elektromanyetİzma -...

71
1 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI ELEKTROMANYETİZMA Elektromanyetizma, en genel ifadeyle, elektrik akımının manyetik etkisini inceleyen araştırma alanıdır . Bu alanda, önce 1800’lü yıllarda Danimarkalı bilim adamı Oersted, elektrik akımının daha sonra “Manyetik Alan” olarak anılacak olan bir takım manyetik etkiler ürettiğini deneysel olarak göstermiş ve ondan hemen sonra Fransız bilim adamı Ampére, elektrik akımı ve onun manyetik etkisini daha prosedürel bir formülasyonla sunmuştur ve bu formülasyona “Ampére Kanunu” adı verilmiştir . Bundan birkaç yıl sonra İngiliz bilim adamı Faraday, Ampére Kanunu’nun tam tersinin de geçerli olduğunu, yani zamana göre değişen bir manyetik alanın, bir iletkende gerilim indükleyeceğini deneysel olarak ispatlamıştır . Bu kanun, Faraday İndüksiyon Kanunu” olarak adlandırılmıştır . Nihayet Sırp elektrik mühendisi ve fizikçi Tesla’nın çok sayıda keşfi, bugün günlük yaşantımızda kullandığımız birçok cihaz ve elektrik makinasının temelini teşkil etmiştir .

Upload: hakhanh

Post on 06-Feb-2018

254 views

Category:

Documents


7 download

TRANSCRIPT

Page 1: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

1 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

ELEKTROMANYETİZMA Elektromanyetizma, en genel ifadeyle, elektrik akımının manyetik etkisini inceleyen araştırma alanıdır. Bu alanda, önce 1800’lü yıllarda Danimarkalı bilim adamı Oersted, elektrik akımının daha sonra “Manyetik Alan” olarak anılacak olan bir takım manyetik etkiler ürettiğini deneysel olarak göstermiş ve ondan hemen sonra Fransız bilim adamı Ampére, elektrik akımı ve onun manyetik etkisini daha prosedürel bir formülasyonla sunmuştur ve bu formülasyona “Ampére Kanunu” adı verilmiştir. Bundan birkaç yıl sonra İngiliz bilim adamı Faraday, Ampére Kanunu’nun tam tersinin de geçerli olduğunu, yani zamana göre değişen bir manyetik alanın, bir iletkende gerilim indükleyeceğini deneysel olarak ispatlamıştır. Bu kanun, “Faraday İndüksiyon Kanunu” olarak adlandırılmıştır. Nihayet Sırp elektrik mühendisi ve fizikçi Tesla’nın çok sayıda keşfi, bugün günlük yaşantımızda kullandığımız birçok cihaz ve elektrik makinasının temelini teşkil etmiştir.

Page 2: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

2

Bu derste genel olarak, Amper Kanunu ve Faraday İndüksiyon Kanunu kullanılarak, elektrik enerjisi ile mekanik enerjinin birbirine iki yönlü dönüşümü incelenecektir. Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak adlandırılır. En genel tanımlama ile, elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren makinalar Motor, mekanik enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren makinalar ise Generatör olarak adlandırılırlar.

Mekanik Port Elektriksel Port

Motor

Generatör

Page 3: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

3 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Manyetik Alan ve Faraday İndüksiyon Kanunu Manyetik Alan, bir mıknatısın, mıknatısiyet özelliğini gösterebildiği alandır. Genel olarak iki çeşit mıknatıstan söz edebiliriz:

Elektromıknatıs ve Kalıcı (Sabit) Mıknatıs Elektromıknatıs, bir nüve etrafına sarılan bir bobinden akım geçirilmesi yoluyla elde edilir. Eğer bobinden geçen akım (I) alternatif akım ise, bu akımın meydana

getirdiği manyetik alan da zamana göre değişir. Eğer I akımı DC ise, bu akımın meydana getirdiği manyetik alanın değeri sabittir, zamana göre değişmez. Manyetik alan vektörel bir büyüklüktür. Yani herhangi bir noktadaki manyetik alan, o noktadaki genliği ve yönü ile ifade edilir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 4: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

4 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Kalıcı (Sabit) Mıknatıs ise, demir, nikel, kobalt gibi manyetik özelliği kuvvetli bazı elementlerin ve bunların alaşımlarının yüksek manyetik alana maruz bırakılmak suretiyle “manyetize” edilmesi suretiyle üretilirler. Normal şartlar altında bu elementlerin atomik yapılarında bulunan manyetik domenler (dipoller) Şekil (a)’daki gibi rastgele yönlenmiştir. Bu elementler harici bir manyetik alana maruz bırakıldıklarında dipoller Şekil (b)’deki gibi aynı yönlü olarak hizalanırlar ve artık bu andan itibaren bu elementlerden ve onların alaşımlarından yapılan malzemeler mıknatıs özelliği gösterirler ve bir manyetik yaratırlar. Bu manyetik alanın değeri sabittir. 1985 yılında Ruslar Neodymium adını verdikleri yeni bir element keşfettiler. Bu elementin, tabiattaki en yüksek manyetik özelliğe sahip element olduğu gözlendi ve bu keşif, elektrik makinaları için bir devrim niteliği kazandı. Günümüzde bu elementin alüminyum ve nikel ile oluşturulan alaşımlarından üretilen kalıcı mıknatıslar, elektrik makinalarında yaygın olarak kullanılmaktadır.

(a) (b)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 5: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

5 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Her ne kadar manyetik alan gözle görülemese de, bazı gözle görülür etkiler üretir. Manyetik alanın varlığını ispatlamak için yapılan en klasik deney şekilde görülmektedir. Akım taşıyan bir iletken, bir kağıda dik bir şekilde konumlandırılır. Demir tozları kağıdın yüzeyine yerleştirilir. Daha önce vurgulandığı gibi manyetik alan vektörel bir büyüklüktür ve bir yönü vardır. Demir tozları, manyetik alan vektörüyle aynı yönde

Demir Tozları

yönlenirler. Örneğin iletkenden geçen akım sinüsoidal AC ise demir tozları dönecek, DC ise belli bir şekil alıp, dönmeksizin o şekilde kalacaktır.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 6: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

6 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Manyetik Akı (Φ): Manyetik alan, görsel olarak “Manyetik Kuvvet Çizgileri” ile karakterize edilir. Örneğin bir kalıcı mıknatısta manyetik kuvvet çizgileri, şekildeki gibi N kutbundan S kutbuna doğrudur. Manyetik akı, manyetik alan kuvvet çizgilerinin yoğunluğunun bir ölçüsüdür. Yani ne kadar yoğun (şiddetli) bir manyetik kuvvet çizgisi grubu varsa, o kadar fazla manyetik akı vardır. Manyetik akı ϕ sembolü ile gösterilir ve birimi Weber (Wb) dir.

Manyetik devrelerdeki “Manyetik Akı” nın elektrik devrelerindeki eşdeğeri “Akım” dır. Zira akım, elektrik devrelerinde elektriksel yük hareketinin miktarının bir ölçüsüdür. Birim zamanda elektriksel yük hareketi ne kadar yoğun ise akımın değeri o kadar fazladır.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 7: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

7 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Manyetik Akı Yoğunluğu ya da Manyetik Alan (B): Manyetik akı yoğunluğu ya da diğer adıyla Manyetik Alan, birim yüzey alanındaki manyetik akı miktardır. Sembolü B, birimi Tesla (T) dir. 1 Tesla, 1 Wb/m2 dir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, manyetik akı yoğunluğunun formülü

BA

(T)

şeklindedir. Burada A, manyetik kuvvet çizgilerinin kestiği yüzey alanıdır. Daha genel bir ifadeyle manyetik alan ile manyetik akı arasındaki analitik bağıntı, aşağıdaki integral ile ifade edilebilir:

AB dA

Yani kapalı bir A alanındaki manyetik alanın integrali, manyetik akıyı verir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 8: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

8 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Manyetik Geçirgenlik (μ): Manyetik geçirgenlik, adından da anlaşılacağı üzere bir malzemenin manyetik alana maruz kaldığında mıknatıslanma derecesinin bir ölçüsüdür. Yani diğer bir ifadeyle o malzemenin manyetik akı geçişine gösterdiği kolaylığın bir ölçüsüdür. Demir, çelik, nikel, kobalt gibi ferromanyetik malzemelerin manyetik geçirgenliği yüksektir. Manyetik geçirgenlik μ ile gösterilir ve SI birim sisteminde birimi Henry/metre (H/m) dir. Tanımından da anlaşılacağı üzere her malzemenin manyetik geçirgenliği farklıdır ve

0 r

formülüyle hesaplanır. Burada μ0=4π×10-7 boşluğun manyetik geçirgenliği, μr ise bağıl manyetik geçirgenlik olarak adlandırılır. μr değeri malzemeye göre değişir ve boşluğun manyetik geçirgenliği baz alınarak hesaplanır. Yaygın olarak kullanılan bazı malzemelerin bağıl manyetik geçirgenlik değeri şu şekildedir:

Malzeme Bağıl Manyetik Geçirgenlik (μr) (Birimsizdir)

Hava 1

Demir 5195

Sert Çelik 1000

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 9: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

9 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Malzemeler, bağıl manyetik geçirgenliklerine göre şu şekilde sınıflandırılırlar: 1-Ferromanyetik Madde: Bağıl manyetik geçirgenlikleri 1 den çok büyük olan maddelerdir. Böyle maddeler manyetik alana maruz kaldıklarında mıknatıslanırlar. Kobalt, nikel, demir gibi maddeler ferromanyetik maddedir. 2-Paramanyetik Madde: Bağıl manyetik geçirgenlikleri 1 den biraz büyük olan maddelerdir. Böyle maddeler manyetik alana maruz kaldıklarında çok az mıknatıslanırlar. Alüminyum, hava, manganez gibi maddeler paramanyetik maddedir. 3-Diyamanyetik Madde: Bağıl manyetik geçirgenlikleri 1 den biraz küçük olan maddelerdir. Böyle maddeler manyetik alana maruz kaldıklarında alana zıt yönde ve zayıf olarak mıknatıslanırlar. Bakır, gümüş, bizmut ve karbon gibi maddeler diyamanyetik maddelerdir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 10: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

10 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Manyetik Alan Şiddeti (H): Manyetik alan şiddeti, manyetik alanın bir ortam ya da malzemedeki büyüklüğünü (çokluğunu) ifade eder. Daha somut bir açıklamayla, manyetik alana maruz kalan bir malzemede, malzemenin manyetik geçirgenliği ile orantılı olan bir manyetik alan şiddeti oluşur. Zaten manyetik alan (B) ile manyetik alan şiddeti (H) arasında

B H

bağıntısı mevcuttur. Manyetik alan şiddeti H ile gösterilir ve birimi Amper/metre (A/m) dir. Tıpkı manyetik alan gibi vektörel bir büyüklüktür. Bu temel tanımlardan sonra, artık Amper Kanunu ve Faraday İndüksiyon Kanunu tanıtılabilir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 11: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

11 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Amper Kanunu: Amper kanununun en basit ifadesi şu şekildedir: Üzerinden akım geçen bir iletkenin etrafında bir manyetik alan oluşur. Daha detaylı olarak ise şu şekilde ifade edilebilir: Bir iletkenin etrafındaki manyetik alan şiddeti, o iletkenden geçen akımla doğru orantılıdır. Bu kanun matematiksel olarak

d i H l

denklemi ile ifade edilir. Yani bir iletkenin etrafındaki manyetik alan şiddetinin sonsuz küçük bir kapalı dl yolu boyunca integrali, o iletken tarafından çevrelenen toplam akımı verir. Yukarıdaki denklemde eğer B=μH= μ0μrH bağıntısı yerine yazılırsa (μr=1 olduğunu düşünelim),

0 d i B l

bağıntısı elde edilir ve böylece akım (I) ve manyetik alan (B) doğrudan ilişkilendirilmiş olur. Yukarıdaki formüllerde B, H ve integral alınan yol l vektörel büyüklüklerdir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 12: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

12 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Hdl i

Eğer integral alınan yol ile manyetik alan aynı yönde ise, o halde skaler büyüklükler cinsinden bu denklem şu şekilde yazılabilir:

2

iH

r

Aşağıdaki şekilde i akımını taşıyan bir iletken ve r yarıçaplı dairesel yollar görülmektedir. Amper kanunu bu basit yapıya uygulanırsa, iletkenin merkezinden r kadar uzaklıktaki bir noktada manyetik alan şiddetinin değeri

olarak bulunur. Zira r yarıçaplı çembersel yolun integrali, çemberin çevresi olan 2πr değerine eşittir. Bu şeklin size, manyetik alanın yönü

ile alakalı olarak, aşina olduğunuz bir

kuralı hatırlatması gerekir (?)

Dairesel Yol

Akım Taşıyan iletken

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 13: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

13 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Amper kanununa göre üzerinden akım geçen bir iletkenin etrafında manyetik alan oluşur. Bu manyetik alanın yönü Sağ El Kuralı ile bulunur. Bu kurala göre, sağ el baş parmağı, iletkenden geçen akımın yönünü gösterirse, bitişik 4 parmak, oluşan manyetik alanın yönünü gösterir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 14: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

14 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Faraday İndüksiyon Kanunu’na geçmeden önce basit ama önemli bir soru üzerinde duralım, zira bu soru hem Faraday İndüksiyon Kanunu’na, hem de birçok elektrik makinasının çalışmasına temel teşkil edecektir. Amper kanunundan bahsederken, içinden akım geçen bir iletkenin etrafında manyetik alan oluşacağını öğrendik. Soru şu ki; doğru akım mı manyetik alan

meydana getirir, alternatif akım mı?

Her ikisi de manyetik alan meydana getirir. Ancak doğru akımın meydana getirdiği manyetik alan sabittir, zamana göre değişmez. Alternatif akımın meydana getirdiği manyetik alan ise zamana göre değişir !

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 15: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

15 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Faraday İndüksiyon Kanunu: Faraday indüksiyon kanununun en basit ifadesi şu şekildedir: Zamana göre değişen bir manyetik alan, bu alan içindeki bir iletkende gerilim indükler. Eğer bu iletkenin uçlarına bir yük bağlanırsa da, bu yükten bir akım geçer. Bu haliyle Amper Kanunu ve Faraday İndüksiyon Kanunu arasında dual bir ilişki (aslında yumurta-tavuk ilişkisi) olduğunu görüyoruz. Yani Amper Kanunu bir iletkenden geçen akımın, iletken etrafında bir manyetik alan oluşturacağını gerçeğini vurgularken, Faraday İndüksiyon Kanunu, zamana göre değişen bir manyetik alanın, bir iletkende gerilim indükleyeceğini ve iletken uçlarına bir yük bağlanması (ya da iletken uçlarının kısa devre edilmesi) durumunda iletkenden bir akım akacağı gerçeğini vurguluyor. İletkende indüklenen bu gerilim, Elektromotor Kuvvet (EMK) adını alır ve şu şekilde hesaplanır:

de

dt

Buradaki - işareti, indüklenen gerilimin kendisini meydana getiren etkiye ters yönlü olduğunu, yani bu gerilimin iletkende dolaştıracağı akım nedeniyle oluşacak akının, kendisini meydana getiren akıyı zayıflatmaya çalışacağını temsil eder.

(V)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 16: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

16 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Bu formül tek sipirli (tek sarım) bir iletkende indüklenen gerilimin formülüdür. N sipirli bir bobinde indüklenecek gerilim ise

de

dt

Eğer indüklenen gerilimin genliği hesaplanacaksa, yani özel olarak bir yön vurgusu

yapılmasına gerek yoksa, formül buradaki - işareti ihmal edilerek de yazılabilir.

de N

dt

de N

dt

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 17: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

17 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Sıradaki soru şu: Bir iletkende gerilim indüklenmesi, sadece zamana göre değişen bir manyetik alanın varlığında mı gerçekleşir?

Faraday’ın bu soruya cevabı koca bir HAYIR! Peki eğer manyetik alan sabit (uniform) ise iletkende gerilim nasıl indüklenir?

Faraday’ın bu soruya cevabı İLETKENİ HAREKET ETTİREREK! Eğer uniform B manyetik alan içerisindeki l uzunluğundaki bir iletken, şekildeki gibi v hızıyla hareket ettirilirse, θ manyetik alan vektörü ile hız vektörü arasındaki açıyı göstermek üzere, indüklenen gerilimin değeri yine aşina olduğunuz bir formülle hesaplanır:

sine Bvl

Bu denklem, Faraday İndüksiyon Kanunu’na göre indüklenen gerilimin hesaplanmasına ilişkin formülasyonun ikinci versiyonudur.

v

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 18: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

18 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

İletkende indüklenen gerilimin polaritesi, Fleming Kuralı olarak da bilinen Sağ El Kuralı olarak adlandırılan bir kuralla bulunur. Sağ el baş parmağı iletkenin hareket yönünü (v), işaret parmağı manyetik alanın yönünü (B) gösteriyorsa, orta parmak indüklenen gerilimin (e) yönünü gösterir.

v

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 19: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

19 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Şu ana kadar, 1. Akım taşıyan bir iletkende, akımın iletken etrafında bir manyetik alan

oluşturduğunu, 2. Zamana göre değişen manyetik alana maruz kalan iletkende bir

gerilim indüklendiğini, 3. Sabit bir manyetik alana maruz kalan iletken hareket ettirildiğinde de

iletkende bir gerilim indüklendiğini

öğrendik. Bu konudaki son soru; Akım taşıyan bir iletken, manyetik alana maruz

bırakılırsa ne olur?

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 20: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

20

Bu sorunun cevabını ise Lorentz vermiş. Lorentz Kuvvet Kanunu’na göre, akım taşıyan bir iletken manyetik alana maruz bırakıldığında iletkende bir kuvvet indüklenir. İndüklenen kuvvetin (F) yönü, Sol El Kuralı ile bulunur. i akımı taşıyan B manyetik alanına maruz kalan l uzunluğundaki iletkende indüklenen bu kuvvetin değeri, yine aşina olduğunuz bir formülle hesaplanır:

sinF Bil

θ

Kuvvetin Yönü

Akımın Yönü www.bbc.co.uk

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 21: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

21 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Açıklanan bu temel elektromanyetizma kanunları, elektrik makinalarının tamamının çalışmasına temel teşkil eder. Bu nedenle de büyük önem ihtiva ederler! 1. Akım taşıyan bir iletkende, akımın iletken etrafında bir

manyetik alan oluşur. (Amper Kanunu) 2. Zamana göre değişen manyetik alana maruz kalan iletkende bir

gerilim indüklenir. (Faraday İndüksiyon Kanunu) 3. Sabit bir manyetik alana maruz kalan iletken hareket

ettirildiğinde de iletkende bir gerilim indüklenir. (Faraday İndüksiyon Kanunu)

4. Manyetik alan içinde akım taşıyan bir iletkende, bir kuvvet indüklenir. (Lorentz Kuvvet Kanunu)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 22: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

22

• Elektromanyetizma • Transformatörler • Elektromekanik Enerji Dönüşümü • Elektrik Makinaları

• DC Makinalar • AC Makinalar • Senkron Makinalar

ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 23: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

23 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

TRANSFORMATÖRLER Transformatörler yapısal olarak aynı nüveyi paylaşan iki sargıdan oluşan manyetik devrelerdir. Fonksiyonel olarak ise, bu iki sargının farklı sipir sayılarında sarılması suretiyle, girişindeki AC sinyalin akım ve gerilim değerlerini alçaltan veya yükselten elektromanyetik cihazlardır. İdeal bir transformatörde nüvenin manyetik geçirgenliği sonsuzdur ve hem nüvede hem de sargılarda kayıp sıfıra eşittir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 24: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

24 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Transformatörlerin çalışma prensibi de yapısı kadar basittir. Primer sargısına zamana göre değişen bir gerilim uygulandığında, bu gerilimin primer sargısında dolaştırdığı akım, Amper kanununa göre bir manyetik alan meydana getirir. Nüvede dolaşan akı, sekonder sargısını keserek Faraday İndüksiyon Kanununa göre bu sargıda bir gerilim indükler. İndüklenen gerilimin değeri, sekonder sargısının sipir sayısı ile orantılıdır.

Primer Sekonder

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 25: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

25 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Örneğin aşağıda gösterilen şemada, sipir sayısı N1 olan primer sargısına zamana göre değişen bir V1 gerilimi uygulandığında, bu gerilim primer sargısında bir I1 akımı dolaştırır. Amper kanununa göre bu akım bir manyetik alan meydana getirir ve nüvede ϕ akısını dolaştırır. Bu akı hem primer hem de sekonder sargısındaki iletkenleri keser ve sekonderde E2 gerilimini indükler. Daha önce vurgulandığı gibi ideal bir transformatörde sargı kayıpları sıfıra eşittir ve bu nedenle V1=E1 ve V2=E2 dir. Sekondere bir yük bağlanırsa sekonderden I2 akımı akar.

Primer Sekonder

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 26: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

26 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Primer ve sekonderde indüklenen gerilimin ani değerler cinsinden ifadesi:

Primer Sekonder

1 1

de N

dt

2 2

de N

dt

Bu iki denklem birbirine oranlanırsa:

1 1

2 2

e N

e N

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 27: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

27 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Elde edilen bu denklem rms değerler cinsinden yazılırsa:

Primer Sekonder

1 1

2 2

e N

e N

1 1

2 2

E N

E N

1

2

N

NBu oranına transformatörün Dönüştürme Oranı denir ve a ile gösterilir.

1

2

Na

N

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 28: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

28 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

İdeal bir transformatörde sargılarda kayıp olmadığı için E1=V1 ve E2=V2 dir. Böylece

Primer Sekonder

Yani transformatörün sekonder sargısının sipir (tur) sayısı, primer sargısının tur sayısına göre daha fazla ise bu transformatör yükselten bir transformatördür, girişindeki gerilimin genliğini çıkışında yükseltir. Sekonder sargısı primere göre daha az sipirli ise, bu durumda bu transformatör düşüren bir transformatördür.

1 1

2 2

V Na

V N

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 29: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

29 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Transformatörler enerji üreten cihazlar değildir. Yani transformatörün girişindeki elektrik enerjisinin değeri ne ise, çıkışında da aynı değerde elektrik enerjisi vardır (ideal transformatörde kayıplar ihmal edilir). Dolayısıyla yükselten bir transformatörde gerilim ne oranda yükseltiliyorsa, akım da aynı oranda alçaltılır. Benzer şekilde, alçaltan bir transformatörde gerilim ne oranda alçaltılıyorsa, akım da o oranda yükseltilir. Bunun sonucu olarak akımlar arasında oran, dönüştürme oranının tersidir.

Primer Sekonder

1

2

1I

I a 2

1

Ia

I

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 30: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

30 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

İdeal olmayan bir transformatörde ise sargının direnci ve indüktasından dolayı bir gerilim düşümü olacağı için V1 gerilimi E1 gerilimine ve V2 gerilimi E2 gerilimine eşit değildir. Ayrıca nüvenin manyetik geçirgenliği pratik olarak sonsuz olamayacağı için, belirli miktarda manyetizasyon kaybı vardır. Bunlara ek olarak manyetik devrede kaçak akı oluşur. İdeal olmayan transformatörlerin analizi, bu kısa tanıtımın kapsamı dışındadır.

Primer Sekonder

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 31: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

31

• Elektromanyetizma • Transformatörler • Elektromekanik Enerji Dönüşümü • Elektrik Makinaları

• DC Makinalar • AC Makinalar • Senkron Makinalar

ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 32: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

32 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

ELEKTROMEKANİK ENERJİ DÖNÜŞÜMÜ Bu bölümde, elektrik enerjisi ile mekanik enerjinin birbirine dönüşümünün temelleri açıklanacaktır. Bu amaçla ilk önce sabit (zamana göre değişmeyen) bir manyetik alan içindeki bobinin, daha sonra da zamana göre değişen bir manyetik alan içindeki bobinin durumu incelenecektir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 33: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

33 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

1. Sabit Manyetik Alan İçindeki Bobin Daha önce sabit bir manyetik alan içerisindeki bobin döndürüldüğünde, bobinde bir gerilim indükleneceğini söylemiştik. Aslında bobin sabit pozisyonda tutulup, (değeri sabit olan) manyetik alan bir şekilde döndürülürse de bobinde gerilim indüklenir. Yani manyetik alan ve bobin ikilisinden hangisinin durağan (hareketsiz), hangisinin ise dönen olduğu farketmez. Biri döndüğü sürece bobinde gerilim indüklenir. DC Makinalar ve Senkron Makinalar bu prensibe göre çalışırlar. DC makinalarda manyetik alan durağandır bobin döner. Senkron makinalarda bobinin pozisyonu sabittir, (değeri sabit olan) manyetik alan mekanik olarak döndürülür.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 34: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

34 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Dönen bir elektrik makinasının iki temel parçası vardır: Stator ve Rotor. Duran kısım stator, dönen kısım ise rotor olarak adlandırılır. DC makinalarda statora özel olarak “endüktör”, rotora ise özel olarak “armatür” denir.

Dönen Kısım – Rotor (Armatür) Duran Kısım – Stator (Endüktör)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 35: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

35 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Daha önce vurgulandığı gibi, zamana göre değişmeyen (sabit) bir manyetik alan ya bir elektromıknatısla, ya da bir kalıcı mıknatısla üretilebilir. Eğer elektromıknatıs kullanılırsa, sargıdan geçen akımın genliği ayarlanarak üretilen manyetik alanın şiddeti de ayarlanabilir. Kalıcı mıknatıslar ise değeri ayarlanamayan, sabit bir manyetik alan sağlarlar. Ancak kalıcı mıknatıs kullanılması durumunda aynı güç değeri için makinanın hacmi oldukça küçülür ve verimi artar. Sabit manyetik alan içerisindeki bobinin davranışının anlatıldığı bu kısımda, sabit manyetik alanın kalıcı mıknatıs tarafından üretildiğini göz önünde bulunduracağız. Ancak anlatılacak olan tüm detaylar, elektromıknatıs kullanılması durumunda da geçerlidir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 36: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

36 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

1.a. Generatör Aksiyonu

Fırçalar

Komütatör

Mekanik Sürücü

Şaft (Mil)

Bobin

DC generatörlerin çalışma prensibini açıklamak için yandaki şekli kullanalım. Burada bir mıknatıs tarafından oluşturulan sabit değerli manyetik alanın içine yerleştirilmiş bobin, miline bağlı bir türbin vasıtasıyla mekanik olarak döndürülmektedir. Dolayısıyla bobinde bir gerilim indüklenecektir. İndüklenen bu gerilim fırçalar ve kollektör yardımıyla dış devreye (yüke) iletilmektedir.

Manyetik Alan

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 37: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

37 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Bobinin şekildeki konumunu göz önünde bulunduralım. Manyetik alan kuvvet çizgileri N kutbundan S kutbuna doğru olacağı için bu konumda bobini kesen akı miktarı maksimum olacaktır. Şimdi bobini ok yönünde 90 derece döndürelim.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 38: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

38 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Bu konumda bobin, manyetik alan kuvvet çizgilerine paraleldir ve dolayısıyla kuvvet çizgileri bobini kesmez. Bobini ok yönünde (saat ibresi yönünde) bir kez daha 90 derece döndürelim.

Bu konumda bobin, manyetik alan kuvvet çizgilerine diktir ve bobin tarafından kesilen manyetik akı maksimumdur. Ancak bobinin konumu, başlangıçtaki konumunun tam tersidir ve dolayısıyla bu akının bobinde indükleyeceği gerilimin polaritesi, başlangıçtaki konumun tam tersidir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 39: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

39 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Bobini bir kez daha saat ibresi yönünde 90 derece döndürelim. Bu konumda bobin, manyetik alan kuvvet çizgilerine paraleldir ve dolayısıyla kuvvet çizgileri bobini kesmez. Dikkat edilirse bobin tarafından kesilen akı miktarı bir kosinüs dalgası şeklinde değişmektedir. Yani başlangıçta kesilen akı miktarı maksimum iken, bobin hareket ettirildikçe kesilen akının miktarı azalmakta ve 90 derecelik hareket sonunda minimum değerini almakta, daha sonra yine 90 derece hareket ettirildiğinde ters yönde maksimum değerini almakta ve yandaki şekilde tekrar minimum olmaktadır.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 40: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

40 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Şekildeki grafik, bobin tarafından kesilen akının değişimini göstermektedir. Burada θ, bobin ile manyetik kuvvet çizgileri arasındaki açı, Φp mıknatısın sağladığı akı, Φ ise bu akının bobin tarafından kesilen miktarıdır. Yani bobinin kestiği akının aldığı maksimum değer, mıknatıs tarafından sağlanan sabit değerli akı Φp dir. Grafik bir kosinüs dalgası şeklindedir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 41: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

41 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Dolayısıyla bobin tarafından kesilen akı, matematiksel olarak şu şekilde ifade edilebilir:

cosp

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 42: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

42 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Faraday İndüksiyon Kanununa göre bobinde indüklenen gerilim:

cos

sin

sin

p

p

p

de

dt

d

dt

d

dt

e t

Burada ω=dθ/dt açısal frekans olarak adlandırılır ve birimi rad/s dir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 43: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

43 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

sinpe t

Dolayısıyla indüklenen gerilimin zamana göre değişimi de şekildeki gibi olacaktır. Yani indüklenen gerilim bir sinüs dalgası şeklinde değişecektir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 44: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

44 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Dikkat edilirse bu gerilim bir alternatif gerilimdir, yani polaritesi değişmektedir. DC generatörlerde indüklenen bu AC gerilimi, bir DC gerilim olarak dış devreye almak için kollektör kullanılır.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 45: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

45 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Fırçalar

Komütatör

Mekanik Sürücü

Şaft (Mil)

Bobin

İki paraçaya bölünmüş ve herbir parçası birbirinden yalıtılmış bir bilezik gibi görünen kollektör (diğer adıyla komütator), her bir parçası bobinin bir ucuna temas edecek şekilde bağlanmıştır. Dolayısıyla bobinle beraber döner. Ancak fırça olarak adlandırılan kısımlar sabit konumludur.

Manyetik Alan

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 46: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

46 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Bobinde indüklenen gerilimin yönü değişmekle beraber, kollektör ve fırçalar, yükün üzerinden tek yönlü akım akmasını sağlarlar. B fırçasına her zaman bobinin negatif polariteli kısmı, A fırçasına ise her zaman bobinin pozitif polariteli kısmı gelecektir.

Fırça

Komütatör (Kollektör)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 47: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

47 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Dolayısıyla yükün üzerinden geçen akım, şekildeki gibi doğru akımdır.

Fırça

Komütatör (Kollektör)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 48: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

48 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

1.b. Motor Aksiyonu DC makinalarda generatör aksiyonunu anlatmak için kullanılan konfigürasyonda, bobini harici bir etki ile mekanik olarak döndürmek yerine, bu bobine bir DC kaynak bağlanırsa, mıknatısın meydana getirdiği manyetik alan (B) ile bobine uygulanan gerilim sonucu bobinden geçen akımın (i) etkileşiminden, Lorentz Kuvvet Kanununa göre, bobinde bir kuvvet indüklenir.

Fırça

Komütatör (Kollektör)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 49: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

49

Lorentz Kuvvet Kanunu’na göre, akım taşıyan bir iletken manyetik alana maruz bırakıldığında iletkende bir kuvvet indüklenir. İndüklenen kuvvetin (F) yönü, Sol El Kuralı ile bulunur. i akımı taşıyan B manyetik alanına maruz kalan l uzunluğundaki iletkende indüklenen bu kuvvetin değeri, yine aşina olduğunuz bir formülle hesaplanır:

sinF Bil

θ

Kuvvetin Yönü

Akımın Yönü www.bbc.co.uk

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 50: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

50 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Bobinin yarıçapı r ise, indüklenen bu kuvvet bobinde

T F r formülüyle hesaplanan bir Tork (Moment) meydana getirir. Bu momentin etkisiyle bobin döner. Böylece bobine uygulanan elektrik enerjisi, bobinin şaftında (milinde) mekanik enerjiye dönüştürülmüş olur. Motorlar, elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren elektrik makinalarıdır.

(Nm)

Fırça

Komütatör (Kollektör)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 51: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

51 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Motor aksiyonunda anılmaya değer bir ayrıntı da şekilde vurgulanan gerilimdir. Bu gerilim, indüklenen torkun etkisiyle bobin dönmeye başladıktan sonra, manyetik alan içinde hareket eden bobinde Faraday İndüksiyon Kanununa göre indüklenen gerilimdir. Polaritesi kendisini meydana getiren etkiye ters yönlü olduğu için “zıt elektromotor kuvvet (zıt emk)” olarak adlandırılır.

Fırça

Komütatör (Kollektör)

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 52: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

52 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

Özetle, değeri sabit bir manyetik alan içindeki bobin, harici bir mekanik etkiyle döndürülürse bobinde gerilim indüklenir. Böylece mekanik enerji, elektrik enerjisine dönüştürülmüş olur. (DC Generatör) Eğer bu bobine bir DC gerilim uygulanırsa , bobinde bir tork indüklenir ve bobin dönmeye başlar. Böylece elektrik enerjisi mekanik enerjiye dönüştürülmüş olur. (DC Motor) Bu bilgiler ışığında, şu soruyu cevaplamaya çalışalım: Bir DC Makina, konfigürasyonu değiştirilmeden (herhangi bir fiziksel değişiklik yapılmadan), gerektiğinde motor ve gerektiğinde generatör olarak kullanılabilir mi?

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 53: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

53 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

2. Zamana Göre Değişen Manyetik Alan İçindeki Bobin Zamana göre değişen manyetik alan meydana getirmenin birçok alternatifi olsa da, burada dikkatimizi sinüsoidal olarak değişen manyetik alana yoğunlaştıracağız. Eğer bir bobine sinüsoidal gerilim uygulanırsa, bobinden geçen akım da sinüsoidal olarak zamana göre değişen bir akım olacak ve dolayısıyla bu akımın meydana getireceği manyetik alan da zamana göre değişen bir manyetik alan olacaktır. Faraday İndüksiyon Kanununa göre, zamana göre değişen bir manyetik alan içindeki bobinde bir gerilim indüklenir. Eğer bu bobinin iki ucu kısa devre edilirse bobinden bir akım geçer ve Lorentz Kuvvet Kanununa göre manyetik alan içinde akım taşıyan bir bobinde kuvvet oluşacağı için, bobin dönmeye başlar. Tüm bu operasyon, AC motorların çalışma prensibini açıklar. AC Generatörlerin (alternatör) çalışma prensibi DC Generatörlerin (dinamo) çalışma prensibi ile aynıdır. Sadece indüklenen gerilim, dış devreye doğrultulmadan alınır.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 54: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

54 ELEKTROMANYETİZMA VE ELEKTRİK MAKİNALARI

2.a. Generatör Aksiyonu

AC Generatörlerin (alternatör) çalışma prensibi DC Generatörlerin (dinamo) çalışma prensibi ile aynıdır. Sadece indüklenen gerilim, dış devreye doğrultulmadan alınır. Bunun için doğrultma işlemi yapan kollektör yerine, iki adet bilezik kullanılır.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 55: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

55

2.b. Motor Aksiyonu

Endüstride en yaygın olarak kullanılan motorlar 3 fazlı AC motorlardır. “Asenkron Motor” olarak anılan bu motorlarda statora 3 fazlı sargılar yerleştirilir. Rotorda ise iki ucu kısa devre edilmiş iletkenler vardır.

Asenkron Motor Rotor Stator

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 56: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

56

Asenkron motorun çalışma prensibi oldukça basittir. Stator sargılarına üç fazlı sinüsoidal gerilim uygulanırsa, sargılardan geçen akım da sinüsoidal olarak zamana göre değişen bir akım olacak ve dolayısıyla bu akımın meydana getireceği manyetik alan da zamana göre değişen bir manyetik alan olacaktır. Faraday İndüksiyon Kanununa göre, zamana göre değişen bir manyetik alan içindeki bobinde bir gerilim indüklenir. Eğer bu bobinin iki ucu şekildeki gibi kısa devre edilirse bobinden bir akım geçer ve Lorentz Kuvvet Kanununa göre manyetik alan içinde akım taşıyan bir bobinde kuvvet oluşacağı için, rotor dönmeye başlar. Böylece elektrik enerjisi mekanik enerjiye çevrilmiş olur.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 57: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

57

Stator sargılarına uygulanan üç fazlı gerilim, şekildeki gibi aralarında 120’şer derece faz farkı bulunan üç sinüsoidal sinyaldir. Bu gerilimin sargılarda dolaştırdığı akım, bir “döner manyetik alan” meydan getirir. Yani manyetik alan vektörü zamana göre dönmektedir. Döner manyetik alanın dönme hızına “senkron hız” denir. Rotorun mekanik olarak dönme hızı, senkron hızdan daha düşük bir değere sahiptir. Yani döner manyetik alanın hızı ile rotorun mekanik olarak dönme hızı aynı (senkron) değildir. Bu nedenle AC motorlar “Asenkron Motorlar” olarak adlandırılırlar.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 58: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

58

Neden rotorun mekanik dönme hızı ile döner manyetik alanın hızı farklı olmalıdır?

Tüm bu bilgiler ışığında, asenkron motorlar hakkında şu soru, bu tip motorlara ilişkin operasyon teorisini (çalışma prensibini) öğrenme düzeyinizi göstermesi açısından kullanışlı olacaktır:

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 59: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

59

Senkron Makinalar Asenkron makinalarda döner ile hızı ile rotorun hızı senkron değildi. Senkron makinalarda ise rotorun dönme hızı ile döner alanın hızı birbirine eşittir, yani senkrondur. Bir senkron makinanın statoru tıpkı asenkron makinanın statoru gibidir. Rotorda ise yine kısa devre çubukları vardır ancak, buna ek olarak bir sargı daha bulunur.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 60: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

60

Motor modunda çalışmayı göz önünde bulunduralım. Başlangıçta rotordaki ek sargıya herhangi bir gerilim uygulanmaz. Stator sargılarına gerilim uygulanır ve motor başlangıçta tıpkı asenkron motor gibi çalışmaya başlar. Motor, nominal hızının (anma hızının) yaklaşık %75’ine ulaştığı anda, rotordaki ek sargıya bir DC gerilim uygulanır ve bu ek sargıda dolaşan akım vasıtasıyla rotor hızı, stator döner manyetik alan hızı ile aynı değere (senkron hale) getirilir.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 61: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

61

Rotor senkron hızda dönmeye başladıktan sonra, artık rotordaki kısa devre çubuklarının hiçbir fonksiyonu yoktur ! (Neden?) Ancak bu kısa devre çubukları, motor miline ani bir yük binip rotorun hızı senkron hızın altına düştüğünde tekrar devreye girerler ve rotor hızının tekrar senkron hıza eşit olmasını sağlarlar.

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 62: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ TEKNOLOJİ FAKÜLTESİ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

EET107 ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ

Dr. Uğur HASIRCI

62

Özetlemek gerekirse AC, DC ve Senkron Makinaların dönen kısımlarında (rotor) ve duran kısımlarında (stator) aşağıdaki sinyaller mevcuttur.

Stator Rotor

DC Makinalar DC DC

AC Makinalar AC AC

Senkron Makinalar AC DC

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

Page 63: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

11.11.2013 GİRİŞ 63

ELEKTRİKSEL BÜYÜKLÜKLERİN ÖLÇÜLMESİ Akım Ölçümü: Akım, devreye seri bağlı bir ampermetre ile ölçülür. Eğer kaynak şekildeki gibi DC ise ampermetre devreden geçen akımın değerini, AC ise akımın etkin değerini gösterir. Esasen eğer kaynak AC ise tüm ölçü aletleri etkin değeri gösterir.

Page 64: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

GİRİŞ 64

Gerilim Ölçümü: Gerilim, devreye paralel bağlı bir voltmetre ile ölçülür.

Page 65: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

GİRİŞ 65

Direnç Ölçümü: Direnç ölçmek için, önce değeri ölçülecek olan direnç devreden uzaklaştırılır. Daha sonra direnç değeri, bir ohmmetre yardımıyla şekildeki gibi ölçülür.

Page 66: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

GİRİŞ 66

Dijital Multimetre: Bir dijital (ya da analog) multimetre; akım, gerilim, direnç ve bunlara ek olarak başka elektriksel büyüklükleri ölçmek için geliştirilmiş çok fonksiyonlu bir ölçü cihazıdır. Hatta multimetrelerin bazıları, bu elektriksel büyüklüklere ek olarak sıcaklık gibi fiziksel büyüklükleri de (bir transdüser vasıtasıyla elektriksel bir büyüklülüğe çevirerek) ölçer. Burada örnek olarak en temel ve en basit multimetre tanıtılacaktır. Basit bir multimetre ile temel olarak,

• DC gerilim ve akım • AC gerilim ve akım • Direnç

ve bunlar dışında olarak bazı ek ölçümler yapılabilir. Takip eden slayttaki fotoğraf, bu şekilde en temel ve basit bir multimetreye aittir.

Page 67: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

11.11.2013 GİRİŞ 67

Multimetrenin döner konumlu (hareketli) anahtarı, fotoğrafta AC gerilim ölçümü konumundadır. Bir sonraki konum DC gerilim ölçümü için, daha sonraki ise mV seviyesindeki bir gerilimin daha hassas ölçülmesi için anahtarın getirilmesi gereken konumu temsil eder. Takip eden konum direnç ölçümü içindir. Ondan sonraki konumlar ise sırasıyla kısa devre ölçümü, kapasite (C) ölçümü, μA, mA ve A seviyelerindeki akımların ölçümü için kullanılan konumlardır. Ölçü aletinin alt tarafında ise ölçüm problarının yerleştirileceği slotlar görülmektedir. Her ne büyüklük ölçülürse ölçülsün, siyah ölçüm probu “COM” yazılı slota yerleştirilir. Diğer ölçüm probu ise ölçülecek büyüklüğe ve onun genliğine göre uygun slota yerleştirilir.

Page 68: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

11.11.2013 GİRİŞ 68

Multimetre en temel ölçü aleti olup, bu ölçü aletinin dışında R, L ve C değerlerini hassas bir şekilde ölçmek için kullanılan “RLCmetre” ve güç ölçmek için kullanılan “Wattmetre” diğer temel ölçü aletleri olarak sayılabilir. Enerji analizörleri ise, özellikle AC devrelerde akım/gerilim değişiminin geçmişinin (log) tutulması ve bir dosyaya kaydedilmesi, faz açısın bulunması, yüksek değerli akım/güç ölçümlerinin yapılması gibi pek çok ek fayda sağlarlar.

Page 69: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

GİRİŞ 69

Osiloskop (ya da daha az kullanılan adıyla salınım ölçer), elektriksel büyüklüklerin değerlerinin grafik olarak bir yansıtılmasını ve hem grafik hem de data formatında kaydedilmesini sağlar. Hem enerji analizörü ile, hem de osiloskop ile akım ve gerilim ölçebilmek için akım ve gerilim problarına ihtiyaç duyulur. Küçük akım ve gerilim değerleri için genellikle cihazla birlikte gelen problar kullanılabilir iken, daha yüksek akım ve gerilim değerleri için ayrı problara ihtiyaç duyulabilir.

Page 70: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

GİRİŞ 70

Güvenlik: İnsan vücudundan akan akım, elektriksel şokun (çarpılmanın) temel sebebidir. Eğer akım taşıyan herhangi bir noktaya temas ederseniz, akım, devresini üzerinizden tamamlayarak toprağa akacaktır. Çeşitli akım değerlerinin insan vücudu üzerindeki fiziksel etkileri aşağıdaki tabloda listelenmiştir.

Akım (mA) Fiziksel Etki

1.1 Hissetme eşiği

1.8 Çarpılma başlangıcı (Ağrı ve kasların kontrolünün kaybı henüz yok)

9 Ağrılı Şok (Çarpılma) (Kasların kontrolünün kaybı henüz yok)

23 Şiddetli çarpılma, kas kasılması, solunum güçlükleri

75 Kasların çok hızlı ve istemsiz olarak kasılması eşiği (ventriküler fibrilasyon)

235 5 saniyeden fazla süre temas ölümle sonuçlanabilir

5000 Doku yanığı, kalp krizi, felç.

Page 71: ELEKTROMANYETİZMA - akademik.duzce.edu.trakademik.duzce.edu.tr/Content/Dokumanlar/ugurhasirci/DersNotlari/9... · Bu dönüşüm “Elektromekanik Enerji Dönüşümü” olarak

DÜZCE ÜNİVERSİTESİ

Dr. Uğur HASIRCI

GİRİŞ 71

Elektrik akımının bu tür zararlı ve ölümcül etkilerinden kaçınmak için alınması gereken temel güvenlik tedbirlerinin bir kısmı aşağıda listelenmiştir.

• Enerji olması muhtemel yerlere temas etmekten kaçınınız ve herhangi bir devre/sistem/cihaz üzerinde çalışmak için mutlaka ilk önce enerjisini kesiniz. • Çok yorgunken ve dalgınlığa/uyuşukluğa neden olabilecek ilaçlar kullanırken çalışmayınız. • Devreler üzerinde çalışırken yüzük, saat ve metal mücevheratınızı çıkarınız. • Lehim yaparken, kablo keserken ve bu gibi sıçrama riski olan işler yaparken laboratuar gözlükleri kullanmaya özen gösteriniz. • Devrenin enerjisini kestikten sonra , kondansatörler üzerlerinde bir miktar enerji depo edecekleri için, kondansatörlerin deşarj süresi kadar bir süre devreye temas etmekten sakınınız. • Sol elinizi kullanmanız, herhangi bir çarpılma anında akımın kalbinizin üzerinden akmasına ve kalp atış hızınızın çok artmasına neden olur. Riskli noktalara sağ elinizle temas etmeyi tercih ediniz. • Unutmayın ki laboratuarlar, bir şey yiyip içmek ve şakalaşmak için hiç ideal ortamlar değillerdir. Laboratuar ortamında elinizi ıslatmanız, imamların iş yükünü artırır.