 Eten.................................................................................................................. 101 9.3.2 Drinken............................................................................................................ 101 9.4 Sociaal ..................................................................................................................... 104 9.4.1 Sociale groepen............................................................................................... 104 9.4.2 Introductie....................................................................................................... 104 9.4.3 Mixed-species.................................................................................................. 104 9.4.4 Abnormaal gedrag .......................................................................................... 105 9.5 Reproductie ............................................................................................................ 106 9.5.1 Dracht .............................................................................................................. 106 9.5.2 Geslachtsrijp.................................................................................................... 106 9.5.3 Oestruscyclus .................................................................................................. 106 9.5.4 Geboorte-interval ........................................................................................... 106 9.5.5 Geboorte en moederlijke zorg ....................................................................... 106 9.5.6 Geboorteomgeving ......................................................................................... 107 9.6 Enrichment............................................................................................................. 108 9.6.1 Environmental enrichment............................................................................ 108 9.6.2 Voedselenrichment......................................................................................... 108 9.6.3 Sociaal enrichment ......................................................................................... 108 9.6.4 Sensorisch enrichment (auditorisch, visueel, olfactorisch, tactiel)............ 108 9.6.5 Training ........................................................................................................... 108 9.6.6 Enrichment voorbeeld.................................................................................... 109 9.7 Eigen ontwerp verblijf alpaca, lama, guanaco ..................................................... 110 10 Manenwolf ....................................................................................................112 10.1 Biofiche................................................................................................................ 112 10.1.1 Zintuigen...................................................................................................... 112 10.1.2 Vocalisatie.................................................................................................... 112 10.1.3 Thermoregulatie ......................................................................................... 112 10.1.4 Markeren ..................................................................................................... 112 10.1.5 Zwemmen .................................................................................................... 112 10.1.6 Normale dagbudget .................................................................................... 112 10.2 Verblijf................................................................................................................. 113 10.2.1 Temperatuur ............................................................................................... 113 10.2.2 Licht en schaduw......................................................................................... 113 10.2.3 Minimumnormen dierentuinwetgeving.................................................... 113 10.2.4 Buitenperk................................................................................................... 113 10.2.5 Binnenverblijf.............................................................................................. 113 10.2.6 Vijver/beek.................................................................................................. 114 10.2.7 Barrire........................................................................................................ 114 10.3 Dieet..................................................................................................................... 115 10.3.1 Eten .............................................................................................................. 115
  9. 9. 9 10.3.2 Drinken ........................................................................................................ 115 10.4 Sociaal.................................................................................................................. 116 10.4.1 Sociale groepen ........................................................................................... 116 10.4.2 Introductie................................................................................................... 116 10.4.3 Mixed-species.............................................................................................. 116 10.4.4 Abnormaal gedrag....................................................................................... 117 10.5 Reproductie......................................................................................................... 118 10.5.1 Dracht........................................................................................................... 118 10.5.2 Geslachtsrijp................................................................................................ 118 10.5.3 Oestruscyclus .............................................................................................. 118 10.5.4 Geboorte-interval........................................................................................ 118 10.5.5 Geboorte en moederlijke zorg.................................................................... 118 10.5.6 Geboorteomgeving...................................................................................... 118 10.6 Enrichment ......................................................................................................... 119 10.6.1 Environmental enrichment........................................................................ 119 10.6.2 Voedselenrichment..................................................................................... 119 10.6.3 Novelty enrichment .................................................................................... 119 10.6.4 Sociaal enrichment...................................................................................... 119 10.6.5 Sensorisch enrichment (auditorisch, visueel, olfactorisch, tactiel)........ 119 10.6.6 Enrichment voorbeeld................................................................................ 120 10.7 Eigen ontwerp verblijf manenwolf ................................................................... 121 11 Andere factoren............................................................................................123 11.1 Arbeidsgemak verzorger ................................................................................... 123 11.2 Ventilatie............................................................................................................. 123 11.3 Economisch aspect............................................................................................. 123 11.3.1 Gracht/vijver ............................................................................................... 123 11.3.2 Binnenverblijf.............................................................................................. 123 11.3.3 Verwarming................................................................................................. 124 12 Lijst van figuren...........................................................................................125 13 Bronnenlijst..................................................................................................129 Boeken ............................................................................................................................... 129 Elektronische artikels....................................................................................................... 129 Internet.............................................................................................................................. 138 14 Bijlagen.........................................................................................................140 14.1 Huisvesting tapir andere dierentuinen ............................................................ 141 14.2 Huisvesting reuzenmiereneter andere zoo...................................................... 144 14.3 Huisvesting neusbeer andere dierentuinen..................................................... 145 14.4 Huisvesting pekari andere dierentuinen.......................................................... 147 14.5 Huisvesting mara andere dierentuinen............................................................ 148 14.6 Huisvesting alpaca andere dierentuinen.......................................................... 149 14.7 Huisvesting lama ................................................................................................ 150 14.8 Huisvesting guanaco andere dierentuinen ...................................................... 151 14.9 Huisvesting vicua andere dierentuinen ......................................................... 152 14.10 Manenwolf .......................................................................................................... 153 14.11 Algemene enrichmentvoorbeelden .................................................................. 154
  10. 10. 10 1 WAT MAAKT DIERENTUINEN AANTREKKELIJK? 1.1 12 REGELS VOOR AANTREKKELIJKE DIERENVERBLIJVEN Derde generatieverblijven die dieren tonen in een natuurlijke setting van een simulatie van de habitat met natuurlijke vegetatie zijn enorm populair. Deze zijn voor de zoo zelf moeilijker te creren en te behouden, maar geven een enorme meerwaarde voor het publiek (Clark Ridgeway et al, 2005). 1.1.1 (Ruimtelijke) nabijheid mogelijk maken Hoe dichter een dier zich bij de bezoeker bevindt, hoe groter de aantrekkelijkheid (de combinatie van attraction power (aandacht trekken) en holding power (aandacht vasthouden)). Bij elk verblijf zouden er daarom zoveel mogelijk, alleszins minstens n, gelegenheden moeten zijn om zo dicht mogelijk bij het dier te komen. Het personeel moet ervoor zorgen dat de dieren ook graag op die plek komen (enrichment op die plaats voorzien, slaapplaats) (Salzert, 2010). Afwisseling is belangrijk: als afstand (bv. een brede watergracht of groenstrook) een noodzaak is, moet men dit liefst op een andere plek aan hetzelfde dierenverblijf compenseren met nabijheid (bv. glaspartij) (Salzert, 2010). 1.1.2 Voelbare nabijheid overbrengen (het immersieprincipe) Begrenzingen moeten zo onopvallend mogelijk vormgegeven worden om het gevoel van afscheiding tussen dier en mens te beperken (Salzert, 2010). Het (landschaps- of biotoop)immersieprincipe houdt in, dat de verblijfplaatsen van de dieren en van de bezoekers optisch een eenheid vormen, dat ze schijnbaar onderdeel zijn van eenzelfde leefgebied en van eenzelfde landschap: immersie maakt afstand minder voelbaar: vogels in een grote doorwandelvolire zitten misschien verder af van de bezoeker dan in een reeks individuele volires, maar toch zullen veel bezoekers een groter gevoel van nabijheid hebben, omdat er geen fysische begrenzing is tussen hen en de dieren; hoe opvallender de begrenzing (een massieve haag, zware tralies) hoe meer dit door de bezoeker als afstand wordt gepercipieerd. Dit geldt ook voor de omkaderende infrastructuur (bv. betonnen zuilen of wanden); landschappelijke elementen (rotsen, beplanting, waterpartijen) laten doorlopen vanuit een dierenverblijf in de publieksruimte, bevordert de immersie zelfs zonder dat de bezoeker zelf in het dierenverblijf kan komen (Salzert, 2010).
  11. 11. 11 1.1.3 Zichtbaarheid waarborgen zichtbeperkingen vermijden Een zoo bezoek je voor de dieren. Je moet die dieren dan ook daadwerkelijk kunnen zien. En je moet ze niet alleen kunnen zien, maar ook goed kunnen zien. Indien mogelijk zijn er dan ook geen plekken in het dierenverblijf, waar je maar slecht of helemaal niet kan inkijken. Dit kan een nadeel zijn voor het welzijn van de dieren. Het is ook in tegenstrijd met de criteria 5, 7 en 9, al komen de criteria 8, 10 en vooral 11 hieraan tegemoet. Ideaal voor een goede zichtbaarheid zijn langgerekte dierenverblijven die vanuit de breedte inkijkbaar zijn Zit het licht goed? Klopt het belichtingsevenwicht (verhouding licht/donker)? Wordt tegenlicht vermeden? Het plannen van een dierenverblijf zou steeds moeten beginnen met het bepalen van de orintatie t.o.v. de lichtinval op diverse momenten van de dag (idealiter heeft de bezoeker zo veel mogelijk de (namiddag)zon in de rug). Weerspiegeling voorkomen bij glasoppervlakken. Een te weelderige beplanting stoort soms het zicht van de bezoekers maar kan ook voor de dieren problemen opleveren (Salzert, 2010). 1.1.4 Esthetische verblijven tonen Zoals de hele zoo moet ook elk dierenverblijf - zelfs zonder dieren - een verheffende aanblik bieden: de verpakking, d.w.z. de vormgeving van het verblijf en van de onmiddellijke omgeving heeft een duurzame invloed op de beleving van de bezoeker en op de intensiteit van zijn belangstelling voor de inhoud, de dieren; de ideale begrenzing wordt niet opgemerkt, maar zelfs het kleinste stukje slecht onderhouden hekwerk kan de beleving helemaal verstoren; onregelmatigheid van structuren (bv. hekwerk) komt natuurlijker over dan repetitieve vormen (Salzert, 2010). 1.1.5 Natuurlijk of naturalistisch (= met-de-natuur-vergelijkbaar) vormgeven Zoobezoekers blijven langer stilstaan bij natuurlijke of naturalistische verblijven, en zijn intensiever bij de dieren betrokken dan het geval is bij conventionele dierenverblijven (Salzert, 2010). Salzert (2010) ziet minstens 6 redenen om te kiezen voor naturalistische dierenverblijven: aantrekkingskracht: de ontmoeting met een dier in de natuur is bijna altijd meer indrukwekkend dan in de situatie van een conventioneel dierenverblijf. In de meeste gevallen bereikt men dan ook de grootste kijkwaarde, wanneer men een dier in een zo authentiek mogelijke, minstens qua aanblik natuurlijk ogende omgeving presenteert; educatie: een verblijf dat in de buurt komt van een natuurlijk biotoop, verduidelijkt het best de aanpassingen van een diersoort aan zijn leefomgeving; natuurbeschermingseducatie: mensen winnen voor de natuur, doe je het best met de natuur zlf, of toch minstens met een natuurbeeld dat zou nauw mogelijk met de natuur overeenkomt. Op die manier kan je ook nog het makkelijkst duidelijk maken, dat het
  12. 12. 12 overleven van diersoorten afhankelijk is van het voortbestaan van hun natuurlijke biotopen. In veel natuurlijk aangelegde dierenverblijven komen ook wilde planten en dieren (vogels, vlinders) aan hun trekken; tijdloosheid: de natuur blijft een constante waarde en geraakt nooit uit de mode. Hierdoor blijven naturalistische dierenverblijven meegaan met de tijd; gedragsverrijking (behavioral enrichment): de zachte architectuur van naturalistische verblijven biedt de dieren een veelvoud aan mogelijke bezigheden. Soms vinden dieren hierbij zelfs een bevrediging van noden die ons als houder nog niet eens bekend waren; economisch: voor buitenverblijven geldt dat een naturalistische inrichting in zeer veel (maar niet in alle) gevallen slechts een extensieve verzorging en onderhoud vergt, dus minder onderhoudsintensief is, en bijgevolg goedkoper is dan een conventioneel, regelmatig intensief te verzorgen verblijf (Salzert, 2010). Salzert (2010) maakt ook enkele bedenkingen over culturele resonantie met als titel: realistisch maar niet naturalistisch. Het integreren van culturele elementen of motieven uit het leefgebied van de dieren (bv. tempels, runes, bouwstijlen maar ook een rattenriool of een safari- jeep e.d.) kan helpen om de menselijke invloed op de betrokken dieren over te brengen bij de bezoeker. Het gaat hierbij weliswaar, meestal, niet om een natuurlijke inrichting, maar het toont wel aan dat niet enkel natuurlijke elementen kunnen bijdragen tot een indrukwekkende vormgeving (Schram, 2011). 1.1.6 Ruimtelijke grootsheid oproepen Een verblijf moet groots lijken, om als aantrekkelijk bevonden te worden: geleend landschap het schijnbaar oneindig doen lijken van een landschappelijk element, zoals een grasveld, bos, vijver, door het laten verdwijnen van een afscheiding (gracht, afsluiting, oever) door middel van optische illusies (niveauverschil, beplanting). Het landschap loopt schijnbaar op een natuurlijke manier door en de toeschouwer percipieert de begrenzing ervan niet als dusdanig soms is het helemaal niet duidelijk of een achterliggend gebied ook bij het verblijf hoort of niet; dierenverblijven die naar boven klimmen, lijken groter. Verblijven die naar beneden afhellen, lijken kleiner (Salzert, 2010). 1.1.7 Een veelvoud aan inkijkjes aanbieden Door inkijkjes van op diverse plekken en van af verschillende niveaus, maar ook door het observeren via een verscheidenheid aan afsluitingen (gracht/niveauverschil, draad/hekwerk, glas), kunnen we in feite hetzelfde verblijf meerdere keren verkopen (Salzert, 2010). De bezoeker wordt door dit aanbod gestimuleerd en kan als het ware een kleine ontdekkingstocht langsheen n en hetzelfde verblijf maken: split level view: eenzelfde verblijf (en eenzelfde diersoort) laten zien vanop verschillende niveaus (ook bv. op het droge/onder water enz.); belang van geluid en geur (bv. metaalrooster als afwisseling tussen de glaspartijen) (Salzert, 2010).
  13. 13. 13 1.1.8 Aandacht hebben voor de dier-mens-positie Rugdekking is ook niet alles: een dier is het meest indrukwekkend als je het ongeveer op ooghoogte te zien krijgt. Daarbij vergeleken stelt van bovenaf neerkijken op (de rug van) een dier (bv. in een leeuwenkuil) maar weinig voor: de enige of de belangrijkste inkijk in een verblijf mag daarom nooit enkel van bovenaf zijn: een kleiner dier wordt idealiter altijd op ooghoogte getoond; maar zelfs van grotere dieren krijg je een ander beeld, naarmate je ze van dichtbij en op gelijke voet kan observeren (bv. olifanten) (Salzert, 2010). 1.1.9 Afleidingen vermijden (het vermijden van concurrerende prikkels) Het aantal en de intensiteit van concurrerende prikkels heeft een aanzienlijke invloed op de intensiteit van de visuele beleving, voor de aandacht van de bezoeker en voor de indruk die het verblijf bij de toeschouwer nalaat: het vermijden van cross viewing (andere bezoekers, verzorgers, gebouwen, infrastructuren, de buitenwereld (huizen, verkeer) die door het beeld komen); prentenboekprincipe: het vermijden van concurrentie tussen attractiepunten. (Salzert vergelijkt het verloop van een dierentuinbezoek met het doorbladeren van een prentenboek, waarbij per twee paginas slechts n tekening alle aandacht opeist er zijn geen andere beelden die om aandacht schreeuwen. In een dierentuincontext betekent dit (waar mogelijk) het niet zonder meer tegenover elkaar (langs beide kanten van een bezoekerspad) situeren van twee aantrekkingspolen dit geldt niet alleen voor dierenverblijven maar zeker ook voor andere attracties zoals een winkel, picknickplaats, speeltuin) (Salzert, 2010). 1.1.10 De observatieplaats van de bezoeker uitnodigend maken De plaats van waaruit men de dieren bekijkt, moet een plek zijn waar men zich goed voelt en waar men graag verblijft: kale, oningerichte observatieplekken zijn niet uitnodigend; belang van fysieke toegankelijkheid voor zoveel mogelijk bezoekers (maar soms niet elke plek voor elke bezoeker (avonturenroute)) (Salzert, 2010). 1.1.11 Aandacht sturen Een dierenverblijf mag niet weggestopt worden, de bezoeker moet erheen gelokt worden, moet verleid worden om het te ontdekken. zone-thematiserende bebording (exhibit branding); al vanop een afstand te zien: bij heel wat verblijven kan het mogelijk zijn om de bezoeker al vanop een afstand een inkijkje te gunnen, dit creert verwachtingen en verhoogt de kans dat het verblijf aandacht zal krijgen als de bezoeker de plek bereikt heeft. Transparante begrenzingen (gracht, glas, hekwerk) scoren hierbij natuurlijk hoger dan muren of rotsen rond een droge gracht; Salzert (2010) wijst ook op het belang van de routing en van de paden- of wegenstructuur. Rechttoe, rechtaan wandelpaden stimuleren de bezoeker om door te
  14. 14. 14 wandelen tot men ergens komt wat visueel als een rust- of eindpunt gepercipieerd wordt, kronkelpaadjes, zijweggetjes e.d. nodigen daarentegen eerder uit tot verpozen. (Maar kronkels moeten zinvol zijn, ergens naartoe leiden, of ergens omheen (een boom of groenpartij) of de bezoeker gaat de weg afsnijden) (Salzert, 2010). 1.1.12 Infotainment niet vergeten (informatie en educatie) Het oog ziet enkel, wat het hoofd weet. Nieuwe kennis verwerf je nog het makkelijkst, als leren leuk wordt (Salzert, 2010). Educatoren moeten betrokken worden bij de planning van nieuwe dierenverblijven. Het is belangrijk dat een zoo niet enkel bordjes plaatst, maar de mensen ook actief betrekt, bv. rondleidingen, voederdemonstraties (Salzert, 2010). 1.2 MASTERPLAN VERBLIJF Vroeger bouwden dierentuinen dierenverblijven. Tegenwoordig maken ze belevingen, ecodisplays of themagebieden. Om de educatieve missie serieus te nemen, moeten de dieren in een verhaal geplaatst worden, in een context. Het verblijf is dan nog maar een deel van een attractief en zeer complex geheel. Het hele concept, ontwerp en bouw vraagt inbreng van vele deskundigen (Van Vliet, 2011). Zaken waarmee men rekening moet houden bij het ontwerp van een masterplan: grootte en vorm verblijf; microklimaat; zon; water; planten; buren + interacties. Vegetatie is nodig voor verscheidene doeleinden: schaduw (stijging activiteit); schuilplaats; ruimte door visuele barrires; gebruik: klimmen, schuren, markeren, krabben; contact met planten bevordert natuurlijk gedrag.1 1 http://www.zoolex.org/publication/fiby/vienna07/icee.html Figuur 1: Masterplan zoo
  15. 15. 15 2 ALGEMENE INFORMATIE 2.1 12 VRIJHEDEN Een goede basisverzorging voor een dier moet voldoen aan 12 voorwaarden. Dit zijn de minimumeisen waaraan huisvesting en verzorging zouden moeten voldoen: dieren mogen geen aanhoudende honger lijden; ze mogen geen aanhoudende dorst hebben; ze moeten beschikken over een comfortabel rustplaats; ze moeten beschikken over een goede thermische omgeving; ze moeten zich vrij kunnen bewegen; ze mogen geen verwondingen hebben; ze mogen niet ziek zijn; ze mogen geen pijn hebben die veroorzaakt wordt door ongepast management; ze moeten hun eigen sociaal gedrag kunnen uitdrukken; ze moeten hun eigen andere natuurlijke gedragingen kunnen stellen; een goede mens-dier relatie is bevorderlijk voor hun welzijn; ze mogen geen negatieve gevoelens ondervinden zoals frustratie, angst, apathie (Bolhuis et al., 2008). 2.2 HUISVESTING Het is belangrijk dat de huisvesting tegemoet komt aan het natuurlijk gedrag van het dier. Het dier moet zijn natuurlijke gedragingen kunnen stellen om stereotiep gedrag te vermijden of te temperen (Young, 2003). Natuurlijke substraten zijn aangewezen. Dit is niet alleen het beste voor het dier, maar ook voor de bezoeker is dit interessant. Een natuurlijk verblijf is een vorm van educatie. Het is beter om substraten te combineren. Wanneer een dier in het wild in zijn habitat gebruik maakt van graslanden, moerasgebied, bos en aardevlakten, is het beter deze te combineren in zijn verblijf dan er n uit te kiezen. Men moet zeker al kiezen voor dat type substraat waar het dier foerageert en een type waar het dier slaapt (Miljutan, 2009). Het materiaal mag niet allemaal gelijktijdig schoongemaakt worden, aangezien dieren markeren. Enkel uitwerpselen en etensresten moeten dagelijks verwijderd worden. Al het materiaal in het verblijf (zowel binnen- en buiten) moet op geregeld tijdstip (minstens twee x/jaar) veranderd/vernieuwd worden. Dit mag niet allemaal ineens gebeuren, omdat dit te bruusk is, waardoor de dieren zich onveilig kunnen voelen. Dit kan gaan om een eenvoudige verplaatsing van een bestaand element of de inbreng van een nieuw. Minstens n nest- , slaap- , schuilplaats moet blijven op de oorspronkelijke plaats. De dieren moeten ook minstens n plaats hebben waar ze zich echt volledig kunnen afzonderen van ongewoon geluid, licht en waar ze zich echt volledig veilig kunnen voelen (Association of zoos & aquariums, 2010).
  16. 16. 16 2.3 DIEET Het dieet moet tegemoet komen aan het dier zijn natuurlijke voedselnoden, de manier waarop hij zijn eten vindt en het moet zijn natuurlijk gedrag stimuleren. Wanneer het dier in het wild veel tijd besteed aan het zoeken van zijn eten, moet men daar in gevangenschap op inspelen. Op die manier verveelt het dier zich minder en zal het minder abnormaal gedrag vertonen. Voedselenrichment is daarom ontzettend belangrijk (Miljutin, 2009). 2.4 SOCIAAL 2.4.1 Introductie Aangezien een introductie altijd een potentieel gevaar inhoudt, moet dit rustig gebeuren. Het eerste contact moet plaatsvinden via geuren, zicht en aanraking door traliedeuren. Een goed hulpmiddel bij een introductie is het gebruik van een olfactorisch hulpmiddel, bv. enkele druppeltjes vanilleolie. Dit leidt de aandacht af, waardoor de dieren minder agressief gedrag gaan vertonen. Het leidt niet altijd tot onverdeeld succes, maar heeft toch al zijn nut bewezen (Association of zoos & aquariums, 2010). Er moet voldoende plaats zijn, er moeten vluchtmogelijkheden zijn, het personeel moet waakzaam zijn en observeren Een introductie moet gebeuren op het tempo van het dier, niet op een schema van het personeel. Het is ook belangrijk dat het personeel de dieren altijd een stapje voor is. Ze moeten alle mogelijke scenarios bedenken en daarop voorbereid zijn (Association of zoos & aquariums, 2010). Het is beter om dieren aan elkaar te introduceren, wanneer ze beiden het verblijf nog niet kennen. Kan dit niet, dan moet men het dier dat al vertrouwd is met de omgeving, er eerst uithalen, zodat het nieuwe dier zich de omgeving eigen kan maken. Pas wanneer het dier vertrouwd is met zijn omgeving, kan hij kennis maken met de andere dieren (Probst & Matschei, 2008). Het is ook belangrijk dat men de lijfelijke introductie laat plaatsvinden voor openingsuren. Op die manier hebben de dieren al geen stress van het bezoekereffect (Moretti, 2008). 2.4.2 Mixed-species exhibits Interactie tussen verschillende diersoorten is normaal in het wild, dit kan gaan van tijdelijke ontmoetingen tot permanente verbanden. De belangrijkste voordelen voor dit samenwonen in het wild zijn: kleinere pakkans door predator: o dilution effect: hoe meer dieren samen zijn, hoe kleiner de kans bestaat dat net dat ene individu eruit wordt gehaald; o detection effect: omdat er meer dieren samen zijn is de kans groter dat een predator wordt opgemerkt; o confusion effect: n bepaalde prooi uitkiezen en aanvallen is moeilijker voor de predator; verhoogd voedselsucces (Probst & Matschei , 2008). In dierentuinen huisvest men steeds meer en meer verschillende diersoorten in een mixed- species exhibit. Hoewel deze soorten in het wild soms dezelfde habitat delen, is dit lang niet zo intensief als in een zooverblijf (Probst & Matschei , 2008).
  17. 17. 17 De voordelen zijn uiteraard anders dan die in het wild: ethologisch (gedragsmatig) voordeel; o een ideaal verblijf voorziet een bron van enrichment voor alle gehuisveste dieren (Dorman & Bourne, 2010); o verhoogt sociale complexiteit waardoor het een belangrijke vorm is van sociaal/gedragsmatig enrichment; o grotere verblijven (Hammer, 2002); educatief voordeel; o wanneer men grond- en boomdieren samen huisvest, is het hele verblijf bezet. Men heeft overal iets om naar te kijken; o de huisvesting van dag- en nachtdieren zorgt ervoor dat er altijd beweging in het verblijf is (Hammer, 2002); management voordeel; o minder interessante dieren huisvesten bij interessante dieren. Hierdoor kijken ze automatisch naar een dier dat voorheen hun aandacht minder of niet trok en kan dit dier nu ook interesse wekken. Dit is ook economisch voordeliger (Probst & Matschei , 2008). Er zijn echter ook een aantal nadelen aan verbonden: ethologisch (gedragsmatig) nadeel; o dominantieconflicten; o jongen van een andere soort die gedood worden; o men moet vooral opletten met het samen plaatsen van predatoren met potentile prooien (Dorman & Bourne, 2010); diergeneeskundig nadeel; o kan leiden tot hoger stressniveau, waardoor er gezondheidsproblemen kunnen optreden (zelfmutilatie, maagzweren); o overdraagbare bacterin/virussen/parasieten/schimmels (Dorman & , Bourne 2010). Een mixed-species exhibit stelt een aantal aandachtspunten: de grootte en het ontwerp van het verblijf. Hoe groter het verblijf, hoe beter. In een groter verblijf met voldoende schuilplaatsen en barrires treden er veel minder problemen op (Dorman & Bourne, 2010); correct voederen (Men moet voldoende voer en voederplaatsen voorzien. Ieder dier moet aan zijn eten kunnen zonder daarbij gestoord te worden door andere dieren). Het is beter om dieren samen te plaatsen die een ander soort voer eten. Op die manier ontstaat er geen competitie; het is niet automatisch zo dat een combinatie van dieren altijd werkt. Het is niet zo omdat het in n zoo (met andere individuen) lukt, dat het overal lukt. Elk dier is verschillend en reageert anders. Men moet de dieren goed observeren en op de correcte manier introduceren: op het tempo van het dier;
  18. 18. 18 men moet signalen van ziekte extra goed opvolgen. Wanneer een dier er ziek uitziet moet het uit de groep gehaald worden en in quarantaine geplaatst worden. Het kan nu meer dieren besmetten dan in een soortspecifiek verblijf (Moretti, 2008). dieren die op een ander tijdstip actief zijn, zorgen ervoor dat er voor de bezoeker altijd iets te zien is. Ze gaan elkaar ook meer uit de weg, waardoor er een kleinere kans op conflicten bestaat (Probst & Matschei, 2008). Reproductie is een zeer groot aandachtspunt. Mag men de dieren laten voortplanten in een mixed-species exhibit? Men moet namelijk met verschillende zaken rekening houden: wanneer vrouwtjes in oestrus komen, worden de mannetjes territoriaal en beschermend, wat problematisch kan zijn voor de andere soorten in het verblijf; er kan agressie ontstaan wanneer moeder haar jongen verdedigt; de jongen kunnen lastiggevallen/gedood worden door andere soorten(Probst & Matschei, 2008). Een oplossing kan zijn om het vrouwtje in oestrus af te zonderen met haar mannelijke soortgenoot, of moeder met jong af te zonderen. Daarna moet men natuurlijk zorgvuldig tewerk gaan om moeder te herintroduceren en het jong te introduceren. Men moet wachten op het juiste moment en met de nodige zorg tewerk gaan. Een andere oplossing is de dieren in het gemengde verblijf niet te laten voortplanten. Men houdt dan dieren apart die wel mogen voortplanten (Probst & Matschei, 2008). Een rotatie mixed-species exhibit kan een sterke enrichmentfunctie hebben met als voordeel dat er geen fysiek contact is tussen de diersoorten, maar dat wil niet zeggen dat er geen gezondheidsrisico aan verbonden is (parasieten, bacterin, virussen, schimmels). Men moet ook opletten dat de dieren niet te veel stress ondervinden van deze rotaties (Probst & Matschei, 2008). Een mixed-species exhibit kan een groot succes zijn, mits men rekening houdt met het exhibit- ontwerp, de gekozen soorten, demografie en de individuele karakters van de diersoorten (Dorman & Bourne, 2010). Combinatievoorstellen Zuid-Amerikaanse pampa: tapir + reuzenmiereneter + capibara & manenwolf in rotatie-exhibit; neusbeer + pekari; alpaca + guanaco + lama; vicua + mara. (Hammer, 2002).
  19. 19. 19 2.4.3 Mixed-species rotation (immersion) exhibits Immersion exhibits geven een uitdaging aan de dierentuinen: de natuurlijke habitat van het dier moet zo correct mogelijk nagebootst worden. Toch worden deze natuurgetrouwe exhibits ook al vrij snel gehabitueerd en geven ze nog steeds niet voldoende bezigheid aan de dieren. Hierdoor verlaagt de activiteit van de dieren, waardoor er minder interesse van het publiek ontstaat. Rotatie tussen verblijven zorgt voor een stijging in het activiteitenbudget, wat de publiekelijke interesse doet stijgen. Een rotatie exhibit integreert de volledige husbandry, het ontwerp van het verblijf, gedragsmanagement en gedragsenrichment in het voordeel van de dieren, het personeel en de bezoeker. Dierenrotatie is een gentegreerde managementstrategie die dieren toelaat te roteren tussen twee of meer exhibits met als doel een stijging in beschikbare ruimte en gedragsmogelijkheden. Door de stijging in activiteit en natuurlijk gedrag zal de bezoeker meer interesse tonen in de dieren en zal hij zijn bezoek als waardevoller ervaren (Coe, 1995). Men kan het zien als een time-sharing. De procedures in verband met ziekten zijn dezelfde als die in gewone mixed-species exhibit. Men moet waakzaam zijn en bij twijfel de dieren apart houden van de rest. Dieren gebruiken verschillende gebieden van hun habitat op verschillende momenten en voor verschillende doeleinden. Een voorbeeld: een dier kan s morgens op een bepaalde plaats eten zoeken, zich in een ander gebied ontlasten en in nog een ander gebied slapen. Deze mozaekgebieden kennen een overlap met andere soorten en soms met soortgenoten. (Coe, 2004). a Is het nodig? Dieren habitueren gradueel aan om het even welk complex natuurlijk verblijf. Aangezien ze voor enrichment moeten rekenen op het personeel, spenderen ze vele uren inactief. Bezoekers klagen vaak over dieren die er maar bijliggen. Stilaan introduceren meer en meer dierentuinen enrichmentprogrammas waar er aandacht is voor het natuurlijk gedrag van het dier. Dierenrotatie en gedragsenrichment zouden niet als alternatieve strategien moeten gezien worden, maar als complementair in activiteitenmanagement (Coe, 2004). b Impact op bezoeker Bezoekers worden aangemoedigd omdat ze niet zeker zijn welk dier ze te zien gaan krijgen. Men moet wel bij elk verblijf de informatiebordjes van al de mogelijke dieren plaatsen. Niet weten welk dier men nu gaat zien, bevordert de verwachting en is spannend (Coe, 2004). c Modern management maakt rotatie mogelijk Wanneer men de dieren operant conditioneert door het gebruik van een clicker of een andere positieve bekrachtiger, maakt het personeel het zichzelf veel eenvoudige om te werken (Coe, 1995). Een rotatie exhibit werkt met meer deuren en poorten dan een gewoon verblijf. Na een tijdje weten de dieren natuurlijk al dat er iets leuks volgt en gaan ze zelf ook aangemoedigd zijn om naar het andere verblijf te gaan, omdat daar weer nieuwe zaken te onderzoeken zijn (Coe, 2004).
  20. 20. 20 d Impact op personeel Rotatieverblijven vragen meer en beter getraind personeel om op optimaal niveau te werken. Het personeel moet de dieren positief kunnen bekrachtigen, ze moeten signalen van ziekte opmerken, ze moeten bekend zijn met het natuurlijk gedrag van de dieren, creatief zijn in de uitwerking van enrichment(Coe, 2004). e Kosten Wanneer men dieren roteert, moet men rekening houden met het meest veeleisende dier dat men zal huisvesten. Is er een soort bij die bv. graaft, dan moet men nu in alle rotatieverblijven voorzien dat ze niet kunnen ontsnappen via tunnels, is er een soort bij die goed kan springen en op die manier zou kunnen ontsnappen, dan moet men daar ook in elk verblijf op voorbereid zijn en ontsnappen onmogelijk maken. De extra poorten, sluizen en deuren zijn een meerkost, de aanpassing aan de meest veeleisende soort is een meerkost, er is extra personeel nodig Als deze verblijven duurder zijn en beter/meer personeel vragen, waarom worden ze dan aanbevolen? Met dit type verblijven maakt men de dieren gelukkig, ze gaan meer natuurlijk gedrag tonen wat de bezoeker natuurlijk niet ontgaat. Wanneer de bezoeker tevreden is, zal hij meer langskomen waardoor men een grotere omzet behaalt. Dit helpt de kosten te drukken voor het verblijf (Coe, 2004). f Types Traditioneel n soort, twee gebieden o De meeste dierentuindieren roteren tussen een dag- en een nachtverblijf. n soort, twee of meer gebieden o Dit ziet men wanneer men dieren van n soort, bv. gorillas, verschillende gebieden geeft (bv. een aantal binnen- en buitenverblijven). Wanneer de dieren buiten spelen, kan men binnen enrichment voorzien, schoonmaken en omgekeerd. o Men kan dieren ook laten roteren tussen hun dag- en nachtverblijf en een extra off-exhibit. Op die manier hebben ze drie gebieden om te onderzoeken. Concurrerende soorten, twee gebieden o Dit is het typische mixed-species exhibit. De dieren zitten overdag samen en worden s nachts gescheiden gehuisvest. Concurrerende soorten, meerdere gebieden o Dezelfde mixed-species groep kan hier door verschillende exhibits roteren. Combinatie n soort en verschillende soorten rotatie o Een mixed-species groep mara/guanaco kan bv. af en toe de witlippekari op bezoek hebben in zijn verblijf. Opeenvolgende mixed-species, meerdere gebieden o Men kan een groep tapir/reuzenmiereneter dezelfde gebieden laten verkennen als die van de groep vicua /mara en omgekeerd (Coe, 2004). g Voordelen Voordelen voor de dieren o De grootste problemen die dierentuindieren ondervinden zijn verveling en het gebrek aan beweging. Rotatie op regelmatige basis verhoogt de activiteit van de dieren. Ze gaan meer onderzoeksgedrag stellen en zullen zich dus minder vervelen. o Dieren die actief gestimuleerd worden, hebben minder stress, waardoor ze minder snel ziek worden.
  21. 21. 21 Voordelen voor de bezoeker o Een zoobezoek gaat een meer natuurlijke indruk maken op de bezoeker. Men gaan moeten zoeken naar het dier, niet wetende welke dieren er zullen zijn. Men gaat actievere dieren zien en meer natuurlijk gedrag kunnen waarnemen. Voordelen voor verblijf o Dieren die getraind zijn op n gebied (bv. in het roteren van n verblijf naar een ander) zijn meestal ook beter getraind op ander vlak. Die breken bv. natuurlijke beplanting niet meer af uit verveling, waardoor de verblijven er langer mooi uitzien (Coe, 2004). h Nadelen Hoe complexer het systeem, hoe meer er kan misgaan. In traditionele exhibits is er slechts een minimum aan training van het dier nodig. In complexe rotatiesystemen moet dit meer doorgedreven worden: men heeft meer en beter getraind personeel nodig; het verblijf zal meer kosten omdat het nu op verschillende plaatsen moet voldoen aan de meest veeleisende soort; men moet opletten met ziekteoverdracht en verwondingen. Maar dit is ook zo bij gewone mixed-species exhibits (Laula, 1995). 2.5 MATEN VOOR DIERENWELZIJN 2.5.1 Fysiologie Stressmetingen zijn ontzettend belangrijk voor het kwantificeren van dierenwelzijn. Een aantal factoren waar dieren in gevangenschap gevoelig aan zijn: artificieel licht; ongewone geluiden; bezoekersstroom; verkeerde inkijk van bezoekers; substraten; oncomfortabele temperaturen; onnatuurlijke voedermomenten; te weinig plaats; verkeerde sociale groep; het niet kunnen stellen van natuurlijk gedrag (Morgan & Cromborg, 2007). 2.5.2 Fitness Reproductieve fitness of voortplanting wordt aanzien als een welzijnsmaat. Wanneer dieren gestresseerd zijn, gaan ze vaak niet meer investeren in reproductie, enkel nog in zelfbehoud uit overlevingsdrang (Vervaecke, 2010). De huisvesting van de dieren kan een invloed hebben op hun fitness, bv. bij de manenwolf waar ik later op terug kom, kan de aanwezigheid van jongen ervoor zorgen dat er niet gepaard wordt. Carlstead et al. (1999) onderzocht een aantal kenmerken van dierentuindieren op de samenhang met overleving en reproductief succes. Hij concludeerde dat er een positieve samenhang is tussen het kweeksucces en de grootte van het verblijf.
  22. 22. 22 2.5.3 Stereotiep gedrag Stereotypien zijn repetitieve gedragingen die altijd op dezelfde manier gebeuren en schijnbaar geen functie hebben. Hun definitie berust op drie kenmerken: de beweging moet morfologisch identiek zijn. Elke uitvoering van het gedrag lijkt op de vorige uitvoering; de beweging moet regelmatig herhaald worden. Hetzelfde gedrag wordt op regelmatige basis herhaald; het gedrag heeft geen duidelijke functie, het is schijnbaar nutteloos, doelloos of afwijkend (Odberg, 1987). Een dierentuin moet alles in het werk stellen opdat het dier geen stereotypie kan ontwikkelen. Het kan wel zijn dat een dierentuin een nieuw dier van een andere zoo huisvest, waarbij de stereotypie zich vroeger al heeft ontwikkeld. Dit stereotiep gedrag gaat men nooit meer helemaal kunnen uitschakelen. Stereotiep gedrag wijst niet altijd op een huidige storing in het welzijn van dieren. Het wijst erop dat een dier ooit in een stresssituatie heeft gezeten waardoor het dit gedrag heeft ontwikkeld. Bij sommige stereotypien wordt een gewoonte gevormd en deze blijft bestaan ook als de stressfactor weg is, dit noemt men emancipatie (Mason et al., 2007). Dieren in gevangenschap vertonen doorgaans stereotypien omwille van volgende redenen: interne/externe gevangenschapsstimuli frustratie-genduceerd; langdurige stress malfunctie-genduceerd; vroegere omgeving malfunctie-genduceerd (Mason et al., 2007). a Orale stereotypien bij ungulaten Mason et al., (2006) beschrijven hoe de meest voorkomende stereotypien bij ungulaten te maken hebben met orale stereotypien. Ungulaten zijn herbivoren en er is bewijs dat hun orale stereotypien voortkomen uit hun natuurlijk foerageergedrag. Er zijn drie hypothesen die dit verklaren: hun dieet in gevangenschap veroorzaakt geen verzadiging. Hun gedrag zou dan voortkomen uit de aangeboren drang om meer voedsel te vinden of uit aangeleerd gedrag om een tekort aan te vullen; hun dieet vraagt te weinig tijd waardoor ze met een onvervulde motivatie tot foerageergedrag blijven zitten. In het wild spenderen ze uren aan zoeken naar voedsel en grazen, terwijl het hen in gevangenschap op een schoteltje wordt aangeboden, vaak nog in de vorm van pellets; hun stereotiep gedrag wordt genduceerd door het effect van het artificieel dieet op hun maagdarmstelsel. Laagvezelig, energierijk voedsel veroorzaakt gastrointestinale dysfunctie bij ungulaten, bv. maagzweren of acidosis. Abnormaal kauwgedrag kan hier een respons op zijn en heeft als voordeel dat dit gedrag speeksel opwekt, wat de zuurte corrigeert (Mason & Rushen, 2006).
  23. 23. 23 b Locomotorische stereotypien bij carnivoren Carnivoren tonen vooral locomotische stereotypien. De motivationele basis hiervoor ligt bij: ontsnappingsmotivatie; drang om te jagen. Een verklarende factor zou kunnen zijn: de grootte van hun home-range. De stereotypien kunnen uiting zijn van gefrustreerde ontsnappingsmotivatie, om te gaan foerageren, een partner te zoeken en dergelijke (Clubb & Mason, 2007). c Stereotiep gedrag aanpakken De dieren vroeg blootstellen aan omgevingsverrijking kan hen later beschermen tegen de ontwikkeling van stereotiep gedrag (zelfs als ze later naar een arme omgeving verhuizen) (Lewis et al., 2006). Uit onderzoek blijkt dat verrijking stereotiep gedrag gemiddeld met de helft reduceert. Er is geen enkel geval bekend waarbij het gedrag volledig wordt gelimineerd (Swaisgood & Shepherdson, 2006). Bij carnivoren zien we dat enrichment ervoor zorgt dat hun activiteitenlevel stijgt en dat ze meer natuurlijk onderzoeksgedrag tonen, terwijl het er ook voor zorgt dat ze minder ijsberen en zich minder verstoppen (Bashaw et al., 2003). 2.5.4 Abnormaal gedrag Andere vormen van abnormaal gedrag zijn ook indicatoren van verminderd welzijn. Ze zijn vaak soortspecifiek. Enkele voorbeelden: zelfgericht gedrag; coprofagie; agonistisch gedrag; toename in inactiviteit (enkel in combinatie met andere maten); excessief seksueel gedrag; zelfmutulatie (Bassett & Buchanan-Smith, 2007). 2.5.5 Het belang van natuurlijk gedrag Dieren in gevangenschap leven onder totaal andere omstandigheden dan hun wilde soortgenoten. Wanneer ze door gevangenschap hun natuurlijke gedragingen niet kunnen uiten en ze niet meer kunnen omgaan met hun omgeving (copen) ontstaan er dus welzijnsproblemen (Veasey et al., 1996). Enkele onnatuurlijke voorbeelden: voedsel in een kom voorzien, terwijl ze in het wild uren foerageren; onnatuurlijke sociale groepen; zelf geen nest kunnen maken; te klein verblijf (Veasey et al., 1996). De dieren blijven gemotiveerd om hun natuurlijk gedrag te stellen omdat de negatieve feedback die de motivatie controleert uitblijft. Wanneer ze een sterk gemotiveerd gedrag niet kunnen stellen, ervaren ze negatieve gevoelens, zijn ze niet meer in staat om positieve gevoelens te
  24. 24. 24 ervaren en kunnen ze gezondheidsproblemen krijgen. Daarom is het belangrijk dat we de dieren hun adaptief potentieel leren kennen wanneer we een verblijf ontwerpen. Het mogelijk maken van natuurlijk gedrag is geassocieerd met comfortgevoelens, bevrediging, plezier, het biedt meer controle over de omgeving, mogelijkheid tot sociale steun of sociaal engagement. In het algemeen veronderstelt men dat dieren lijden wanneer ze de gedragingen van hun wilde verwanten niet kunnen stellen (Veasey et al., 1996). 2.5.6 Keuzes maken en voorspelbaarheid De mogelijkheid om zelf keuzes te maken en zo enige controle te krijgen over de omgeving is cruciaal bij dierenwelzijn. We kunnen hier in tegemoet komen door hen een rijke omgeving te bieden waarbij ze kunnen kiezen, voorspellen en controleren wat er gebeurt (Waiblinger et al., 2004). Een negatieve gebeurtenis is minder stresserend wanneer: ze voorspelbaar is; ze vooraf gegaan wordt door een betrouwbaar signaal; er goede feedback is over het einde (het dier weet wanneer het gedaan is); er controle mogelijk is (het dier kan invloed uitoefenen op de actie). Een positieve gebeurtenis is minder stresserend wanneer: ze voorspelbaar is; ze vooraf gegaan wordt door een zeer betrouwbaar signaal; er controle mogelijk is (Buchanan-Smith, 2009). Een grote uitzondering op voorspelbaarheid zijn de voederschemas. Wanneer een dier op vaste tijdstippen wordt gevoederd, ontstaan er meer stereotypien, meer agressie, meer verveling en anticipatorisch gedrag. Wanneer er dan toch eens vertraging optreedt, is dit zeer stresserend. Echt onvoorspelbare voederschemas zorgen voor meer natuurlijk gedrag (Vervaecke, 2010). 2.6 ENRICHMENT 2.6.1 Definitie Enrichment is een proces voor de verbetering van de omgeving en de zorg voor het dier in de context van hun gedragsbiologie en natuurgeschiedenis. Het is een dynamisch proces waarbij structuren en verzorging veranderd worden om de gedragskeuzes te vergroten, en om soortspecifieke gedragingen en vermogens te laten stellen, om zo het dierenwelzijn te verhogen (AZA/BAG 1999).2 Het doel is de mogelijkheid te bieden om: sterk gemotiveerd gedrag te tonen; te beantwoorden aan de omgeving binnen evolutionaire aanpassingen; hun cognitieve vermogens te gebruiken en ontwikkelen; om te gaan met uitdagingen in de omgeving (coping) (Vervaecke, 2010). 2 http://www.animalenrichment.org/definition%20of%20enrichment.html
  25. 25. 25 Men gaat zich concreet richten op het: vergroten van de diversiteit in gedrag; verminderen van de frequentie van abnormaal gedrag; verhogen van de expressie van normaal (wild) gedrag; promoten van het gebruik van de omgeving (Vervaecke, 2010). Enrichment werd vroeger gezien als een extraatje voor het dier. Wanneer een verzorger zin en tijd had, werd er even wat aandacht aan besteed en werd die dag het eten bv. niet in de gebruikelijke kom gedaan, maar werd het eens verspreid in het verblijf. Dit terwijl enrichment een dagdagelijkse noodzaak is. Het zorgt voor een stijging in activiteit en onderzoeksdrang en een daling van abnormaal of stereotiep gedrag en staat in voor een beter welzijn van de dieren (Fletchall et al., 1995). De basis voor enrichment is het natuurlijk gedrag van het dier: welke zintuigen worden gebruikt; hoe wordt de habitat gebruikt; wat eet het dier, hoe geraakt het aan zijn eten; wat is zijn activiteitenbudget; welke sociale structuur wordt er op nagehouden? Men moet er op toezien dat een dier in gevangenschap al zijn natuurlijke gedragingen kan stellen. Hier moet men dus op inspelen door gepaste enrichment aan te bieden (Shepherdson et al., 1993). Wanneer men enrichment toepast is even belangrijk als de enrichment op zich. Het is zeer belangrijk dat men dit aan het dier aanbiedt, tijdens de normale waakuren en niet wanneer het goed past in het tijdschema van de verzorger. 3 2.6.2 Problemen bij verrijking a Habituatie of gewenning Habituatie is een responsafname als gevolg van herhaalde stimulatie. Het heeft een invloed op het effect van de verrijking. De nieuwsgierigheid en het spelgedrag zijn voorbeelden van gedragingen die habitueren binnen n sessie en verminderen over opeenvolgende blootstellingen aan het item. Bv. eenvoudig speelgoed produceert doorgaans een hoge respons wanneer het pas wordt aangeboden. De volgende dagen vermindert de respons snel. Hieruit blijkt dat het op lange termijn geen vorm van verrijking meer is. (Toch is het ook niet de bedoeling dat het dier voortdurend een bepaald gedrag gaat stellen. Enige afname in respons als gevolg van habituatie is normaal en zelfs wenselijk). Men kan de interesse in een bepaald type verrijking hoog houden door het object weg te nemen en enige tijd later opnieuw aan te bieden. Hierdoor kan er terug een respons optreden. Dit noemt men spontaneous recovery of spontaan herstel. In sommige gevallen kan men door nieuwe stimuli aan te bieden de habituatie aan oude objecten verminderen. Dit noemt men dishabituatie (Vervaecke, 2010). Vernieuwing en rotatie zijn heel belangrijk binnen alle afzonderlijke vormen van enrichment. Wanneer men de zaken te veel na elkaar aanbiedt of te lang laat liggen, is er niets vernieuwend 3 http://www.animalenrichment.eu/
  26. 26. 26 meer aan. Het wordt dagelijkse gewoonte, een deel van het vast interieur, waardoor het dier zijn interesse er in verliest. 4 b Extinctie of uitdoving Extinctie treedt op wanneer er geen versterking meer voorzien wordt voor een gedrag, wat resulteert in een afname van het gedrag. Bv. boomerbal gevuld met eten. Op een gegeven moment zal de beloning niet meer komen omdat het voedsel op is. Extinctie verschilt van habituatie door het feit dat er geen versterking meer volgt. Ideale verrijkingsprogrammas produceren gewenst gedrag dat weerstaat aan extinctie of waarbij de respons blijft optreden zonder beloning. Dit bereikt men het beste bij verrijking die gericht is op voedsel gerelateerd gedrag zoals foerageren, voedsel zoeken, jagen, waarbij de beloningen op een bepaald moment op geraken (Vervaecke 2010). 2.6.3 Verrijkingsplan Verrijking moet behoren tot een goede husbandry. Het mag geen toevoeging zijn wanneer men eens wat tijd over heeft. Het hele management moet hierop afgestemd zijn. Men moet voorkomen dat de dieren stereotiep en/of abnormaal gedrag gaan vertonen. Een verrijkingsplan moet gebaseerd zijn op de biologische, sociale en cognitieve nood van het dier; het moet contingent zijn met het soort-specifiek gedrag; het moet rekening houden met het dier zijn individuele geschiedenis.5 2.6.4 Environmental enrichment (omgevingsenrichment) Dit stimuleert het dier om soortspecifiek gedrag te vertonen. Het vermindert of doet ongewenst gedrag verdwijnen, vermindert stress waardoor de dieren gezonder zijn, zich beter voortplanten en langer leven. Door de omgeving te veranderen, stimuleert men het dier. Met environmental enrichment wil men twee zaken beogen: men wil het dieren mogelijkheden geven tot exploratief- en speelgedrag; men wil het dier controle over zijn omgeving/leven geven door keuzes aan te bieden (bv. een dier kan zelf kiezen of hij zich al dan niet in het zicht van de bezoeker legt). Vooral het gebrek aan controle/keuzes maken zorgt ervoor dat het dier stereotiep gedrag gaat ontwikkelen (Cunnings et al., 2007). De stimuli (natuurlijke en artificile objecten, geuren en geluiden) moeten op een veilige manier aangeboden worden (American Association of Zoo Keepers, 2004). Men kan ervoor kiezen om naturalistische elementen in het on-exhibit te gebruiken en de artificile in het off-exhibit. Het is belangrijk dat men het off-exhibit ook interessant maakt voor het dier. Het is niet omdat de bezoeker weg is en de verzorger naar huis gaat, dat de dag stopt voor het dier. Het is belangrijk dat men hier rekening mee houdt wanneer men start met de bouw van het ontwerp. Naturalistische ontwerpen zijn nadien soms moeilijk aan te passen (Coe, 2004). 4 http://www.animalenrichment.eu/ 5 http://www.animalenrichment.org/
  27. 27. 27 2.6.5 Voedselenrichment De presentatie van het voedsel is de beste enrichment die men een dier kan geven. Variatie is het sleutelwoord. Men moet afwisselen om habituatie en extinctie tegen te gaan. Het effectief moeten zoeken, het niet weten wanneer ze iets te eten vinden moedigt het foerageren aan. Op die manier wordt er minder/geen stereotiep gedrag waargenomen (American Association of Zoo Keepers, 2004). Het voer dat men geeft als enrichment mag eigenlijk niet in het normale dieet voorkomen. Het moet iets super lekkers zijn waar ze veel moeite voor willen doen. Het moet aangeboden worden op een manier dat ze er echt voor willen werken, wat hun natuurlijk instinct aanwakkert (American Association of Zoo Keepers, 2004). Sommige dieren hebben tijd nodig om met een nieuwe smaak te leren omgaan. Soms wordt een nieuw item de eerste keer geweigerd, maar wordt het de tweede of de derde keer als heel lekker bevonden (American Association of Zoo Keepers, 2004). 2.6.6 Novelty enrichment Artificile objecten kunnen het natuurlijk gedrag stimuleren door het onderzoeken en manipuleren van deze items. Men kan hen het best eerst laten kijken naar het object, voor het hen te geven. Als ze het al kennen van zicht, zal er minder stress zijn en zullen ze het beter durven onderzoeken (American Association of Zoo Keep