Konarski Platerowie 1955

Download Konarski Platerowie 1955

Post on 13-Aug-2015

304 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

<p>PLATEROWIEAutor : Szymon Konarski</p> <p>SPIS TRECI</p> <p>LINIA NA WEISENSEE GA NA KONHOF GA NA WEISSENSEE LINIA POLSKA GA INFLANCKA MICHA PLATER-ZYBERK STANISAW BROEL PLATER - protoplasta ODNOGI WIELKOPOLSKIEJ GA LITEWSKA ODNOGA NA DUSIATACH ODNOGA NA KURKLACH GAZKA AUSTRALIJSKA ODNOGA MUDZKA GAZKA NA DBROWICY GAZKA NA SZWEKSZNIACH LINIA KURLANDZKA LUNE OSOBY I GAZKI WZMIANKI NIEOKRELONE W CZASIE, NIEPEWNE I WTPLIWE DODATKI: </p> <p>SYBERGOWIE "INNE RODZINY O HERBIE "PLATER"? INNE RODZINY O NAZWISKU "PLATER" HRABIOWIE PLATOW SPIS PRAC ADAMA HR. PLATER (1790-1862) WYDANYCH DRUKIEM SPIS WYDANYCH DRUKIEM PRAC CECYLII PLATER-ZYBERK (1853-1920) SPIS WYDANYCH DRUKIEM PRAC JZEFA-KAZIMIERZA HR. PLATER (1796-1852) SPIS WYDANYCH DRUKIEM PRAC KAZIMIERZAKONSTANTEGO HR. PLATER (1746/8-1807) SPIS WYDANYCH DRUKIEM PRAC LUDWIKA HR. PLATER (17751846) SPIS WYDANYCH DRUKIEM PRAC STANISAWA HR. PLATER (1784-1851)</p> <p>CHRONOLOGICZNY SPIS PRAC WADYSAWA HR. PLATER (1806?-1889) SPIS PRAC ZYGMUNTA HR. PLATER (1870-1934) SPIS NIEODSZUKANYCH RDE SPIS RDE WYKORZYSTANYCH CZCIOWO SPIS RDE WYKORZYSTANYCH PRZEZ PULVISA UZUPENIENIA WITOLDA PLATER o UZUPENIENIA o ZBURZENIE REZYDENCJI WOROBIN KILKA DANYCH O POCZTKACH RODU BROELW I BROELPLATERW UZUPENIENIA KS. LEONA PLATER ZBURZENIE ZAMKU BROEL CIENIOM KRASAWIA W HODZIE LIST LUDWIKI PLATERWNY</p> <p>RESUME SUMMARY SPIS RDE I INFORMACJITadeuszowi hr. Plater-Zyberk</p> <p>Opracowywanie w dzisiejszych emigracyjnych warunkach monografii jakiejkolwiek polskiej rodziny szlacheckiej jest zadaniem trudnym, Jeszcze gdy tematem ma by przecitna rodzina szlachecka, mona si spodziewa, e potrzebne do napisania jej historii materiay bd dostpne prawie w takiej samej mierze jak przed rokiem 1939. Archiwum redniej rodziny szlacheckiej nie zajmowao wiele miejsca. Czsto w caoci zostao uratowane i jest dostpne dla historyka. Czsto zreszt ju przed wojn wszystko, co byo do napisania o niej zostao pomieszczone w herbarzach i w opracowaniach. Nawet dzisiaj, genealog pracujcy nad histori takiej rodziny moe mie satysfakcj opracowania caoci dostpnego materiau. Ta cao jest, albo wcale, albo niewiele mniejsza od zespou danych jakim mg rozporzdza przed wojn. Jedno rdo do historii maych rodzin przepado bezpowrotnie, to wiadomoci zawarte w aktach sdowych grodzkich i ziemskich w Archiwum Gwnym w Warszawie, Tyle mona powiedzie o moliwoci pisania dzisiaj monografii szlacheckich rodzin. O ile gorzej przedstawia si sprawa dla rodzin magnackich. Nigdy tak ywo jak obecnie nie przemawiaa prawda z gorzkich sw wypowiedzianych w 1937 roku na amach "Miesicznika Heraldycznego" przez jednego z polskich historykw pod adresem rodzin arystokratycznych. Dr. Zygmunt Wdowiszewski zarzuca tam: Radziwiom, Lubomirskim, Tarnowskim (tym niesusznie), Zamoyskim, Krasiskim, Czartoryskim, Czetwertyskim, Lanckoroskim i Potockim, e "nie pomylay o swych monografiach". Dzisiaj dopiero wida w caej peni, jak wielkie byo to zaniedbanie. Jeeli materiay do historii szlachty ucierpiay w czasie wojny, to straty, jakie poniosy archiwa wielkich naszych rodzin, przesdzaj o niemonoci napisania dzisiaj o ktrejkolwiek z nich powaniejszej pracy. Z pen wiadomoci strat, jakie ponielimy, rozpoczem prac nad genealogi rodziny Platerw. Rozpoczem z radoci, bo zdawaem sobie spraw, e spomidzy wielkich polskich rodzin jest jedn z nielicznych, ktrych monografi genealogiczn mog w</p> <p>dzisiejszych warunkach opracowa obszerniej, nibym to mg zrobi w wypadku innej rodziny arystokratycznej, lecz czysto polskiego pochodzenia. Fakt, e Platerowie byli w Polsce przybyszami, decyduje o tym e opracowane ju niepolskie materiay daj bogaty zesp danych. Mimo wielkich strat i tutaj poniesionych, to co zostao usprawiedliwia potrzeb mojej kompilacji. Nie zamierzam spiera si o ten niepochlebny termin. Moja praca jest kompilacj. W najlepszym razie publikacj. Stosunek rde oryginalnych do ju przepracowanych (krytycznie i niekrytycznie) zestawie i opracowa jest bardzo jaskrawy. Mimo to, moliwo porwnania zachowanych materiaw decyduje, wobec ich bogactwa, e nie mogc da monografii historycznej, da jednak mogem krytycznie przepracowany szkic genealogiczny, jakiego ta rodzina dotychczas nie posiadaa. Ponadto, przez zestawienie rozrzuconych drobnych wzmianek, przez przyswojenie z rzadkich obcych rdowych wydawnictw ciekawych przyczynkw, mogem przygotowa dla historyka obyczaju polskiego ciekawy i rdowy "pfabrykat". e si tak stao, jest zasug niektrych czonkw rodziny, ktrej ta monografia dotyczy. Mam prawo i obowizek zoy im w tym miejscu podzikowanie za umoliwienie mi tej pracy i za pomoc, i yczliw gorliwo, w odszukiwaniu potrzebnych materiaw i informacji. A wiele tych materiaw przepado. Nie wszystkie dotrway nienaruszone do roku 1939. Archiwa domowe Platerw pamitaj i dawniejsze straty. Stare dokumenty, uyte w roku 1620 przez rodzin dla legitymacji w Ritterbanku w Mitawie, przepady bodaj w 1918 roku przy rabunku i poarze rezydencji w Dbrowicy. Archiwum z Krasawia, wywiezione jeszcze w czasie pierwszej wojny wiatowej, przepado ju wtedy w Petersburgu. Podobny los by udziaem zbiorw dokumentw, pamitek i bibliotek Adama i jego synw, Mariana i Jerzego. Cay wielki zef1p aktw platerowskich, gwnie dotyczcy emigracji po roku 1830, a wic w pierwszym rzdzie Cezarego, Ludwika i Wadysawa, przepad razem ze zbiorami Rapperswilu w roku 1944 w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Dosy rzuci okiem na katalogi Adama Lewaka, aby sobie zda spraw z rozmiarw strat. W bibliotece Krasiskich w Warszawie przepad rkopis znakomitego genealoga Jzefa Wolffa zawierajcy gotow ju rdow monografi Platerw, a pomieszczon na kartach 37 do 103, w III tomie niewydanego "Herbarza szlachty litewskiej". W Niemczech przepady materiay, ju jakoby opracowane i zestawione do monografii Platerw, w rozpocztym wydawnictwie "Genealogisches Handbuch der baltischen Ritterschaften" w Gorlitz. Nie znam losu materiaw, zgromadzonych aniewykorzystanych przez A. A. Kosiskiego, jakie jeszcze okoo 1900 roku znajdoway si w rkach jego rodziny. Oprcz gotowych genealogii o niewiadomej wartoci, znajdowa si tam miay akta z roku 1733 i nastpnych lat, a dotyczce sprawy Platerw z Karnickimi. O sprawie tej nawet such si nie dochowa. Przepady zapewne bezpowrotnie, nie wiem jednak gdzie i kiedy, gotowe ju opracowania genealogiczne Andrzeja i Henryka Platerw. Isniej jeszcze materiay oryginalne, ktrych pozna nie mog. W roku 1933 w Centralnym Archiwum w Leningradzie znajdowa si zesp (Nr. 620) 9 plikw dokumentw dotyczcych rodziny hrabiw Broel Plater, obejmujcy okres od wieku XVI do roku 1911. Pojcie o materiale jakim rozporzdzaem daje spis rde pomieszczony na kocu monografii. Podstaw, na ktrej oparem genealogi linii na Weissensee, byy tablice Gotarda Pulvisa, a wielkim uatwieniem, przy ukadaniu rozrodzenia linii polskiej Platerw w XVIII, XIX i XX wieku, stanowio drzewo genealogiczne zestawione i uzupenione do ostatnich czasw przez Zwizek rodzinny. Odpis tego drzewa, zachowany w zbiorach Tadeusza hr. Plater-Zyberk w Brukseli, by rusztowaniem dla mojej pracy. Drzewo to nie mogo jednak</p> <p>odda tych cech rodziny jakie stay si widoczne dla mnie po rozejrzeniu si w caym materiale. A cechy te nie byy banalne. Wysoki procent nieprzecitnych rzuca si w oczy. Od samego pocztku zachowanych dziejw tej rodziny spotykamy wypadki godne opisania. Zaczynajc od wojny z biskupem Kolonii w 1301 roku, poprzez Jana marszaka Zakonu Mieczowego i roli jak odegra w waJce Zakonu z Moskw, poprzez Krasaw i ca akcj szerzenia kultury 11a Inflantach, a do muzeum w Rapperswilu, znajdujemy tak liczb wybitnych jednostek, e mogoby ich wystarczy na kilka monografii. Dziwne, bo byy koleje losw tej westfalskiej rodziny. W swojej ojczynie nad Renem, jakby czujc rychy kres, wyemigrowali nad daleki Batyk. W pierwotnej swojej ojczynie wymarli zupenie, aby wspaniale i licznie rozrosn si ku najwikszemu poytkowi nowej. Fenomen tym dziwniejszy, e z przybyych z Zakonem rodzin, z zachodu nad Batyk, mao si ostao. Manteuffel twierdzi, e w XVIII wieku yo ich tam ju tylko osiem. Pomidzy tymi omioma, Platerowie przodowali wyranie inflanckiej szlachcie. Jedno tylko byo dla caych Inflant starostwo grodowe, i to od Jana Andrzeja, w roku 1670 pierwszego na tym stanowisku Platera, nie wyszo ju z rk rodziny a do upadku Rzeczypospolitej. Spord wszystkich spolonizowanych wielkich rodzin batyckich, jedni tylko Platerowie osignli liczb a omiu senatorw. Trzy razy piastowali wojewdztwo inflanckie, trzy razy kasztelani trock, raz wojewdztwo mcisawskie, po razu marszakostwo nadworne i podkanclerstwo litewskie. raz kasztelani poock i raz urzad senatora-kasztelana za Krlestwa Kongresowego. Pno, jako obca i luteraska rodzina, weszli do pocztu rodzin senatorskich, bo dopiero w kocu XVII wieku, ale wzamian, gdy rdzennie polskie rodziny trac na rzecz wsplnot rodowych swoj histori na granicy pnego redniowiecza, Platerowie zaczynaj swoj ju w XII wieku. W spoeczestwie polskim, ktre staroytno pochodzenia cenio wysoko, przodowanie Platerw szlachcie inflanckiej byo rzecz naturaln. Rola, jaka odegra Jan-Ludwik i sowa jakie mu z tej racji powici w swoich "Inflantach" Jan-August Hylzen, s najlepszym wiadectwem e zaufania pooonego w nich nie zawiedli. A przodowali jednakowo zarwno w yciu gospodarczym jak i politycznym. S tego dowodem zakady przemysowe i jarmarki w Krasawiu, jak i dowdztwo nad szlacht inflanck pod Olkienikami. Przodowali te w patriotyzmie, w uczuciu wdzicznoci za przyjcie, jakie rodzinom batyckim zgotowaa Polska Zygmunta Augusta. Od tej te daty, od aktu poczenia Inflant z Polsk, uwaali si za rodzin polsk i gorcy tym uczuciom dawali wyraz. mier Emilii w 1831 roku, Leona w 1863 i wszystkie ich ofiary i cierpienia wojny ostatniej najlepiej piecztuj akt z roku 1561. Platerowie s ywym dowodem znanego powiedzenia o tym. e patriotyzm nie wzbogaca patriotw. Razem z upadkiem Rzeczypospolitej rozpoczyna sie dla nich nieprzerwany cig- klsk materialnych. Konfiskaty i zsyki na Litwie, po roli, jak odegrali w organizacji powstania w roku 1831. poprzedzaj konfiskaty i zsyki, ju nie tylko na Litwie, po roku 1863. Dziwn losw kolej, przeladowania, jakie ta rodzina cierpiaa od rzdu rosyjskiego przyczyniy si w pewnej mierze do zagodzenia skutkw klski zadanej ich stanowi posiadania przez rewolucj rosyjsk roku 1917. Rozsypani ju przedtem z koniecznoci po caej Polsce, a wic w Wielkopolsce, Galicji i Krlestwie Kongresowym. przetrwali na ziemi do 1939 roku, roku klski Polski i nieodwracalnej klski polskiego stanu szlacheckiego. Podzielili los caego ziemiastwa polskiego. Powrciwszy w kocu XVII wieku do katolicyzmu, wielkie pooyli zasugi dla Kocioa. Kilkanacie przez nich wystawionych kociow znaczy ich drog do Boga. Otwiera j</p> <p>koci Ksiy Misjonarzy w Wilnie na Salwatorze, po nim katedra w Krasawiu fundacji Konstantego-Ludwika, wedug planw wenecjanina Paraccy, a zamyka pikna trzynawowa witynia w Konstantynowie fundacji Stanisawa, wedug planw Jzefa Dziekoskiego. Wszystkie te fakty, wypadki i cechy, wszystkie zalety i wady, staraem si odda w mojej monografii ograniczajc si (o ile to jest w ogle moliwe) do cisej rejestracji, To jest powodem, e tutaj, w tych kilku zdaniach, staraem si da chocia w wielkim skrcie ujt ocen roli Platerw. e w tej ocenie nie przesadziem, potwierdzaj rda. Wszdzie w treci powouj si na nie. Zdaj sobie spraw, e warto tych "rde" jest niejednakowa. Gdy t moj publikacj opracowywaem, wiele rde oryginalnych znajdowao si poza moim zasigiem. Nie mogem z nich swobodnie korzysta. Musia mi czsto wystarczy Niesiecki, chocia wiedziaem, e w Volumina Legum mogem moe wyszuka oryginalny przekaz. Dla satysfakcji "zrobienia lepiej" musiabym ryzykowa ogoszenie tej publikacji w ogle. Kompetentny czytelnik zechce te sowa przyj jako okoliczno agodzc dla ich autora. W pracy mojej natrafiaem na trudnoci, ktre nie wszystkie udao mi si pokona. Bodaj najwaniejsz z nich bya trudno ustalenia nazw posiadanych majtkw. Aby j rozwiza trzeba by geografem, a tym nie jestem. To decyduje, e w mojej publikacji mog si powtarza naazwy tych samych dbr (rnie brzmice w rnych jzykach) potraktowane jako nazwy rnych miejscowoci. Uywano w, Kurlandii, Inflantach i mudzi nazw w jzykach: polskim, niemieckim, litewskim, otewskim, a moe nawet i w rosyjskim, co stworzyo, dla mnie, amigwk niemoliw do rozwizania. Nie siliem si zreszt, aby j rozwiza i do tej winy si poczuwam. Nie mog natomiast wzi odpowiedzialnoci za podawane obszary wymienianych dbr. W opracowaniach, z ktrych korzystaem, ograniczano si czsto tylko do obszarw, uprawnych, a pomijano lasy. To jest powodem e w niektrych wypadkach podaem moe rozlego dbr mniejsz od rzeczywistej. Inn trudno stanowia wielojzyczna pisownia nazwisk. Dosy wymieni nazwiska Syberg i Tiesenhausen i wszystkie ich pochodne formy. I tych trudnoci nie rozwizywaem. Daty staraem si dawa wszdzie "nowego stylu". Tam gdzie miaem przekonanie, e w akcie figuruj wedug kalendarza rosyjskiego zaznaczaem, e mamy do czynienia ze "starym stylem". Wyjtek stanowi rozdzia omawiajcy lini na Weissensee. Wydaje mi si, e wiksza cz wystpujcych w nim, dat (poczwszy od XVIII wieku) jest tam podana wedug kalendarza rosyjskiego. Podawane na kocu rozdziaw, czy ustpw, odnoniki do rde, dotycz zawsze treci a do poprzednich odnonikw, lub odnonika. Podawaem je w nawiasach. Liczby tustym drukiem oznaczaj numer kolejny rda, na ktre si powouj, a ktre odszuka atwo w ich spisie na kocu monografii. W spisie tym figuruj, obok powanych rde, opracowa i informacji, take zupenie bezwartociowe. Odnoniki do takich bezwartociowych rde figuruj pod wieloma ustpami. Umieciem je celowo, aby udokumentowa, e wersja taka bya mi znana. Fakt, e jej nie wykorzystaem i e o niej w treci nie wspominam, mwi sam za siebie i naleyt daje jej ocen. Skoczyem pisa w Paryu, dnia 14 maja 1955 roku.</p> <p>Szymon Konarski</p> <p>Post scriptum.</p> <p>Od chwili podpisania przeze mnie powyszego wstpu upyno ponad dziesi lat. Dugich lat w cigu ktrych nie zagldaem do gotowego maszynopisu. Nie miaem adnej moliwoci czynienia stara o jakie, moe istniejce, wysze z ukrycia materiay w Polsce. Ograniczyem si jedynie do zbierania i notowania zmian zaszych w skadzie osobowym rodziny Platerw. Notowaem je z prasy oraz z zawiadomie o lubach, urodzinach i zgonach. To samo robi pilnie hr. Tadeusz Plater-Zyberk w Brukseli. Gdy przed rokiem zawitaa moliwo wydania mojej publikacji w druku, wprowadziem wszystkie te zmiany do treci. Czytelnik zorientuje si atwo, z jakimi uzupenieniami ma do czynienia. a to wedug dat przytoczonych, a pniejszych ni pierwsze miesice 1955 roku. W wypadkach, gdy wiadomoci uzyskane zostay przez zainteresowan rodzin, podaem je bez odsyacza, w wypadkach gdy wynotowaem je z drukowanych wzmianek prasowych i specjalnych drukw, daem o nich odsyacz do spisu rde. Otrzymaem jednak w ostatnich czasach kilka obszerniejszych przyczynkw: jak notatki hr. Witolda Platera, artyku o Krasawiu ksidza szambelana Leona hr. Platera, oraz ciekawe jego notatki o pocztkach rodu i pierwszych jego siedzibach. Materia tych notatek zasugiwa w peni na opracowanie i wprowadzenie do treci monografii, to jednak przer...</p>