avrupa'da fen eğitimi: ulusal politikalar, uygulamalar ve araştırma

of 164/164
Avrupa’da Fen Eğitimi: BG Ulusal Politikalar, Uygulamalar ve Araştırma Avrupa Komisyonu

Post on 31-Jan-2017

233 views

Category:

Documents

8 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Avrupada Fen Eitimi:

    BG

    Ulusal Politikalar, Uygulamalar ve Aratrma

    Avrupa Komisyonu

  • Avrupada Fen Eitimi:

    Ulusal Politikalar, Uygulamalar ve Aratrma

  • Bu kitap Avrupa Komisyonu'nun (Eitim ve Kltr Genel Mdrl) mali desteiyle Eurydice Trkiye Birimi tarafndan yaynlanmtr (EACEA P9 Eurydice). Kitap ngilizcede (Science Education in Europe: National Policies, Practices and Research), adyla, Franszca'da (L'enseignement des sciences en Europe: politiques nationales, pratiques et recherche) ve Almanca'da ise (Naturwissenschaftlicher Unterricht in Europa: Politische Manahmen, Praktiken und Forschung) adyla yaynlanmtr.

    ISBN 978-92-9201-320-2

    doi:10.2797/13647

    Bu belgeye Internet zerinden de eriilebilir. (http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice) Bu metin 2011 yl Ekim aynda tamamlanmtr. Education, Audiovisual and Culture Executive Agency, 2011. Bu yaynn ierii ticari amalar iin kullanlmamak artyla ksmen oaltlabilir; ancak kullanlan ksmlarda "Eurydice, Avrupa Eitim Bilgi A'na" referans verilmeli ve belgenin yaym tarihi belirtilmelidir. Tm belgenin oaltlmasna ilikin izin talepleri Eurydice Trkiye Birimi'ne yaplmaldr. Eurydice Trkiye Birimi Milli Eitim Bakanl Strateji Gelitirme Bakanl Bakanlklar / ANKARA Internet: http://sgb.meb.gov.tr Education, Audiovisual and Culture Executive Agency P9 Eurydice Avenue du Bourget 1 ( BOU2) B-1140 Brussels Tel. +32 2 299 50 58 Fax +32 2 292 19 71 E-mail: [email protected] Website: http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice

    mailto:[email protected]://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice

  • 3

    NSZ _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

    Fenin en temel anlaylarndan bir tanesi her Avrupa vatanda iin gerekli olan bir beceri olmasdr. Temel becerilerde dk renci performansna dair endieler, uluslar aras aratrmalarn ortaya koyduu zere, 2009 ylnda AB apnda standartlamann kabul edilmesiyle sonulanmtr; buna gre, 2020 yl itibariyle okuma, matematik ve fen bilimlerinde 15 yandakilerin yetersizlikleri %15in altna inecektir.1 2020 yl iin belirlenmi bu hedefe ulaabilmek iin, bir yandan hep birlikte sorunlar belirlemeli ve problemli alanlarn ne olduunu grmeliyiz, te yandan bunlarn zm iin etkin yaklamlar gelitirmeliyiz.

    Bu rapor, Avrupada fen eitiminde kullanlan yaklamlarn karlatrmal bir analizini sunmakta ve tm bu faktrlerin daha iyi anlalmasn hedeflemektedir.

    Bir ok uluslar aras raporlar bilimsel mesleklerde gerekli insan kaynaklarnn yoksunluundan sz etmektedir ve okullardan bu konuda fen eitimini pekitirici admlar atmasn beklemektedir. rencilerimizin fen eitimine kar ilgi ve motivasyonlarn arttrmak nasl mmkn olacaktr ve ayn zamanda rencilerimizin baarlarn nasl ykselteceiz? Okulda verilen fen eitimi dersleri bir yandan rencilerin baarsna katk salarken dier yandan gelecein bilim adamlarnn yetimesine katk salayabilecek mi? Yksek eitim kurumlarndan fen, matematik ve bilgisayar gibi alanlardan mezun olanlarn %60 erkeklerdir. Cinsiyet dalmndaki denge nasl salanacaktr. Bu almada iaret edilen baz temel konular bu sorular oluturmaktadr.

    Rapor 2006 ylnda baslan ve fen eitimine dair resmi tavsiyelere ve uygulamalara dair sistematik veri toplam olan Avrupada Okullarda Fen Eitimi yaynn takip etmektedir. Eurydicein bu yeni almasnda Avrupada fen eitiminin okullardaki yaps ele alnmakta ve fen retimini ve renimini modernize etmek iin Avrupada hali hazrda ne tr baarl stratejiler ve politikalarn uygulandna bakmaktadr. Okul ortaklklar, kariyer danmanlk almalar ve retmenler iin mesleki geliim frsatlar gibi ilgin uygulamalarn altn izmekte ve bu konuda yaplm aratrmalara dair bir alan yazn sunmaktadr. Raporda Avrupa seviyesinde karlatrmal ve nemli veriler sunmaktadr ve bu yaynn ilgi ve motivasyonu arttrmak ve fen eitimini ulusal seviyede pekitirmek iin sorumlu olan kiilerin almalarn aydnlatacana phem yoktur.

    Androulla Vassiliou

    Eitim, Kltr, ok dillilik ve Genlikten sorumlu Komisyoner

    1 Avrupa Eitimde ve retimde birlii Stratejik erevesi (ET 2020), Konsey Sonular Mays 2008, OJL, 119, 28.05.2008

  • 5

    NDEKLER

    __________________________________________________________________________________

    nsz 3

    Giri 7

    Geni zet 9

    1. Blm: Fen Eitiminde renci Baars: Uluslar aras Aratrmalardan Bulgular 13

    Giri 13

    1.1. Fen eitiminde renci baarsna dair ana aratrmalar 13

    1.2. PISA bulgularna gre fen eitiminde renci baars 15

    1.3. TIMMS bulgularna gre fen eitiminde baar 19

    1.4. Fen performansyla ilgili ana faktrler 21

    zet 24

    2. Blm: Fen Eitimini Desteklemek: Strateji ve Politikalar 25

    Giri 25

    2.1. Ulusal stratejiler 25

    2.2. Fen eitiminde motivasyonu arttrmak: okul ortaklklar, bilim merkezleri,

    ve dier etkinlikler 32

    2.3. Rehberlikle gen insanlarn fen alannda kariyer semelerini salamak 48

    2.4. Fen alanlarnda yetenekli rencileri destekleme eylemleri 53

    zet 56

    3. Blm: Mfredat Yaps ve erii 59

    Giri 59

    3.1. Tmleik veya Ayr konulu fen eitimi 59

    3.2. Balam temelli fen eitimi 64

    3.3. Fen renimi kuramlar ve retme yaklamlar 67

    3.4. Dk baarllar iin destek nlemleri 73

    3.5. st orta retimde fen eitiminin organizasyonu 78

    3.6. Kitaplar, retme materyalleri ve ek mfredat etkinlikleri 80

    3.7. Mfredat reformu 82

    zet 85

  • 6

    4. Blm: Fen Eitiminde renci lme ve Deerlendirmesi 87

    Giri 87

    4.1. Fen eitiminde renci lme ve deerlendirmesi: Alan taramas 87

    4.2. Fen konularnn llmesinde resmi ynergeler 91

    4.3. Fen konularnda standart snavlar/testler 96

    4.4. Fen snflarnda lme: 2009 TIMMS sonular 100

    zet 102

    5. Blm: Fen retmeni Eitiminin Gelitirilmesi 103

    Giri 103

    5.1. Fen bilgisi retmenleri iin hizmet ncesi eitim ve srekli mesleki gelime:

    gncel aratrmalara dair bir tarama 103

    5.2. Fen bilgisi retmenlerinin becerilerini gelitirmek iin program ve projeler 110

    5.3. Fen/matematik retmenleri iin hizmet ncesi eitim: genel ve alan odakl

    Programlar SITEP bulgular 112

    zet 122

    Kaynaka 125

    Terimler Szl 131

    ekiller Tablosu 147

    Ekler 149

    Teekkrler 157

  • 7

    GR __________________________________________________________________________________

    Bu alma Eitim retim 2020 srecinin ncelikli alanlarndan biriyle ilgilidir ve fen bilgisini de ieren 2020 yl temel becerilerde standartlamayla alakaldr.

    almada Avrupa genelinde gnmzde fen eitimini eitim sistemlerinde gelitirmek ve pekitirmek iin uygulanan politika ve stratejilerin bir haritasn karmak hedeflenmektedir. Yapsal balamlar ve fen eitimine dair ulusal eitim politikalar kapsamakta ve uluslar aras aratrmalar ve akademik bulgulardan faydalanmaktadr.

    Kapsam

    Avrupa lkelerinde hali hazrda kullanlan fen eitiminde dair politika ve uygulamalar bu raporun ana blmn oluturmaktadr. almada fen konularna olan ilgiyi arttrmak iin uygulanan stratejilere, rencinin motivasyon ve baar seviyesini arttrtmak iin alnan nlemlere yer verilmektedir. Avrupada fen eitiminin yapsal zellikleri analiz edilmekte ve retmen ve okullar iin rencilerin fen derslerine olan ilgisini ve tutumunu glendirmek iin ne tr destekler olduunu ele almaktadr. alma ayn zamanda fen eitimine dair aratrma alan yazn da iermekte ve uluslar aras aratrma bulgularna yer vermektedir.

    Bu alma 2010/11 yln referans olarak almakta ve Eurydice ana ye tm lkeleri kapsamaktadr. Gelecek yllar iin planlanan tm deiiklikler ve reformlar da dikkate alnmtr.

    ISCED 1, 2 ve 3 seviyeleri kapsam dhilindedir, fakat bu raporun byk bir blm st orta retimden ziyade zorunlu eitime ayrlmtr.

    Kaynaklar ise merkezi eitim otoritelerine ait olan resmi dokmanlardan ibarettir. Bu dokmanlar ayn zamanda strateji ve programlar kapsayan belgelerdir. Ne var ki, resmi belgelerin bulunmad lkelerde, resmi kurumlarca kabul edilen zel anlamalar kullanlmtr. alma ieriiyle paralel olan kk apl projeleri de kapsamna almtr. Resmi belgelerin yan sra, ulusal deerlendirme sonular uygun grldkleri durumda kullanlmtr.

    Bu almada ayn zamanda EACEA/Eurydice tarafndan gerekletirilen pilot alan taramasnn sonular da kullanlmtr. Bu tarama Avrupada fen ve matematik retmeni yetitiren 2500 retmen eitimi programna gnderilmi ve gncel uygulamalar hakknda bilgi toplanmtr.

    Sadece devlet okullar kapsama alnmtr. Belika, rlanda ve Hollanda gibi burs destei olan lkelerdeki zel okul sektr kapsam dhiline alnmtr nk bu okullar ad geen lkelerdeki okullamann byk bir ksmn oluturmaktadr (Hollandada, anayasa gerei zel ve resmi okullar eit biimde finanse edilmektedir).

    alma alan olarak tmleik bir yaklam mfredatta bulunmuyorsa fizik, kimya ve biyoloji disiplinlerini kapsamna almtr. Elde olan verilere gre (Fen eitimine dair ilk Eurydice almasnn hazrlnn erevesinde kullanlan veriler), bu alanlar Avrupa lkelerinde yaygn olarak retilen fen alanlardr.

    Yap

    Birinci blm, Uluslar aras renci Deerlendirme Program (PISA) ve Uluslar aras Matematik ve Fen almalarnda Trendler (TIMMS) gibi uluslar aras aratrmalar temel alan fen konularndaki baar yaplarn incelemektedir. renci performans zerinde belirgin etkisi olan farkl faktrler (rencinin gemii, renci zellikleri ve tutumlar, eitim sisteminin yaps, vb) analiz edilmektedir.

  • 8

    kinci blm fen eimine olan ilgi ve motivasyonun arttrlmas iin hali hazrda uygulanan nlemler ve yaklamlar sunmaktadr. Fen eimini desteklemek iin Avrupa lkelerinde uygulanan ulusal stratejileri tartmakta ve okul ortaklklar, bilim merkezleri ve ynergeler gibi alanlar da kapsayarak bu tartmay derinletirmektedir. eitli giriimlerin yaps ve hedef kitleleri dikkate alan mdahil kurumlar analiz edilmekte ve zellikle kz rencilerin fen derslerine olan ilgilerini arttrmak iin almalar yaplp yaplmadna baklmaktadr. zel yetenekliler iin sunulan destekler ayn zamanda raporda ele alnmtr.

    nc blm fen eitiminin Avrupada nasl organize edildiine bakmaktadr. Fen eitiminin ayr veya tmleik olarak organize edilmesi; fen eitiminin balam iinde yaplmas; fen renme kuramlar ve retme yaklamlar gibi temel aratrma argmanlarn sunmaktadr. Avrupa lkelerinde fen retiminin yaps fen derslerinin ka okul ylnda retildii ve hangi fen alanlarnn sonradan ayr dersler olarak sunulduu asndan ele alnmtr. Ayrca Avrupa okul sistemlerindeki resmi belgelerde fen renimi etkinliklerinin ve balamsal meselelerin sunulup sunulmadna baklmtr. Dk baar sergileyen rencilerin desteklenmesi noktasnda sunulan desteklerin neler olduu ve belli bal fen eitimi kitaplar ve materyallerinin analizi ile mfredat d etkinliklerin neler olduu bu raporda sunulmutur. Bu blm ayn zamanda fen eitiminin st orta retim seviyesinde nasl gerekletirildiine de bakmaktadr. Avrupa lkelerindeki fen eitimine dair gncel, devam eden veya planlanm mfredat reformlarnn neler olduu ayn zamanda zet bir biimde tartlmtr.

    Drdnc blmde farkl lkelerde fen derslerinde lme ilemlerinin nasl gerekletirildii tanmlanmtr. lme ilemlerine dair problemler ve spesifik olarak fen eitiminde lme ilemlerinin sorunlarn ele alan bir alan yazn sunulmutur. Ayrca Avrupa lkelerinde okullardaki fen eitimine dair lme ilemlerinin karlatrmal bir analizini de sunmaktadr. Bu noktada ilkretim ve orta retimde fen eitimi balamnda kullanlan lme ve deerlendirme ynergelerinin bir deerlendirmesine yer verilmitir. Fen eitiminde standart testlerin ele alnd blmde standart testlerin yapsna ve bu testlerin kapsam ve ierikleriyle birlikte ana hedefleri ele alnmtr. Blm TIMMS uluslar aras aratrma almasnn fen eitiminde uygulamalar ksmndan verilerle tamamlanmtr

    Beinci blmde fen retmenlerinin yeterlilikleri ve becerilerine dair gncel aratrmalar taranm ve bu bilgilerin mesleki geliim etkinliklerine nasl btnletirilebilecei tartlmtr. Ayn zamanda fen eitimi retmeninin becerilerini gelitirmeye ynelik ulusal seviyedeki giriimler ve programlar sunulmutur. Bu blm EACEA/Eurydice tarafndan gerekletirilen ve Avrupada fen ve matematik retmeni yetitiren 2500 retmen eitimi programna gnderilmi ve gncel uygulamalar hakknda bilgi toplanm olan pilot alan aratrmasnn da sonularn kapsamaktadr.

    Yntem

    Karlatrmal analiz Eurydice Birimi, Eitim, itsel-grsel ve Kltrel Ajans tarafndan gelitirilmi bir ankete verilen yantlara gre yaplmtr. Rapor, Eurydice ana bal katlmc tm Ulusal Birimler tarafndan kontrol edilmitir. Pilot aratrmann yntemsel boyutlar beinci blmde detaylaryla sunulmutur. Tm katk salayanlara bu almann en sonunda teekkr edilmitir.

    Ulusal bilgiler iindeki zel rnekler ana metinden ayrmak iin dzenlenmi bir metin biimi formatnda ayrca sunulmutur. Bu vakalar karlatrmal almada sunulan ana argmanlarn somut rneklerini sunmaktadrlar. Bu blm ayn zamanda eitli lkelerde genel eilimin nasl grldn gstermekte veya genel geliimi desteklemek adna zellikli detaylarn neler olduunu iaret etmektedir.

  • 9

    GEN ZET __________________________________________________________________________________ lkeler birok bireysel program desteklemektedir, fakat genel stratejiler azdr Kimi Avrupa lkeleri fen eitimi profilini geniletmek ve daha geni bir toplumsal alg iin geni bir stratejik ereve gelitirmitir. Fakat ou lkede geni apl giriimler uygulamaya konulmutur. Bu eitli etkinliklerin etkilerini lmek yine de ok kolay deildir.

    Fen ile ilikili organizasyonlarda okul ortaklklar Avrupada yaygn grnmektedir fakat kapsamlar, nasl yaplandrldklar ve mdahil ortaklar anlamnda olduka eitlidirler. Yine de, tm ortaklk yaplar u noktalarn bir veya birka konusunda benzerdirler: renciler arasnda, bilgi, aratrma ve bilim kltrn desteklemek; fennin neden var olduunu kavramay salamak; okullarda fen eitimini glendirmek ve MFT (matematik, fen ve teknoloji) alanlarnda ie almalar arttrmak gibi hedefler etrafnda toplandklar anlalmaktadr.

    Bilim merkezleri ayn zamanda yukarda belirtilen amalarn bir veya daha fazlas olarak grnmekte ve tipik olarak okullarda nerilebilen ders ve etkinliklerin tesinde rencilerin fen eitimini destekleyerek fen eitimine katk salamaktadr. Analiz edilen lkelerin te ikisinde ulusal seviyede bilim merkezleri bulunduu rapor edilmitir.

    Fennin desteklenmesi iin geni apl stratejilerin bulunduu yerlerde, renciler iin fen eitimi ile ilgili ynergeler genellikle bulunmaktadr. Ne var ki, dier lkelerin ounda fen eitimi iin bu tr belirli ynergeler bulunmamakta ve ok az lkede kz rencilerin de fen eitimine ilgi duymalarn salayacak giriimler bulunmaktadr.

    Benzer bir biimde, belli bal lkelerde fen eitimine zel yetenekli ve zeki rencilerin geliimlerini pekitirecek proje ve programlar uygulanmaktadr.

    Tmleik fen eitimi byk ounlukla eitimin alt seviyelerinde uygulanmaktadr Avrupa lkelerinin tmnde, fen eitimi tmleik bir ders olarak balar ve neredeyse her yerde ilkretim boyunca bu ekilde sunulur. Birok lkede ayn yaklam alt orta retim seviyesinin ilk bir veya ikinci ylnda da devam eder. Alt ortaretim seviyesinin sonuna doru bu uygulama deiir ve fen eitimi genellikle biyoloji, kimya ve fizik gibi ayr alan derslerine blnr. Genel st ortaretim seviyesinde ise (ISCED 3), Avrupa lkelerinin olduka byk bir ounluunda ayr ders yaklam benimsenir ve fen eitimi renciler iin uzmanlk alanlarna veya konularna yaylr. Bu geni apl seeneklerin sonucunda, her renci ayn zorlukta fen eitimi alamamakta ve/veya ISCED 3 seviyesinde fen eitimi her snfta ayn ekilde ilenmemektedir. Avrupa lkelerinin byk ounluu fen eitiminin bir balam iinde retilmesi gerektiini tavsiye etmektedirler. Bu ounlukla fen eitiminin gncel toplumsal konularla paralel olmas anlamna gelir. evresel kayglar ve bilimsel baarlarn gncel yaama uygulanmas gibi yaklamlar tm Avrupa lkelerinde fen eitimi dhilinde bulunmas gereken unsurlar olarak vurgulanmaktadr. Bilimsel yntem, fennin doas veya bilimsel bilginin retimi gibi daha soyut konular, Avrupa lkelerinde okul yllarnn ileri dnemlerinde sunulan ayr fen eitimi dersleriyle ilikilendirilmektedir.

  • 10

    Genelde, Avrupa lkelerinin resmi belgeleri ilkretimden itibaren fen eitiminde aktif, katlmc ve aratrma odakl bir retme yaklamn vurgulamaktadr. Son alt yl iinde, analiz edilen Avrupa lkelerinin yarsndan fazlasnda farkl eitim seviyelerinde genel mfredat reformlarnn gerekletirildii grlmektedir. Doal olarak, bu reformlar fen mfredatlarn da etkilemitir. Bu reformlarn ardndaki ana motivasyon Avrupa ana yeterlikler yaklamn benimseme ihtiyac olarak grlmektedir. Dk baarllar iin belli bir destek mekanizmas bulunmuyor Fen eitimi konularnda baar dzeyi dk olan renciler iin belirli bir destek politikas bulunmamaktadr. Dk baar gsterenlere yardm etme yntemleri herhangi bir derste baarsz olan renciler iin destekleme aamalarnn sunulduu genel erevenin bir paras olarak sunulmaktadr. Belli bal lkeler okullarda dk baaryla mcadele iin ulusal apta programlar balatmtr. lkelerin ounda, destek planlar okul seviyesinde yaplmaktadr. Geleneksel lme yntemleri hala kullanlmaktadr rencilerin performansnn llmesine dair ynergeler ounlukla retmenlere lme ve deerlendirme srelerinde hangi tekniklerin kullanlaca konusunda nerilerde bulunur. Snn iinde rencinin baarsn llmesi, geleneksel szl ve yazl snavlarn yan sra proje temelli almalarn deerlendirilmesi en yaygn olarak nerilen lme teknikleri olarak ne kmaktadr. Ayrca genel mfredat konularnn ynergeleriyle fen eitimi ynergeleri arasnda net bir ayrmn bulunmamas da ilgin bir nokta olarak ne kmaktadr; nerilen tm teknikler aa yukar tm mfredat dersleri iin ayndr. Analiz edilen Avrupa lkeleri ve/veya blgelerinin yarsnda, fen eitiminde rencilerin bilgi ve becerileri zorunlu eitimde (ISCED 1 ve 2) ve st orta retim seviyesinde (ISCED 3) standartlam srelerle en azndan bir kere llmektedir. Ne var ki, fen bilimleri derslerinin matematik veya anadil eitimiyle ayn kalc statsnn bulunmad aikr olsa da artan sayda Avrupa lkesinde fen dersleri ulusal snav srelerinin bir paras haline gelmektedir. retmenlerin becerilerini gelitirmeye ynelik birok ulusal giriim Fen eitimini destekleyen stratejilerin gemiteki deerlendirmeleri retmen yeterliklerinin gelitirilmesinin nemli bir husus olduunu iaret etmektedir. Fen eitimini desteklemek iin stratejik ereveye sahip lkelerde fen retmeninin geliimini ana hedefler dhilindedir. Okul ortaklklar, bilim merkezleri ve benzer kurumlarn hepsi retmenin resmi olmayan eitimine olumlu katklar salamaktadr. Ayrca baz lkelerde bilim merkezlerinde retmenlere resmi srekli mesleki geliim etkinlikleri sunulmaktadr. lkelerin tm eitim otoritelerinin hizmet ii retmen eitiminde srekli mesleki geliim etkinliklerini resmi eitim programlarna eklediklerini rapor etmektedir. Daha nadir olarak gzlenen durum ise fen retmeninin hizmet ncesi eitimine dair ulusal giriimlerdir. retmen eitimi programlaryla yaplan bir pilot alan aratrmas retmen eitiminde en ok nem verilen noktann resmi matematik/fen mfredatnn retimi iin gerekli beceri ve bilgiye sahip olmak olduunu ortaya koymaktadr. Yaratc ve eitli bir retme ortam yaratmak ve farkl retim tekniklerini uygulamak retmen eitimi programlarnda genellikle belirli bir dersin paras olarak vurgulanmtr; ibirliine dayal veya proje temelli ve aratrma/problem zme odakl renme ska ifade edilmitir.

  • 11

    Fakat, eitlilikle urayor olmak, yani farkl rencilere ders vermek, ilgi ve ihtiyalar deien kz ve erkekleri dikkate almak ve rencilerle etkileimde cinsiyet ayrmna gitmek bu retmen eitimi programlarnda en az iaret edilen yeterlikler olarak gze arpmaktadr. Elbette bu sonular sadece retmenlerin retmeye ne denli hazr olduklarna dair gstergelerdir; baka bir deyile retmenlerin yeterlilikleri ve bilgileri sadece retmen eitimi programlarnn ieriklerinden karlamaz. Yine de, bu aratrmann sonular gnmzde birok Avrupa lkesinde gelecein retmenlerinin nasl eitildiklerine dair baz gstergeler sunmaktadr.

  • 13

    BLM 1: Fen Eitiminde renci Baars: Uluslar aras Aratrmalardan Bulgular __________________________________________________________________________________ Giri Uluslar aras renci deerlendirme aratrmalar politika odakl gstergeler salayabilmek iin yntembilimsel ve kavramsal ereveler dahilinde gerekletirilmektedir. lkelerin greceli snav sonular halkn byk ilgisini eken gstergeler olarak grlmektedir. 1960l yllardan bu yana, bir lkenin greceli skoru ulusal eitim politikalar zerinde nemli bir etkiye sahip olagelmi ve yksek skorlu lkelerden eitim uygulamalarnn dn alnmas konusunda basklar yaratmtr (Steiner-Khamsi, 2003; Takayama, 2008). Bu blm Avrupa lkelerinde uluslar aras aratrmalarla rapor edilen fen derlerindeki baarda kullanlan ortalama test skorlar ve standart sapmalar sunmaktadr. Ayrca her Avrupa lkesi iin temel fen bilgisi becerilerinden yoksun rencilerin oranlar da bu blmde ele alnmaktadr nk Avrupa Birlii ye lkelerinin dk baar sergileyen rencilerin orann drmek anlamnda bir abas mevcuttur. Fen dersi baarsna dair uluslar aras aratrmalarn yntemlerine dair temel bilgiler de salanmtr. lkeler aras aratrmalar eitim sistemlerinde bulunan zel problemleri belirlemenin yan sra lkeler arasndaki farkllklarn neler olduunu anlamaya da katk salamaktadr. Fakat uluslar aras aratrmalardan elde edilen gstergeler dikkatli bir biimde kullanlmaldr nk lkeden lkeye deiiklik gsteren eitsel baarlar etkileyen eitim politikalarn ekillendiren bir ok harici deiken bulunmaktadr. lke seviyesindeki gstergeler tm okul sistemine dair genel ve basitletirilmi gstergeler sunabilmeleri anlamnda eletirilmitir (Baker ve LeTendre, 2005). Sonular yorumlarken, byk apl karlatrmal aratrma almalarnn eitli yntembilimsel zorluklarla karlatn hatrlamakta fayda vardr, bunlar: eviriler bazen farkl anlam retebilmektedirler; baz sorularn algs kltrel nyargya maruz kalabilir; farkl kltrel balamlarda sosyal isteklilik ve renci motivasyonu farkllk gsterebilir; hatta kurumlarn uluslar aras lme yapman kurumlarn politik planlar dahi lme srecinin ieriini etkileyebilir (Hopmann, Brinek ve Retzl, 2007; Goldstein, 2008). Fakat bir takm kalite kontrol sreci bu tr yntembilimsel problemlerin giderilmesinde ve azaltlmasnda kullanlabilir. 1.1. Fen eitiminde renci baarsna dair ana aratrmalar Gnmzde fen eitiminde renci baars PISA ve TIMMS isimli iki tane geni apl uluslar aras aratrmalarla llmektedir. TIMMS (Uluslar aras Matematik ve Fen almalarnda Trendler) fen ve matematik performansn drdnc ve sekizinci snf rencilerinde lmektedir (2). PISA (Uluslar aras renci Deerlendirme Program) ise 15 ya rencilerinin bilgi ve becerisini matematik, okuma ve fen alanlarnda gerekletirmektedir. Bu iki aratrma rencilerin renme srelerine farkl alardan bakmaktadr. Genel anlamyla TIMSS rencilerin ne bildiini lmektedir, te yandan PISA ise bu bilgiler ile neler yapabildiklerini lmeye odakldr. TIMSS yapsal kavram olarak mfredat temel alr. Toplanan verinin boyutu bulunur: eitim sistemleri veya lkelerce tanmlanm olan mfredat, retmenler tarafndan gerekte uygulanmakta olan mfredat ve renciler tarafndan renilebilen veya baarlan mfredat

    2 Kimi lkelerde ayrca ileri seviye TIMSS uygulanmaktadr. Burada orta dereceli eitimin sonuna kadar renci becerileri llmektedir.

  • 14

    olarak sralanabilir (Martin, Mullis ve Foy 2008, p. 25). PISA mfredatn herhangi bir boyutuyla ilgilenmez, ama daha ziyade fen ve teknolojinin gnlk yaamda kullanlmas anlamnda 15 yandaki rencilerin fenni (bilimsel) bilgilerini nasl kullandklarn lmeyi hedefler. Odakland nokta bilimsel okur-yazarlktr ve u ekilde tanmlanr:

    Bilimsel bilgiyi kullanabilme kapasitesi, sorular belirleme ve anlayabilmek iin kant temelli sonulara varabilme ve doal dnyaya ve insan etkinliiyle dnyada olan deiikliklere dair kararlar verebilmeye yardmc olmak (OECD 2003, p. 133).

    Okur-yazarla odaklanarak PISA sadece okul mfredatlarna bakmyor ayn zamanda okul dnda gerekleen renmeyi de kapsamna alm oluyor. TIMSS her drt ylda bir uygulanmaktadr ve sonuncusu 2007 ylnda uluslar aras fen ve matematik lm drdnc kez gerekletirildi3. TIMSS uygulamasnn bir sonraki admnda drdnc snf rencileri sekizinci snfa gelmi olacaklar iin, katlmc lkeler rencilerin snflar arasndaki geliimi hakknda bilgi sahibi olabilmektedirler4. Ne var ki, sadece baz Avrupa lkeleri tm TIMSS aratrmalarna katlmtr (talya, Macaristan, Slovenya ve ngiltere). Genellikle, 27 AB lkesinin yarsndan daha az lke TIMSSe katlmaktadr. Aratrmann sonuncusunda, Eurydice a yesi 15 lke matematik ve fen baarsn drdnc snflarda, 14 lke bu baarlar sekizinci snflarda lt. te yandan, PISA tm Avrupa eitim sistemlerini kapsamaktadr. 2000 ylndan bu yana her ylda bir gerekletirilmekte ve Kbrs ve Malta dnda tm son iki aratrmaya (2006 ve 2009) Eurydice a eitim sistemleri katlmtr. Her PISA lm aamas renci performansn ana alanda lmektedir. Bunlar okuma matematik ve fendir, fakat her biri belirli bir alan zerinden gerekletirilir. rnek olarak, 2006 ylnda ana odak fen zerineydi ve 2003 ylnda odakta matematik ve 2000 ve 2009 yllarnda ise okuma vard5. Aratrma fen bilimlerine odakland zaman, lme ilerinin yardan fazlasn fen zerine gerekletirmiti (OECD 2007a, p. 22)6. rencilere fen bilimleri derslerine dair tutumlar ve onlara ileride fen bilimlerinde baarl olmalar halinde ne tr kariyer frsatlar olduuna dair farkndalk sorular sorulmutur. Fen baarsndaki eilim ancak 2006 ylndan (fen bilimlerinin ana odak olduu yl) 2009 (en gncel veri) ylna kadar olan aralkta hesaplanabilmektedir. TIMSS yl odakl bir rneklem kullanrken PISA ya odakl bir rneklem zerinde almaktadr. Farkl renci rneklemlerinin allyor olmasnn baz sonular bulunmaktadr. TIMMS iin, rencilerin benzer miktarda okul eitimi ald grnmekte; rnein, tm renciler drdnc veya sekizinci snftadr7, fakat yalar katlmc lkeden lkeye okula balama ya ve snf geme uygulamalarna gre deiir (baknz: EACEA/Eurydice, 2011). rnein, TIMSS 2007de, snav dneminde Avrupa lkelerindeki drdnc snflarn ya ortalamas 13.8 ile 15.0 arasndayd (Ibid, p. 35). PISAda ise, tm katlmclar 15 yandadr, fakat tamamlanan okul yl says, zellikle snf geme uygulamalarnn yrrlkte olduu lkelerden dolay, birbirinden farkldr. Avrupa lkelerinde 2009 ylnda test edilen 15 yandakilerin snf ortalamas 9 ve 11. snflar arasnda deiiklik gstermekteydi, fakat baz lkelerden katlan renciler 6. snfta okumaktaydlar (7.den 12.ye).

    3Gelitirilen lekler, veri toplama sreleri ve 2007 ylndaki TIMSS almasnda uygulanan analitik metotlarn ieriine ulamak iin, baknz: Olson, Martin ve Mullis (2008) . 4Kullanlan rnekleme yntemi sebebiyle, tm katlmc says ayn deildir fakat bu saylar ulusal anlamda temsilci olacak ekilde belirlenmektedirler. 5PISA snavn ve rneklemi, yntemi, veri analizi ve dier teknik konularnda bilgi alabilmek iin, baknz: PISA 2000: Adams ve Wu (2000). PISA 2003: OECD (2005); PISA 2006: OECD (2009a); PISA 2009: OECD (2009b). 6Karlatrma iin, okuma zerine odaklanan son PISAda fen bilimlerine ayrlan toplam lme miktar %23tr (OECD 2010a, p. 24). 7 Birleik Krallk (ngiltere ve skoya) rencileri okul ann beinci ve dokuzuncu yllarnda snava tabi tutar nk okula ok erken yata balanmaktadr ve aksi halde ok kkken snav olmalar gerekirdi. Slovenya rencilerin okula balama yan ne ekmeye dair yapsal reformlardan gemektedir bu sayede bir yl fazla eitim alarak drdnc ve sekizinci snflar nceki nc ve yedinci snflarla ayn yata olabilecekler. Bu deiimi gzlemlemek iin Slovenya rencileri nceki lmlerde nc ve yedinci snfta snava tabi tutmutur (Martin, Mullis ve Foy, 2008).

  • 15

    TIMSS mfredat zerine odakland iin, rencilerin renme ortamlaryla ilgili bilgileri PISAya gre daha geni apta iermektedir. Okullardaki tm snflardan rneklem alnmas fen dersi veren retmenlerden veri toplanabilmesini de salamaktadr. retmenler mfredat hedeflerini yerine getirmek iin uyguladklar retme yntemlerini, hizmet ncesi eitimlerine dair detaylar ve srekli mesleki geliimlerine dair bilgileri verilen anket yoluyla anlatmaktadrlar. Buna mukabil, mdrler okulun kaynaklarna ve okuldaki atmosfere dair bilgiler verirler. renciler ayrca fenne, bilgisayar kullanmna, okula dair tutumlar hakknda da sorular yantlar. renme balam asndan 2006 ylnda uygulanan PISA okul mdrlerine okulun zellikleri ve fen eitiminin okulda nasl gerekletirildiine dair veriler toplamtr. Demografik sorular ve fen eitimine kar tutum sorularnn yan sra, 21 Avrupa lkesinde yaayan rencilere bilgisayara eriimleri, kullanma sklklar ve amalarna dair tercihe dayal bir PISA anketi verilmitir. Bunun yan sra 9 Avrupa lkesinde ailelerin ocuklarnn eitimine yapt yatrm, fen bilimlerine ve fen bilimleri odakl kariyer gelitirmeye dair grleri analiz edilmitir. 2007 ylnda uygulanan TIMSS fen bilimleri deerlendirme erevesi iki boyuttan olumaktayd: ierik boyutu ve bilisel boyut. Drdnc snfta, kapsamn alan fen, fiziksel bilimler ve dnya bilimleriydi. Sekizinci snfta ise kapsamn drt alan bulunmaktayd, bunlar: biyoloji, kimya, fizik ve dnya bilimleriydi. Her iki snf seviyesinde bilisel boyutlar olan bilmek, uygulamak ve mantk yrtmek deerlendirilmitir (Mullis et al., 2005). 2006 ylndan bu yana PISA fen bilgisi ve fen hakknda bilgi arasnda bir ayrm yapmaktadr. Fen bilgisi temel bilimsel kavram ve kuramlarn anlalmasn iermektedir, fakat fen hakknda bilgi ise bilimin doasn bir insan etkinlii olarak anlamak ve bilimsel bilginin gc ve zayflklarn kavramak olarak tanmlanmaktadr (OECD 2009b, p. 128). Fen bilgisi fiziksel sistemleri, yaayan sistemleri, dnya ve uzay sistemleriyle teknolojiyi iermektedir. Sonuta, TIMSS ve PISA lmleri farkl amalara hizmet etmekte ve farkl bir dizi sorulara ve erevelere dayanmaktadr. Dolaysyla almalar arasndaki yllara gre farkllklar beklenebilir bir durumdur. 1.2. PISA bulgularna gre fen eitiminde renci baars PISA bulgular tm OECD katlmc lkelerinin rencileri iin ortalama skor olarak 500 ve standart sapma olarak 100 gsterge izelgesine gre rapor edilir. 2006 ylnda, fen baars iin standartlar belirlendii zaman, OECD lkelerinin te ikisinde skorlarn 400 ile 600 arasnda olduu karm yaplabilir. PISA fen gsterge izelgesi ayn zamanda yeterlilik seviyelerine blnmektedir ki bu da bir rencinin tipik olarak ne baarabileceini verilen grev ve zorluk derecesini ilikilendirerek tanmlar. Alt farkl yeterlilik seviyesi fen alannda 2006 ylnda tanmlanmtr ve PISA 2009 fen bilgisi sonularnn raporlarnda kullanlmtr (OECD 2009b). Uluslar aras renci lm aratrmalarnda eitim sistemlerinin performansn karlatrrken en yaygn olarak kullanlan gsterge ortalama baardr. 2009 ylndaki AB-27e gre, fen performansnn ortalamas 501,3tr8 (Bkz. ekil 1.1). Bir nceki lmde (2006), Finlandiya tm AB-27 lkesinden ok daha yksek bir skor elde etmitir. Finlandiyann ortalamas 504 olarak AB-27 ortalamasnn yaklak 50 puan veya tm uluslar aras standart sapmann zerinde bir baar gstermitir9. Fakat Fin renciler st dzey baar gsteren angay-in (575) gibi lke/blgeler arasnda daha az baar sergilemi ve Hong Kong-in (549) ile ayn seviyede bir skor elde etmitir.

    8 Bu ortalama 27 Avrupa lkesinde 15 yandaki PISA katlmclarnn tmnn ortalamasdr. AB 27 lke ortalamas OECD toplamnda da ayn biimde hesaplanmtr (rn., OECD lkelerinin tmndeki ortalama tm rneklemden elde edilir). The OECD toplam 2009 ylnda 496dr. 9 Bu ve sonraki karlatrmalarda istatistik anlamllk p

  • 16

    ekil 1.1: 15 ya rencilerinin ortalamalar ve standart sapmalar, 2009

    Aklayc not: ki glgeli alan AB-27 ortalamasn ifade etmektedir. Bunlar standart hatay dikkate alan aralk gstergeleridir. Okunabilirlik iin lke ortalamalar noktalarla gsterilmitir fakat bunlarn ayn zamanda aralk ortalamalar olduklar unutulmamaldr. AB ortalamas alanna yakn olan noktalar AB ortalamasndan anlaml bir biimde farkl olmayabilirler. AB-27 ortalamasndan anlaml bir biimde farkl olan deerler (p

  • 17

    Gstergenin dier u noktasnda Bulgaristan, Romanya ve Trkiyeden renciler bulunmakta ve bu renci gurubunun dier katlmc Eurydice lkelerindeki rakiplerinden daha dk bir baar gsterdikleri grnmektedir. Ortalama skorlar bu lkelerde AB-27 ortalamasndan 50-70 puan daha dktr. Bu lkeler 2006 ylnda da en dk puan alan lkelerdir, fakat Trkiye ortalama skorunu anlaml bir biimde ykseltmitir (30 puan). renci performansndaki deiim lkeler arasnda sadece %11 olmutur10. lkeler arasnda, rnek olarak eitim programlarnda, okullar arasnda, rencilere gre geri kalan dalm gereklemitir. Bir lke iindeki skorlarn greceli dalm veya en st ve en dk baar arasndaki bolu, eitimsel hedeflerdeki eitliin bir gstergesi olarak grlebilir. 2009 ylnda AB-27 lkelerinde, fen derslerinde baarnn standart sapmas 98.0 olarak bulunmu, bu da AB-27 rencilerinin te ikisinin 403 ile 599 puan arasnda bir baar gsterdiklerine iaret etmektedir. Birbirine yakn ortalama performans gsteren lkelerde farkl renci skorlar da bulunabilmektedir. Dolaysyla, lkeler arasnda bir karlatrma yaparken sadece lke rencilerini ortalamasna deil bu ortalamay oluturan skor dalmna da bakmak gerekmektedir. ekil 1.1 x ekseninde bu iki gstergeyi, lkenin ortalamasn (etkin eitim sisteminin belirteci) gstermekte ve y ekseninde ise lkelerin standart sapmasn (etkin eitim sisteminin belirteci) sunmaktadr. AB-27 ortalamasna gre anlaml bir biimde yksek ortalamaya ve anlaml bir biimde dk standart sapmalar olan lkelerde etkin ve adil bir eitimsel hedefler ve almalar olduu karmna varlabilir (bkz. ekil 1.1, alt sa eyrek). Fen bilimleri baarsna gelince, Belika (Almanca konuan topluluk), Estonya, Polonya, Slovenya, Finlandiya ve Lihteyntayn lkelerinde etkin ve adil bir eitimsel hedefler ve almalar olduu sonucuna varlabilir. ekil 1.1in st sol kesinde yksek standart sapmal ve dk ortalamal lkeler gsterilmektedir. Belika (Fransz topluluu), Bulgaristan ve Lksemburgta yksek ve dk baarl renciler arasndaki boluk AB ortalamasnn zerindedir ve skorlar ise AB ortalamasndan dktr. Okullar ve retmenlerin bu lkede farkl renci becerileriyle mcadele etmeleri gerektii grlmektedir. Dolaysyla, ortalama performans ykseltmenin bir yolu dk baarllar desteklemek olabilir. Son olarak, her ne kadar renci baarsnn yaygnl yksek grnmese de, baz Avrupa lkelerinde fen bilgisi performans AB ortalamasnn altndadr. Dolaysyla, Yunanistan, spanya, Latvia, Lituanya, Portekiz, Romanya ve Trkiyenin ortalama performans ykseltebilmek iin yeterlilik seviyeleri aralna fen eitiminde arlk vermesi gerekmektedir. Fen bilgisinde temel becerilere sahip olmayan rencilerin yzdesi eitimde kalite ve eitliin bir baka gstergesidir. AB ye lkeleri 2020 yl itibariyle 15 yandaki rencilerin fen eitimindeki dk baarsn %15ten aza ekmek gibi bir amac vardr11. PISAda ikinci seviyeye varamayan renciler Avrupa Konseyi tarafndan dk baarl olarak tanmlanmaktadr. OECDye gre (2007a, p. 43), sadece seviye 1de baarl olan rencilerin snrl bilimsel bilgileri sadece basit ve tandk durumlarda uygulamaya koyulabilmektedir. Bu renciler ayn zamanda aikr olan bilimsel aklamalar yapabilmekte ve ancak verilen kant takip edebilmektedirler. Seviye 1 altnda performans sergileyen rencilerin PISA tarafndan gerekli grlen temel fen yeterliliklerini sergileyemedikleri ifade edilmekte ve bu durumun topluma ve ekonomiye katk salamay zarara uratt belirtilmektedir.

    10 Katlan AB-27 lkelerinde oklu modelleme ile 3-seviyede hesaplanmtr (lke, okul ve renci). 11 Konsey almas 12 Mays 2009 ylnda Avrupada eitim ve retimde i birlii stratejik erevesi (ET 2020). OJ C 119, 28.5.2009.

  • 18

    ekil 1.2de gsterildii gibi, 2009 ylnda AB-27 lkelerinde %17.7 rencinin ortalamas fen derslerinde dktr. Sadece Belika (Almanca ve Franszca konuan topluluklar), Estonya, Polonya ve Finlandiya Avrupa standardn baarmtr (rn. Fen derslerinde az baar gsterenlerin ortalamas %15 altnda olmaldr). Dk baarllarn ortalamas Almanya, rlanda, Latvia, Macaristan, Hollanda, Slovenya, ve Birleik Krallk ile Lihteyntayn gibi baz Avrupa lkelerinde neredeyse %15 civarndadr. Gstergenin dier ucunda temel fen becerilerinden yoksun renciler bulunmaktadr. zellikle Bulgaristan ve Romanyada rencilerin %40 Seviye 2 yeterliliine ulaamamtr. Trkiyede 2006 ylnda benzer bir performans sergilemi fakat 2009 ylnda bu oran %30a indirebilmitir.

    ekil 1.2: Fen derslerinde 15 yandaki rencilerin dk performans yzdeleri, 2009

    2006dan farkl m karlatrlamaz x: almaya katlmayan lkeler Kaynak: OECD, PISA 2009 ve 2006 veritabanlar UK(1): ngiltere, Galler, Kuzey rlanda Aklayc not: Dk baarllar Seviye 2 alt renciler olarak tanmlanmaktadr (

  • 19

    Baz lkeler fen dersi performansnda kayda deer deiimler deneyimlemitir. talya, Polonya, Portekiz, Norve ve Trkiye gibi lkeler 2006 yl dk baarl rencilerin skorlaryla karlatrldklarnda ortalama skor anlamnda olumlu deiimler sergilemitir. Trkiye 30 puanlk bir iyileme ile bir yeterlilik seviyesinin neredeyse yarsna kadar bir baar gstermitir. Portekiz de ayn zamanda 19 puanlk kayda deer bir iyileme gstermitir. Her iki lkede de dk baarl rencilerin oranlar kayda deer bir biimde azalmtr: Trkiyede %18 ilen Portekizdeki iyileme %8dir. Bunun aksine, fen dersi ortalamalarnda ek Cumhuriyetinde (-%12), Slovenyada (-%7) ve Finlandiyada (-%9) orannda bir d gzlenmitir. Tm bu deiikliklere ramen Avrupa seviyesinde bu lkelerin performanslar ortalamada veya ortalama zerindedir. Finlandiya dnyann en iki ikinci PISA skorunu fen alannda elinde tutmaktadr. svete dk baarllarn oran %16dan %19a km, Finlandiyada ise Seviye 2 alt performans sergileyen renci oran %4ten %6ya ykselmitir, fakat yine de bu yzdeler tm 2009 PISA katlmc lkeleri arasndaki en dk orandr ve 2006 ylnda da bu durum aynyd. 2006 PISA lm fen bilgisi (doal dnya ve farkl bilimsel disiplinler bilgisi) ile beeri bir aratrma biimi olan fen hakknda bilgi arasnda bir ayrm yapmtr. lki temel bilimsel kavram ve kuramlarn anlalmasn kapsarken, dieri bilim adamlarnn bilgiye ve kanta nasl ulatklaryla alakaldr. PISA 2006 sonular tm Avrupa lkelerinde fen bilgisinin fen hakknda bilgiden daha yksek olduu bulgusunu ortaya karmtr. Bu zellikle rencilerin bilimsel dnce ve bilimsel almann doas ile ilgili sorularda daha dk puanlar elde eden dou Avrupa lkelerinde daha belirgindir. ek Cumhuriyeti, Macaristan ve Slovakyada bilim bilgisi ile ilgili sorularda renciler 20 puan daha yksek almken, Bulgaristan, Estonya, Lituanya, Avusturya, Polonya, Slovenya, sve ve Norvete 10 puan daha yksek puan elde edilmitir. Bunlarn aksine, Fransa fen hakknda bilgi sorularn fen bilgisi sorulardan 20 puan daha yksek yapan rencilerin bulunduu tek lkedir. Ayrca Belika ve Hollandadaki renciler de 10 puan daha yksek bir baar elde etmilerdir (OECD, 2007a, 2007b). 1.3. TIMMS bulgularna gre fen eitiminde baar

    TIMSS skalas PISA ile ayn yntemle hazrlanmtr. Drdnc ve sekizinci snflar iin TIMSS fen bilimleri skalar 1995 ylndaki deerlendirme esas alnarak hazrlanmtr ve bu deerlendirmede katlan lkelerin ortalama skoru 500 ve standart sapmalar ise 100 olarak sabitlenmitir (Martin, Mullis ve Foy, 2008). Avrupa lkelerinden TIMSSe katlmn greceli olarak dk olmas gerei ve her zaman ayn lkelerin rencilerini drdnc ve sekizinci snflarda test etmemi olmas yznden, bu blm arlklar AB ortalamas esas alnarak hazrlanmamtr. Bunun yerine, tartma lkeler arasndaki farkllklara gnderme yapmaktadr. Avrupa Birlii ortalamas 12 bir gsterge olarak ekil 1.3te sunulmutur. Drdnc snfta, Latvia (Sadece Latvial renciler) ve Birleik Krallk (ngiltere) fen alannda en yksek notu alan renci baarsn gsterdiler (542 puan) ve bu iki lke ortalamas AB ortalamasnn zerinde olan tek iki lkedir. Yine de, bu iki lkenin skorlar dnyada en tepe skorlar yapan lkelerden anlaml bir biimde dktr (Singapur: 587, in Taipei: 557 ve Hong Kong SAR: 554). Asya lkeleri TIMSS fen bilgisi deerlendirmelerinde her iki snfta da en yksek oyu alan lkeler olarak ne kmaktadrlar. Sekizinci snfta, en yksek ortalama yine Singapurlu rencilerce alnmtr (567) ve bunu 561 puanla in Taipei ve 554 puanla Japonya ve 553 puanla Kore Cumhuriyeti takip etmitir. Avrupa lkeleri zerinde bir baar gsteren bu Asya lkelerinden sonra ngiltere 542 puan, Macaristan ve ek Cumhuriyeti 539 puan ve Slovenya 538 puan almay baarmtr.

    12 Bu ortalama tahmini TIMSS 2007ye katlan her AB-27 lkesinin nfusunu gze alarak hesaplanmtr.

  • 20

    Skalann bir dier ucunda drdnc snfta 477 puanla Norve bulunmaktadr ve skoya 500 puanla deerlendirmeye katlan tm dier Avrupa lkelerinden daha dk bir ortalama almlardr. Sekizinci snflarda ise, dk ortalama elde eden lke says daha fazladr: Kbrs (452 puan), Trkiye (452 puan), Malta (457 puan), Romanya (462 puan) ve Bulgaristan (470 puan) almlardr.

    ekil 1.3: Drdnc ve sekizinci snf rencilerinin fen bilgisi baar ortalamalar ve standart sapma puanlar, 2007

    Kaynak: IEA, TIMSS, 2007 veritaban Drdnc ve sekizinci snflarn sonularn birebir karlatrlabilir olmadklarn dikkate almak nemlidir. Her ne kadar iki snfnda skalalar ayn rakamsal birimlerle ifade edilmi olsa da, bir snftaki renmenin ne kadar dier snftaki baaryla eit ve karlatrlabilir olduu anlamnda bir ey sylemek doru olmaz (Martin, Mullis ve Foy 2008, p. 32). Yine de hala greceli performans anlamnda (daha yksek veya dk) bir karlatrma yaplabilir. Dolaysyla, her iki snfn da test ettirmi lkeler iin, drdnc ve sekizinci snflarda ngiltere ve Macaristann fen eitiminde yksek bir performans elde ettikleri sonucuna varlabilir. nceden de tartld zere, sadece ortalamalar deil ayn zamanda bu puanlarn dalmlarn veya dk ve yksek performanslar arasndaki farka da bakmak nemlidir. Drdnc snfta, dier katlmc eitim sistemlerinden daha yksek bir standart sapmaya sahip hibir Avrupa lkesi bulunmamaktadr. Genelde, renci sonularnn dalm tm Avrupa lkelerinde uluslar aras standart sapmayla karlatrldnda (100e sabitlenmi) daha dktr. Hollandada standart sapma (60) dier tm Avrupa lkelerinden ok daha dktr. Ayrca, Latvia ve Litvanyada dk renci puan dalm gzlenmektedir (65-67 aras standart sapma). Fakat Latvia sadece Latvia dilinde, Lituanya ise sadece Lituanya dilinde renim gren rencileri dhil etmitir. Bunun aksine sekizinci snflarda, iki lke (Bulgaristan ve Malta) daha geni bir dalmla (dk ve yksek baarl renci arasndaki fark) dier tm Avrupa lkelerinden ayrlmaktadrlar.

    lkelere gre aklamalar: Danimarka ve B.Krallk (SCT): Deiim okullar dahil edildikten sonra rneklem katlm says kstaslarna ulalmtr. Latvia ve Litvanya: Ulusal hedef kitle TIMSS taradndan belirlenen Uluslar aras Hedef Kitlenin hepsini kapsamamaktadr. Hollanda: Deiim okullar dahil edildikten sonra rneklem katlm says kstaslarna neredeyse ulalmtr. B.Krallk (ngiltere): Sekizinci snfta, Deiim okullar dhil edildikten sonra rneklem katlm says kstaslarna ulalmtr. AB-27 ortalamasndan farkl olan istatistik olarak anlaml deerler (p

  • 21

    1995 ylndaki ilk TIMSS deerlendirmesinden bu yana, ortalama skorlarda kayda deer deiimler gzlenmitir. talya, Latvia, Macaristan, Slovenya ve ngilterede, zaman iinde drdnc snf rencilerinin baarlar kayda deer bir biimde artmtr13. Skorlarda ek Cumhuriyeti, Avusturya, skoya ve Norve kayda deer dler gstermitir. Norve 1995 ve 2003 yllar arasnda anlaml puan dleri gstermi, fakat sonra 2003-2007 arasnda puanlarn iyiletirmitir. Norvein skorlar 1995 ile neredeyse ayndr. Sekizinci snflarda, bu eitim sistemleri (sekizinci snflarda rencilerini deerlendirmeye sokmayan Avusturya dnda) zaman iinde anlaml dler gstermitir. Ek olarak sekizinci snflarda sveli rencilerin puanlar da ktlemitir. te yandan, Lituanya ve Slovenya sekizinci snf rencilerinin ortalama puanlarnda anlaml gelimeler kaydetmitir. 1.4. Fen performansyla ilgili ana faktrler Uluslar aras renci baars aratrmalar fen performansyla ilikili eitli seviyelerdeki faktrleri ortaya karmaktadr: rencilerin ve ailelerinin karakteristikleri, retmen ve okullar ve eitim sistemleri. Ev ortamnn etkisi ve renci karakteristikleri Aratrmalar ev gemiinin okul baarsnda ok nemli bir yer tuttuunu gstermektedir (Breen ve Jonsson, 2005). TIMMS rencilerin fen baarlar ve renci gemii arasnda gl bir ba olduunu rapor etmekte ve bunu evde okunan kitap says veya evde snavn dilini konuuyor olmak gibi verilere dayandrmtr (Martin, Mullis ve Foy, 2008). 2006 PISA sonularnn bir analizi renci performansn en gl bir biimde etkileyen faktrlerin banda her rencinin ekonomik, sosyal ve kltrel statleri endeksiyle llen ev gemiinin olduunu gstermektedir. AB lkelerinin ortalamas olarak, fen alanlarnda renci performans varyasyonunun %16s olarak ifade edilmektedir14. Ne var ki, okuldaki dk performans her zaman dezavantajl ev gemiinin otomatik bir takipisi olarak grlmemelidir. PISA 2006 sonularna gre, birok dezavantajl renci okulda avantajl akranlarnda gre daha az fen dersine almaktadr. Genellikle baarszlkla veya fen dersi alabilecekleri imknlarn ok az veya hi olmad okullara gemektedirler. Dolaysyla, okulda renme zaman, dezavantajl rencilerin performansn arttrmak iin politika gelitirirken dikkate alnmaldr (OECD, 2011). PISA 2006 sonular fenne olan ilginin renci gemiiyle ilikili olduunu gstermitir. Ekonomik olarak daha avantajl bir gemie sahip renciler veya ailelerinde fen ile ilikili bireyler olan renciler fen alanlarna daha ok ilgi gstermekte ve fen alanlarnn onlarn geleceinde nasl faydal olabileceini daha farknda bir biimde ifade edebilmektedirler (OECD, 2007a). Ortalama fen performansnda cinsiyet farkll uluslar aras aratrmalarca llen dier temel becerilere (rn. okuma ve matematik) gre daha az karlatrlmaktadr (EACEA/Eurydice, 2010). Yinede farkl okul programlarndaki bay ve bayan dalmndan etkilenen genel cinsiyet ortalamalarnn dikkate alnmas nem arz eder. Birok lkede, kz renciler akademik odakl okul ve programlara erkeklerden daha fazla katlm gstermektedirler. Sonu olarak birok lkede fen eitiminde cinsiyet farkll okullar ve programlar arasnda mevcuttur(OECD, 2007a; EACEA/Eurydice, 2010). Ek olarak, bilimsel yeterlilikler ve baz tutumlar anlamnda cinsiyet farkll bulunmaktadr. Ortalamada kz renciler bilimsel konular belirlemede daha glyken, erkekler bilimsel fenomeni

    13lkelere gre deiimin oran zaman iinde farkl bir biimde belirlenmitir: daha fazla bilgi iin uluslar aras raporlara baknz 14 Cinsiyet asndan %0 ve gmen statsnde %1 ile karlatrldnda, fen baarsn tahmin eden basit lineer regresyon bu deiken arasnda ortaya kar.

  • 22

    aklamada kzlardan daha baarl grnmektedir. Ayrca erkeklerin fizik sorularn yantlamada kzlara gre daha baarl olduklar grlmtr (OECD, 2007a). PISAda llen tutumlara gre, renciler arasnda llen en byk cinsiyet farkll fende ben farkndal olmutur. Kz renciler ortalamada tm Avrupa lkelerinden erkeklere gre daha dk bir bilimsel inan ve yetenek sergilemilerdir. Erkek rencilerin ayrca bilimsel grevleri yerine getirmede kzlardan daha zgvenli olduklar gzlenmitir. Fen alanlarna kar z-ifade tutumlarnn birok boyutunda cinsiyet anlamnda tutarl bir farkllk gzlenmemitir. Kzlar ve erkeklerin fenne kar benzer bir ilgiye sahip olduklar ve gelecek almalarnda ve mesleklerinde fennin kullanmnn kz ve erkeklere gre genel anlamda deiiklik gstermedii bulunmutur (EACEA/Eurydice, 2010; OECD, 2007b). Uluslar aras renci baarsn len almalar fen baars ve fen reniminden alnan zevk arasnda net bil iliki olduunu ortaya koymaktadr. PISA 2006 bizlere rencilerin bir grevi yerine getirme ve zorluklar ama konusundaki inanlarnn (fende z yeterlilik) test performansyla ilikili olduunu gstermektedir. Bu rastgele bir ilikiyi gstermese de fen alanlarna kar daha yksek ilgisi olan rencilerin daha fazla baar gsterebilmek iin gayret iinde olduklarn iaret etmektedir (OECD, 2007a). TIMSS raporu da fen reniminde baar ile zgven seviyesi arasnda bir iliki olduunu rapor etmektedir (Martin, Mullis ve Foy, 2008). TIMSS sonular fenne kar tutumun farkl fen dersi alanlar ve snflar arasnda deitiini gstermektedir. Fen Eitimine Kar renci Olumlu Tutum Endeksine gre (Index of Students Positive Attitudes towards Science) drdnc snf rencilerinin genellikle olumlu bir tutumu vardr15. Sekizinci snflarda ise, tutum genel endeksi sadece fen eitimini tek ders veya tmleik olarak veren lkeler asndan yaplandrlmtr. Tutumlarn karlatrlabilir olduu her drt Avrupa lkesinin nde, sekizinci snf rencilerinin tutumlar drdnc snf rencilerine gre ktdr. Bu durum zellikle %78 ortalamayla drdnc snflarn ve sadece %47 ortalamayla sekizinci snflarn fen derslerine olumlu tutumlar sergiledii talya iin geerlidir (Martin, Mullis ve Foy, 2008). Fen dersinin ayr konular olarak retildii lkelerde sekizinci snf rencilerinin en ok biyoloji dersine kar olumlu tutumlar sergiledii bulunmu ve daha az olumlu tutumlar dnya bilimleri ve daha zelde kimya ve fizie kar sergilenmitir16. Ayr bir uluslar aras aratrma olan ROSE (Relevance of Science Education [Fen Eitimine lgi], 2003-2005) ise lise eitiminin sonlarna doru (15 yanda) rencilerin fen derslerine kar olan tutum ve grlerini analiz etmektedir. Bu aratrma fen ve teknolojiye kar olan olumlu tutumlarn kendisini de nemli renme hedefleri olarak tanmlamaktadr (Sjberg ve Schreiner, 2010). Kariyer tercihini etkileyecek ilginin etkisi ve zellikle okuldan edinilen fenne kar tutum bir bireyin yetikinlikte fen ve teknoloji odakl bir meslek semesine varabilir. Ne var ki, aratrma sonular dikkatle yorumlanmal nk katlan lkelerin ou temsili rneklem saysna ulaamamtr17. ROSE bulgular fen ve teknolojiye kar tutumun genler arasnda arlkla olumlu olduunu gsterse de renciler okuldaki fen derslerine kar daha pheyle yaklamaktadr. Sonular lkeler arasnda farkllklara da iaret etmektedir. Kuzey Avrupa lkesi rencileri fenne ve fen odakl kariyer tercihine gney Avrupa lkeleri rencilerinden daha az ilgi gstermektedirler. 15 ya rencileri iin en az ilgi eken konular ise bitkiler, kimyasallar ve temel fizik konulardr (atom ve dalgalar). lgin bir biimde, balamsal konular da en az ilgi eken alanlar olarak belirlenmitir; mesela, nl bilim adamlar ve yaamlar konusu. ROSE sonular kz ve erkekler arasnda tutum anlamnda baz farkllklar olduunu gstermektedir. Erkekler daha ziyade fennin teknik, mekanik, elektrik, grsel, iddet ieren ve patlayc alanlarna ilgi duyarken, kzlarn daha ok salk ve tp, insan vcudu, etik, estetik ve

    15 Katlmc AB lkelerinin ortalamasna gre %72 renci endekste yksek bir seviyeye ulamtr (Eurydice hesaplamalar). 16 Katlmc AB lkelerinin ortalamasna gre sekizinci snflarda rencilerin %57si biyolojiye kar ok olumlu ve %55i ise dnya bilimlerine, %42si kimyaya ve %38i ise fizie kar olumlu tutumlar sergilemitir. 17 Aratrmann nasl yapld projenin internet sitesinden edinilebilir: http://roseproject.no./. Veriyle ilgili sorunlar okul temelli tm verilere temsili olarak yaklalm olmasndan kaynaklanmaktadr.

    http://roseproject.no./

  • 23

    paranormal meselelere odaklandklar grlmektedir. Her iki cinsiyet iin de evre meseleleri nemlidir, fakat kzlar her bireyin bir farkllk yaratabilecekleri konusunda daha inanldrlar. Bulgular nda, ROSE aratrma ekibi ilgi ve motivasyonda cinsiyet farkllklarnn okullarda fen retimi yaparken dikkate alnmasn nermektedir (Sjberg ve Schreiner, 2010). Okullarn ve eitim sistemlerinin etkisi Uluslar aras renci baars aratrmalar lke karlatrmalarnda sklkla kullanlmaktadr. Fakat PISA 2009a gre, fen performansnda Avrupa lkeleri arasndaki farkllk sadece %10,6lk bir toplam varyans iaret ederken, okullar arasndaki farkllk neredeyse %36,6 dolaylarndadr ve okul ii farkllk iste %52,8 civarlarndadr18. Yaad lke tarafndan rencinin eitsel ansnn etkilenme derecesi abartlmamaldr. Fakat genel renci baars ve/veya az baarllarn oran ile eitim sisteminin eitli zellikleri arasnda bir ayrm yaplmas da olasdr. rnek olarak, PISA rencilerin snflar tekrar edebildii lkelerde ortalama sonularn daha kt olduunu bulmutur. stelik rencilerin farkl eitim kollarna veya branlara rencinin yeteneine gre ayrld lke veya okullarda renci performans artmamakta, fakat sosyoekonomik farkllklar pekitirilmektedir. Bir renci ne kadar erken ayr bir kurum veya programa geerse, okulun sosyoekonomik gemiinin rencinin performans zerindeki etkisi o kadar gl olmaktadr. lkeler arasnda birbirleriyle yar halinde olan okullardaki rencilerin daha iyi sonular aldklar gzlenmektedir (OECD, 2007a, 2010b). Yksek renci baarsna hizmet eden okul zellikleri lkeden lkeye deiiklik gstermektedir ve bu okullarn etkileri ulusal kltr ve eitim sistemi de dikkate alnarak yorumlanmaldr. Okullar arasnda ve iinde gzlemlenen renci baarsnn dalm lkelere gre ciddi anlamda deiiklik gstermektedir. ekil 1.4 2009 ylndaki renci fen performans dalmn gstermektedir. Stunlarn uzunluu okul karakteristiinden elde edilen fen baarsnn toplam farkllnn yzdesini gstermektedir. On bir eitim sisteminde renci baarsndaki dalm okullar arasndaki farkllktan kaynaklanmaktadr. Bu okullarda, okullar byk apta rencinin renme hedeflerini belirlemektedir. Bu lkelerin byk ounluunda, rencilerin alan ve kol tercihleri bu sonular etkilemektedir (OECD, 2007a). Dier sebepler ise unlar olabilir: okula gelen rencilerin kltrel ve sosyoekonomik gemileri arasndaki farkllklar; corafi farkllklar (blgeler, ehirler ve federal sistemli eyaletler veya krsal ve ehir alanlar); okullar arasndaki fen eitimindeki kalite ve etkinlik. Okul-aras dalm Belika (Fransz Topluluu), Almanya ve Hollandada renci baarsnn %60n ifade etmektedir. te yandan, Danimarka, Estonya, spanya, Polonya, Finlandiya, svire, skoya, zlanda ve Norvete ise dalmn bete biri okullar arasndadr. Bu eitim sistemlerinde okullar birbirlerine olduka benzemektedir. Hem TIMSS hem de PISA birok lkede okulun sosyal gemii (ortalama sosyoekonomik statnn sosyal olarak dezavantajl renci oranna blnmesiyle bulunur) fen performansyla yakndan ilikilidir. rencilerin avantajl gemie sahip olduu okullara katlmdan dolay oluan avantaj eitli deikenlere baldr: akran-grup etkisi, renme iin olumlu hava, retmen beklentileri ve okulun kaynaklarnn etkinlii olarak sralanabilir. TIMSS sonular her iki snfta da az sayda ekonomik olarak dezavantajl rencinin okulda okumasyla fen baars arasnda olumlu bir iliki olduunu gstermektedir. Ayrca, baar snav ana dilinde olan rencilerin %90 orannda daha baarl olduu bulgusuna ulalmtr (Martin, Mullis ve Foy, 2008). Benzer bir biimde, 2006 PISA rencilerin sosyoekonomik farkllklarn okul-ii farkllklara baz lkelerde iaret ettiini gsteriyor. Bu faktr en ok Bulgaristan, Belika, ek Cumhuriyeti, Almanya, Yunanistan, Lksemburg ve Slovakyadan elde edilen okul performans dalmn etkilemitir. Okullara gre sosyoekonomik dalm bu lkelerde ortalama baary drmekte ve adaleti zedelemektedir (OECD, 2007a).

    18 Bu sonular 3 seviyeli (lke, okul ve renci) oklu bir modelleme ile katlmc AB-27 lkelerinden elde edilmitir.

  • 24

    ekil 1.4: 15 yandaki renciler iin fen alannda okul ii varyans anlamnda toplam dalmn yzdesi

    X: almaya katlmayan lkeler

    Kaynak: OECD, PISA 2009 veritaban. Birleik Krallk (1): ngiltere, Galler, Kuzey rlanda

    zet

    Uluslar aras renci baars aratrmalar fen baars hakknda zengin bilgiler sunmaktadr, fakat bunlar geni apta bireysel ve okul faktrlerine odaklanmaktadr, fakat eitim sistemleri zerine sistematik veri toplamamaktadrlar (PISA) veya bu verilerin renci baars zerindeki etkileri hakknda verileri analiz etmemektedirler (TIMSS). Bu alma Avrupa eitim sistemlerinin farkl alanlarn nitel veriler zerinden fen performansn etkileyen ana faktrler ve fen retimindeki etkin uygulamalar iaret etmek adna deerlendirmektedir.

  • 25

    Blm 2: Fen Eitimini Desteklemek: Strateji ve Politikalar __________________________________________________________________________________ Giri Fen eitimini gelitirmek birok Avrupa lkesinde 1990l yllarn sonlarndan bu yana her zaman politik gndemde nemli bir yer tutmutur. zellikle son on yl iinde, bu konuya ynelik oka proje ve program gelitirilmitir. Ana hedeflerden bir tanesi her zaman rencileri fen eitimi alma konusunda tevik etmek olmutur. Bu amalar geni apl nlemler alnm ve rencilerin fenne olan ilgilerini arttrmak iin okul yllarnn en erken dnemlerinden itibaren bu nlemler uygulanmtr. Avrupa Komisyonuna gre (2007), ilkretimde fen eitiminin uzun vadeli bir etkisi vardr, bu da uzun vadeli etkileri olan isel gdlenmenin pekitirildii dnem olarak addedilmitir. Yksek seviyede ilgi uyandrmak her ne kadar nemli olsa da rencilerin bu ilgiyi terk etme olaslklarnn bulunduu orta dereceli eitimde de gdlenme nemli bir yer tutmaktadr (Osborne ve Dillon, 2008). Bu blmn amac fen eitimine olan ilgi ve renci gdlenmesine dair farkl ulusal yaklamlarn bir derlemesini sunmaktr. Blm de tm projelerin geni apl bir analizi verilmemekte veya Avrupa lkelerinde bulunan tm proje program ve giriimler detaylaryla tartlmamaktadr. Blm be ana altblmden olumaktadr: 2.1de fen ve fen eitiminin gerekletirilmesindeki gncel ulusal stratejiler sunulmaktadr. 2.2 blm fen alanndaki paydalarn okul ortaklklaryla fen eitimini projeler, programlar ve dier benzeri etkinliklerle ile nasl glendirdii ele alnmtr. Takip eden 2.3 blmnde ise gen insanlar fen odakl kariyer tercihi iin tevik eden belirli rehberlik almalar zerinde durulmutur. Son olarak, 2.4 blmnde fen derslerinde zel yetenekli rencilerin desteklenmesi iin gelitirilen eylemlere baklmtr. 2.2 ve 2.3 blmlerinde yaplan atflar ana aratrma makaleleri ve raporlardr. 2.1. Ulusal Stratejiler Bu balamda strateji genel bir hedefi yerine getirmek iin ulusal veya blgesel bir hkmete gelitirilen yaklam veya plan olarak ele alnmtr. Bir strateji muhakkak somut bir eylemi yerine getirmek olarak deil, fakat genel olarak belli bir zaman aralnda eitli hedeflerin belirli bir alanda iyiletirilmesi olarak grlebilir. ounlukla, byle bir stratejinin genel hedefleri yazl bir biimde bulunur ve resmi internet sitelerinden bunlara ulalabilinir. Az sayda lkenin fen eitimini gelitirmek iin bu tr stratejileri mevcuttur. Fakat eitimin boyutlarn gelitirmek iin stratejiler daha geni veya dar olabilirler. Bunlar eitimin ve retimin tm aamalarn ieren (okul ncesi eitimden yetikin eitimine) genel stratejik programlar olabilir veya eitimin ok belirli bir noktasna odaklanyor da olabilirler. Genel bir stratejiye sahip olan lkeler: Almanya, Fransa, rlanda, Hollanda, Avusturya, spanya, Birleik Krallk ve Norvetir. Finlandiyann 2002 ylnda sona eren bir ulusal program vardr. Fransa yeni bir stratejiyi henz uygulamaya sokmutur (2011). Maltada, matematik, fen ve teknoloji iin bir strateji gelitirilmektedir. Daha btnselci olarak tanmlanabilecek stratejilerin bulunmamas sebebiyle neredeyse btn lkeler eitli saylarda retmenleri ve rencileri ieren ve farkl apta olan projeler, belirli politikalar ve giriimler delitirmilerdir.

  • 26

    Bu giriimlerin arlkla okul ortaklklar, bilim merkezlerinin kurulmas ve rehberlik zerine ynetmelikler ve mevzuatlarla ilgili olduklarn gryoruz. Bu tr belli bal projelerin ounlukla ortak giriimlerin bir sonucudur ve hkmet ve ilgili kurum yksek retimden bir ortakla veya eitim sektr dndan bir paydala bu projeleri birlikte yrtmektedir (takip eden blme baknz). Birok lkenin odakland bir baka nemli alan ise fen retmenleri iin srekli mesleki geliimdir ve bu almalarn detaylar raporun 5. Blmnde sunulmutur.

    ekil 2.1: Fen eitimi iin genel bir ulusal stratejinin varl, 2010/11

    Kaynak: Eurydice. lkeye zel not: Fransa: Strateji Mart 2011 resmiyet kazanmtr. 2.1.1. Stratejik amalar ve eylemler Fen eitimini gelitirmek iin gelitirilen stratejilerin arkasndaki ana iti gcn, birok durumda unlar olduu ifade edilmektedir:

    fen bilimleri ve ilgili mesleklere kar azalan ilgi; yetkin aratrmac ve teknisyenlere duyulan ihtiya; yenilikte oluacak bir azalmann sonuta ekonomik rekabet edemezlie srkleyecei

    endiesi

    Uluslar aras performans aratrmalarndaki (PISA, TIMSS) (Bkz. Blm 1) tatmin etmeyen sonular bu tr giriimler iin tetikleyici olmutur.

  • 27

    Birok vakada bu stratejilerle beraber ifade edilen amalar toplumun btn iin gelitirilmi geni apl eitimsel hedeflerle ilikilendirilmitir. Bunlarn en yaygn olanlar aada sunulmutur:

    fen bilimleri iin olumlu bir imaj salamak; toplumun fen bilimleri bilgisini gelitirmek; okul-temelli fen retimini ve renimini gelitirmek; rencilerin fen derslerine olan ilgisini arttrmak ve bylece orta ve yksek retim

    seviyelerinde fen almalarn semelerini salamak; Matematik, fen ve teknoloji almalar ve mesleklerinde cinsiyet dalmn salamak; i verenlere ihtiya duyduklar becerileri salayarak onlarn rekabet gcn srdrmek.

    Okul eitimi aamasnda gelitirilmesi gereken ve nemli addedilen alanlar ise mfredat, retmen eitimi (hem hizmet ii hem hizmet ncesi aamalar) ve retim metotlardr. Hkmetler bu amalara aadaki nlemleri alarak ulamaya almaktadr:

    Mfredat reformlarn uygulamak; okullar, irketleri bilim adamlar ve bilim merkezleri ile ortaklklar gerekletirmek; bilim merkezleri ve dier organizasyonlar kurmak; fen odakl kariyer tercihi iin zellikle kzlar bata olmak zere genleri tevik edecek

    rehberlik almalar salamak; niversitelerle ibirlii salayarak hizmet ncesi retmen eitimini pekitirmek; srekli mesleki geliim odakl projeler balatmak.

    Tm lkelerin stratejileri tm bu hedefleri iermemektedir ve tm nlemler de yine tm lkelerde uygulanmamaktadr; bunun yerine lkeler, kendi stratejilerinin belirli blmlerine odaklanmaktadrlar. Fen ve fen eitimine dair geni apl endieler Almanya, spanya, rlanda, Hollanda, Birleik Krallk ve Norvete stratejilerin olumasn salamtr. Fakat Almanya, Hollanda ve Norvein stratejileri zellikle kadnlarn/kzlarn fen bilimlerine olan ilgilerini arttrmaya zel bir vurgu yapmaktadr. Hollandada, gmen kkenli gen insanlara da zel bir ilgi verilmektedir.

    Almanyada, Eitim ve Aratrma Federal Bakanl Austos 2006 ylnda Yksek-Teknoloji stratejisini balatm ve bununla yeni rnler ve yeniliki hizmetlerin tevik edilmesini amalamtr19. 2010 ylnda bu stratejinin 2020 ylna kadar uzatlmas karar alnd. Federal Hkmetin amac eitimde srekli abalar ve retim almalaryla yksek kabiliyete sahip alanlarn yetitirilmesi gereksinimini yerine getirmekti. Yetkin ve uzman alanlar iin uluslar aras mcadeleyle baa kma amacyla, lke dnda alanlarn artlar ok daha ekici hale getirilmelidir. Ama dolaysyla gen insanlar matematik, bilgi teknolojileri, doal bilimler ve teknoloji [Bu alanlara ksaca MINT denilir] gibi konulara eilmeleri iin tevik etmektir. Bu balamda MINT mesleklerinde Kadn Ulusal Pakt yetkin i gcne duyulan ihtiyata kadnn potansiyelini kullanma amac gder. Buna mukabil, 2009 ylnda gerekletirilen Kultusministerkonferenz adl konferansta matematik, fen ve teknoloji eitimini pekitirmek iin gerekli tavsiyeler listesi yaynlanmtr. Bu yaynda toplumda fen bilimlerinin imaj, hali hazrda okul ncesinde gerekleen fen eitimini destekleme, ilk ve orta dereceli eitimde mfredat ve retim yaklamlarn deitirmek ve retmenler iin srekli mesleki geliim frsatlar yaratmak gibi temel konular zerinde durulmutur.

    19 Baknz: http://www.hightech-strategie.de/de/883.php

  • 28

    spanyada, fen eitiminin desteklenmesinin ayr bir Fen ve Yenilik Bakanl kurulmasyla ulusal bir ncelik olduu grlmektedir (nceden Eitim ve Bilim Bakanlna balyd). Ulusal strateji20 geni bir biimde formle edilmiti ve sadece fen eitimi odakl deildi. Strateji Bilim ve Yenilik Bakanlnn bir kuruluu olan Fundacin Espaola para la Ciencia y la Tecnologa (spanyol Fen ve Teknoloji Kurumu) tarafndan srdrld. Genel hedefleri unlardr: bilimsel ve teknolojik bilginin toplumsal btnlemesini salamak; aratrmaclarn almalar zerine kamuoyuna bilgi vermelerini salamak ve spanyol kamuoyunun fen, teknoloji ve yenilik ile ilgili aratrmalara katlmn salamak. Kurumun Bilimsel Kltr ve Yenilik Program 2010 ylnda temel unsur iermekteydi:

    1. Bilimsel kltr ve yeniliin desteklenmesi: Bu unsur genel bilimsel konularn paylam ve datmn ieren bir projedir ve amalar dhilinde gen insanlar bilimsel ilere ynlendirmek bulunmaktadr. spanyol Fen ve Teknoloji Kurumu spanyol toplumuna aratrma hibeleri sunmaktadr. Fakat eylemlerinin bazlar okul eitimi, retmenler ve niversite harici rencilerle dorudan ilikili deildir.

    2. zerk topluluklarn belirli letiim ve Yenilik Birimlerince yrtlen yenilik ve bilimin yaylmasna dair projeleri ieren a operasyonlarn salamak.

    3. Giriimcilik kltrn ve yenilikleri baarl bir biimde srdren irketlerin ve dier organizasyonlarn iyi uygulamalarn desteklemek amacyla yaplan projeleri ieren yeni alarn balangcn gerekletirmek.

    Son ar dnemi 2010-2011dir. Bilim ve Yenilik Bakanl, spanyol Fen ve Teknoloji Kurumu kanalyla stratejiyi finanse etmektedir ve btesi 4 milyon Eurodur. 2003 ylnda yaymlanan Grev Gc Fiziksel Bilimler Raporundaki tavsiyelerden hareketle, rlanda hkmeti Bilim ve Mhendislii Kefet programn balatmtr. Bu programn amac renciler, retmenler ve toplumun bireylerinde fen teknoloji, mhendislik ve matematie kar ilgiyi arttrmaktr. Bilim, Teknoloji ve Yenilik Departman adna Meslekler, Giriim ve Yenilik Departman adna alan rlandann giriim, ticaret, bilim, teknoloji ve yenilik politikalar tavsiye kurulu olan Forfs bu program yrtlmektedir. eitli eitim kurumlar ve farkl endstri alanlarndan gelen ve Eitim ve Beceriler Departmannn temsilcilerinin de olduu geni katlml bir grup tarafndan bu program ynetilmektedir. Program 2003 ylnda balamt ve hala devam etmektedir. Genel toplumun yan sra ISCED 1, 2 ve 3 seviyeleri alma alandr. Finansman Giriim, Ticaret ve Yenilik Departman stlenmitir. Hollandada, Platform Bta Techniek21 hkmet, eitim ve i sektrlerince fen ve teknik eitimde gemii olan insan saysnn yeterliliini salamak iin grevlendirilmitir. Bu yaklam i gc yoksunluuna kar gelitirilen bir memorandum olan Deltaplan Bta Techniek tarafndan formle edilmitir. Balangtaki hedef fen ve teknik eitimde yzde 15 civarnda rencinin yapsal olarak eitim sisteminde fazla olmasn salamakt. Bu amaca ulalmtr. Ama sadece fen alanlarndaki kariyerleri daha ekici yapmak deil ayn zamanda eitimsel yenilikleri gen insanlar iin ilham verici ve mcadeleci bir havaya sokmaktr. Dolaysyla plan okullar, niversiteleri, i sektrn, bakanlklar, belediyeleri, blge ve ekonomik sektrleri de kapsamakta ve bilgi iilerinin gelecekteki saysnn talebi karlar nitelikte olmasn gvenceye almak ve bu sayede yetenekli profesyonellerin i sektrnde daha etkin bir biimde istihdam edilmelerini salamaktr. Kzlara/kadnlara ve etnik aznlklara zel bir ilgi gsterilmitir. 2004 ylnda balayan strateji 2010 ylnda deerlendirilmitir ve 2016 ylna kadar srecek yeni bir zaman tablosu belirlenmitir. Yaklam ilk ve orta dereceli eitim, mesleki ve yksek retim iin program izelgelerine blnmtr.

    20 Baknz: http://www.micinn.es/portal/site/MICINN/menuitem.abd9b51cad64425c8674c210a14041a0/? vgnextoid=d9581f4368aef110VgnVCM1000001034e20aRCRD 21 http://www.platformbetatechniek.nl/?pid=3&page=Home

  • 29

    Birleik Krallkta, Fen, Teknoloji, Mhendislik ve Matematik program 22 2004 ylnda balamtr ve 10 yl boyunca srmesi planlanmtr. Program fen, teknoloji, mhendislik ve matematik becerilerinin ykseltilmesi amacyla uygulanmtr: i gc iin gerekli becerileri iverenlere salamak; BKn kresel rekabet gcn pekitirmek ve BK bilimsel aratrma ve gelimelerde bir dnya lideri yapmak hedefleri vardr. Fen, Teknoloji, Mhendislik ve Matematik programnn 11 alma alan bulunur (bunlara eylem program denir). Bunlar: retmen istihdam, srekli mesleki geliim, gelitirme ve pekitirme etkinlikleri, mfredat gelitirme ve altyapdr. Her alma alan Ulusal Fen, Teknoloji, Mhendislik ve Matematik Merkezi ile ibirliinde alan bir ynetici organizasyon tarafndan yrtlr. Bu merkez 2009 ylnda almtr. Ana hedefleri arasnda BKn en byk fen, teknoloji, mhendislik ve matematik renme ve retme kaynaklar koleksiyonu bulunmakta ve bu koleksiyon retmenlere fen, teknoloji, mhendislik ve matematik alannda ok geni apta materyal salamakta, paydalar ad geen alan eitimlerinde desteklemek iin bir araya getirmektedir. Dolaysyla fen, teknoloji, mhendislik ve matematik programn desteklemektedir. Norvein 2010-2014 Matematik, Fen ve Teknoloji (MFT) Glendirme stratejisi ana amalar23 unlardr: zellikle bayanlarn olmak zere, MFTe olan ilgiyi ve her seviyede istihdam arttrmak ve Norveli rencilerin fen alanndaki becerilerini glendirmek. Strateji Eitim Bakanl tarafndan gelitirilmitir ve aratrma ile uygulamas MFT Ulusal Forumu tarafndan yaplmtr. Bu Forum eitim otoritelerini, yerel ve blgesel otoriteleri, aratrma konseylerini, yksek eitim sektrn, iveren ve i sendikalarn ieren bir tavsiye kuruludur. lk ve orta retim iin u hedefler belirlenmitir: Norveli renciler fen konularnda uluslar aras almalarda en az uluslar aras ortalamann zerinde bir performans sergilemelidir; matematik, fizik ve kimya alanlarn orta dereceli eitimde alan olarak seen ve bu alanlar tamamlayan renci says 2014 itibariyle yzde 5 orannda artmaldr. Ayrca strateji mfredat reformuna odaklanmal, retim materyallerinin salanmasnn, rehberlik ve bilim merkezlerinin almalarnn ve retmen istihdamnn gerekletirilmesini hedeflemektedir.

    renme ve retmenin gelitirilmesi Fransa, Avusturya ve skoya stratejilerinin bir parasdr. Fransz ve Avusturya stratejilerinde cinsiyet dikkate alnmtr.

    Fransz Eitim Bakanl 2011 ylnn balarnda bilim ve teknoloji eitimini destekleme unsurlarn formlize etmitir. Bu stratejinin amalar: rencilerin fen derslerine olan ilgilerini zellikle ISCED 2 seviyesinde fen derslerini tmleik bir ders olarak sunma yoluyla arttrmak; ISCED 3 seviyesinde zellikle bayan renciler fen almalarn ve kariyer planlarn pekitirmek, bilimsel yarmalar ve olimpiyatlar gibi gncel projelerin gdleyici zelliinden faydalanmaktr. Bu ulusal strateji yeni bir reform veya giriim nermemektedir. Amac var olan program, proje ve yaplar desteklemek ve bunlar arasnda grevdelik yaratmaktr. Avusturyada, ulusal program MFTY (nceden: Matematik, Fen ve Teknoloji retiminde Yenilik. imdi ki ad: Okullar Tepeye karan Yenilikler) matematik, fen ve bilgi teknolojilerinin retiminde iyiletirme yapmaktr. 1998 ylnda balad ve drdnc faz 2012 ylnda tamamlanacaktr (2004te ana dil retimi eklendi). Program retmen ve rencilerin renmelerine odaklanmakta ve retmenlerin yeniliki retim projelerini uygulamasn ve ierik, yap ve finansman anlamnda destek almalarn hedeflenmektedir. Proje Avusturyada 5000 retmeni kapsamtr. Snav Kltr programnda, retmenler farkl seminerlerde kendi snav biimlerini anlatmtr. MFTYin etkisini lmek iin, deerlendirme ve

    22 Bkz: http://www.stemdirectories.org.uk/about_us/the_national_stem_programme.cfm and http://www.stemnet.org.uk 23 Bkz: http://www.regjeringen.no/upload/KD/Vedlegg/UH/Rapporter_og_planer/Science_for_the_future.pdf

  • 30

    aratrmalar her seviyede btnletirilmitir. Program Klagenfurt niversitesinin retim ve Okul Geliimi Enstits tarafndan srdrlm ve Avusturya Eitsel Yeterlikler Merkezince desteklenmitir. Cinsiyet hassasiyeti programn nemli prensipleri arasndadr ve uygulama sreci Cinsiyet A tarafndan desteklenmitir. Proje Avusturya Okul Eitimi ve Geliim fonunca finanse edilmitir. Yeniliki fikirler retmen ve aratrmaclarla yaplan bir eylem aratrmasnda sunulmu ve sonular da aratrmaclar tarafndan deerlendirilmitir 24. Kapsanan eitim seviyeleri ISCED 1, 2 ve 3tr. Finansman ise yine Eitim, Sanat ve Kltr Bakanlnca salanmtr. Benzer bir biimde Birleik Krallkta (skoya) Fen ve Mhendislik 21 25 eylem plan retmenlerin uzmanlklarn ve kapasitelerini pekitirmek; retmenlere ve rencilere zellikle kariyer danmanl, lme ve deerlendirme, nitelikler gibi mfredat alanlarnda pratik destekler sunmak ve gen insanlarn ve ocuklarn teknoloji, mhendislik ve gerek yaam bilimleriyle olan ilikisini ve anlayn desteklemektir. Yeni alanlar tantmann yansra bu plan okullarda hali hazrda olan iyi uygulama modellerini de bir araya getirmekte ve var olan kaynaklar, uzmanlk ve deneyimi daha geni bir bilim ve mhendislik alannda etkin bir biimde kullanlmasn salamaktadr. Bir danma grubu skoya Bilimsel Danman tarafndan ynetilir ve bu grup iinde sko hkmetinin renme yneticileri, yksek retimden ve yerel idarelerden, Fen Eitimi Derneinden ve sko Geliim ve Sanayi Konseyinden temsilciler bulunur ve bunlar eylem plann yerine getirmekten sorumludurlar. Zaman al Nisan 2010 ve Mart 2012dir ve kapsanan eitim seviyeleri ISCED 1 ve 2dir. Finansman kaynaklar sko Hkmeti ve fen eitimindeki geni apl paydalardr. Plan geni bir proje ynetim yaklamyla gzlenecektir.

    2.1.2. nceki stratejilerin deerlendirilmesi ve gncel gzlemleme Hollanda, Finlandiya, Birleik Krallk ve Norve sonularn gzlemlemi ve gemi veya gncel ulusal stratejilere dair deerlendirme raporlar hazrlamtr. Genel itibariyle, deerlendirme raporlar tm stratejileri yeterli veya baarl bir biimde ele alyor olsa da, bireysel giriimleri daha tutarl bir biimde uygun hale getirmek byk nem arz etmektedir. Ulusal blgesel ve yerel seviyelerde daha koordine bir yaklam nemlidir (rnek olarak, BKn fen, teknoloji, mhendislik ve matematik (FTMM, En: STEM) raporunda belirtildii gibi26). Bu adan baknca, bireysel giriimlerin etkin bir deerlendirmesini tevik iin, Birleik Krallktaki Ulusal FTMM merkezi FTMM alannda deerlendirmeler yapan organizasyonlar iin bir ynerge gelitirmitir27. Finlandiyann medyann raporu promosyon amal katlmnda yerel seviyede belediyelerin yneticilerin rollerinin ok nemli olduu vurgulanmaktadr. Benzer bir yaklam Hollandada kullanlmtr. Finlandiyann kulland tme varm yaklam okul ve retmenler zerinde etkin olmutur28. Hollanda stratejisinin deerlendirmesi katlmc kurumlar arasnda performans anlamalarnn yaratlmasnn nemli olduunu gstermektedir. Hollanda, bakanlktan ve eitli paydalardan bamsz olabilecek bir strateji srdrmek iin platform yaklamn benimsemitir. Bu yaklamn ok ciddi getirileri olmutur. AB Bakan Presto ve Avrupa Parlamentosu, Hollandann bu yaklamn etkin uygulama29 olarak ifade etmilerdir.

    24 Bkz: https://www.imst.ac.at/ 25 Bkz: http://www.scotland.gov.uk/Topics/Education/Schools/curriculum/ACE/Science/Plan 26 DfES: The Science, Technology, Engineering and Mathematics (STEM) programme Report, 2006 27 Bkz: http://www.nationalstemcentre.org.uk/res/documents/page/STEM_Does_it_work_revised_Oct_09.pdf 28 Bkz: http://www.oph.fi/english/sources_of_information/projects/luma 29 Bkz: http://www.platformbetatechniek.nl/?pid=36&page=Betatechniek%20Agenda%202011-2016

  • 31

    2002-2007 Norve strateji deerlendirmesi, stratejinin yerel ve llebilir olmasnn ve sorumlularn uygulama ve iin tantmndaki etkin uygulamalarda net bir grev stlenmelerinin gvenceye alnmasnn gelecekteki almalar iin nemli olduunu vurgulamaktadr. Yeni strateji eitli mdahil oyuncularn rollerini imdi etkin bir biimde tanmlamaktadr30. Gelime mesele olunca, srekli mesleki geliim ve hizmet ncesi retmen eitimiyle ilk ve orta dereceli okul retmenlerinin becerilerini gelitirmek tm deerlendirmelerde zellikle nemli olarak addedilmitir. Fin raporunda ifade edildii gibi, bu alanda ek aratrmalar faydal olabilir. Ek olarak, rencilerin ilgi ve gdlenmelerini arttrmak iin genel anlamyla toplumla i birlii yapmak ve etkin retim yntemleri benimsemek tm gelecek stratejilerinde nemli olarak ifade edilmitir. 2.1.3. Gelitirilmekte olan stratejiler Baz lkeler fen eitimini destekleme veya kk apl destekleme etkinliklerinin gelitirilmesi zerinde u anda almaktadr. Estonya bir eylem plan gelitirirken talya ve svire fen eitimini gelitirmek amal alma gruplar oluturmutur.

    Estonyada gelitirilen eylem plannn ana amalar matematik, fen ve teknoloji topluluklarnda kapasite inasn tevik etmek; MFT alannda alanlarn ve rencilerin saysn arttrmak ve MFL eitiminde srdrlebilirlii arttrmaktr. Malta Fen Eitimi Stratejisi danma belgesi Mays 2011 ylnda yaymland ve Malta niversitesi, Eitim Ajans, devlet ve zel kurum retmenleri ve Fen retmenleri Dernei temsilcileri tarafndan formle edildi. Dokman renme ve retme srelerindeki yeni yollarn kefedilmesi iin bir dizi tavsiye sunmaktadr. Fen eitiminin durumunu analiz etmekte ve daha etkin retme ve renme yntemleri belirleye bilmek iin kaynaklar ve program tercihleri sunmaktadr. Stratejinin uygulanmasnda zaman erevesi, kaynaklar, eitim ve lojistik ihtiyalar n grmektedir. Italya 2007 ylnda fen ve teknoloji geliimine dair bir bakanlk grubu kurulmutur ve imdi Fen ve Teknolojik Kltr Geliimi Komitesi adyla yeniden oluturulmutur. Komite grevleri:

    lkede teknolojik kltr ve bilimin yaylmas iin eylemleri belirlemek; resmi ve zel kurumlarn grevlerini geliim izelgesi dhilinde nermek; okullarda amalanan sistem eylemleri ve projelerini tanmlamak ve bir btn olarak

    topluma ve vatandalara nermek; retmen eitimi ve destei iin eylemler nermek; mfredat geliimi iin tavsiyelerde bulunmak.

    Bu gne dein, fen retimi ve renimini gelitirmek iin yntemler almtr. svete, Teknoloji Delegasyonu 2008 ylnda kurulmu ve nihai raporunu 2010 ylnda tamamlamtr. Delegasyonun amac ngrlen mhendis eksikliini gidermek iin yollar bulmaktr (geni apta emeklikler yznden). Delegasyonun grevi gen insanlarn MFT alanlarna olan ilgisini arttrmak ve alandaki eitli kurumlar arasnda ibirliini arttrmaktr. Delegasyonun nerileri hkmete sunulur.

    30http://www.regjeringen.no/upload/KD/Vedlegg/UH/Rapporter_og_planer/Science_for_the_future.pdf

  • 32

    2.2. Fen eitiminde motivasyonu arttrmak: okul ortaklklar, bilim merkezleri ve dier etkinlikler Fen eitiminde okul ortaklklar ibirliine dayal etkinlikleri veya renciler ve retmenler arasndaki projeleri ifade eder; te yandan dier okul d fen alan paydalar buna dhildir. Okullarn ana potansiyel ortaklar zel irketler ve yksek retim kurumlardr. Mze ve bilim merkezleri gibi fenne olan ilgiyi destekleyen dier kurumlar sklkla okullarla ibirliinde alr (Ibarra, 1997; Paris, Yambor ve Packard, 1998). Okulda bir renme etkinlii orta olarak irket ve rencilerin karlkl karlar vardr. irketlerle alrken renciler rol modelleri grebilir ve alanda alma isteini tetikleyecek kariyer bilgileri edinebilir, hatta bu okul ortaklnda iletiime getii irket dahi olabilir. irketler ise fen bilimcileri ve aday alanlarn okuldaki fen eitiminde karlalan zorluklar daha etraflca anlayabilirler. rnek olarak, irketler okullara bykeli roln stlenerek geldiklerinde iletiim becerilerini gelitirebilmektedirler (STEMNET, 2010). niversiteler okullarla eitli sebeplerden i birlii yaparlar. Bu ortaklklar fen eitimini desteklemek, alandaki gelecek kariyer tercihlerini tevik etmek ve retmen eitimi programndaki rencileri iin zengin bir deneyim alan yaratmak iin kullanabilirler. retmenler ve rencilerle etkileimde olan retmen adaylar daha etkin retme becerileri gelitirebilir ve retmenlik mesleinin birebir bilgisini bu balamlarda edinebilirler. Akademik aratrmaclar bu okullar yeni renme deneyimleri gelitirebilmek iin bir laboratuar olarak kullanabilirler (Paris, Yambor ve Packard, 1998). retmenler niversitelerle ortaklklarda uygulamal aratrmalarla iletiimde olarak faydalanabilir, sonuta, belirli balamlarda fen retimi asndan becerilerini bylece gelitirebilirler (Bkz 5.blm). Aslnda niversitelerin fen blmleri ve i sektryle ibirlii yapmak aratrma temelli retimi de destekler. Sadece retmenlerin aratrma temelli etkinlik materyallerine ulamalar daha kolay olmaz ayn zamanda bu ortaklklar ile okullarndaki retim yaklamlarndaki deiimin de znesi haline gelebilirler. stelik bilimsel bir proje yerel seviyede srdrlrken okullar ve almalarn srece dhil edince, final proje sonular daha anlaml bir etki brakabilir. Srece mdahil retmenler ve rencilerle, proje etkisini okulun ait olduu tm yerel toplulua yayabilir (Fougere, 1998; Paris, Yambor ve Packard, 1998). birlii dolaysyla hepimiz iin faydaldr. Fakat fen eitiminde okul ortaklklarnn kalbinde renciler bulunmaktadr. Okul ortaklklar rencilerin fenne olan ilgi ve gdlenmelerini pekitirebilir ve bylece renme srelerini daha etkin bir hale getirebilir. Bilimin gncel yaamla ne denli ilikili olduunu gstererek, renme deneyimleri ortaklklarla rencileri fen alanlarnda orta dereceli eitimlerinde ve sonrasnda yksek retimde meslek semeye ynlendirebilir (James et al., 2006). Formel okul balam dndaki ortaklarla iyi ynetilen projeler kz rencilerinde fen eitimine katlmasn, onlarn gdlenme ve baarsn arttrmalarn salayabilir. Ortaklklarn sunabilecei eitli faydalara ramen, ibirlii etkinliine giren ortaklar benzer sorunlarla yzleebilirler. Fiziksel mesafe ve zaman ynetimi gibi yapsal unsurlar ibirlii sresince ortaklarn yzleebilecekleri birinci engel olarak grlmekte ve te yandan finansman yokluu tm projenin gerekletirilmesini ve sonularn tehlikeye atabilir. retmenler ortaklarn renme etkinlikleri ve olaan mfredat arasnda iliki kurmak iin mcadele edebilirler. stelik rencilerin bilgi, tutum ve beceri asndan geliimlerinin etkin bir biimde llmesi de yeni renme etkinlikleri gndeme geldiinde problem olabilir (Paris, Yambor ve Packard, 1998).

  • 33

    Mzeler gibi fen eitimine adanm merkezler de rencilerin bu alandaki ilgilerini pekitirmek iin etkin bir rol oynarlar. Mze insanlarn ve evrelerinin materyallerini sunarak alma, eitim ve elence amal tantmlar, aratrmalar sunan halka ak, kalc ve kar amac gtmeyen kurumlar olarak tanmlanabilir (ICOM, 2007). Bir fen mzesi dolaysyla tm bu zellikleri barndrr fakat fen ve teknolojiye zel bir nem verir. Fakat 1960l yllardan beri kurulan fen mzeleri eitli nesneleri toplayp aratrmadan fen konularnda etkileimli bir zellik ve eylem yaklam sunan yeni bir fen mzesi biimidir. Ziyaretileri bilimsel konulara elenceli fakat eletirel bir yaklamda tevik eden, zellikle gen nesli bilim ve teknolojiye ve bunlarn toplumsal gelimeye olan ilikisine duyarl bir ortam salarlar (Science Centre Netzwerk, 2011). Fen alannda bu merkezlerin rencilerin kariyer tercihlerindeki etkisi Norve Fen Eitimi Merkezi tarafndan bir proje ile onaylanmtr. Vilje-con-valg (isteklilik ve tercih) adndaki projenin n bulgular 2008 ylndan beri fen alannda alan rencilerin %20si fen alannda eitim grmelerinde bilim merkezlerini motive edici ve ilham verici bulduklarn belirtmilerdir. rencilerin bilim merkezlerini tercihlerini belirlerken okul danmanlarndan ve reklam kampanyalarndan daha motive edici bulduklarn belirtmilerdir (Norve Eitim ve Aratrma Bakanl 2010, p. 17). ngilterede, 2008 ylnda uygulanan Fen reniminde Ulusal A deerlendirmesi benzer sonular vermektedir. Aratrma Bilim renme Merkezi hizmetlerini kullanan fen eitimcilerinin drtte nn rencilerinin renme, ilgi, gdlenme ve baarlarnda bu merkezlerin etkisi olduunu rapor etmitir (GHK 2008, p. 48). 2.2.1. Okul ortaklklarn tevik eden programlar, projeler ve giriimler Son be yl iinde, Avrupa lkelerinin ortalama te ikisi fen eitimi alannda okul ortaklklarn tevik etmek iin programlar, proje ve giriimler gelitirmitir. Tm okul ortaklklar fenne olan ilginin arttrlmas amacyla kurulmutur. lkeler tarafndan verilen rneklere dayanlarak, yle grnyor ki fen ile ilikili geni apta alanlardan organizasyonlar ortaklklara katlmtr. Fakat okullarla ibirlii yapan ana ortaklar ele aldmzda baz ortak temalarn ortaya ktn gzlemliyoruz. Olduka fazla lkede okullar hedef alan organizasyonlar yapmakla sorumlu kurumlarn yksekretim kurumlar (YK) olduunu gryoruz. Amalar genelde bilimsel aratrma dnyasna dair farkndal arttrmak ve rencileri bu alanlara ynlendirmektir. Ek olarak, renci ve retmenlerle ibirlikleri kurarak YKnin fen eitimi zerine aratrmalarn da geniletme frsat olmaktadr. Dolaysyla aratrma bulgular fen eitimini, retimini ve okullardaki kaynaklar glendirmektedir.

    ek Cumhuriyetinde, Liberek Teknik niversitesi yllk bir giriimin paras olarak Teknik, ocuk niversitesi programyla31, STARTTECH adnda bir alma balat. Bu programda Robotik ve Elektrik Mhendislii Temelleri adyla bir proje bulunmaktayd ve amac alan deneyimi ncesi temel okullarn birinci ve ikinci aamasndaki rencilere pratik odakl ve elenceli bilgiler sunmakt. Liberek Teknik niversitesi bu projeyi Austos 2010 ylndan bu yana Avrupa Birlii Eitimde Rekabet operasyonel programnn 11 Milyon CZKdan fazla destei ile srdrmektedir. Almanyada, Eitim ve Kltrel ler Bakanlnn 2005 ylndaki fen ve matematik eitiminde geliim iin alan etkinlii konferans gerei ortaklklara odaklanan eitli programlar srdrlmtr. Berlin Adlershofta Medya, Teknoloji ve Fen ehri ortaokul rencilerini hedeflemektedir. Bu etkinliklerden bir tanesi Okul Laboratuar: yaparak renmek farkl fen alanlarnda laboratuar deneyleri yapmay salamaktadr32. ELAN Projesinde (Experimentier

    31 http://www.starttech.cz/ 32 http://www.adlershof.de/schulen/?L=2

  • 34

    labor Adlershof fr naturwissenschaftliche Grundbildung, TR: Bilim okuryazarl iin deney laboratuar), kimya deneyleri Berlin Humboldt niveristesi Kimya Blmnn desteiyle 2008 ylndan beri srdrlmektedir. Proje 5. snf rencilerini (ISCED 2) ve retmenlerini kapsamaktadr. Litvanyada Gen Aratrmac rencilerin Seimi ve Eitimi iin Sistem Gelitirme (Mokiniu jaunuju tyreju atskleidimo ir ugdymo sistemos sukurimas) adl proje 2009/10 okul ylnda iki yllk bir dnem iin balatlmtr. Gen Aratrmaclar Kulb projeleri uygulamaktan sorumludur. Ana amalar bilim adamlarnn gen aratrmaclara danmanlk yapabilecekleri artlar oluturmak; rencilerin gen aratrmaclar olarak bilimsel etkinlikler dzenlemelerini salamak ve bilimsel aratrma iin gerekli olan bilgi ve becerileri rencilere salamaktr. Ana okul ortaklar niversiteler ve devlet aratrma enstitleridir; 600 renci 2009/10 ylnda etkinliklere katlmtr. Avusturyada, Eitim Sanat ve Kltr Federal Bakanl 2007 ylnda balatlan Ildayan Bilim33 adl programda Bilim ve Aratrma Federal Bakanl ile ibirlii yapmaktadr. Bu on yllk programda, renciler bilim adamlarn aratrmalarnda yardmc olarak katlmakta ve bu ortak aratrmalarn sonular kamuoyuyla paylalmaktadr. Bu programda, ilk ve ortaokullar aratrma kurumlar, niversiteler ile uygulamal bilimler niversiteleri ve retmen eitimi faklteleriyle birlikte alabilmektedir. Projelerdeki temel nokta rencilerin gerek niversite ortam iindeki etnografik aratrma srelerine katlmasdr. te yandan bilim adamlar ise gzlem altndakilerdir fakat onlar da aratrma srelerine etkin bir biimde katlrlar. Ortaokul rencileri, retmen ve aday retmenler de verilerin analizinde ve sonularn hem renciler hem de bilim adamlarnca sunulmasnda grev alrlar. Programn tm katlmclarn bilimin doas ve bilim adamnn rol anlamndaki inanlarnda cinsiyet ayrm olmakszn deiimler yapaca umut edilmektedir. Ayrca rencileri fizik almaya tevik edecei beklenilmektedir. 21. Yzyln Zorluklar Kavanda Fizik (2009-2012) ve Kuantum Teknolojileri Ulusal Laboratuar (2009-2011) 34 Polonyada Varova niversitesi Fizik Fakltesi tarafndan srdrlen ve hkmetin stenen Alan almalar program kapsamnda yrtlen iki ortakl rneidir. Fizik Blm atlye almalar ve gsterilerle fen eitimini desteklemektir (Daha fazla bilgi iin Blm 2.4e baknz). Polonyada nc ilgin rnek ise ocuk niversitesi almasdr35. Bu ortak program drt niversite tarafndan gelitirilmitir: Krakov Jagiellonian niversitesi, Wroclaw niversitesi, Varova niversitesi ve Olztyndeki Mazuri ve Warmia niversitesidir. Bu programda, Usta ve renci36 adl proje uygulanmaktadr. Fizik, genetik ve biyoteknoloji alanlarnda deney ve gzlemlere dayal etkileimli dersler iermektedir. Bu tr etkinlikler ISCED 1 (altnc snf) ve 2yi kapsamaktadr.

    spanya, Fransa, talya ve Birleik Krallkta, fen eitimini desteklemekten sorumlu olan bakanlklar ve dier eitimden sorumlu olan kurumlardr ve var olan ortaklklarn ardnda dier aratrma ve bilim cemiyetleriyle yakn ibirliiyle alrlar.

    spanyada, Aragon Hkmetinin Eitim Blm, Eitim Politikalar Genel Ajansnn Yenilik Birimi Alive (Ciencia Viva) programn son yirmi yldr srdrmektedir 37 . Bu program Aragonun ortaokullar ve baz zel okullarnn yars kadarn kapsayan bir bilim aratrma merkezi ortakldr. Bu okullara konumalar, sergiler, bilim merkezlerine ziyaretler,

    33 http://www.sparklingscience.at/en/infos/ 34 http://fizykaxxi.fuw.edu.pl/ and http://nltk.home.pl/ 35 http://www.uniwersytetdzieci.pl/uds?dc1 36 http://www.uniwersytetdzieci.pl/lecturegroups/show/8 37 http://www.catedu.es/ciencia/

  • 35

    laboratuarlar, atlye almalar, retmenler iin konferans ve seminerler gibi eitli bilimsel etkinliklere katlm frsatlar verilmektedir. Bilim ve Yenilik Bakanl Fen ve Teknoloji Kurumu (FECYT Fundacin Espaola para la Ciencia y la Tecnologa), Zaragoza niversitesi, Granada Bilim Park, spanyol aratrma merkezleri, Avrupa aratrma merkezleri ve bilimsel dernekleri ana ortaklardr. 2010/11 ylnda, 10 000 renci 58 farkl ortaokuldan bu programa katlmtr. Toplanan bte 50 000 Euro civarndadr. Okullarda Bilimsel Aratrma Yksek Konseyi OBAYKn38 (El CSIC Consejo Superior de Investigaciones Cientficas - en la Escuela) iki orta vardr: Bilim ve Yenilik Bakanlnn bir ajans olan Bilimsel Aratrma Yksek Konseyi (CSIC Consejo Superior de Investigaciones Cientficas) ve BBVA bankas tarafndan kurulan BBVA Vakfdr. Program 2008 ylnda balam ve fen eitimini ilkretimden orta eitimin sonuna kadar desteklemek iin retmenler ve