İstihdam durum raporu türkiye'de İşgücü piyasası ve İstihdam

of 157 /157
1 TÜRKİYE İŞ KURUMU İSTİHDAM DURUM RAPORU Türkiye’de İşgücü Piyasası ve İstihdam Araştırması İnsan TUNALI Avrupa Komisyonu’na sunulmak üzere İngilizce olarak hazırlanan rapordan Türkçe’ye çevrilmiştir.

Author: hakhue

Post on 29-Jan-2017

227 views

Category:

Documents


12 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1

    TRKYE KURUMU

    STHDAM DURUM RAPORUTrkiyede gc Piyasas

    ve stihdam Aratrmas

    nsan TUNALI

    Avrupa Komisyonuna sunulmak zere ngilizce olarak hazrlanan rapordan Trkeye evrilmitir.

  • 2

    Trkiyede gc Piyasas ve stihdam Aratrmas

    indekiler

    nsz

    Ynetici zeti

    1. Giri1.1. almann Amalar1.2. Yntem1.3. Snrllklar

    2. Trkiyede gc Piyasasnn Durumu2.1. Genel Eilimler2.2. cret Yaps2.3. Sosyal Gvenlik ve Vergiler2.4. Temel Konular

    3. stihdam3.1. Genel Eilim3.2. stihdamda Yapsal Deiiklikler (balca sektrlerde)3.3. zel Sektrde stihdam3.4. stihdamn Blgesel Dalm3.5. Krsal Kesimde stihdam3.6. ocuk ilii3.7. Gizli stihdam3.8. Ak ler ve Yapsal Dengesizlikler

    4. gcne Katlm4.1. Demografik Eilimler4.2. Nfusun gcne Katlm4.3. Eitim Durumuna Gre gcne Katlm4.4. Blgelere Gre gcne Katlm4.5. alma Saatleri4.6. Corafi Hareketlilik

    5. sizlik5.1. sizlikle lgili Veriler5.2. Toplam sizlikte Genel Eilimler5.3. Ya Gruplarna Gre sizlik5.4. Eitim Durumuna Gre sizlik5.5. Blgelere Gre sizlik5.6. Gizli sizlik

    6. Mesleki Eitim ve retim Sistemleri6.1. Eitim ve retim Sisteminin Genel Durumu6.2. lk Mesleki Eitim6.3. Srekli ve Yaygn Eitim

  • 3

    6.4. sizlerin Eitimi

    7. gc Piyasas Kurumlar7.1. Hkmete Bal Kurumlar7.2. gc Piyasasna Ynelik Dzenlemeler7.3. Endstriyel likiler

    8. gc Piyasas Politikalar8.1. Pasif gc Piyasas nlemleri8.2. Aktif gc Piyasas nlemleri8.3. Kamu stihdam Hizmetleri8.4. Endstriyel Politikalar

    9. Sonular

    10. Teekkr

    11. Referanslar

    Ekler

    Ek 1. Ek ekiller ve TablolarEk 2. Ksaltmalar ve Balca TerimlerEk 3. Aklamal Kaynaka (ayrca verilmektedir)

  • 4

    nsz

    bu stihdam Durum Raporu lkemizin Avrupa stihdam Stratejisine (AS) dahil olmaalmalar kapsamnda hazrlanmtr.

    Bilindii zere, Avrupa Birlii, ye lkelerin isizlikle mcadelesini desteklemek; istihdamve sosyal politikalar asndan Birlik iinde yaknlama salamak ve sosyal taraflarn da genikatlm ile ye lkeler arasnda istihdamla ilgili koordinasyonu salayc ortak politikalargelitirmek amacyla 1997 ylnda Avrupa stihdam Stratejisini gelitirmitir. AS kapsamndaye lkelerin istihdam politikalar, her yl Avrupa Komisyonu ve Avrupa Konseyininhazrlam olduu Ortak stihdam Raporu aracl ile dikkatle gzden geirilmektedir.Ortak istihdam raporu esas alnarak Komisyonca her yl, ye lkeler iin stihdamRehberleri hazrlanr ve Konseyce kabul edilir. Her ye lke bu yllk rehberleredayanarak Ulusal Eylem Plan hazrlamaktadr. Ayrca, her ye lke iin hazrlananTavsiyeler Komisyonca teklif edilip, Konseyce kabul edilmektedir. Ayrca, Komisyongelitirdii gstergelerle ye lkelerin istihdam rehberlerini uygulama performansn daizlemekte ve deerlendirmektedir.

    Avrupa Komisyonu, 1999 ylnda aday lkelerle istihdam konusunda ibirlii srecinibalatmtr. Bu sre kademeli bir gei srecidir ve Komisyon bunun iin ortak bir erevengrmtr. Temel ama, aday lkelerin adaylk srecinde istihdam politikasn vekurumlarn ASe uyumlu olarak gelitirmesi ve bylelikle Kurucu Antlamann VIII. Blmstihdam bal altnda yer alan maddeleri (125-130) tam olarak uygulayabilecek konumagelmeleridir. Komisyon, aday lkelere istihdam politikalarn Avrupa stihdam Stratejisinegre belirlemeleri ve yine bu srete kurumsal yaplarn oluturmalar ve gelitirmeleri iinmali ve teknik dzeyde yardm etmektedir. Bu ibirlii, ayn zamanda, istihdampolitikalarnda ncelikli olarak belirlenmi konulara ilikin AB mali yardmlarndanyararlanmay ve Avrupa Sosyal Fonu da dahil yapsal fonlara hazrlk almalarn dakapsamaktadr.

    Avrupa stihdam Stratejisine dahil olmada ilk adm, aday lkelerin ve Komisyonun birliktehazrladklar, istihdam politikas iin kritik sorunlarn analiz edildii bir politika dokmanolan Ortak Deerlendirme Belgesidir (Joint Assessment Paper, JAP). JAP aday lkeninekonomik gelimeleri ile igc piyasasnn ksa bir analizini ve uygulanmas gerekenigc piyasas politika nceliklerini iermektedir. Aday lke alma Bakan ile stihdam veSosyal ler Komiseri tarafndan imzalanan bu belge bir anlamda ye lkenin igc piyasasreformlar konusunda Komisyona ve kendi kamuoyuna kar bir taahht nitelii tamaktadr.JAPn n almas olarak da Avrupa Eitim Vakfnn mali katklar ile stihdam DurumRaporu her aday lkece hazrlanmaktadr.

    JAPn imzalanmasndan sonraki aama, uygulamann izleme srecidir. Bu izleme Komisyonve aday lkece ortak yaplr. Aday lke yllk ilerleme raporlar ile gelimeleri Komisyonabildirir. lerleme raporlar ortak bir formatta dzenlenir ve aday lke hkmetinin temelpolitikalar ve amalar ile JAPda belirlenmi hedeflere ulamak iin tespit edilentedbirlerin uygulamasn ierir. Komisyon bunun iin her raporda tartlan ortak politikatemalar belirlemitir. Bu sre, lkeler arasnda igc piyasas istatistiklerininkarlatrlabilir olmasn, yani veri ve gstergelerin ortak ve ayn bazda olmasn gerektirir.lerleme raporlarn ayrntl bir gzden geirme sreci izlemektedir.

  • 5

    Trkiye, ASe dahil olma almalarna balamtr. almalar Trkiye Kurumukoordinatrlnde yrtlmektedir. bu stihdam Durum Raporu hazrlanm ve AvrupaKomisyonuna sunulmutur. Rapor, Avrupa Eitim Vakfnn finansman destei ile Do. Dr.nsan Tunal bakanlnda, Do. Dr. Hakan Ercan, Yrd. Do. Dr. Cem Balevent, Orglztrk ve Ufuk Akiitten oluan bir ekibe hazrlatlmtr. Trk igc piyasasnn kapsamlbir analizinin yapld rapor taslak halinde iken ilgili kamu kurumlar, sosyal taraflar,akademisyenler ve Avrupa Komisyonu ile Avrupa Eitim Vakf temsilcilerinin de katld 27ubat 2003 tarihinde Ankarada dzenlenen uluslararas bir seminerle tartmaya alm vetaraflarn eletiri ve nerileri erevesinde son eklini almtr.

    stihdam Durum Raporu, 2004 ylnda tamamlanmas hedeflenen JAP almalarnda nemlibir arka plan almasdr. Aday lke statsnde olan lkemizin igc piyasas ve istihdampolitikasnn nceliklerinin belirlenmesine dayanak olacak mevcut durum analizinin,stihdam Durum Raporunda yaplm olduu dnlrse, Raporun nemi daha iyi anlalr.stihdam Durum Raporu hazrlanrken, eitim ve igc, alma saatleri, isizlik, kamu vezel istihdam, igcne katlmda medeni durum, ignn ortalama okul sreleri, blgeselfarkllklar gibi konularda, Rapora temel olmak zere gncel raporlar hazrlanmtr. Bunedenle Rapor, konuyu bilimsel bir bak asyla ve tm ynleri ile sunmas asndan da sonderece zgn ve kapsaml bir alma olmutur. Rapor bu yn ile, sadece JAP iin deil,ulusal istihdam politikasnn hazrlanmas srecinde ve aratrmaclar iin igc piyasas veistihdam alannda baucu eseri olmay haketmektedir.

    JAP hazrlk sreci elbetteki bir belgenin hazrlanmas iin gerekli sreleri takip etmektenibaret deildir. nemli olan, stihdam Durum Raporunda iaret edilen sorunlar iin politikagelitirmenin yansra bir yandan da, bu politikalarn uygulanmas iin gerekli alt yapyhazrlamaktr. Raporda, tespit edilmesi veya hakknda yorum yaplmas, mevcut veri ilemmkn olmayan ama aratrlmasna ihtiya duyulan konular da belirtilmitir.

    Bata Raporu hazrlayan akademisyenlerimiz olmak zere, almann finansmann salayanAvrupa Eitim Vakfna ve deerli katklarn esirgemeyen tm sosyal taraflara, ilgili kamukurum ve kurulularna, Avrupa Komisyonuna Bakanlm ve Kurumum adna teekkrlerimisunarm.

    Dr. Necdet KENARGenel MdrTrkiye Kurumu

  • 6

    Ynetici zeti

    Elinizdeki alma, Trkiyedeki igc piyasasnn 21. yzyln bandaki durumuna ilikinkapsaml bir deerlendirme sunmaktadr. lk blm amalar ortaya koymakta, izlenenyntem hakknda bilgi vermekte ve raporun snrllklarn belirtmektedir. kinci blm sondnemdeki ekonomik ve siyasal gelimelere yer verdikten sonra igc piyasasnn kimitemel zelliklerini anlatmaktadr. 3. 4. ve 5. blmler istihdam, igcne katlm ve isizliktegzlenen eilimleri ve son durumu ayrntlaryla ele almaktadr. 6.7. ve 8. blmler ilgilikurumsal erevenin bir zetini sunmaktadr. 9. blm elde edilen bulgularn ksa bir zetinivermekte ve Trkiyenin istihdam stratejisi oluturmada yz yze olduu kimi grevlerdensz etmektedir.

    20. yzyln sonuna gelindiinde, Trkiyenin 1980li ve 90l yllarda uygulad yapsalreformlarn, igc piyasasyla ilgili olarak, bu reformlar uygulayanlarn ngrdkleriolumlu sonular (zetle, cretlerde ve istihdamda makul dzeyde art) vermedii akagrlmtr. 2001 ylnda yaanan knt, ortadaki sorunlar, 1960tan sonra doan vebugn lke nfusunun yzde 60n oluturan kuaklarn tank olmadklar boyutlaratamtr. zellikle vurgulanmas gereken nokta, lkedeki isiz saysnn 2000 yl sonu ile2003 yl ortalar arasndaki dnemde iki kat artm olmasdr. lke leindeki isizlik oraniki haneli rakamlara ularken, 15-24 ya grubunda olup lise eitimi dzeyindeki genlerarasnda bu oran yzde 30a yaklamtr. Mesleki yaamlarnn ortalarndaki kiiler (35-54ya grubundakiler) ise toplam 2.8 milyona ulaan isizler arasnda yzde 25lik payasahiptirler.

    2002 ylnda, 15 yandan yukar erkeklerin yzde 65i ile kadnlarn yzde 25i belirli bir itealmaktaydlar. Makroekonomik dengenin tutturulmas, Trkiyedeki istihdam sorunlarnnve bunun blmle ilgili sonularnn zm asndan n koul durumuna gelmitir. Ksadnemde gerekletirilmesi gerekenler ise zelletirmenin sonularyla 2001 ylndaki krizdenetkilenen orta kuaklarn yeniden istihdamnn salanmas ve eitimli genlerin okuldan iegeilerinin kolaylatrlmasdr. Tarmdaki politika deiikliklerinin, baka bir deyiletarmsal sbvansiyonlarn kaldrlmasnn igc piyasasnda orta vadede nemli sonularolacaktr. Endie kayna olan bir baka husus da kentsel alanlarda kadnlarn igcnekatlm oranlarnn dkldr.

    Nfus yaps ve dinamikleri asndan AB15 (hatta AB25) lkeleri ile karlatrmal olarakbakldnda Trkiyenin yapabilecei ok ey vardr. Dourganlktaki nemli dsayesinde Trkiyede alma yandaki nfusun pay artmaktadr ve bu kesimin toplam nfusiindeki pay 21. yzyln ilk yarsnda da yksek kalacaktr. Eitim sisteminde halenyaplmakta olan ve ileride yaplacak reformlar, igc piyasasna yeni girecek olanlarnvasflarn srekli biimde ykseltecektir. Yine umut verici bir baka nokta ise, eitimdekibaar ortalamasnn ykselmesine, erkek-kadn ve krsal alan-kentsel alan farkllklarndakiazalmann da elik etmesidir.

    Temel yapsal reformlara bylece balanmasnn ardndan, son dnemin hkmetlerialmalarn Kopenhag Kriterlerinin ngrd yasal ve kurumsal reformlarayounlatrmlardr. Bu alandaki deiikliklerin hzla gerekletirilmesi, Trkiyenin AByetam ye olma kararlln gstermektedir. gc piyasasnda iverenlerin esneklik, iilerinise i gvencesi duyarllklarn telif ederek yaplacak reform ise bir sredir gndemdedir.1474 sayl Yasasnda ngrlen kapsaml deiiklik, son olarak 4857 sayl Yasann 22

  • 7

    Mays 2003 tarihinde kabul edilmesiyle gerekletirilmitir. Bu Yasa ncesinde gndemegelen tartmalara ve endielere bu almada ayrntlaryla yer verilmekle birlikte, Yasanntam ieriine ve sonularna burada yer vermek mmkn olmamtr. Nihayet, Trkiye iKurumu (KUR) ile ilgili yasa da uzunca bir sre sonra 24 Haziran 2003 tarihinde Meclistarafndan kabul edilmi ve 5 Temmuz 2003 tarih, 25159 sayl Resmi Gazetedeyaymlanarak yrrle girmitir.

  • 8

    1. Giri

    1.1 almann Amalar

    Bu almann amac, Trkiyedeki igc piyasasnn kapsaml bir zmlemesiniyapmaktr. stihdam, igcne katlm ve isizlik gibi konular asndan asl vurgu bugnkduruma yaplmakla birlikte, 1980 sonras uyum eilimlerinin ve rntlerinin (patterns)belirlenmesi amacyla tarihsel veriler de deerlendirilmitir. Yaplan zmlemeye, ayrca,ilgili kurumsal ereve ve hizmet sunum mekanizmasnn genel bir deerlendirmesi eliketmektedir.

    1.2 Yntem

    alma, mmkn olduu lde, yaynlanm aratrmalara, raporlara, istatistiklere ve gazeteyazlarna dayandrlmtr. Konuyla dorudan ilgili yaynlar taranm ve bunlarn ieriiaklamal kaynaka biiminde zetlenmitir (raporun ekinde verilmektedir). Bu aba,halihazrda nelerin bilindiinin ve mevcut veri kaynaklarndan nelerin renilebileceininbelirlenmesine yardmc olmutur. gc piyasasyla ilgili kimi sonular yeterincearatrlm ve belgelendirilmiken, dierlerine henz dokunulmamtr. Ekip yelerieksiklikleri telafi amacyla, 3-5 blmlerde kapsanan 8 konu zerinde ayrntl n aratrmalaryrtmlerdir. Bu konu raporlar Ekte yer almaktadr. kincil verilere ulamak ve kukulugrnen bulgular bir kez daha kontrol etmek amacyla bakanlklardan, hkmetkurulularndan ve niversitelerden uzman kiilerin grlerine bavurulmutur.

    1999 yl yaznda Marmara blgesini (lke sanayinin kalbi) sarsan depremle balamak zerenemli birtakm oklar igc piyasas zerinde etkili olmutur. gc piyasasnda sondnemde grlen bozulmalarn bir blm hi kukusuz geici niteliktedir; ancak bunlardankimileri daha kalc nitelik sergilemektedir. Genel eilimleri daha salkl biimde belirlemekamacyla eldeki veriler seici biimde kullanlmtr. rnein 10 yllk eilim hesaplamalar1999 ncesi verileri temel almtr. Bu arada, lm hatalarn en aza indirmek amacylazaman zaman birka yln ortalamasn alma yoluna gidilmitir.

    Bu alma iin bir araya gelen ekibin yeleri unlardr:

    nsan Tunal, Doent Doktor, Ko niversitesi Ekonomi BlmHakan Ercan, Doent Doktor, ODT Ekonomi BlmCem Balevent, Yardmc Doent Doktor Bilgi niversitesi Ekonomi Blmrgl ztrk, Doktora rencisi, Wisconsin niversitesi Ekonomi Blm, Madison

    Proje erevesinde szlemeli olarak grev yapan bu drt kiiye ek, aratrma asistan olarak

    Ko niversitesi Ekonomi Blm rencisi Ufuk Akiit grev yapmtr.

    Raporu son haline getiren, ekip bakan olarak proje genel sorumlusu konumunda olan Dr.Tunaldr. Raporun zgn metni ngilizce olarak kaleme alnmtr; Dr. Tunal metninTrkeye evrilmesindeki yanllar ve bu yanllarn yol aabilecei sonular konusundaherhangi bir sorumluluk stlenmemektedir.

  • 9

    Adlandrma ve Atfla lgili Konular

    Mmkn olduu lde, Trke adlarn resmi ngilizce karlklar kullanlmtr. zgnTrke adlandrma, ilk getii yerde keli parantez iinde verilmitir. Ksaltmalar genelliklengilizce karlklar zerinden yaplm, ancak, kurumlarn Trke ksaltlm adlarnn yaygnve yerleik olarak bilindii durumlarda bunlar kullanlmtr. almada geen ksaltmalar vetemel terimlerle ilgili tanmlamalar Szlkte toplanmtr. Metinde sreklilik salamaasndan, kaynaklara ve web belgelerine yaplan atflar sayfa alt dipnotlar olarak verilmitir.Yerleik yaynlarla ilgili kaynaka bilgileri ise raporun sonundadr. Az nce (1.2) sz edilenkonu raporlarna (*) iareti konulmutur.

    1.3 Snrllklar

    Bu raporda kullanlan belli bal veri kaynaklar Devlet statistik Enstits (DE) tarafndanderlenmitir. Bunlarn arasnda, 1988-1999 dneminde ylda iki kez (Nisan ve Ekim), 2000ylndan balayarak ise ylda drt kez yaplan Hanehalk gc Anketleri (HA), 1990 ve2000 yllar Genel Nfus Saymlar (bilgi snrl) ve 1994 ylnda gerekletirilen HanehalkGelir Dalm Anketi (HGDA) yer almaktadr. Bilgilerin gizliliini salamaya ynelik yasaldzenlemeler nedeniyle DE tarafndan toplanan mikro lekli verilere ancak zel durumlardaulalabilmektedir. Bununla birlikte, HA verilerine dayal seme tablolara DEnin websayfasndan ulalabilmektedir. malat sanayi sektr dnda, cretlerle ilgili zaman serisiverilerine ulamak gtr. Bu veriler iletmeleri kapsayan aratrmalara dayanmakta ve kabaortalamalar biiminde bulunabilmektedir. gc piyasas gelirlerine ilikin kesitsel veriler ise1988-98 (HA) dnemi ile 1994 yl (HGDA) iin bulunmaktadr.

    Aratrmaclar, ylda iki kez yaplan HAlarn eksikliine iaret etmilerdir. Birincisi, buverilerle, i evriminin etkilerinin belirlenmesinde ve mevsimsel istihdam rntlerinin(zellikle tarmda) izlenmesinde karlalan glklerdir. kincisi, rneklem erevesinin,blgesel lekte igc piyasas gstergelerine ulalmasna izin vermemesidir. ncs,rneklemin kesitsel nitelii nedeniyle igc piyasas dinamiklerinin belirlenememesidir.DE, bu eletirilere hayli duyarl davranmtr. 2000 (I)den balayarak, DEnin ylda drtkez yaynlad igc piyasas gstergeleri yenilenmi bir HA erevesine dayanmaktadr.Bu deiiklikle salanan iyilemeler arasnda hareketli referans haftas, daha byk rneklem,blgeleri daha iyi yanstacak geniletilmi bir rneklem erevesi kullanlmas ve dnmltablo tasarm yer almaktadr.

    HAnn yeni tasarm ise iki yeni sorunun ortaya kmasna yol amtr. Birincisi, rneklemerevesinin geniletilmesi, grnd kadaryla, altar ve er aylk seriler arasnda birkopukluk yaratmtr. Bu kopukluk, tarm kesimindeki istihdam sz konusu olduundazellikle belirginlik kazanmaktadr. kincisi, HA tablolarndan salkl biimdeyararlanlabilmesi iin, anma sorunlarnn kavranmas ve zlmesi gerekmektedir.Bugnk durumda, igc piyasas dinamiklerinin (somut olarak sylenirse igcpiyasasnda bir durumdan dierine gei hzlar) zmlenmesi iin yeterli bilgibulunmamaktadr.

    Ylda iki kez yaplan HAnn balamasyla birlikte igc piyasas gstergelerine ulamadastandart ILO tanmlar kullanlmtr.1 Bylece, HAy temel alan istatistiklerin AB

    1 HAnn tarihesi, bugnk format ve ierii ile ilgili ayrntl bilgiler iin DE web sayfasna (2001a)baklabilir: http://www.die.gov.tr

  • 10

    lkelerinde kullanlanlarla karlatrlmas mmkn hale gelmitir. Baka veri kaynaklarkullanldnda ise yerleik normlardan sapma ve kapsamla ilgili sorunlar gndemegelmektedir ve bu sorunlar ilgili kesimlerde belirtilmektedir.

    DE Eurostat standartlarna uyum salamak amacyla veri toplama ve aratrma yntemlerinigzden geirmektedir.2 Bu alandaki iyiletirmelere nclk eden, hanehalk temelindekiaratrmalar olmutur. DE tarafndan yrtlen hanehalk aratrmasndan ikisi, HA ileHanehalk Tketim Harcamalar Anketi (HTHA), halen sreklilik kazanmtr. Ksa srede,yeniden gzden geirilen HGDA da bunlara katlacaktr. Btn bunlar sonucunda ortayakacak veri kmeleri igc piyasasndaki deiikliklerin hanelerin refahna nasl yansmaktaolduu konusunda daha btnlkl bir tabloya ulalmasn salayacak, bylece gelir ve creteitsizlikleri ile yoksulluk gibi sorunlarn kaynan gerektii gibi kavramak ve bu sorunlarnzerine yrmek mmkn olacaktr.

    2 Bu konuda ek bilgiler DE web sayfasnda bulunabilir. zellikle bkz. AB Komisyonu tarafndan hazrlanan2002 lerleme Raporu istatistik blm; bkz. http://www.die.gov.tr/abkd/Progress2002Statistics.pdf

  • 11

    2. Trkiyede gc Piyasasnn Durumu

    2.1 Genel Eilimler

    Trkiye ekonomisinde son on yl iinde nemli oklar yaanmtr. Bu oklar, yaamstandartlarnda ciddi dalgalanmalara yol amtr. ekil 2.1.1 1988 ile 2001 yllar arasndakii bana GSYHy (ortalama dviz kuru zerinden ABD dolarna evrilmi cari fiyatlarla)ve GSYHdaki yllk art hzlarn gstermektedir. Grafikte grlen dlere yol aan drtolay burada belirtmekte yarar vardr. 1991 ylnda Krfez Sava balamtr. TrkiyeninIrakla ve blgedeki dier lkelerle olan ticareti bu savatan olumsuz etkilenmitir. kinci krizise ieriden kaynaklanmtr. Hkmetin i borlanma sorununu nasl zme balayacanailikin endielerin giderek artmas sonucunda TL 1994 ylnn ilk ay iinde dolarkarsnda yzde 70 deer yitirmitir. Nisan aynda istikrar programnn benimsenmesininardndan enflasyon ve faiz oranlar yukar frlamtr. Rusyadaki krizin etkileri, Trkiyedegecikerek 1999 ylnn ilk aylarnda hissedilmitir. Ayn yln ikinci yarsnda ise,Trkiyedeki sanayi kurulularnn yzde 5ini, igcnn yzde 6dan fazlasn barndran,lkede yaratlan katma deerin ise yaklak yzde 15ini salayan Marmara Blgesinindousunda iki byk deprem meydana gelmitir. Son olarak da 2001 yl, Trkiyede1950lerden bu yana yaanan en derin ekonomik krizin patlak verdii yl olarak tarihegemitir. Borsalar 2000 yl Kasm aynda kn eiine gelmi, ancak asl k 2001 ylubat aynda yaanmtr.

    ekil 2.1.1. Kii Bana GSYH (Cari Fiyatlarla) ve Byme Hz, 1988-2002

    1991

    1994

    1999

    2001

    1500

    1700

    1900

    2100

    2300

    2500

    2700

    2900

    3100

    3300

    1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

    US$

    -15

    -10

    -5

    0

    5

    10

    15%

    GNP per capita Growth Rate

    Kaynak: DPT verileri iin bkz. Akiit (2002), ekil 1

    Son on yl iinde Trkiye eitli koalisyon hkmetleri tarafndan ynetilmitir. Poplistduyarllklar politikalar belirlediinden bir nceki on yla damgasn vuran reform ve deiimsreci geen on ylda baarsz olmutur. 1990larda ieriden ve dardan kaynaklanan birok krize ramen yllk yzde 3,5 orannda ortalama bir byme gerekleirken istihdamdakiyllk art hz yzde 1.5 gibi bir dzeyde kalmtr. 1999 yl baharnda yaplan genelseimler farkl siyasal grlerdeki partilerin (ortann solu, ortann sa ve ortann ar sa)koalisyonuyla sonulanmtr. ve d borlarn evrilebilirliine ilikin endieler sonucunda

  • 12

    bir istikrar ve enflasyonla mcadele program benimsenmi, ancak bu program 2000 ylnnsonlarna doru sorunlarla karlamtr. Dviz kuru pasnn yol at sarsntlar programnsrdrlemeyeceini ortaya koymu ve sonuta program 2001 yl ubat aynda ciddi orandabir devalasyon ve TLnin dalgalanmaya braklmasyla aniden sona erdirilmitir. Bununhemen ardndan gelen ekonomik kriz ise kimi nemli reformlar iin zemin oluturmutur.Mevzuatta yaplan deiikliklerle Merkez Bankas bamsz hale getirilmi, bte disiplininisalama yolunda admlar atlmtr.

    ekil 2.1.2 TL/ABD dolar kuruyla birlikte TFE ve TEFEdeki yllk deimeleri 1988-2001dnemi iin gstermektedir. Endeksleme de olmadndan, 1980li yllarla daha sonrasnnenflasyon deneyimi yaam standartlarnda arpc dalgalanmalara yol amtr. 3 Kasmdayaplan genel seimlerde semen, daha nce iktidarda yer alan partileri parlamento dbrakarak cezalandrmtr. Seime katlan toplam 32 partiden yalnzca ikisi meclise temsilcignderme olana bulmutur. Seimlerden yalnzca 18 ay nce kurulan ortann sandakiAdalet ve Kalknma Partisi (AKP) geerli oylarn yzde 34n alarak mecliste 363 sandalyekazanmtr. Ortann solundaki Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ise oylarn yzde 19una,meclisteki sandalyelerin de 178ine sahip olmutur.

    ekil 2.1.2: TL/ABD $ Kurunda Deimeler, TFE ve TEFE, 1988-2002

    Kaynak: Ticaret Bakanl ve Merkez Bankas

    Yeni hkmeti bekleyen ekonomik glkler arasnda enflasyonsuz istikrarl bir bymeninsalanmas, 120 milyar dolara ulaan d borlarn denmesi ve yllk reel faiz oranlar yzde25 civarnda dolarken ierden bor bulunmas yer almaktadr. Zayflayan finans vebankaclk sektrleri ile durma noktasna gelen reel ekonomi, gven ortamn yenidensalayacak yeniliki giriimleri beklemektedir. lke leinde 2.8 milyonu bulan isiz says(2003 ylnn ilk ay itibaryla), kentlerdeki eitimli gen nfus (lise ve niversitediplomas olan 15-24 ya grubu genler) iinde yzde 30lar civarnda dolaan isizlik oranve kentlerde yzde 45in altna inen igc katlm oranlar ile istihdam ciddi bir sorun olarakortada durmaktadr. lkede, tarihsel olarak, tarm kesimindeki kk reticilere salanansbvansiyonlar bu kesimde geni bir igcnn ayakta tutulmasn ve kentsel alanlardaki

    0.0

    20.0

    40.0

    60.0

    80.0

    100.0

    120.0

    140.0

    160.0

    180.0

    1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

    Yl

    Yzde

    TL/ABD$ TFE TEFE

  • 13

    isizliin de belirli snrlar amamasn salamt. Ancak, sbvansiyonlarn devredenkmasyla yeni sorunlar gndeme gelmektedir: Krdan kente gn ve kentsel alanlardakiisizliin nasl snrlanaca Siyasi cephede ise hkmet blgesel konular ve ABnin reformbeklentileri gibi sorunlarla boumaktadr.

    2.2 cret Yaps

    Reel cretler:

    Elde yeterli veri bulunmamas, cret rntlerinin zaman iindeki oluumuna ilikin kapsamlbir analize izin vermemektedir.3 Eldeki seriler ya belirli kimi sektrlerden (rnein imalatsanayi) gelmi ya da dolayl hesaplama yollarndan (rnein alanlarn gelirlerinin GSYHiindeki pay gibi) elde edilmitir. ekil 2.2.2de gsterilen seriler, DE tarafndan her ylyaplan imalat sanayi iyerleri saymn esas almaktadr.4 zel sektre ilikin veriler ise25ten fazla kii altran iyerlerini kapsamaktadr. Nominal seriler, TFE (1987=100)baznda dzeltilmitir. nc seri, kamu kesimi ile zel kesimdeki cret farkllamalarnvermektedir (kamu kesimindeki cretin yzdesi olarak zel kesimdeki cret).

    ekil 2.2.1. malat Sanayinde Ortalama Reel cretler, 1988-1997

    0

    100

    200

    300

    400

    500

    600

    700

    1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997

    Bin

    198

    7 TL

    0102030405060708090100

    Yzd

    e

    zel kamu zel/kamu

    Kaynak: DE (1999, 2000)

    3 1988 Ekim, 1989 Nisan ve 1989 Ekim olmak zere HA ile hane asndan olmak zere kiisel emek gelirive allan saatler konusunda lke leinde temsil niteliine sahip veriler toplanmtr. Kullanlan rneklemerevesi blgelere, sektrlere vb. gre ortalama cret hesaplamalarna elverili olmamakla birlikte, eitim,cinsiyet ve firma bykl gibi deikenlere gre cret farkllamalarn karsama asndan ekonometrikbirtakm tekniklere bavurmak mmkndr. Gelir farkllamalarnn kaynaklarn deerlendirme asndanyararl bir baka kaynak da 1987 ve 1994 yllarnda lke leinde gerekletirilen Hanehalk Gelir DalmAratrmasdr (HGDA).4 Tansel (2001) bunlara ve eldeki kimi ek serilere dayanarak ayrntl bir dkm vermektedir. DE (1999, 2000)verilerini kullanarak almasndaki bilgileri gncelletirdii ve bunlar bizimle paylat iin Tansele teekkrborluyuz. Ayrca bkz. Bulutay (2001), ss. 52-55.

  • 14

    1980lerin bandan ortalarna kadar sren ve demokratik olmayan ortamda zel imalatsanayindeki ortalama reel cretler deimeden kalm, kamu sektrnde ise azalmtr. Gerekkamu gerekse zel kesimdeki ortalama cretler poplist politikalara dnlmesiyle birlikte1989-91 dneminde hzla artm, ancak aradaki a kamu kesimi lehine almtr. Kamukesiminde alan iiler 1992 ve 1993 yllarnda ek cret artlarndan yararlanmlardr.Ancak bu kazanmlar 1994 ve 1995 yllarnda hzla erozyona uram, 1994 ylndakiekonomik krizin ardndan cretler hzla dmtr. Daha sonra ortaya kan gelimeler (1997-1998 yllarndaki Asya ve Rusya krizlerinin lkeye yansmalar ve 1999 ylnda lkeninsanayi merkezlerini ykma uratan depremler) ekonomiyi olumsuz etkilemi ve reel cretartn snrlamtr. 2001 ylnda patlak verip isizlii rekor dzeylere kartan krizin debyk olaslkla reel cretler zerinde olumsuz etkileri olmutur.

    cretin Belirlenmesi

    Hkmet, yasalarla politikalar hazrlayp uygulayan merci olarak, asgari creti, devletmemurlarnn emeklilik haklarn, sigorta primlerinde geerli olacak eik ve oranlar, i yasashkmlerinin ihlali durumunda firmalarn deyecekleri idari cezalar, kdem tazminatnda stsnrlar ve isizlik sigortasn belirlemektedir. ten karma durumunda denecek kdemtazminatnn st snr, en yksek derecedeki devlet memuruna denecek emekliikramiyesidir.5 sizlik sigortasnda azami miktar ise net asgari cretle snrldr.6

    Trkiyede kapsaml ve merkezi bir cret belirleme sistemi olmamasna karn, devlet,iveren olarak nemli konumu ile cret artlarn etkileyebilmektedir.7 cretlerdekideiiklikler genel olarak gemi enflasyon oranlar ya da nceden belirlenmi oranlarzerinden yaplan uyarlamalarla belirlenmektedir. Zaman zaman da hkmetle belli balsendikalar arasnda yaplan toplu szlemelerde yer alan otomatik endeksleme mekanizmasgeerli olmaktadr. Bunlar, zel sektrde rgtl sendikalar iin de model oluturmaktadr.Szlemeye dayal cret uyarlamalar, zel sektr firmalar sendikalarn rgtlenmegiriimlerini savuturmaya altklarndan ve piyasa gleri kk firmalar buna gredavranmaya zorladndan ekonominin rgtl olmayan kesimlerini de etkileyebilmektedir.8

    2000 ylnda cretli igcnn yaklak yzde 20si toplu i szlemesi (TS) kapsamndayd.92001 ylnda geen bir yasa ile kamu kesiminde alanlarn temsil ve toplu szleme haklar

    5 alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl (2001), ss. 169-173.6 http://www.iskur.gov.tr/mydocu/sigorta.html7 Kamu kesiminin istihdamdaki pay azalmakla birlikte halen yksektir. Tansele (2001) gre, btn cretlileriinde kamu kesiminin pay 1990 ylnda yzde 33, 1996 ylnda ise yzde 28dir. Merkezi hkmet birimlerindealanlara denen cretler ve maalar 1996 ylnda GSYHnin yzde 6.6sn oluturuyordu. Bu oran OECDlkeleri sz konusu olduunda 1997 yl iin ortalama yzde 4.5tir.8 Tunal (2002) imalat sanayinden rnek vermektedir. 10 ya da daha fazla ii altran kurululardan ikihaneleri apraz veri toplanmas sonucunda yaplan hesaplamalara gre kamu kesimi ile zel kesimdeki ortalamacretlerin ikili korelasyonu 1997 ylnn ilk dneminde 0.46 (p-deeri = 0.18), ikinci dneminde ise 0.78dir (p-deeri = 0.008. Sektrlere ait plak ve giydirilmi cretler arasndaki iliki daha da gldr. Korelasyonkatsays ilk dnem iin 0.85 (p- deeri = 0.0005), ikinci dnem iin ise 0.78 (p- deeri = 0.003) olarakbulunmutur.9 Bu konuda doru bir tahmine ulalmas gtr.alma ve Sosyal Gvenlik Bakanlna gre 2002 yl Ocakaynda 2.6 milyon sendikal ii bulunmuyordu. Bu toplamn yzde 64 zel sektrde alanlardr. Sendikaligc iinde kadnlarn pay zel sektrde yzde 18.6, kamu sektrnde ise yzde 8.8dir (gc statistikleri,2001, s. 126).HA 2002 (1)e gre Trkiyede cret karl dzenli olarak alan yaklak 8 milyon kii vardr.Yukardaki Bakanlk bilgisi doru kabul edildiinde Trkiyede sendikalama oran yzde 30 civarndadr.Ancak konuyla ilgili uzmanlar sendika deitiren iilerin ift sayldndan ve sendikalarn kendi ye saylarn

  • 15

    geniletilmi olmakla birlikte, mevcut yasalar kamu grevlilerinin belirli bir kesiminesendikalama yasa getirmekte, dierleri iin ise greve gitme yasaklanmaktadr. zelsektrdeki sendikalarn gc 1980lerin baskc ortamnda gerilemitir ve 1970lerincanllna bir daha ulalamamtr.

    Asgari cret

    Trkiyede asgari cret uygulamasna ilikin yasal dzenlemenin gemii 1967 ylnagitmektedir ve lke leindeki uygulama 1974 ylndan bu yana devam etmektedir. 1475sayl Yasasna gre asgari cretin en az iki ylda bir alma ve Sosyal GvenlikBakanlna bal bir komite tarafndan yeniden belirlenmesi gerekmektedir. AncakTrkiyedeki enflasyon, bu cretin daha sk aralklarla belirlenmesi gerekliliini dourmutur.Bylece 1988 ylndan balayarak cret ayarlamas ylda bir (yln ortasnda) yaplmayabalam, 1999dan sonra ise ylda iki kez belirleme uygulamasna geilmitir. Bu skuyarlama uygulamasna karn Trkiyede asgari cret yllar itibaryla dalgalanmalargstermektedir. Asgari cret 1989-93 dneminde nemli bir art gstermi, 1994 ylndayeniden 1989daki dzeyine (100 dolar civar) inmi, 1990larn ikinci yarsnda biraz artm,1999 ylnda 200 dolara ulaan bir art gsterdikten sonra 2001 ylnda ayda 120 dolarainmitir. 1989 yl ortalarna kadar tarm ve ormanclk kesiminde daha dk bir asgari cretuygulamas geerliydi. Bir baka ayrm, 16 yandan kk olanlarla byk olanlara denecekasgari cret ayrm bugn de yrrlktedir. 16 yandan kk olanlara denecek asgari cret1989 ylnda tam cretin yaklak yzde 70i iken zamanla artm ve 1999 ylnda tam cretinyzde 85ine ulaarak bu dzeyde kalmtr.10 2000-2001 dnemindeki gnlk asgari cret,imalat sanayindeki ortalama gnlk cretin yzde 25i kadard.

    cret Farkllklar

    10 ve daha fazla ii altran imalat sanayi kurulularndan (ki sendikalar bu iyerlerindegrece gldr) elde edilen veriler bir cret hiyerarisine iaret etmektedir. 1997 ylnda(krizlerin ekonomiyi etkilemeye balamasndan nceki son yl) TS kapsamnda olanlararasnda zel sektrde alanlar (ortalama olarak) kamu kesiminde alanlarn kazandnnyzde 83n kazanmaktayd. zel sektrde dzenli olarak alanlar arasnda TSkapsamnda olmayanlarn ortalama cretleri TS kapsamnda olanlarn yzde 53 kadard.2000 ve 2001 yllarna ait veriler (1. dnemler iin) sendikal olma-olmama durumunungetirdii farkllk zel sektr iin deimeden kalrken, TS kapsamndaki zel sektr-kamusektr farkll daha da artmtr.11

    Mikro verilere dayal ekonometri analizleri, kiilerin kendi zelliklerinden ileri gelen cretfarkllamalar dnda baka farkllamalarn da olduunu gstermektedir. HA-1988 Ekimverilerini temel alan bir aratrma, cretlerin, erkekler lehine yzde 15; 10 ve daha fazla iialtran iyerleri lehine yzde 9, dzenli-szlemeli alanlar dnda geici ilerde

    eitli gerekelerle yksek gsterdiklerinden sz etmektedir. Ayrca aidat deyen sendika yeleri ile TSkapsamndaki iiler arasnda bir ayrm gzetilmektedir. Ko (1998) eitli kaynaklardan derledii rakamlardanhareketle 1997 ylndaki sendikallama orann yzde 22-23 olarak tahmin etmektedir. Son ekonomik krizlerinardndan bu yzdenin daha da dm olmas muhtemeldir.10 SGB (2001), ss. 161-165.11 Bkz. Tunal (2002). 2000 ve 2001 yllar (1. dnem) verileri, 1997 ylna ait yzde 80-85 aralndan farklolarak yzde 72-75 aralna iaret etmektedir.

  • 16

    alanlarn aleyhine yzde 4 ve krsal kesimde (20.000den az nfus) alanlarn aleyhine degene yzde 4lk farkllklar gsterdiini ortaya koymaktadr. 12

    alanlarn beeri sermaye olarak kiisel zellikleri sabit tutulduunda da sanayi kollararasndaki farkllklar ortada durmaktadr. rnein, madencilik, ta ocakl ve hizmetlersektrnde alanlar cret merdiveninin en alt basamanda yer almaktadrlar. Bunu,alanlarn ilkine gre ortalama yzde 3 ve 6 aras daha fazla kazandklar ticaret ve imalatsanayi izlemektedir. Dk cretli bu iki sektre gre finans sektrndeki cretler yzde 13,inaat sektrndekiler de yzde 27 daha yksektir.13

    Eitim dzeyindeki farkllklarn zellikle zel sektrde nemli cret farkllamalarna yolaabildii grlmektedir. Zamanla yava da olsa istikrarl bir gelimenin saland ak olsabile 20. yzyln sonlarnda Trkiyenin eitim profili ciddi biimde saa doru arpkdurumdadr ve igcnde yer alan bir kiinin ortalama eitim sresi ancak 6 yl kadardr.141980lerin sonundan 90larn ortalarna kadar lke leinde yaplan aratrmalardan eldeedilen verilere gre, eitimin cret getirileri ek okul ylyla birlikte artmaktadr. 1994 ylnda,liseyi (orta okulu deil) bitirmi olmann erkek alanlar iin yl baznda getiri oran genelliseler sz konusu olduunda yzde 10, meslek liseleri sz konusu olduunda ise yzde13tr. Kadnlar iin ise bu yzdeler srasyla 12 ve 20dir. Erkek niversite mezunlar genellise mezunu erkeklere gre yzde 11, meslek lisesi mezunu erkeklere gre de yzde 9orannda fazla gelirden yararlanmaktadr. Bu rakamlar, kadnlar iin srasyla yzde 17 veyzde 11dir. Bu kazan profilindeki farkllamalar zel sektrde alanlar sz konusuolduunda daha da artmaktadr.15 Karlatrlabilir konumdaki alanlar arasndaki cretfarklar lldnde, kadnlarn durumunun kamu iyerlerinde iyiletii, buna karlk dieryerlerde ktletii grlmektedir.16

    Sendikalarn glerini yitirmeleri ve kamu kesiminin istihdamdaki paynn azalmas, 1980live 90l yllarda cret farkllamalarn artran muhtemel etmenler olarak gzkmektedir.17Gerekten de eldeki mikro dzey veriler, eitimin getirilerindeki farkllamayla birlikte cretfarkllamalarnn da 1980lerin sonu ile 90larn banda arttn gstermektedir.18 Tablo2.2.1de verilen zet istatistikler kimi nemli noktalar ortaya koymaktadr.

    12 Bu tahminler iin bkz. Tunal ve Ercan (1998). Tahminler, ana ya grubuna (20-54) mensup, tam zamanl(haftada 40 saat ya da daha uzun) alan kiilerden oluan ve lke leinde alnan 11.000 kiilik bir rneklemedayanmaktadr.13 Beyaztolu ve Ercan (2000) tarafndan Tablo 3.1de verilen bilgilere dayanarak. Bu iki aratrmac da HAEkim 88i kullanmakta, ancak farkl bir alt grup zerinde durmaktadr. Bu grup yarm zamanl alanlar(haftada 40 saatten az alanlar) kapsamakta, tarm iileriyle nfusu 500den kk yerleimlerde oturanlarkapsamamaktadr. naat ilerinde alanlarn daha ok kazanmas, iverenlerin bu sektrdeki iilerin sk skisiz kalmalarndan hareketle demek zorunda olduklar risk primine balanabilir.14 Bkz. Akiit ve Tunal (2002).15 Bildirilen tahminler iin bkz. Dayolu (2002). Ayrca bkz. Tansel (1999a, b).16 Dayoluna (2002) gre aradaki aklk btn cretliler iin 1988de yzde 7den 1994te yzde 20ye, kamukesimi dndaki alanlar iin de yzde 10dan yzde 26ya kmtr. Kamuda alanlar sz konusuolduunda ise 1988 ylnda yzde 4 olan aklk 1994 ylnda kadnlarn lehine olarak yzde 3e inmitir.17 Bkz. Bulutay (2001).18 Bir Dnya Bankas almasnda (2000:29) eitim dzeyi itibaryla greli ortalama cretler 17 ve1994yllarnda yaplan Gelir Dalm Aratrmalarndan (GDA) elde edilen veriler kullanlarak karlatrlmtr.Dayolu (2002) yllk kazan fonksiyonlarn 1988 HA ve 1994 GDAda yar alan kentli cret ve maalrneklerinden hareketle karmtr.

  • 17

    Birincisi, okul tamamlam olmann getirisi cretliler iin genelde artm olmasna karn, bugetiriler ilkokul ve lise dzeylerinde zellikle fazladr. Dolaysyla, ortaokula gre lisebitirmi olmann ve liseye gre de niversite bitirmi olmann fazladan getirisi fiilenazalmtr. Baka bir deyile, kiinin kendisinin liseye gitme arzusu bir yana, ilkokuldan sonraeitime devam etmenin zendiricisi 1988e gre 1994 ylnda daha azdr. Benzer biimde, lisesonras eitime devam zendiricisi de azalmtr.

    kincisi, kamu kesimi ileri erkekler iin daha az ekici hale gelirken lise ve niversite bitirenkadnlar iin daha ekici olmutur. ncs, genel liselerden mezun olan kadnlar dnda,eitimin getirileri kamu kesimi dndaki ilerde artmtr. Drdncs, lisenin ilkokula,niversitenin de liseye gre getirilerini grece azaltan etmenler btn kesimler iin geerlidir.Kamu kesimi grevlerinde niversite eitiminin yllk getiri oran erkekler sz konusuolduunda yzde 2-4, kadnlar sz konusu olduunda ise yzde 5 azalmtr.

    Tablo 2.2.1: Eitimin Salad Getirilerde Grlen Deimeler, 1988 ve 1994Karlatrmas

    Okullama katsaysnda1988-1994 arasndameydana gelen deime

    cretliler Kamuda alanlar Kamu kesimi dndaalanlar

    (Referans: Okuma yazmabilmeyenler

    Erkek Kadn Erkek Kadn Erkek Kadn

    Okur yazar olanlar -0.013 0.078 - - 0.082 0.092lkokul 0.118 0.207 - - 0.209 0.091Ortaokul 0.068 0.14 -0.107 -0.032 0.121 0.033Genel lise 0.135 0.267 -0.11 0.199 0.138 -0.079Meslek lisesi 0.163 0.395 -0.063 0.196 0.377 0.152niversite -0.03 0.214 -0.192 0.034 0.104 0.125

    Fazladan her okul ylnnsalad getiride 1988-1994 arasnda grlendeime (yzde olarak)

    cretliler Kamuda alanlar Kamu kesimi dndaalanlar

    Erkek Kadn Erkek Kadn Erkek Kadn

    Okur yazar olanlar -0.67 4.09 - - -0.51 4.29lkokul 4.44 4.30 - - 4.35 4.25Ortaokul -1.77 -2.45 -3.76 -1.13 -1.08 -3.23Genel lise 2.43 4.63 -0.11 8.23 4.72 0.63Meslek lisesi 3.52 9.73 1.67 8.58 5.01 9.72Liseye gre niversite -4.68 -1.56 -2.33 -4.77 -6.84 -1.02Meslek lisesine gre niv. -5.40 -5.13 -3.52 -4.49 -7.08 -8.02Kaynak: Dayolu (2002)

    2.3 Sosyal Gvenlik ve VergilerSosyal Gvenlik:

    2000-2002 yllarnda yaplan HAlara gre, Trkiyede alanlarn yzde 48-50si sosyalgvenlik kapsamndadr. Kamu ynetimi altnda byk sosyal sigorta kurumubulunmaktadr ve bu kurumun 2000 ylndaki toplam aktif yesi 11.8 milyondur.Bunlardan birincisi, zel kesimde alanlarla kamu kesimindeki iileri kapsayan SosyalSigortalar Kurumudur (SSK). Emekli Sand (ES) devlet memurlarn kapsarken, Ba-Kurda kendi hesabna alanlarn sosyal gvenlik kuruluu durumundadr. Bamllaryla birlikteele alndnda toplam 57 milyon kii ya da lke nfusunun yzde 84 bu kurumlararaclyla kamu sosyal gvenlik sistemi tarafndan kapsanmaktadr. kurumun paylarna

  • 18

    bakldnda sigortallarn yzde 57si SSKya, yzde 26s ESye, yzde 17si de Ba-Kurabaldr. zel sigorta kapsamndaki kiiler ise nfusun ok kk bir blmnoluturmaktadr (yzde 0.5).

    Tablo 2.3.1de yer alan veriler bu ana kurum hakknda ek bilgiler iermekte ve sisteminoluumunu sergilemektedir. 1980 ylnda lkede 1.3 milyon emekli bulunmaktayd. Bununanlam sisteme sigorta primi demekte olan 3.65 kiiye karlk 1 emekli bulunmasdr. 2000ylnda ise emekli says 5.9 milyonu am, bylece emekli bana pirim deyen says 2yedmtr. Emekli bana prim deyen kii saysnn 2000 ylnda 2nin de altna dtSSK ve ESde durum daha da vahimlemitir. Bu yk bir baka adan deerlendirmek iinyle de sylenebilir: 1980 ylnda aktif durumdaki her bir SSKl bana 5.1 hak sahibi, 2000ylnda ise 5.12 hak sahibi vard. Verilen bu rakamlar ayn dnem iinde ESde 4.1den4.51e, Ba-Kurda ise 4.13ten 4.54e kmtr.

    Tablo 2.3.1: Sosyal Gvenlik Sistemi, 1980-2000 KURUMLAR 1980 1985 1990 1995 2000I. SOSYAL SGORTALAR KURUMU 1. Aktif sigortal 2,204,807 2,607,865 3,446,502 4,410,744 5,254,125 2. Kendi isteiyle aktif sigortal (2)) - - 300,000 980,841 843,957 3. Tarmda aktif sigortal - 18,300 74,407 253,463 184,675 4. Emekliler 635,815 1,070,681 1,596,634 2,337,755 3,339,327 5. Bamllar (1) 8,407,100 10,654,600 13,561,000 18,555,865 22,541,181Toplam 11,247,722 14,351,446 18,978,543 26,538,668 32,163,265Emekli bana aktif sigortal=(1+2+3)/4 3.47 2.45 2.39 2.41 1.88Aktif sigortal bana yararlanan=Toplam/(1+2+3) 5.10 5.46 4.97 4.70 5.12II. EMEKL SANDII 1. Aktif sigortal 1,325,000 1,400,000 1,560,000 1,880,437 2,163,698 2. Emekli 495,669 680,142 843,443 952,360 1,296,935 3. Baml (1) 3,605,604 3,798,440 4,179,698 5,291,090 6,305,218Toplam 5,426,273 5,878,582 6,583,141 8,123,887 9,765,851Emekli bana aktif sigortal =1 / 2 2.67 2.06 1.85 1.97 1.67Aktif sigortal bana yararlanan = Toplam / 1 4.10 4.20 4.22 4.32 4.51III. BA-KUR 1. Aktif sigortal 1,100,500 1,613,645 1,967,379 1,791,246 2,220,014 2. Kendi isteiyle aktif sigortal (2) - 68,102 107,502 82,205 216,532 3. Tarmda aktif sigortal - 105,563 750,592 795,900 876,148 4. Emekliler 138,317 294,469 595,889 880,820 1,277,444 5. Bamllar (1) 3,301,500 5,918,977 7,911,324 8,282,543 10,446,180Toplam 4,540,317 8,000,756 11,332,686 11,832,714 15,036,318Emekli bana aktif sigortal=(1+2+3)/4 7.96 6.07 4.74 3.03 2.59Aktif sigortal bana yararlanan=Toplam/(1+2+3) 4.13 4.48 4.01 4.43 4.54Toplam nfus 44,737,000 50,664,000 56,473,000 61,644,000 67,804,000 1. Aktif sigortal olanlarn hepsinin pay 0.10 0.11 0.15 0.17 0.17 2. Emeklilerin pay 0.03 0.04 0.05 0.07 0.09 3. Bamllarn pay 0.34 0.40 0.45 0.52 0.58Sosyal gvenlik kapsamndakilerin hepsinin pay 0.47 0.56 0.65 0.75 0.84

    Kaynak: Emekli Sand (ES), Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), Ba-Kur, DPT, DE.(1) Tahmini. Ordudan emekli olanlarla 2022 sayl yasaya tabi olanlar dnda.(2) Kendi isteiyle sigortalanan kiilerin bamllarnn da sosyal sigorta kapsamnda olduklar varsaylmtr.

  • 19

    cret vergisi alanlarn gelirlerinden kesilen ikinci nemli vergidir.19 sizlik sigortas (S)primleri darda braklrsa, SSK kapsamndaki iilerin katk paylar sigortaya tabi gelirlerinyzde 33.5i ile 39u arasnda deimektedir. Bu deikenlik, iverenler tarafndan denen vegenel olarak yzde 2.5 civarnda olan mesleki risk primindeki farkllklardankaynaklanmaktadr (yzde 1.5 ile 7 arasnda deimektedir). S haklarndan yararlanmadurumunda olan iiler iin bu paylar 3 puan kadar daha yksektir. alanlarn katklaryzde 15 civarnda (salk sigortas iin yzde 5, emeklilik ikramiyesi iin yzde 9 ve S iinyzde 1), ortalama bir mesleki risk erevesinde iveren katks ise yzde 22.5 kadardr(salk sigortas iin yzde 6, emeklilik sigortas iin yzde 11, i kazalar ve meslekhastalklar riski iin yzde 2.5, doum yardm iin yzde 1 ve S iin de yzde 2).20 Efektiforanlar, prime tabi taban alt snrna ve kazancn sigorta kapsamna alnmad (amavergilendirildii) st snra bal olarak deimektedir. Resmi alt snr her yl, bir nceki ylnenflasyon oran (TFE) ile GSYH art hz rakamlarna dayanlarak yenidenbelirlenmektedir. Tavan ise bu alt snrn be kat olarak belirlenmektedir.

    ESde katk pay sigortaya tabi kazancn yaklak yzde 35idir. Kamu alannn pay yzde15, devletinki de yzde 20dir. Ba-Kur kapsamnda kendi hesabna alanlar isekazanlarnn yzde 20sini emeklilik, yzde 20sini de salk sigortas iin yatrmaktadrlar.

    Sosyal Gvenlik Sisteminde Reform:

    Gemite, sosyal gvenlik sisteminde biriken fonlar genellikle devlet tahvillerine yat rlmtr.1985 ylnda balatlan halka arz sisteminden nce, devlet tahvillerinin getirisi ounluklaenflasyon orannn altnda kalmtr. Sonuta, SSKnn bu dneme kadar birikmi fazlasherhangi bir getiri salamamtr. SSK ve ESnin yukarda sz edilen (bkz. Tablo 2.3.1) vegiderek arlaan ykyle birletiinde bu durum sosyal gvenlik sisteminin ayakta kalmasntehdit eden sonular dourmaktadr. 90l yllarda giderek artan tahsilat sorunlar nedeniyledurum SSK iin zellikle olumsuzdur. Emeklilik sistemi 1999 ylnda yeni batan elealnmtr. Amalanan, sistemin btnln salamak ve SSKy darboazdan kurtarmakt.Ancak gei hkmlerine kar alan davalar yznden uygulama Mays 2002ye kadargecikmitir. Daha nceki uygulamada 20 yl aralksz olarak alan kadnlar 38 yandaemekli olabiliyorlard. Erkeklerin emeklilii iinse 43 ya ve 25 yllk alma gerekiyordu.Yeni yasaya gre, ie yeni balayan erkekler iin emeklilik ya 60a, kadnlar iin de 58ekartlmtr. ES tarafndan denenler dnda btn emekli maalar enflasyonaendekslenmitir.

    Emekli ikramiye ve maalarnn denmesinde devletin arln azaltma amacyla 2001 ylNisan aynda iiler ve kendi hesabna alanlar iin zel bir emeklilik sistemi getirilmitir.Bu sistem gnll katklara dayanmaktadr ve kamusal haklar takviyeyi amalamaktadr.Sistemde cret vergisi deyenlerin kazanlarndan, yllk asgari cret miktarn amamakkaydyla, yzde 10a kadar kesinti yaplabilmektedir. Bu fon zel emeklilik irketlerinceynetilmekte ve Hazine tarafndan denetlenmektedir.

    19 Pirim demeleriyle ilgili bilgiler Hazineden temin edilmitir. Vergi ve sosyal gvenlik yk ile ilgili ayrntlbilgiler iin bkz. Zenginobuz (1999).20 sizlik sigortas yasasnda bu katklar alan iin yzde 2, iveren iinse yzde 3 olarak belirlenmiti. Ancak,2001 ylnda patlak veren kriz karsnda bu rakamlar 2002 ylnda kabul edilen bte yasas ile 1er puanaaya ekilmitir. Devlet ise S fonuna ayrca yzde 2lik bir katkda bulunmaktadr.

  • 20

    Vergiler:

    Kiisel gelirlerden alnan vergiler 1999 ylnda GSYHnn yzde 7.5ini oluturmaktayd veTrkiyedeki vergi gelirlerinin tek bana en nemli kayna durumundayd. Bulutay veBlkbana (1999) gre alanlar tarafndan denen kiisel gelir vergileri 1996 ylndaGSYHnn yzde 3 kadarn oluturmaktayd. Bu aratrmaclarn tahminlerine gre vergiiadesi (KDV) dldkten sonra dorudan vergilerin alann geliri iindeki pay yzde 13.5olarak ortaya kyordu. Sosyal sigorta primleri toplamn yarsndan biraz aznoluturmaktadr. alanlarn cret ve maa gelirleri zerinden dedikleri vergilerin pay vergiiadeleri sayesinde 1987den sonra dmtr. veren paylar da eklendiinde, cretli iinintoplam vergi yk yaplan demelerin yzde 30una ulamaktadr. Vergi toplama sisteminindaha etkin hale geldiine ilikin kantlar vardr. Fiilen toplanan vergilerin toplanmasgerekene oran (tahsilat oran) 1994te yzde 82.8, 1995de yzde 85.6 iken, 1996da iseyzde 88.1dir. 21

    OECD verilerine gre 1999 ylnda Trkiyenin toplam vergi gelirleri GSYHnn yzde31.3n oluturuyordu (bu konuda OECD ortalamas yzde 37.3, AB ortalamas ise yzde41.6dr). Belli bal vergi kaynaklarnn toplanan vergi iindeki paylar ise yledir(OECD/AB ortalamalar parantez iinde verilmitir): Kiisel gelir vergisi: 23.8 (OECD, 26.3,AB 25.6); kurumlar vergisi, 7.6 (8.8/8.7); sosyal sigorta primleri iinde alanlarn pay, 6.9(7.3/8.2), iveren pay, 8.8 (14.9/15.6); mal ve hizmetlerden alnan vergi, 35.9 (31.7/30.9) vedier vergiler, 17 (11/11.5). 22

    1998 ylnda vergi reformu iin bir giriimde bulunulmu, ancak nerilen deiikliklerden1999 ylnda vazgeilmitir. Bilindii kadaryla hkmetin gndeminde bu alanda bir reformbulunmamaktadr. Tahsilat etkinletirmek iin birka yl nce vergi kimlik numaralaruygulamasna balanm ve bu 2002 yl ba itibaryla btn bankaclk ilemlerinde zorunlututulmutur.

    Gelir Vergisi:

    2001 ve 2002 yllarnda cret gelirlerine uygulanan gelir vergisi oranlar Tablo 2.3.2degsterilmektedir. cretliler ve maallar gelir vergisinin yansra ayrca yzde 0.6 oranndadamga vergisi demektedir.23 cret d gelirlere uygulanan marjinal vergilendirme oranher bir gelir diliminde yzde 5 artmaktadr. 2001 ile 2002 yllar arasnda nominal dilimleryukarya doru yzde 35.71 orannda kaydrlmtr. Buna karlk TFE Ocak 2001 ve Ocak2002 tarihleri arasnda yzde 73.16lk art gstermitir. Bylece gelir vergisi daha azalan(regressive) hale gelmitir. 2001 ylnda 20 milyar TL cret ve maa geliri olan bir kiiortalama yzde 22.6 orannda vergi demitir. Bu kiinin nominal gelirinin enflasyon orannatam uyarlandn varsayarsak, 2002 yl ortalama vergi oran (OVO) yzde 23.1 olacaktr.Ayn hesaplama 2002 ylndaki yllk geliri 70 milyar TL olan bir kii iin yaplrsa OVOyzde 30.8den 32.8e 2 puanlk bir art gsterecektir.

    21 Bkz. Bulutay ve Blkba (1999), ss. 73, 78 ve Tablo 4B.22 OECD (2002: 38-39). http://www1. oecd.org/publications/e-book/0102071E.PDF23 Damga vergisine ilikin bilgiler Ko niversitesi Hesap Kontrolrleri Ofisinden elde edilmitir.

  • 21

    Tablo 2.3.2: Gelir Vergisi Dilimleri, 2001 ve 2002*

    Marjinal vergi oran(yzde)

    2001 program(milyar TL)

    2002 program(milyar TL)

    Azami ortalamavergi oran

    (yzde)Asgari Azami Asgari Azami

    15 0.0 2.8 0.0 3.8 1520 2.8 7 3.8 9.5 1825 7.0 14 9.5 19 21.530 14.0 35 19.0 47.5 26.635 35.0 70 47.5 95 30.840 70.0 95.0 ...>40

    Kaynak: http://www.gelirler.gov.tr/gelir2.nsf* Ortalama dviz kuru 2001 ylnda ABD$ = 1.2 milyon TL ve 2002 ylnda ABD$ = 1.5 milyon TLdir.

    2.4 Temel Konular

    erden ve dardan kaynaklanan bir dizi ekonomik krize karn Trkiye 1990l yllarda yldayzde 3.5 civarnda ortalama denebilecek bir byme gstermitir. Ne var ki istihdam yllkart hz yzde 1.5 dzeyinde kalmtr. 2001 yl kriziyle birlikte Trkiye kendini son elliyln en byk resesyonu iinde bulmutur. 2 yllk bir zaman dilimi iinde isiz says iki katartm, 2003 ylnn ilk ay iinde 2.8 milyonu amtr. i olan talihlilerin byk birounluu gerek cretler hzla derken yaam standartlarnn da inie getiini grmtr.cretlerdeki eitsizliklerin artmas ve ii olmayanlar iin bir gvenlik ann bulunmamassosyal bar tehdit etmektedir. Gelir ve bordro vergilerinin ykseklii ve azalan (regressive)vergi yaps vergi karmay zendirmekte ve ekonominin enformellemesine katkdabulunmaktadr.

    2003 yl Kasm aynda yaplan genel seimler sonucunda on yllk bir aradan sonra ilk kez birparti tek bana iktidara gelmitir. Yeni hkmet lkenin sorunlarna zm ararken, MerkezBankasnn bamszl ve IMF ile yaplan stand-by anlamas uyarnca yzde 6lk btefazlas salama gibi gemi hkmetlerin altna girdii ykmllkleri de yerine getirmeyealacaktr.

    http://www.gelirler.gov.tr/gelir2.nsf

  • 22

    3. stihdam

    3.1 Genel Eilim

    Ekonomik oklardan nce istihdam alanndaki eilimlerin ne ynde gelitiini grmeasndan 1988 ile 1998 arasndaki verilerin incelenmesi yararl olacaktr. Bu on yllk dnemiinde toplam istihdam (12 ve daha yukar yalardaki kiiler) ylda yzde 1.5luk bir artla 19milyondan yaklak 22 milyona ykselmitir. alan nfusun ok byk blmnn geldiialt nfus olarak 20-54 ya grubu ylda yzde 3n zerinde bir art gstermitir.24

    Kentsel alanlarda ise bu art hz genel ortalamann iki kat kadar, yzde 3.2 olarakgereklemitir. Sonuta kentsel istihdamn toplam istihdam iindeki pay yzde 38denyzde 45e kmtr. Bu arada kentsel nfusun toplam nfus iindeki pay da yzde 58denyzde 66ya ykselmitir. Nfus ile istihdam arasndaki bu byk farkllk tarmn arlnabalanabilir.

    Toplam istihdam iinde kadnlarn pay yzde 31den yzde 29a gerilerken, mutlak sayyllk yzde 0.76lk bir art gstermitir. Kentsel alanlarda almakta olan kadnlarntoplam kadn istihdam iindeki pay yzde 19dan yzde 27ye kmtr. Gene ayn zamandilimi iinde kentsel alanlarda istihdam edilen kiiler arasnda kadnlarn pay yzde 15tenyzde 18e km ve kentsel kadn igc ylda yzde 4.8lik bir art sergilemitir. Bu, ylda2.9luk bir art sergileyen erkek igcne gre hayli yksek bir art hzdr.

    Giderek artan sayda kadn, igc piyasasna ynelmitir. Kentsel alanlarda alan kadnlararasnda cret ve maa karlnda dzenli ya da geici ilerde alan kadnlarn pay yzde75.1den yzde 82.2ye kmtr. Buna karlk kendi hesabna alanlarn pay yzde10.1den 6.2ye, cretsiz aile iilerinin pay ise yzde 13.9dan 9.2ye dmtr. Mutlaksay olarak bakldnda ise, 1988 ylnda kendi hesabna alan kadn says ile 1998de aynkonumda olan kadn says birbirine eittir (106 bin). cretsiz aile iisi konumundaki kadnsays da aa yukar ayn kalmtr (1988de 147 bin, 1998de 158 bin). Bu zaman araliinde cret ve maa karl alanlarn says yaklak yzde 80lik bir artla 792 binden1.4 milyona kmtr. Kadn iveren says drt kat artm, bu konumda olanlar kentsel kadnigcnn yzde 2.3n oluturmulardr. Geici ilerde alan kadnlarn says 73 binden107 bine km, ancak bu konumdakilerin kentsel kadn igc iindeki pay yzde 9danyzde 7.5e gerilemitir. 4. Blmde daha ayrntl biimde ele alacamz gibi, bileimdekibu deiiklikler, kentsel kesimlerde sabit kalan kadn igc katlmyla birlikte meydanagelmitir.

    Ek 1de yer alan ekiller A3.1.1 ve A3.1.4de 1989-99 dneminin istihdam oranlar yagruplarna, cinsiyete ve mekana gre ayrtrlm olarak verilmektedir.25 Daireler ylda ikikez yaplan HAlardaki gzlemleri yanstmaktadr. Cinsiyete gre farkllama nemliboyutlardadr (en gen ya gruplar dnda) ve kentsel alanlarda bu farkllk daha da

    24 Bu, 1990a kadar olan nfus verilerini kullanarak ya grubuna zg tahminler ieren Frederick Shorternalmasn esas alan bir serbest tahmindir. DEnin (1995) tercihli alternatif olarak sz ettii Model 2M 1990-2000 dnemi iin yzde 2.92lik bir art ngrmekte, bu da 2000 yl toplam nfusu olarak 66.8 milyonuvermektedir. 2000 yl Genel Nfus saymna gre ise lkenin nfusu 67.8 milyondur ve bu da 2M modelindetahmin edilenden 1 milyon daha fazladr. 2000 yl nfusunun ya bileimi henz elde deildir. Toplam nfusiinde 20-54 ya grubunda olanlarn payyla ilgili Shorterin 1995 ylna ait 0.46 tahminini kullanarak, ilgili yagrubunun art hzn ylda yzde 3.06 olarak dzelttik.25 Daireler HAlardaki gzlemleri iaretlemektedir.

  • 23

    belirgindir. ocuklar artk okullarna daha uzun sre devam ettiklerinden 12-14 ile 15-19 yagruplarndaki istihdam oranlar zellikle krsal alanlardaki kk ya gruplar asndanzamanla azalmtr. Buna karlk, daha yal kadnlarla (60 ve zeri) daha yal erkeklerin (65ve zeri) istihdam oranlar krsal alanlarda artmtr. Bunun muhtemel nedeni salkdurumlarndaki iyileme olabilir. Kentsel alanlarda ise erkeklerin istihdam oranlar yetikinleriin dmtr. Buna karlk kadn istihdam oranlar gen yetikinler (20-24 ve 25-29 yagruplar) arasnda artmtr. Aradaki bu farkllk, kadn igcnn tercih edildii tekstil vehizmetler gibi sektrlerdeki hzl bymeyle aklanabilir.

    3.2 stihdamda Yapsal Deiiklikler

    1975 ylnda Trkiyede toplam igc (12 ya ve zeri) 15.2 milyonu buluyordu. Buigcnn % 60a yakn bir blm tarm kesiminde, % 14 sanayide, yaklak % 5i inaatsektrnde ve % 22 kadar da hizmetlerde istihdam ediliyordu. 1990 ylnda ise toplam igc19.3 milyon olmutur (ki bu toplamn 18.2 milyonu 15 ya ve daha yukar yalardakikiilerden olumaktayd). Sektrel dalma gelince; tarmn pay % 46, sanayinin pay % 15,inaatn pay % 5 ve hizmet sektrnn pay da % 33 civarndayd.26 Tarm sektrnden darkay 90l yllarda da srmtr. 2000 ylna gelindiinde igcnn (20.1 milyona ulaan 15ve yukar ya grubu) % 34nden biraz fazlas hala tarm kesimindeydi. Bu noktada % 40 payile hizmetler kesimi en ne kmt. Sanayinin pay % 18, inaat sektrnn pay da % 6 idi.

    Kadn igc ele alndnda tarmn 1990 ylnda yzde 77 olan pay on yl sonra yzde 60admtr.27 Kentsel alanlarda alan kadnlar arasnda tarmn pay 1990 ylnda yzde 15iken yzde 9a dm, buna karlk hizmet sektrnn pay yzde 39dan 64e kmtr.Toplam iindeki pay yzde 31den yzde 26ya gerilemekle birlikte, imalat sanayi kentlikadnlar asndan en nemli ikinci istihdam kanal olarak yerini korumutur.

    Hizmet sektrnde kadn younluu dikkat ekici biimde artm, yzde 13ten yzde 17yeykselmitir. 1990 ylnda kadn alanlar ticari hizmetlerdeki igc iinde yzde 28lik,kamusal ve kiisel hizmetlerdeki igc iinde ise yzde 19luk paya sahiptiler. On ylsonrasna bakldnda bu oranlar srasyla yzde 30 ve 27dir. malat sanayindeki istihdamdakadnlarn pay ise yzde 18-19 civarnda sabit kalmtr.

    Henz hayli gerilerde olsalar bile kadnlar beyaz yakal ilerde de ilerleme salamlardr.rnein, bilimsel ve teknik personel ile profesyonel mesleklerde olanlar arasnda kadnlarnpay on yl iinde yzde 30dan yzde 35e, idari personel iindeki pay ise yzde 32denyzde 37ye kmtr. Geleneksel olarak eitilmi kadnlarn istihdamnda balca arloluturan kamu hizmetleri bu camdan tavan olgusuna kant sunmaktadr. Devlet PersonelDairesi Bakanl tarafndan 1994 ylnda yaplan bir aratrmaya gre, kamu kesimindekigenel yneticilerin yzde 92.4 erkektir. Orta kademede ynetici konumunda alanerkeklerin yzde 80i mfetti, yzde 15i daire bakan, yzde 3.7si de blm bakankonumundadr. 28

    26 1990 yl Nfus Saymna gre 23.4 milyon kii almaktayd. Sektrlerin yzde paylar ise yleydi: 53.9tarm, 12.9 sanayi ve 28.1 de hizmetler. Tat ve Dakran (1999:9) HA ile Nfus Saym rakamlar arasndakifarkllklar tanm ve kapsam farkllklarna balamaktadr.27 stihdamn sektrel bileiminde 1990 ile 2000 yllar arasnda belirlenen deiimin abartl biimde yanstlmolduunu dnmek mmkndr. Blm 3.4de bir lde ayrntl biimde ele alacamz gibi, tarmdakiigcnde gzlenen en byk d, ylda iki kez yaplan HAdan ayda bir yaplan HAlara geilertmektedir.28 Bu bilgiler Kadnn Stats ve Sorunlar Genel Mdrl tarafndan salanmtr.

  • 24

    3.3 zel Sektrde stihdam

    Geni bir devlet brokrasisi ve devletin snai ve tarmsal retimdeki arl, Cumhuriyetin ilkdnemlerine zg olup varln bugn de srdren mirasdr. 1946 ylnda ok partili rejimegeilmesinden bu yana, gerek merkezi hkmetler gerekse yerel ynetimler semenleriniinsanlar ie alarak dllendirme yoluna gitmilerdir. Yaam beklentisindeki arta karn,emeklilikte asgari ya ve tam emeklilik haklar konusunda 80ler ve 90lar boyunca bonkrdavranlm, bylece kamu kesiminde istihdamn yararlar yaygnlatrlmak istenmitir.Emeklilikte asgari ya ykselten (erkeklerde 43ten 60a, kadnlarda ise 38den 58e) yasa1999 ylnda meclisten gemi, ancak yasal baz sorunlar yznden yakn zamanlara kadaruygulamaya geilememitir.

    Kamu sektrnn cretli ve maal istihdam iindeki pay 1990 yl iin yzde 33, 1996 yliin yzde 28, 1998 yl iin de yzde 12 olarak tahmin edilmektedir. 29 Kamu kesimindekiistihdamda grlen bu azalma en bata KTlerin zelletirilmesiyle salanmtr.zelletirme, 24 Ocak kararlar olarak anlan politika deiiklikleri erevesinde 1980ylndan bu yana gndemdedir. zelletirme ynndeki eilim 1994 yl Nisan ayndakiekonomik kriz sonucunda daha da ivme kazanm, bylece zelletirme daresi Bakanl(B) ad altnda Babakanla bal zel bir birim kurulmutur.30 B, zelletirmeninisizlikle ilgili sonularn hafifletmek amacyla uygulanacak gc Uyum Programndan dasorumludur. darenin web sitesinden verilen bilgilere gre zelletirmeler sonucundailerinden olan iilerin yzde 46s bu program kapsamnda salanan hizmetlerdenyararlanmtr. 1985 ile 2002 yllar arasndaki zelletirme abalarndan salanan toplamsermaye miktarna ilikin veriler 1998 ve 2000 yllarndaki satlarn ardndan ortaya kan ikayplarnn hayli ar olduuna iaret etmektedir.31

    Trkiyedeki 500 sanayi kuruluuna ilikin veriler, kamu sektrnn istihdam alanndakineminin srdn gstermektedir. 2001 ylnda zel sektre ait en byk (personel saysasndan) on kuruluun altrd ortalama kii says 42,779 iken, en byk on KTintoplam istihdam 137.509 idi.32 Bu KTlerden birou sat listesindedir.

    ekil 3.3.1 alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl tarafndan ylda iki kez (Ocak veTemmuz) toplanan ve 2821 sayl yasa kapsamna giren kurulular kapsayan verilerdenhareketle hazrlanmtr. Bu ekil, 1990larda balayan deiimin ynn akagstermektedir. 1991-2001 dneminin Temmuzdan Temmuza uzanan rakamlarndanhareket edilirse, zel kurululardaki ii says ylda ortalama yzde 4 artarken (2.560tan3.744e), kamu kesiminde alanlarda yzde 1.9luk bir azalma grlmektedir (bu say, 1994

    29 Bu rakamlar iin bkz. Tansel (2001). 1994 yl HAlarna gre kamu kesiminde alanlar toplam igcnnyzde 10 kadarn, cretli ve maallarn da yzde 33n oluturmaktadrlar (Dnya Bankas, 2000, s.67) .Kamu kesimi alanlar, merkezi hkmetin eitli birimlerinde, belediyelerde ve KTlerde alanlarkapsamaktadr. Bu bileenin arlklar ve alanlarn statleri dahil olmak zere bu kesimde 1998 ylnakadar uzanan istihdam rntlerinin ayrntl bir analizi iin bkz. Tansel (2001).30 Bu idare hakknda bilgi edinmek iin: http://www.oib.gov.tr31 Bkz. http://www.oib.gov.tr/Implementations.htm . 2000 yl sonunda 4 yl sreli bir zelletirme SosyalDestek Projesi balatlm, 355.3 milyon dolar tutarnda bir fon da IMF ve Dnya Bankas ile grlenekonomik destek programlar erevesinde oluturulmutur. Bu fon, zelletirmeler sonucunda meydana geleniten karmalar ve i kayplarnn tazmin edilmesinde, bu iilerin yeniden i bulabilmelerine ynelikdanmanlk ve eitim hizmetlerinin finansmannda kullanlacaktr. Daha fazla bilgi iin bkz.http://www.oib.gov.tr/sp-index.htm.32 Radikal, 26 Temmuz 2002. Rakamlar, stanbul Sanayi Odasnn yrtt 2001 ylnda Trkiyedeki EnByk 500 Sanayi Kuruluu balkl aratrmadan alnmtr.

  • 25

    yl Ocak aynda 1 milyon 45 bin ile en st noktasna ulam, ancak dnemin btnnde 953binden 789 bine inmitir). Bu dnem iinde zel sektrn toplam istihdam iindeki payyzde 72.9dan 82.7ye kmtr.

    ekil 3.3.1: Kurulu Tr Ve zel Kesimin Payna Gre Szlemeli i Says

    0

    500,000

    1,000,000

    1,500,000

    2,000,000

    2,500,000

    3,000,000

    3,500,000

    4,000,000

    time1991.71992.11992.71993.11993.71994.11994.71995.11995.71996.11996.71997.11997.71998.11998.71999.11999.72000.12000.72001.12001.766.0%

    68.0%

    70.0%

    72.0%

    74.0%

    76.0%

    78.0%

    80.0%

    82.0%

    84.0%

    zelkamuzel pay

    Kaynak: alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl, gc statistikleri, 2001, ss. 137-8

    DEnin web sayfasndan alnan 1995-2001 dnemine ait HA verileri, son eilimlerin birbaka adan deerlendirilmesine imkan tanmaktadr. Burada, alanlarn altklariyerlerine ilikin sorudan hareketle sabit zel ve kamu kesimi iyerlerinde alanlarn izinisreceiz. Dier seenekler, sahada alanlar, pazarlarda olanlar, hareketli durumdakiler,dzensiz ileri olanlar, evlerinde alanlar ve dierleridir. Sabit bir iyerindealmayanlarn hepsi zel sektrde olduundan, yaptmz deerlendirme zel kesimdekiigcn olduundan az, kamu kesiminin istihdamdaki payn ise olduundan fazlagstermektedir. Dolaysyla, burada izebildiimiz kamu kesimi-zel kesim ayrm kusursuzolmamasna karn zaman iinde bir tutarllk sergilemektedir. Krsal kesimdeki etkinliklerdetarm baat olduundan burada kentsel alanlar zerinde duracaz ve elimizdeki verilericinsiyete ve 5 yllk ya gruplarna gre ayrtracaz.33 1995-96 ve 2000-01 dnemlerineilikin verilerin ortalamasn alp (lm hatalarn asgari dzeyde tutma amacyla), gerekkadnlar gerekse erkekler iin istihdamn hemen hemen yzde 80ini oluturan sabit zel vekamu kurulularnda alanlarn saysnn ve bileiminin 5 yllk dnemde ne tr deiikliklersergilediini inceleyeceiz.34

    95-96 ile 2000-01 dnemleri arasnda zel kesime ve kamu kesimine ait sabit iyerlerindealan kentli igcnn bykl yzde 15lik bir artla 6.437.000den 7.415.000eykselmitir. zel kurulularn bu toplam iindeki pay ise yzde 75ten yzde 77yekmtr.

    33 Kamu alanlar Yasas, kamu alan olabilmek iin asgari ya 18 olarak belirlemekte, ancak en az 15yan doldurmu mesleki ve teknik okul mezunlar iin istisnalar tannabileceini belirtmektedir. Dolaysyla15-19 ya grubundakiler iin kamu kesiminde i imkanlar ok snrldr.34 Ayrntlar iin bkz. ztrk ve Tunal (2002).

  • 26

    ekil 3.3.2 ve 3.3.3te, kentli erkekler ve kentli kadnlar iin ayr ayr olmak zere yaa grekamu kesiminde alanlarn ve gene yaa gre zel kesimde alanlarn paylar verilmitir(ksaltma amacyla yalnzca kamu ve zel terimleri kullanlmtr). Kadnlar sz konusuolduunda kamu kesiminin paynn zel kesimin payndan daha byk olduu dikkatekmektedir. Paylarn toplam her bir dnem iin 1 olacandan, kamu kesiminin istihdamiindeki paynn zamanla azald sonucunu karmamz mmkndr.

    ekil 3.3.2: Yaa ve Kuruluun Trne Gre Sabit yerlerinde alan Kentli Erkekgcnn Pay

    Kam u ve zel yerlerinde alan Kentli Erkek Pay ,1995-96 ve 2000-01 O rtalam alar

    0

    0,02

    0,04

    0,06

    0,08

    0,1

    0,12

    0,14

    0,16

    0,18

    15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+

    Kamu95-96 zel95-96 Kamu-00-01 zel-00-01

    Kaynak: ztrk ve Tunal (2002), ekil 5te verilen 1995, 1996, 2000 ve 2001 HAlar

    ekil 3.3.3: Yaa ve Kuruluun Trne Gre Sabit yerlerinde alan Kentli Kadngcnn Pay

    Kamu ve zel yerlerinde alan Kentli Kadn Pay,1995-96 ve 2000-01 Ortalamalar

    0

    0,05

    0,1

    0,15

    0,2

    15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+

    Kamu95-96 zel95-96 Kamu-00-01 zel-00-01

    Kaynak: ztrk ve Tunal (2002), ekil 6da verilen 1995, 1996, 2000 ve 2001 HAlar.

    ekil 3.3.4 ve 3.3.5te ayn alma bu kez paylar deil de mutlak saylar kullanaraktekrarlanmtr. Yeni ie almalarn ve emekliliklerin olmad sabit bir ortamda 1995-96dnemi erisinin bir ya grubu iin 2000-01 dneminde basite saa kaym olmas gerekir.Aktr ki kamu kesimi daha gen iiler almay srdrmtr. (Erkekler sz konusuolduunda 15-39, kadnlar sz konusu olduunda 15-34). Erkeklerin daha yava, kadnlarnise daha hzl bir biimde ie alndklarn gsteren kantlar vardr. Emeklilik yan ykseltenyasa 2002 ylna kadar yrrle girmemi olmasna karn, 40-49 ya grubundaki erkeklerle

  • 27

    40-44 ya grubundaki kadnlarn mutlak saysnn artm olduunu gryoruz. Bu durum, zelkesimdeki i imkanlarnn azalm olmasyla aklanabilir. ekil 3.3.2 ve 3.2.3te degrld gibi, zel sektrde istihdam edilen gen insan pay 5 yllk dnemde artmolmasna karn 50 yandan byk erkeklerle 45 yandan byk kadnlarn pay aynkalmtr.

    ekil 3.3.4: Yaa ve Kurulu Trne Gre Sabit yerlerinde alan Kentli Erkekgcnn Bykl

    Yaa ve kurulu trne gre sabit iyerlerinde alan kentli erkek igcnnbykl, 1995-96 ve 2000-01 ortalamalar

    0

    200

    400

    600

    800

    1000

    1200

    15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+

    Bin

    Kamu95-96 zel95-96 Kamu00-01 zel00-01

    Kaynak: HA, 1995, 1996, 2000 ve 2001, ztrk ve Tunal (2002), ekil 8.

    ekil 3.3.5: Yaa ve Kurulu Trne Gre Sabit yerlerinde alan KentliKadn gcnn Bykl

    Yaa ve kurulu trne gre sabit iyerlerinde alan kentli kadn igcnnbykl, 1995-96 ve 2000-01 ortalamalar

    0

    50

    100

    150

    200

    250

    300

    350

    15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+

    Bin

    Kamu95-96 zel95-96 Kamu00-01 zel00-01

    Kaynak: HA, 1995, 1996, 2000 ve 2001, ztrk ve Tunal (2002), ekil 9.

    3.4. stihdamn Blgelere Dalm

    HAlarn 2000 yl ncesindeki rneklem erevesi blgesel igc istatistiklerine ulamaasndan elverili deildi. Bu konuda blgesel zelliklere ulamak amacyla 1990 yl GenelNfus Saym nfus, istihdam ve hasla verilerinden hareket edilmitir. Sonular, aadaTablo 3.4.1de verilmektedir.

  • 28

    Tablo 3.4.1: 1990 Ylnda Blgelere Gre stihdam ve Hasla

    Blgeler

    Blgenin12+ yanfus

    iindekipay

    Btn sektrler Tarmstihdam

    OranBlgenin

    stihdamdakiPay

    Kiibanahasla

    (Toplam=100)

    Blgenintarmsal

    istihdamdakipay

    Tarmsalistihdamn

    toplamistihdamiindeki

    pay

    Kiibanahasla

    (Toplam=100)

    Marmara 25.1% 51.7% 22.6% 157.92 12.2% 29.1% 161.56Ege 14.2% 60.4% 15.0% 105.55 15.1% 54.4% 126.03Akdeniz 12.3% 57.5% 12.3% 97.65 13.2% 57.7% 114.07Orta Anadolu 17.8% 53.3% 16.6% 101.68 15.6% 50.7% 104.46Karadeniz 14.4% 65.1% 16.4% 60.35 21.7% 71.3% 69.63Dou Anadolu 8.8% 64.2% 9.8% 42.58 13.1% 71.9% 48.07Gneydou Anadolu 7.4% 56.5% 7.3% 75.34 9.1% 67.5% 93.31Trkiye 100.0% 57.3% 100.0% 100.00 100.0% 53.9% 100.00

    Kaynak: Tat ve Dakrann aktard 1990 Nfus Saym sonularndan (1999:73)

    Trkiyedeki yaynlar genellikle 7 blge zerindendir. Bu blgeler yledir (12 ya vezerinde olan nfusun 1990 ylnda toplam nfus iindeki paylar parantez iindeverilmektedir): Kuzeybatdaki Marmara Blgesi (25.1); batdaki Ege Blgesi (14.2);kuzeydeki Karadeniz Blgesi (14.4); lkenin ortasndaki Orta Anadolu Blgesi (17.8);gneydeki Akdeniz Blgesi (12.3), doudaki Dou Anadolu Blgesi (8.8) ve gneydoudakiGneydou Anadolu Blgesi (7.4). Trkiyenin snai etkinlikler asndan kalbi durumundakiMarmara Blgesi 1990 ylnda lkedeki GSYHnn yzde 35.7sini, istihdamn da yzde22.6sn temsil ediyordu. Toplam hasla iinde nemli paylar olan blgeler Orta Anadolu(yzde 16.8), Ege Blgesi (yzde 15.8) ve Akdeniz Blgesidir (yzde 12). stihdamasndan bakldnda ise Orta Anadolu (yzde 16.6), Karadeniz (yzde 16.4) ve EgeBlgelerinin (yzde 15) paylar nemlidir. GSYH iindeki pay asndan en geride olanblge Dou Anadolu (yzde 4.2), istihdam iindeki pay asndan en alt srada yer alan blgeise Gneydou Anadoludur (yzde 7.3).

    Trkiyenin bakenti ve merkezi hkmet etkinliklerinin younlat Ankara, OrtaAnadoludadr. Bu blge lkenin ekmek sepeti durumundadr. Buna karlk Akdeniz, Egeve Marmara Blgeleri nakit rnler zerinde younlamaktadr. Marmara Blgesinde Bursa,Kocaeli ve stanbul; Ege Blgesinde zmir; Akdeniz Blgesinde ise Adana ve Mersin ykseknfus younluuna ve sanayi etkinliklerine tank olan illerdir. Karadeniz ve Dou AnadoluBlgelerindeki yksek da sralar, Gneydou Anadoluda ise sulama imkanlarnn yokluu,toprak kullanmn ve tarmsal etkinlikleri tarihsel olarak snrlandran etmenlerdir. Bublgelerden Marmara, Ege ve Akdeniz Blgelerindeki illere youn i g yaanmaktadr ve1960l ve 70li yllarn sanayileme hamleleri bu gler zerinde etkili olmutur.

    2000 ylnda durumun nasl olduu konusunda bir fikir verebilmek iin Tablo 3.4.2de yeralan 2000 yl HA rakamlarn kullanacaz. Ancak burada, 3.4.1 ve 3.4.2 tablolarnn tamkarlatrlabilir nitelikte olmamas nedeniyle genel eilimlere ulamann da mmknolmad unutulmamaldr. Bunlardan ilki 12 ya alt limitini kullanrken dieri eik olarak 15ya kullanmaktadr. Tarmsal etkinlikler yalnzca krsal alanlarda grlmemektedir ve krsalalanlardaki etkinlikler de tarmsal olanlarla snrl kalmamaktadr. Nfus saymlarndaistihdama ilikin olarak bavurulan tanm, HAlarda kullanlan ILO tanmndan daha genitir.Bu verileri dikkate alarak zaman boyutunda karlatrmalar yapmaktan kanacaz ve

  • 29

    blgesel rntler zerinde duracaz. Blgelerin istihdama gre sralandrlmas,tarmsal/krsal istihdamn tad nemi yanstmaktadr. Ekilebilir arazisi snrl olan, ancakelverili bir iklime sahip Karadeniz Blgesi tarmsal/krsal istihdam asndan dier blgelerinhayli nnde gitmektedir. Ekilebilir alan gene snrl olan, ancak elverili iklim koullarndanyararlanamayan Dou Anadolu Blgesi de ikinci sradadr.

    Tablo 3.4.2: 2000 Ylnda Blgelere Gre Istihdam

    Blgeler

    Blgenintoplam15 + yagrubu

    iindekipay

    Toplam Kentsel Krsalstihdam

    oranBlgenin

    istihdamdakipay

    stihdamoran

    Blgeninistihdamdaki

    pay

    stihdamoran

    Blgeninistihdamdaki

    pay

    Marmara 28.4% 43.6% 26.9% 41.9% 38.4% 50.6% 13.7%Ege 14.3% 46.4% 14.4% 41.5% 13.0% 52.1% 16.0%Akdeniz 12.7% 41.3% 11.4% 38.0% 11.3% 45.9% 11.4%Orta Anadolu 17.3% 41.0% 15.4% 36.9% 16.2% 47.9% 14.5%Karadeniz 12.0% 62.0% 16.2% 42.1% 8.0% 74.6% 25.7%Dou Anadolu 7.3% 47.5% 7.5% 34.9% 4.9% 59.1% 10.5%Gneydou Anadolu 8.1% 46.1% 8.2% 38.5% 8.1% 59.2% 8.3%Trkiye 100.0% 46.0% 100.0% 39.8% 100.0% 55.9% 100.0%Kaynak: HA 2000

    Veriler cinsiyete gre ayrtrldnda arpc farkllklar ortaya kmaktadr. ekil 3.4.1 veekil 3.4.2 kentsel alanlardaki blgesel rntleri 2000 ve 2001 yllar iin erkekler vekadnlar olarak vermektedir. Erkekler sz konusu olduunda, ekonomik durgunluun sonucuolarak istihdam oranlarnn her blgede geriledii grlmektedir. Gerilemenin en fazla olduuyer 3.7 puanlk azalmayla Akdeniz Blgesidir. Bu blgeyi Gneydou Anadolu (3.1), Ege(2.7) ve Marmara (2.6) blgeleri izlemektedir. Azami ile asgari dzey arasndaki farkasndan bakldnda blgeler aras istihdam oran farkll 2000 ylnda 8 puanken 2002ylnda 6 puana inmitir.

    ekil 3.4.1: Kentsel Alanlarda Erkeklerde stihdam Oranlar, 2000 ve 2001

    stihdam Oran, Erkek - Kent

    0

    20

    40

    60

    80

    Marmara Ege Akdeniz Orta Anadolu Karadeniz Dou Gneydou

    Kent - 2000 Kent - 2001 Kent TR - 2000 Kent TR - 2001

    Kaynak: Balevent (2002) ekil 8b, HA 2000 ve 2001

  • 30

    Kadnlara bakldnda ise, ulusal ortalama erkeklerinkine gre ok dk olmasna karnblgesel farkllklar daha da artmaktadr. Kalknmlk gstergeleri asndan lkenin dierblgelerinden geri kalan Dou ve Gneydou Anadolu Blgelerinde kentlerdeki kadnistihdam oranlar lke ortalamasnn yarsnn altndadr. Aktr ki, uzun yllardr geerli olanblgesel eitsizlik rntleri kentlerdeki kadnlarn nndeki istihdam olanaklar zerindekalc bir etki yaratmtr. Ayrca, ekonomik durgunluk sonucunda blgesel eitsizlikler dahada artmtr. Uzanm alan 2000 ylnda 13 puanken 2001 ylnda 15.4 puana kmtr.artc olan nokta, bu genel gerilemeye karn Karadeniz ve Akdeniz Blgelerinde istihdamoranlarnn artm olmasdr (srasyla 0.4 ve 0.7 puan).

    ekil 3.4.2: Kentsel Alanlarda Kadnlarda stihdam Oranlar, 2000 ve 2001

    stihdam Oran, Kadn - Kent

    0

    5

    10

    15

    20

    25

    Marmara Ege Akdeniz Orta Anadolu Karadeniz Dou Gneydou

    Kent - 2000 Kent - 2001 Kent TR - 2000 Kent TR - 2001

    Kaynak: Balevent (2002) ekil 9b, HA 2000 ve 2001

    3.5 Krsal stihdam

    Ylda iki kere yaplan HAlara gre tarmdaki igc (15 ve zeri yalar) 1989-90 yllarnda8.3-8.5 milyon aralndayken 1991 ylnda 8.8 milyon ile en st noktaya km, 1993 ylnda7.5 milyona inmi, 1999 ylnda da 8.6 milyonu bulmutur. er aylk HAlara gre ise busay 2000 ve 2001 yllarnda 6.8 milyondur. Burada, tarmsal istihdamn 1999dan 2000 ylnayzde 20lik bir gerilemeyle 1.8 milyon azalmas inandrc deildir. 1990larn ortalarndanbalayarak tarm kesimine ynelik sbvansiyonlarn zamanla tarmsal etkinlikleri daha azcazip kldn dnmek gereki olacaktr.35 Ancak gene de, 1999 ile 2000 yllar arasndakibu arpc gerilemenin aklanmasnda ekonomik eilimler yerine rneklem erevesinebakmak daha doru olacaktr. Yntemlerde gerekletirilen iyiletirmelerle birlikte er aylkHAlarnn daha salkl bir tablo vermesi beklenmektedir.

    2001 ylnda tarmn Trkiyenin GSMHsndaki pay yzde 14 iken lkedeki toplamistihdam (15 ya ve zeri) iindeki pay yzde 40 ayordu ve toplam kadn istihdam iinde

    35 Gemie dnk olarak alndnda devletin tarm kesimine mdahalesi balca biimde gereklemektedir:Fiyat destei, sbvansiyonlu kredi ve girdi fiyatlar zerinden verilen sbvansiyon (Bkz. Grkan ve Kasnakolu,1991). Tarma toplam destek 1995 ylnda 5 milyar dolar kadard. Bu rakam 1999 ylnda 3 milyar dolara, 2000ylnda 1.5 milyar dolara, 2001 ylnda da 800 milyon dolara inmitir. Sbvansiyonlu kredi ve girdi destei 2001ylnda tarm kesimine ynelik toplam devlet destei iinde yzde 60lk bir paya sahipti. Hkmet, yaknzamanlarda, Dnya Bankas program erevesinde dorudan gelir destei yolunu denemektedir. 2001-2002ylnda bu kapsamda yaplacak toplam 1 milyon dolarlk deme iin 2.3 milyon ifti bavurmutur (RakamlarTarm Bakanlndan Rahim Yeni tarafndan salanmtr).

  • 31

    tarmn pay da yzde 70 idi. Krsal nfusun byk bir ounluu (2001 yl iin 23 milyonkii) geimini tarmdan salamaktayd. Yarm yzyllk bir ticarileme ve krdan kente younge karn aile iletmeleri bugn de Trkiye tarmnda baat rgtlenme biimidir. 2001ylnda lkede 4 milyon kadar kk aile iletmesi bulunmaktadr.36 Bu iletmeler byklde hane ii emee dayanmaktadr (ki bunlar HAda cretsiz aile iisi olaraktanmlanmaktadr). Sbvansiyonlarn, verimlilii dk aile iletmelerinin ayakta kalmasnave kr-kent gnn bir lde hafifletilmesine nemli katklar olmutur.37 2001 ylndakiekonomik krizin ardndan Hkmet harcamalarn belirli bir dzeyde tutma abalar tarmsalsbvansiyonlarn daha da azaltlmasna yol amtr. Bunun sonucunda fazla igcnnkentlere ynelmesi sreci daha da hzlanabilecektir.

    Hasat mevsimi geldiinde, mevsimlik i arayan kiilerin uzun yollardan gelerek nakit rnler(rnein pamuk ve fndk gibi) toplamaya gittikleri yerlerle ilgili bolca gazete haberinerastlanr. 1998 ile 1999 yllarndaki HAlar ylda iki kez yapldndan tarmdaki mevsimlikigcnn zamana gre deiimine ilikin saptamalarda bulunmak gtr. DEnin 2000ylndaki tahminlerine gre Trkiyede dzensiz (mevsimlik, geici, arzi vb.) tarmsal ilerdecret karl alan 242 bin erkek ve 105 bin kadn vardr (15 ya ve zeri). Bir ylsonrasna ait rakamlar ise erkekler iin 180 bin, kadnlar iin de 107 bindi. Bu iiler arasndaerkeklerin yzde 80-85i, kadnlarn da yzde 62-67si krsal yerleimlerde oturmaktadr. Burakamlardan hareketle bakldnda, bu konumdaki geici iilerin tarmdaki erkek igcnnyzde 5-6sn, kadn igcnn de yzde 3n oluturduu sylenebilir. Dikkat ekici olannokta, tarmdaki geici erkek iilerin dzensiz ilerde alan toplam erkek igc iindeyalnzca yzde 12-13lk bir paya sahip olmas, buna karlk ayn konumdaki kadnlarndzensiz ilerde alan toplam kadn igc iinde yzde 42 gibi byk bir orana sahipolmasdr.

    Tablo 3.4.2de yer alan krsal alanlara ilikin veriler blgesel rntlere ulalmasnayardmc olmaktadr. Tarm yaplabilecek topraklar snrl olan, ancak olumlu iklimkoullarndan yararlanan Karadeniz Blgesi tarmda en yksek istihdam oranna (yzde 74.6)sahiptir ve krsal igc iinde en byk pay da gene bu blgeye aittir. Karadeniz Blgesinin15 ya ve zeri toplam lke nfusu iindeki pay yzde 12 olmasna karn, bu blge krsalkesimdeki toplam igcnn yaklak yzde 26sna i salamaktadr. Tarma elverilitopraklar snrl olduu gibi elverili iklim koullarndan da yararlanamayan Dou veGneydou Anadolu blgeleri tarmsal istihdam oranlar asndan ikinci srada yeralmaktadr (yaklak yzde 59).

    ekil 3.5.1 ile 3.5.2 arasndaki farkllk, iki cinsiyet arasndaki eitsizliklerin kentsel alanlardaolduu gibi krsal alanlarda da geerli olduunu ortaya koymaktadr. Sol taraftaki (OrtaAnadolunun solundaki) blgenin (Marmara, Ege ve Akdeniz) grece daha gelimi,sandakilerin (Karadeniz, Dou ve Gneydou Anadolu) ise az gelimi olduunuanmsayalm. stihdam oranlarnn blgelere gre gsterdii deikenlikler Tablo 3.4.2degzlenen daha genel hatlar izlemektedir. Yalnzca, kadnlar sz konusu olduundafarkllamalar artmaktadr. Ekonomik krizin ardndan kadn istihdam oranlar 7 blgedendrdnde artmtr. Bu art, Marmara ve Ege Blgelerinde daha dikkat ekicidir (srasyla 6.3ve 4 puanlk artlar). Bylece kadn istihdam oranlar ulusal ortalamaya biraz daha

    36 Tahmin Tarm Bakanlndan Rahim Yeniye aittir.37 Ankara niversitesinden Ahmet ahinz tarafndan kullanlan son rakamlara gre, EU 15 lkelerinde90larn sonu itibaryla toplam tarmsal igc Trkiyedeki kadardr. Ancak bu lkelerde tarmn saladkatma deer 300 milyon dolarken Trkiyede 10 milyon dolardan ibarettir.

  • 32

    yaklamtr. Grnd kadaryla ekonomik durgunluun en ar biimde etkiledii grecedaha gelimi yrelerde tarm bir gvenlik a olarak ilev grmektedir.

    ekil 3.5.1: Krsal Alanlarda Erkeklerde stihdam Oranlar, 2000 ve 2001

    stihdam Oran, Kadn - Kent

    020406080

    100

    Marmara Ege Akdeniz OrtaAnadolu

    Karadeniz Dou Gneydou

    Kent - 2000 Kent - 2001 Kent TR - 2000 Kent TR - 2001

    Kaynak: Balevent (2002) ekil 8c, HA 2000 ve 2001

    ekil 3.5.2: Krsal Alanlarda Kadnlarda stihdam Oranlar, 2000 ve 2001

    stihdam Oran, Kadn - Krsal

    0

    20

    40

    60

    80

    Marmara Ege Akdeniz Orta Anadolu Karadeniz Dou Gneydou

    Krsal - 2000 Krsal - 2001 Krsal TR - 2000 Krsal TR - 2001

    Kaynak: Balevent (2002) ekil 9c, HA 2000 ve 2001

    3.6 ocuk ilii

    ocuk iiliinden de sz edilmedii srece Trkiyede istihdamla ilgili tablo eksikkalacaktr. Trkiye, ILO tarafndan balatlan ocuk iliinin nlenmesi UluslararasProgramna (IPEC) 1991 ylnda katlmtr. lke, istihdam iin asgari ya olarak 15ibelirleyen ve bu asgari yan tedricen ykseltilmesini ngren 138 sayl ILO Szlemesini de1998 ylnda imzalamtr. Dzenli yaplan HAlarn gsterdii kadaryla ocuk iiliindekararl bir azalma olduu aktr. 12-17 ya grubundan alanlarn oran 1988 ylnda yzde31.8 iken (erkeklerde yzde 36.5, kzlarda yzde 26.9) bu oran 2001 ylnda yzde 13.9ainmitir (erkeklerde yzde 16.8, kzlarda yzde 10.8). 1994 ve 1999 HAlarnn Ekim ayturlarna eklenen iki zel modl bu alandaki deimeleri daha geni bir ya grubu balamndaizlememize yardmc olmaktadr. Aratrmalardan ilki bir hanenin yerleik yeleri olan 6-14ya grubu, dieri ise 6-17 ya grubu ocuklar hakknda ayrntl bilgiler toplamtr. Sokakocuklar bu rneklem kapsamna alnmamtr. 6-14 ya grubundan ocuklar, her iki ylda dasivil-kurumsal olmayan nfusun yzde 20sinin biraz altnda bir paya sahiptir (1994te yzde

  • 33

    19, 1999da yzde 19.4). 6-14 ya grubunda olup alan ocuklarn says be yl iinde974 binden (1994 iin yzde 8.5) 511 bine (1999 iin yzde 4.2) dmtr.38 ocuklararasnda alanlarn oran erkeklerde yzde 9.9dan yzde 4.9a, kzlarda ise yzde 7.1denyzde 3.6ya dmtr. 6-14 ya grubundaki ocuklardan her birine karlk 1994 ylnda 20alan kii derken bu say 1999 ylnda 42ye kmtr.

    Tablo 3.6.1 en gncel veri kaynaklarna dayal ek bilgiler iermektedir. 1999 ylndaTrkiyede 6 ile 17 ya arasnda ekonomik olarak aktif 1.635.000 ocuk bulunmaktayd ve buocuklar ayn ya grubundaki toplam saynn yzde 10.2sini oluturmaktaydlar. Buradabalca rnt ortaya kmaktadr: Ekonomik etkinlik olasl yala birlikte artmaktadr;bu olaslk kentsel alanlarda daha yksektir ve kzlara gre erkeklerin alma olaslklar dahafazladr. 6-11 ya grubundaki ocuklarn toplam alan ocuklar iindeki pay yzde 6.2iken, 12-14 ve 15-17 ya gruplarnn pay srasyla yzde 25 ve yzde 68.8dir. Kk aileiletmelerinin tarmdaki baat konumu bu iletmelerde ok sayda ocuk altrlmasnnbalca nedenidir. stihdama ilikin genel rntlerle tutarl olarak, cinsiyete grefarkllamann krsal alanlarda daha az nemli olduu grlmektedir. Kzlara kyasla, erkekocuklarn kentsel alanlarda alma olaslklar ok daha yksektir.

    Tablo 3.6.1. 1999 Yl Ekim Ay HAya Gre 6-17 Ya Grubundaki ocuklarn Okul vealma Durumu

    Mekan,cinsiyetve yagrubu

    Trkiye Tolam Kentsel KrsalSay

    (1000)Okulda

    (%)te (%) Say

    (1000)Okulda

    (%)te(%)

    Say(1000)

    Okulda(%)

    te (%)

    Toplam 16,088 78.8 10.1 9,576 82.0 6.2 6,512 74.2 24.66-11 8,131 91.7 1.2 4,852 91.7 0.3 3,279 91.8 4.0

    12-14 3,934 80.6 10.4 2,271 84.9 5.6 1,664 74.6 25.915-17 4,023 51.0 28.0 2,453 60.0 18.5 1,570 36.9 66.3

    Erkek 8,202 82.7 12.3 4,926 84.9 9.4 3,276 79.4 26.56-11 4,155 92.9 1.1 2,480 93.0 0.5 1,674 92.8 3.1

    12-14 2,000 86.6 12.6 1,169 89.8 8.5 830 82.2 28.815-17 2,048 58.2 34.8 1,276 64.5 27.7 772 47.8 74.7

    Kadn 7,886 74.8 7.9 4,650 79.0 2.8 3,236 68.8 22.76-11 3,976 90.5 1.4 2,372 90.4 0.2 1,604 90.7 4.9

    12-14 1,935 74.4 8.1 1,101 79.8 2.4 834 67.3 23.015-17 1,974 43.6 20.9 1,177 55.2 8.3 798 26.4 58.2

    Kaynak: DE tarafndan hazrlanan alan ocuklarraporu, Tablo 8, 12; ekiller 26-28;http://www/die.gov.tr/cin/CIN-TR/cocuk99.pdf

    Tablo 3.6.1de gsterilen alt ya grubu, ilkokul balang, ilkokul ve ortaokul dnemiyalarna kabaca karlk dmektedir. 6-11 ya grubundaki ocuklarn yzde 10a yakn birblmnn okula gitmiyor oluu endie verici bir noktadr. 12-14 ya grubundaki ocuklarn

    38 ocuklara nce son bir hafta iinde gelir (ayni ya da nakdi) getirici bir ekonomik faaliyette bulunupbulunmadklar ya da ailelerine en azndan 1 saatlik cretsiz emek katks yapp yapmadklar sorulmutur.Ekonomik etkinlikler arasnda, doal yetien rnlerle birlikte evde kullanlan yakacak ve hayvanlar iin ottoplama; bahelerinden sebze-meyve toplama, kmese bakp yumurta alma, su getirme, hayvanlar sama, balkavlama dahil avclk, sebze-meyve kurutma vb. yer almaktadr. Bu soruya evet yantn verenler ekonomikolarak aktif kategorisine alnmtr. Soruya hayr yantn verenlere ise son bir hafta iinde ev ii ilere asgaribir saat ayrp ayrmadklar sorulmutur. Ev ii ilerden kastedilen amar, kardelere bakma, yemek yapma,temizlik, alveri, evde tamirat ileri vb.dir. Bu soruya evet yantn verenler ev ileriyle uraanlar olaraksnflandrlmtr. Burada, ekonomik bir ite alan ocuun ayn zamanda bu tr ev ileri de yapyorolabileceine dikkat etmek gerekir. Ancak, 1994 ylndaki aratrma bu konumda olan ocuklara ilikin bilgitoplamamtr. Rakamlara alan ocuklar balkl u adresten ulalabilir:http://www/die.gov.tr/cin/CIN/TR/cocuk99.pdf

    http://www/die.gov.tr/cin/CIN-TR/cocuk99.pdf

  • 34

    okul kayt oranlarnda grlen nemli d, verilerin, zorunlu eitimi 8 yla karan yasannyrrle girmesinden bir yl sonra toplanm olmasna balanabilir. Kentsel alanlarda okulagitmeyen ve almayan ocuklar nemli bir nicelie ulamaktadr. Krsal kesimlerde ise 12-14 ve 15-17 ya gruplarndaki erkek ocuklarn geni bir blmnn ise okulu ve ii bir aradagtrebildikleri grlmektedir.39

    1999 ylnda pazara ynelik iler yapan ocuklarn ounluu (yzde 58.8) cretsiz ailealan durumundayd. Dzenli cret ve maa karl alanlarn toplam iindeki payyzde 23.7 iken, bu gelirlerden dzensiz biimde yararlananlarn oran yzde 15.7 idi. Szkonusu oranlar, ayn srayla, kentsel alanlar iin yzde 58.9 ve yzde 27.2dir. Krsal kesimdeise alan ocuklarn yzde 83.8i cretsiz aile iisi durumundadr.1999 yl Ekim aynda yaplan HA sonularna gre, 6-17 ya grubundaki ocuklarn haftalkortalama alma sreleri lke leinde 37.4 saattir. Ortalama haftalk alma sresi krsalalanlara gre (30.5 saat) kentlerde nemli lde daha uzundur (51 saat). Kentsel alanlardahaftada 40 saatten az sreyle alan ocuklarn toplam alan ocuklara oran yalnzca yzde16 iken bu pay krsal alanda alan ocuklar iin yzde 64 amaktadr.

    ocuklarn ekonomik etkinlikleri incelendiinde, tarmn ak ara ile en nemli sektr olduugrlmektedir. Ekim 1999 HAsna gre 6-17 ya grubundaki ocuklarn yzde 57.6s tarmkesiminde almaktadr. alan ocuklarn daldklar sektrler arasnda sanayi yzde 21.8ile ikinci sray almakta, bunu yzde 10.2 ile ticaret, yzde 10.4 ile hizmetler izlemektedir.lgin olan nokta, 1994 ile 1999 yllar arasnda ocuk ii saysnda meydana gelenazalmann byk blmnn, tarmda alanlarn mutlak saysnda grlen azalmaya balolmasdr. Kentsel alanlarda ise ocuklarn cinsiyetlerine gre ilere yneldiklerini gsterenbirok kant vardr. Aile btesine parasal katkda bulunan ocuklar en dk gelirli hanelerdeyounlamaktadr ve bu ocuklarn katklar aile btesinde nemli bir yer tutmaktadr(Tunal, 1996; Tat, 2001). Tablo 3.6.2de yer alan 1994 yl HGDA mikro verilerine grealan ocuklar (12-17 ya) az sayda sektrde toplanmaktadr.40 rnein mobilyaclk,inaat, oto tamiri, lokantaclk, barclk ve kahvehanecilik gibi ilerde yalnzca erkek ocuklaralmaktadr. Tekstil, hazr giyim ve deri eya imali ise, nemli sayda kz ocuunaltklar snrl sektrlerdir.

    Tablo 3.6.2: Kentsel Alanlarda 12-17 Ya Grubundaki ocuklarn altklar Sektrler

    Btn alan ocuklar cret alanlarMale Female Male Female

    Tarm 11.5 50 3.9 26malat sanayi Gda, iki, ttn 3.5 4.5 3.7 5.9 Tekstil, giyim eyalar, deri 11.1 23.2 14 35.3 Mobilyaclk 6.8 * 8.8 * Dier 11.6 4.1 14.8 7.8naat 4 * 4.8 *

    39 1994 yl Ekim ay HAs ham verilerine gre, ilgili hafta iinde piyasa ilerinde yer alan 761 ocua ekolarak 68 ocuk da i aramaktayd. Piyasa ilerinde yer almayan ocuklar arasndan 243nn (rneklemintamamnn yzde 2.35i) daha ncesinden alma deneyimi vardr. Bu ocuklarn ok byk bir ounluu(yzde 76s) krsal yerleimlerde oturmaktayd ve tarm kesiminde cretsiz aile iisi konumundayd. Bubulgular, 6-14 ya grubundaki ocuklarn yaz aylarndaki igc katlm oranlarnn, yukarda yer alan Ekim ayrakamlarna gre 2-3 kat daha yksek olabileceini gstermektedir.40 HGDAnn igc piyasas analizi amacyla tasarlanmad dikkate alnmaldr.

  • 35

    Toptan ve perakende ticaret Oto tamir 11.9 * 14.9 * Perakende ticaret 15.3 6.1 10.3 6.4 Ev eyas/kiisel eya tamir ileri 3.2 * 3.1 * Dier 3.1 2.9 3 4.4Otel ve restoranlar Restoran, bar, kafe, vb. 8.4 * 8.5 *zel, kiisel hizmetler Berber ve kuafr 4.5 4.2 6.1 6.9Toplam 94.9 95 95.9 92.7Kaynak: Dayolu ve Assaad (2002), Tablo 2* ok kk ksurat

    3.7 Gizli stihdam

    letmelerin altrdklar gerek ii saysn gizleme gibi bir eilim iin gerekeleri olsabile, alan kiileri kendi istihdam durumlarn yanl aksettirmeye yneltecek bir drtyoktur. Dolaysyla, teknik adan bakldnda, hanehalk aratrmalarndan elde edilenbilgilerin yerleik nfusun istihdam stats hakknda salkl bir tablo sunmas beklenebilir.Bu mantktan hareket edildiinde gizli istihdam yasa d gmen konumunda olanlarnistihdamyla e anlaml saylabilir. Tanm byle olunca, bu tr gizli istihdamn salkl birtahmininin yaplmas mmkn deildir.41

    Gizli istihdam terimi, ayrca Yasasnda belirtilen gvencelerden yoksun iiler iin dekullanlmaktadr. Bu ynyle alndnda ise gizli istihdam terimi enformel sektrdekiistihdamla e anlaml saylabilir. Enformel sektr gerekliini ortaya koyan olgularlakarlamak hi de g deildir; ancak bu sektrde ne kadar sayda insan istihdam edildiiniortaya koymak gtr. Bu konudaki tahminler genel olarak hanehalk aratrmalarnda yeralan istihdam statsne ve/ya da sosyal gvenlik kapsam bilgilerine dayanmaktadr. Bulutay(1995:200) tarmsal olmayan etkinlikler zerinde odaklaarak kendi hesabna alanlar,cretsiz aile iilerini ve drt kiiden az ii altran iverenleri enformel sektr tanmnakatmaktadr. Bulutay 1992 yl Nisan ay HAya dayanarak enformel kesimde alanlarnorann Trkiye iin yzde 16, kentsel alanlar iin de yzde 26 olarak vermektedir. Yaygnkullanlan bir baka tanmda ise, enformel sektr lm olarak sosyal sigorta kapsamndaolmayan cretli ve maallarn toplam iindeki paylar kullanlmaktadr (kayt d istihdam).Veri kaynana bal olmak zere bu pay yzde 25 ile 35 arasnda deimektedir.42 HAlara1995 ylndan sonra eklenen igcnn yeriyle ilgili sorular daha iyi tahminlere ulalmasnayardmc olmutur. Bu verilerden yararlanan Bulutayn (2000: XLIII) ulat tahminleryzde 20-22 civarndadr. Bulutay ve Ta (2002) tarafndan benimsenen en geni kapsamltanm (sabit olmayan iyerlerinde alanlarla 3 ya da daha az sayda ii altran yerlerdealanlar) kullanldnda, tarm d istihdamda enformel sektrde alanlarn 1990larnikinci yarsnda toplam istihdamn yzde 40n oluturduklar sylenebilir.

    41 KURun ilk Genel Kurul toplantsndan sonra hazrlanan belgede yaklak 1 milyon civarnda bir tahmin yeralmaktadr (KUR, 2001, paragraf 21). Ancak, bu rakama hangi yntemlerle ulaldna ilikin bilgi bubelgede yer almamaktadr.42 Tunal ve Ercan (1998:98) 1988 Ekim ay HAya dayanarak pay yzde 30 olarak vermektedir. Bu pay, onkiiden az ii altran iyerleri iin yzde 57ye kmaktadr. Tansel (2000) cretli igcnn sosyal gvenlikkapsam dnda kalan blmn HAnn 1989daki iki turundan hareketle yzde 25, 1994 yl HanehalkHarcamalar Aratrmasndan hareketle de yzde 35 olarak bulmutur.

  • 36

    DE 2000 ylnda Trkiyedeki kentsel ekonomide enformel sektrn yerini belirlemeyeynelik aratrmalar yrtmtr. lk tahminlere gre kentsel enformel sektrde 1.34 milyonkii almaktadr. gcne ilikin HA 2000 tahminlerinden hareket edildiinde, erkekigcnn yzde 13.4, kadn igcnn de yzde 7.9u kentsel enformel sektrdealmaktadr.43 Buradaki orann Bulutay (2000) tarafndan verilen orandan dk olmasnnbir nedeni ev ilerinde alanlarn yeni aratrma kapsamnn btnyle dnda tutulmasdr.Ekim 1988 HAdan gelen ham verilere gre bu konumda olanlar kentsel kadn igc iindeyzde 2.9luk bir paya sahiptir. Ekim 1994 HAya gre ise bu pay yzde 4.5tir.44 Geiciilerde alanlarn (gnlk cret karl geici ilerde alanlar) kentsel kadn igciindeki pay ise 88 Ekim HAya gre yzde 42, 94 Ekim HAya gre ise yzde 69dur.

    ktisatlar, ulusal istatistiklere yansmayan etkinlikler iin gizli ya da kayt d ekonomigibi terimler de kullanmlardr. Kasnakolu ve Yayla (1998) Trkiyede kayt dekonominin bykln literatrde yer alan farkl yntemden hareketle tahminetmektedir. Bu yntemlerden her biri farkl sonular verse bile, hepsi de lkede kayt dekonominin 80li yllarn ortasndan sonlarna doru bydn gstermektedir. Bildirimd ilemlerde kullanlan tek aracn para olduu varsaymndan hareketle, kayt dekonominin 1997 ylna ait resmi GSMHnn yzde 30unu oluturduu sonucunavarlmtr.45

    Enformel ekonominin byklne ve kapsamna katkda bulunduu varsaylan etmenlerarasnda hzl kentleme, ekonominin kayt ii kesiminde ykselen ilem maliyetleri vekadnlarn formel sektr ilerine ulaabilmelerini engelleyen kstlar yer almaktadr.46

    3.8 Ak ler ve Yapsal Dengesizlikler

    Ak ilerle ilgili bilgiler Trkiye Kurumu (KUR-bkz. Kesim 7.1) tarafndantoplanmaktadr. Aada Tablo 3.8.1de yer alan verilerin kayna da KURdur. KUR,kamu kesiminde alan ilerle il