ttlrktyenln gen9 - dicle Üniversitesi¼rkiye'nin... · ttlrktyenln gen9 . tektontk ve...

of 24/24
Jeomorjoloji Dergisi, S. 11, 1- 22, Ankara -·Turkiye, 1983 TtlRKtYENlN GEN9 TEKTONtK VE JEOMORFOLOJtK NEOTF.X:Y.OONtC AND GEOMORPHOLOGICAL EVOLUTION OF TURKEYl GZET Yeni yaymlarda Anadolu ve Dogu Akdeniz'in geng tektonik ya- pilari, plakalar ve jeodinamik aeidan incelendigi. halde; yerbilim sU- recleri (tektonik, iklim, asimm ve tortulanma) arasmdaki oranlar ve yoniinden incelemeler pek yoktur. Bu nedenle, ga- hsmalar, Tiirkiyenin neotektonik Ile jeomorfolojik gellsimi, ozellikle asimm yiizeyleri ve onlarm (korelan) formasyonlan yoniinden Incelenmistlr. Anadolu karasi Mezozoyik ile Orta Miyosen arasmdaki paleotek.. tonik evrede kuzeyden giineye dogrn seritler halinde olusmustur, Boylece, bugiinkU ddrt ana jeomorfolojik kusakla, uyumlu dort ana tektonik birim ve onlarla iki ofiyolitik kenet (suture) zonu, susekilde olusmustur, Kuzey Anadolu Daglan Orta Platolar .. Toros Daglan Gtineydogu Platolan Pontidler Anatolidler Toridler Kenar KIvrunlan (1) EROL, O. 1981. Neotectonic and Geomorphoglcal evolution of Turkey. Zeitschrift fUr Geomorphologie. N,F. Supple Bd. 40: 193-211. adh yazmm ,(2) Prof. Dr. otuz Erol. Ankara 'Oniversitesi D.T.C.F. Fizlki CoATafya ve Jeoloji BaUlmU, Ankara. 1

Post on 09-Jul-2018

214 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Jeomorjoloji Dergisi, S. 11, 1- 22, Ankara -Turkiye, ~'Ubat 1983

    TtlRKtYENlN GEN9 TEKTONtK VE JEOMORFOLOJtK GELt~1Mt

    NEOTF.X:Y.OONtC AND GEOMORPHOLOGICAL EVOLUTION OF TURKEYl

    GZET

    Yeni yaymlarda Anadolu ve Dogu Akdeniz'in geng tektonik yapilari, plakalar ve jeodinamik aeidan incelendigi. halde; yerbilim sUrecleri (tektonik, iklim, asimm ve tortulanma) arasmdaki oranlar ve ili~kiler yoniinden incelemeler pek yoktur. Bu nedenle, ~~daki gahsmalar, Tiirkiyenin neotektonik Ile jeomorfolojik gellsimi, ozellikle asimm yiizeyleri ve onlarm y~lt (korelan) formasyonlan yoniinden Incelenmistlr.

    Anadolu karasi Mezozoyik ile Orta Miyosen arasmdaki paleotek.. tonik evrede kuzeyden giineye dogrn seritler halinde olusmustur, Boylece, bugiinkU ddrt ana jeomorfolojik kusakla, uyumlu dort ana tektonik birim ve onlarla ili~kilm- iki ofiyolitik kenet (suture) zonu, susekilde olusmustur,

    Kuzey Anadolu Daglan Orta Platolar .. Toros Daglan Gtineydogu Platolan

    Pontidler Anatolidler Toridler Kenar KIvrunlan

    (1) EROL, O. 1981. Neotectonic and Geomorphoglcal evolution of Turkey. Zeitschrift fUr Geomorphologie. N,F. Supple Bd. 40: 193-211. adh yazmm ~evirisidir.

    ,(2) Prof. Dr. otuz Erol. Ankara 'Oniversitesi D.T.C.F. Fizlki CoATafya ve Jeoloji BaUlmU, Ankara.

    1

  • j

    I

    Anadolu plakasiyla Arap plakasmm carpismasmr izleyen evrede, b51ge faylarla parealanmis, volkanizma artmis ve iilkenin batisi faylamp gokerken, dogusu hizla ytikselmistir. Bu genctektonik degi~meler sirasmda, iklim de giderek degi~mi~, akarsularm taban diizeyleri (kaide seviyeleri) de alealnnstir- Bu olaylarla uyumlu olarak bes donem halinde, yani Alt - Orta Miyosende (D I sistemleri) , Ust Miyosende (D II sistemleri), Pliyosende (D ill sistemleri), Enalt PIeyistosende (D IV sistemleri) asimm yiizeyleri ve onlann ya~Jlt tortullan Alt iI8, Ust Pleyistosende sekiler (S1 .. 85) ve Holosen vadi tabanlari olusmustur.

    SUMMARY

    Recent papers deal with neotectonic structures, plates and geodynamic models of the eastern Mediterranean and Anatolian area, but not with rates and interactions of earth science processes (tectonics, climate, erosion and sedimentation). Therefore, in this paper, the relations between the neotectonics and geomorphological evolution of Turkey are treated with special reference to erosional surfaces an their correlated sediments.

    The Landmass of Anatolia was built up from north to south during the palaeotectonic phases of the Mesozoic to Middle Miocene. Thus four main tectonic units with two additional ophiolithic suture zones, corresponding to four main geomorphic belts have been developed, as follows:

    The North Anatolian Mountains The Pontides The Median Plateaus The Anatolides The. Taurus Mountains The Taurides The Southeastern Plateaus The Border folds.

    After the collision of the Arabian Plate and the Anatolia:n plates, the area became fractured by fault lines, volcanic activtty increased, and the eastern part of the country rapidly uplifted, while its western part was downfaulted. During the course of these tectonic changes, the climate also changed gradually, the base levels of rivers were altered. The erosional surfaces and their correlated sediments developed in five phases, that is, in the Lower to Middle Miocene (D I systems), Upper Miocene (D n systems), Pliocene (D ill systems), Lowest Pleistocene (D IV systems) and Lower to Upper Pleistocene (S1-85 terraces) and Holocene.

    2

    Son yillan tektonik yaplla yaym yapl1mJ 1979; Eringlg 1979 a, b, 198< tasima, biriktil tonik KomisyOJ lunur. Bu ned ve Jeomorfoloj: leri ve onlann Son on yI1 igin gi.~en iklimler , lil?mi~ asimm-t lirleme amaci 1979). Al?8lIda fologla.rca da uygulanmaya 1 tan'da Riedl uyumluluk gos silreeleri ile t()l lecek genel biJ: terner tortul :s: biraraya getinJ ler ve illkenin Ian yada yapl ummaktadir, J Ianni bellrleye. gozlemlere, .jeo gekten, bu yole: lar da elde edi lenmesinde bas

    1. Basili larmin, yeni 0: zaman bulunat jen ve Kuvate: jeolojik formal henllzdnemll 1 fakat basilmaz taw. Bunlary tir ve bu gabf]

  • tl evrede, stisi fayik degi~n diizeyarak bes Ost Mi

    nalt Ple'qIt tor~n vadi

    idgeodyrea, but ectonics, iper, the Iution of aces an

    to south Miocene. Ic suture ve been

    ~s

    ldes

    ~OlciS. r

    Plates, creased, western ~'hanges, rs were dimentst ~~~~ fistocene

    I

    I

    Son yillarda, Dogu Akdeniz, Ege ve Anadolu bOlgesinin gene tektonik yapilari, plakalan ve jeodinamik modelleri iizerinde bir dizi yaym yapilmistir (Dewey 1976; Dewey-Senger 1976, 1979; Ardos 1979; Erin~ 1973, 1977; Ketin 1966, 1977;' Ozel~i 1975, 1978; engor 1979 a, b, 1980 a, b, c). Fakat "Yerbilim siireqleri (iklim, erozyon, tasima, biriktirme) arasmdaki oranlar ve Iliskiler" (Inqua Neotektonik Komisyonu raporu 1979) yoniinden yapilmis ~al~malar az bulunur. Bu nedenle, a~a~daki ~~mada, Tiirkiye'nin genctektonik ve Jeomorfolojik gelisimi arasmdaki iliskller, ozellikle asimm Yiizeyleri ve onlann yasit (korelan) tortullari yonimden incelenecektir. Son on yI1 i~inde yazar, ~al~malanm, genctektonik hareketler, degi~en iklimler ve taban diizeyleri (kaide seviyeleri) etkisi altmda geli~mi~ asunm-tortulanma donemlerinin kronolojik bir sistemini belirleme amaci iizerinde yoguru8.tIrml~br (Erol 1963, 1969 b, 1973, 1979). A~a~da aeiklanacak alan bu sistem, ~imdi bazi baska jeomorfologlarca da benimsenmis olup, Tiirkiye'deki yeni ~all~malarda uygulanmaya baslanmistir. (Ero11981 a, Bilgin 1980) ve Yunanistan'da Riedl (1979) tarafmdan tammlanan sistemle ilginq bir uyumluluk gosterir .Bu cabalarr yanmda yazar, Tiirkiye'de asimm siireeleri He tortulanma arasmdaki ili~kiyi (korelasyonu) saglayabilecek genel bir tablo olusturmak amaciyla Miyo-Pliyosen ila Kuvaterner tortul ganaklan ve asnum yilzeyi dizileri hakkmdaki bilgileri biraraya getirmeye de ~aba gostermektedir. BOylece yazar, bu surecler ve iilkenin farkh yorelerinde, daha dogrusu mikro plaka alanlan yada yapisal bloklardaki yerel farkhhklan ortaya koymayi ummaktadir. Ayrica yazar, eskl asmim yiizeylerinin yerel ~arpllmalarim belirleyerek, ~~itli formasyonlann dislokasyonlan iizerindeki gozlemlere, jeomorfolojik verileri de eklemeyi iimid etmektedir. Gercekten, bu yolda yazann bazi denemeleri olmus ve i1gin~ bazi sonuclar da elde edilmistir (~skil 1). Ancak jeomorfolajik bilgilerin derlenmesinde baza zorlu.klar ve smirlayici nedenler de vardir,

    1. Basih gah~malann ~ogu oldukca eskidir ve onlarm sonuelarmm, yeni O1~iit (kriter) lere gore degerlendirilmesi olanagi herzaman bulunamamaktadir. Bu yonden ornegm, ozellikle karasal Neojen ve Kuvaterner tammlari ~e~itli bicimlerde kullamlmaktadIr ve jeolojik formasyonlarm gereek (mutlak) ve goreli "yaslandmlmasi" heniiz onemll bir SOnIn durumunda bulunmaktadir, Ote yandan, yeni fakat basilmamis bircok degerli rapor, devlet arsivlerinds bulunmaktadir, Bunlar yiiksek bas:un giderleri nedeniyle heniiz yaymlanmamistir ve bu ~ahmalarm incelenmesi gok zaman ahei bir i~tir. Yazar bu

    3

  • 4

    ID D ICI't t r---/-f:1000 0 It------Dl -

    ~ .--f" l8OO. .0 ~l _ '-..../ r

  • Kuzey Anadolu Daglari .. .. . Pontidler Orta Platolar . Anatolidler Toros Daglari . .. .. . Toridler Gimeydogu Platolari . . .. . .. . Kenar kivrimlari

    Bu kusaklarm tektonik ve jeomorfolojik karakterleri Ise soyle ozetlenebilir: (Dewey 1976; Dewey-Senger 1976, 1979; Ardos 1979; Ering 1973, 1977; Ketin 1966, 1977; Ozel~i 1975, 1978; ~ngor 1979 a, b, 1980 a, b, c; Ero11981 b ve Sekil 2).

    5

    TORKlYENtN TEKTONiK GELttM:t

    Tiirkiye'nin paleo ve neotektonik gelisimi iizerindeki genel ~aIismalara (KErlN 1966, 1977; ~ENGOR 1980 a, b, e) dayarularak paleotektonik evreler Tiirkiye kara kiitlesinin olusumuna, neotektonik evreler ise 0 kiitlelerin deformasyonu ve sonunda da onun mikro plakalar halinde bOliinmesine neden olmustur. Bu kara par~asmm bugiinkii jeomorfolojisi kuskusuz genctektonik gelisim evresinin .denetlmialtmdadir: aneak like jeomorfolojisinin ayrmtilanm belirleyebilmek i~in Anadolu kara parcasimn paleotektonik evredeki olusumunu da incelemek gerekir. Bu nedenle, konu a~a~da iki boIUm halinde aeiklanaeaktir,

    (donemlerin) dizilisinde bir degi~klik sOz konusu degildir. Cfinkii, adi geeen ddnem yazann sistemmde D IT olarak tammlanmrstir ve onun Alt Pliyosen yada "(jst Miyosen olarak yaslandmlmasi donemlerin dizili~ini bozmaz.

    3. Eski yaymlarm yeni ol~iit (kriter) lerin l~lg,. altmda yeniden ineelenmesi heniiz tiimiiyle yapilamamistir. Bununla birlikte yazar, daha ~ok kendi arazi gazlemlerine dayanarak,~imdi Tiirkiye'nin aarmm-tortulanma sistemleri hakkmda bir model gelistirmistir ve Oligosenden bugiine olan tektonik-jeomorfolojik gelisim bu ~er~eve i~nde aciklanacaktir,

    Ketin ve Sengor'iin yaymlarma gore (Ketin 1966, 1977, ~engar 1980 a, b, e) TUrkiye'de dart ana morfotektonik, dolayisiyle jeomorfolojik ku~aga uygun .d~en, dart ana tektonik kusak He iki ofiyolitik kenet (suture) zonu meveutt:ur.

    Brinkman ~tir.

    , . belirlente yandan .eu olarak ronolojiler Alt Pliyosann ,im11 yamltlCI

    minin doWyosende ;ozamanki [aha. dog-

    F. ~:a:::

    ve bubir dO

    girdi. Bu liyosen'e 1979: 4; ve Benve Pon

    yOniinden ~tektonik

    st Miyo8.ftIr

    11 nedenerin

    lksek1i1derJ. a), B. Orta Iatya. - AdJ

    -....... .'II' ~..'~r::.1110 __ .0

  • '

    .... Q 1llO ... ~

    ~kH 2: TIlrIdye'nJn TektonJk Birim.Ieri. (Ketln 1966, lengor ve mg. 1980 b). l!.Jl dolgulu Ul;genll ~zgller Neo-Tetis kenet (sUtor) zOnlan, i!.Jl ~ U!.Jgenll !.Jlzgi Toros alloktonIan kUzey smm,

    Kuzey Anadolu DagJa.n -Pontidfer Ust Kretase .. Ust Eosen arasmda giineye yonelik aktif bir kita kenarim olusturmustur, Pontidlerin kuzey kanadmi, Permotriyas y~h Paleotetisi'n Permiyen ile Liyas (7) y~h ofiyolitlerinin kenet (suture) seridi He Ust TriyasUst Jura yah orojenik kusak olusturur, Eosen-Oligosen'den bugiine, Kuzey Anadolu dag kUa.W karasal bir gortinlim kazanmis ve oralarda eski masiflerin olusturdugu bloklar Kretaseden beri cevresindeki alanlar iizerinde adadaglar hali:nde yiikselmis durumdadirlar. Daha sonraki zamanlarda, bu kusak iginde, ~ogunlukla genctektonik etkinligin sonucu olarak ve a!:J.kca fayh depresyonlar halinde, yapisal dagarasi havzalar sekillenmeye baslamistir. Bu genctektonik depresyonlarm E!Il goze gal'plCl ornegi, Kuzey Anadolu sag atimh transform fay! kU!jla~ (Hancock-Barka 1980, .Ketin 1969, ~engor 1979 a ve kuzey Anadolu fay zonu simpozyomu 1973) boyunca uzamr ve Kuzey Anadolu Daglarim kiyi ve ig siralar halinde uzunlamasma ikiye boler, Fay kU!jlag,. Ust Miyosen'den itibaren belirmeye baslamis ve tam gelisimin! Pliyosen ve Kuvaterner'de gostermistir. Kuzey Anadolu (Pontid) kusagmm kuzey smm Karadenizin giiney kiyisi boyunca uzanan bir fay f fleksiir dizisi ile belirlenmistir (Ering 1973). Aym kusagm giiney smm da, kusagm kuzeyinde loy! boyunca uzanan dik yamaelar kadar olmasa bile, yine de belirgin ve azcok siirekli olarak ve daha giineydeki Neotetis kenet (suture) zonu ve Anatolidlere ait kristalinlerinin olusturdugu orta kusak platolarma egemen bulunan giineye yonelik dag yamaelanyla belirlenir. GUneye bakan bu dag alm ana gizgileriyle Pontidlerin, Neotetis'in kuzeye dahsli sutur zonu iizerinde yukan kalkrms (obducted) giiney kenanru olusturur. Ilginctir ki, oldukea eski (Ust Mezozoyik-Alt Tersiyer) olmasma ragmen bu alan jeomor

    6

    folojik yOI almnm Val

    Pontk Kenet Zon Pontidlerin silar. Bu 11 Senoniyen rinde yula kuzey kan mustur ve selmis vel leriyle bell: tolid) k~s yUkselm~

    jeomorfolo gibi, bireol olan bu yil

    AnatQ platformUI (imbricate YUksek Tc zonundan: durumunu Oligosen'di ralan asm yayllarak I tektonik 0 farkh yonc 1977 a: 52 1970, 1972 lanarak al, degi~t~

    tedir. ~ng ru dalarak yik ada ya; le Dogu A sen'e kadaJ ralarm ~ nik lav pIs y:Igmlan ill ye ibaslam

  • i

    11 U~enl1 eizgUer :tzgi Toros alloktian

    - Ust Eosen arairmustur, Pontidsi'n Permiyen He Ii He Ust Triyasrosen'den bugilne, zanmis ve oralar~ri cevresindeld aimdadirlar. Daha genetektonik et-IUar halinde, yaBu genctektonik adolu sag atimh ln 1969, ~engor ~ 1973) boyunca

    r halinde uzunitibaren belirmeemer'de goster

    KaradenizinEi fie belirlenmis~agm kuzeyinde

    bile, yine de be. Neotetis kenet lusturdugu orta k dag yamaelagileriyle Pontidyukan kalkmis

    i, oldukca eski u alan jeomor

    folojik yonden bugim bile belirgindir ve hentiz azcok aktif bir dag almnm varhgmi kamtlar.

    Pontid'Ier De Anatolid - Torid Platformu arasmdaki tOfiyolit Kenet Zonu., Triyasta aeilmaya baslayan ve Ust Kretase'de kuzeye Pontidlerin altma dalarak kapanan Neotetis'in kuzey kanadim karsilar, Bu kusagm giineyinde piiskiirmelerinin son evresine ait olan Senoniyen ofiyolitlerinin giineydeki Anatolid-Torid platformu iizerinde yukari kalkmis (obducted) bir alm bulunur. Neotetis'in bu kuzey kanadmm kapamsmm son evresi Orta - ttst Eosen'de 01mustur ve kusak, Ankara ve Corum dolaylarmda oldugu gibi, yiikselmis ve garp~ platolarla cevrelenen orta ve yiiksek dag dizileriyle belirlenir. Boylece, bu soz konusu ofiyolit ku~agl, orta (Anatolid) kusagm az etkilenmis yapisal platolariyla kuzey Anadolu'nun yiikselmi~ - ~arpI1nll~ ve kesintilere ugranll~ plato daglari arasmda jeomorfolojik bir gegi~ alam ozelligi gosterir. Yukarda belirlendigi gibi, bircok yerlerde bugiin sadece doruk dlizeyleri halinde kalmis olan bu yiiksek platolar iizerinde ise adadaglar bulunur-

    Anatolid ~g.mn yaygm orta pla,tolarl, eski Anatolid-Torid platformunun ttst Kretase-Ust Eosen yash ve giineye dilimlenmis (imbricated) gok metamorfik-kristalin temeli iizerinde gelismistir. Yiiksek Toros naplari koklerini Pontid / Anatolid kenet (suture) zonundan alnus ve boylece Anatolidler yaYgIn bir tektonik pencere durumunu kazanrmstrr. Bu orta kusak ("Zwischengebirge") kusak Oligosen'den bu yana birkara yiizeyi halini alnus ve yfizey, sonralan asimm siirecleri etkisiyle Miyosen formasyonlan iizerine de yayllarak genis plato yiizeyleri olusmustur. Bu olusumla yasit genetektonik olaylarm etkisi altmda ve Ege He Anadolu plakalarmm farkh yondeki yatay ve dikey hareketlerinin sonucu olarak (Ketin 1977 a: 529, Dewey-Senger 1979" Flemming 1978: 451,MacKenzie 1970, 1972 ve ~ekil 3), bu platolar bat! Anadolu'da kuvvetle faylanarak alcalip yiikselirken tg Anadolu'da durumlarmi daha az degietirmislerdir. Bu orta kusagm dogu uzantisr ise b~ka ozelliktedir. ~engor'e gore (1980 c) Torid-Anatolid platformu doguya dogru dalarak uzanan ve olasihkla birkac ttst Mezozoyik - Alt Senozoyik ada yaymm olusturdugu ibir melanj temeliyle altlamr. Bu nedenIe Dogu Anadolu, kitalarm ~arplmasl donemlne, yani Orta Miyosen'e kadar yeryer denizlerle kaph bir alcak iilke olusturmustur, Karalann garpl~masml izleyen ddnemde bolge, sonunda yaygm volkanik lay platolari ve onlarm iizerinde yiikselen volkan konlleri yada yIglnlan He kaph bir yiiksek iUke olusturmak tizere, luzla yiikselmeye rbaslamistir. BOylece, Orta Miyosen'den once batidan doguya

    7

  • I

    -/' / /

    //

    I /

    ~ekU s: Ttirldye ve dolaymda plakalann genel gortinUmtt (Ketln 1977: 629).

    dogru egimIi olan Anadolu karasmm yiizeyi, Arap platformunun kuzeye sokulup ~arpmasmm sonucu olarak dogudan batIya iyice ~arpI1nll~; dogudaki gii~lii yiikselmeye karsihk Bati Ana.dolu al~akta kalmistrr, Bu nedenle, bugiin Anadolu'daki asimm yUzeyleri doguya dogru hizla yiikseklik kazamr (Bak. sekil 1 ve tablo 2).

    Toros DagIan ve Torid ~iI Neotetis'in. giiney kanadim kapsar ve otokton birimlerle, kuzeyden gelmia om birimlerinden olusur (~ngOr 1980 b, Monod 1980). Jeosenklinal, giineydeld Arabistan blok'u iizerine Campaniyen ya~h itilmelerle (obduction) Ust Kretase'den itibaren kapanmaya baslamis ve bu kapanma, Tiirkiye'niri bugUnkii genetektonik zeminini yaratan, Orta Miyosen kit'a-kita ~arpl~masl (collusion) ile sona ermistir, Bu kusagm giiney sinm Bitlis ofiyolitik kenet (suture) zonuyia belirlenir ve esas itibariyIe giiniimiizde depremler He karakterize edilen oldukca gen~ bir itilme (obduction) alamnm olusturdugu siirekli bir yama~ halinde gaze ~arpar. Toros Daglari k~agmm Toridler'in kuzey kanadi ~engar ve digerleri tarafmdan (1980 b) "Toroslarm kuzeyden kaynaklanan alloktonlarmm kuzey yaniindeki asimm kenan" olarak tanimlanmistir, ancakboyle bir tammm morfojenez acismda tartisilmasi gerekir. Qiinkii, Toroslann kuzey i~ kenan boyunca bir dizi ~akiintii havsasi UZ&nlI'.

    Giineydogu Anadohi p1atolan ve ken&r k1vrmlla.r~ Arabistan blok'unun kuzeye bakan pasif kita kenanm olusturur. Bu alan bugiin, iizerinde yapisal olusumlu tepelerin yeryer yiikseldigi yaygm yapisal platolar gariiniimiindedir.

    8

    Yukandakl bilir ki AlDa:dok mus (~ngor 11 Kreta8e'den bel giineye dogru olusumu, Orta siyla tamamlas

    Anadolu I Orta Miyosen masi ve bicim evresi meydaru ve ~engor 1979 Miyosen'den F. lenirse, faylan lamis ve ~~it larma dogru ( mislardir, Bu birlikte goriilii a, b). Daha so gImSlZ tektonil ketlerle volkan ana fay ~izgil~ tektonik egiliD fay ~eri n~ yada strato-vc nizmasma dog

    Anadolu l eski ~mm y tadir (~ekil1, dogu uzamsl; sonucu olarak gOIiiliir.

    Aym eglli da, aynea goz 1980 a). ~

  • : i"AN , LEVHA.I

    [

    r ~ platformunun1an batIya iyice ~tI Anadolu al~ asimm yiizeypl1 ve tablo 2).

    ly kanadIm kaperinden olusur

    daki Arabistan 'on) Ust Kreta

    a, Tiirkiye'niri yosen kit'a-kita

    giiney smm ve esas itiba

    ldukce genq bir r yamal$ halinde ~ey kanadi ~nuzeyden kaynakn" olarak tammlinda tartisilmasi abir dizi ~okiin

    llarJ.,Arabistan rur. Bu alan buiikseldigi yaygm

    Yukandaki tektonik aciklamalarm bir sonucu olarak sOylenebilir kl A)la:dolu KaraSl Mezozoyik'ten bu yana l$e~itli evrelerde olusmus (~ngor 1980 b : 606) ve Yiizeyinin kuzey bOllim1eri (Pontidler) Kretase'den ben gelisirken, daha gen~ kara seritleri kuzeyden giineye dogru evre evre ona eklenmistir, Bu paleotektonik kara olusumu, Orta Miyosen'de kuzey"Arabistan'm Anadolu'ya carpmesiyla tamamlanmis ve Ulkenin gene - tektonik gelisimi baslarmstir.

    EKtL DEG~tMtN1N GENgrEKTONlK EVRELERt VE TORKtYE'DEKt JEOMORFOLOJtK - SEDtMANroLOJIK JX)NEMLER

    Anadolu karasimn olusum (Paleotektonik) evresi sonundaki Orta Miyosen krt'a-krt'a !:arp~masl olayi, mikro tablalan faylanmain ve bicim degi~tirmesi seklinde yeni bir degi~im (Neotektonik) evresi meydana getirmistir (Ketin 1977 a, ~engor 1980 a, Dewey ve ~engor 1979 ve sekil 3) . Faylanmalarm bieimi ve karakterleri trst Miyosen'den Holosen'e dereceli bir degi~im gosterir. Genellikle soylenirse, faylanmalar cok sayida bagunsiz sistemler halinde basIamis ve eesitli bloklarm farkh hareketleri nedeniyle Miyosen sonlarma dogru dag bloklari yiikselirken,ova havzalari cukurda kalmislardrr. Bu olay, eoklukla bOlgesel karakterli bir volkanizma He birlikte gorUliir (Batum 1978, Saver 1980, Siir 1972 , Tokel 1980 a, b) . Daha sonra, Pliyosen ve Kuvaterner siiresince, bloklarm baglmslZ tektonik hareket egilimleri giderek azalmis ve tektonik hareketlerle volkanik etkinlik giderek Kuzey Dogu ve Bat! Anadolu'nun ana fay l$izgileri iizerinde toplanmaya baslamrstir. Bu genel genetektonik egilimgibi volkanizma da, Ust Miyosen-Alt Pliyosen ana fay ~eri ile bagmtIh olarak bellrmis olan Ust Miyosen'in areal yada strato-volkan tipinden Kuvaterner'in dar alanh yerel volkanizmasma dogru yine dereceli Ilginc bir degi~im olmustur,

    Anadolu karasmm genetektonik sekillenmeelnin l$e~itli evreleri, eski A~lmm yiizeyleri ve sekileri gosteren grafiklerde yansimaktadir (~ekill ve tablo 2). Bu grafik ve tablolar incelendiginde, bati dogu uzamsh ddrt Paleotektonik kU51$n Neotektonik gelisimin sonucu olarak bati, orta ve dogu olmak iizere bolilmlere aynldIgl goIiiliir.

    Aym egilimler ve alt birimler AnadoIu"ova"larunn olusumunda da, aynca gOzlenir (Erol 1969 b, Salamon Calvi 1936) , ~engOr 1980 a) . Gereekten, Orta Miyosen'deki kit'a - krt'a ~l~ma

    9

  • l

    .

    10

    SI olaymdan once tathsu golleriyle kaph genis ve azcok yuvarlak lu DaglIll bieimli depresyonlar; carpismadan sonra yani .trst Miyosen bas sekiller, c larmda, yine SIg fakat daha dar-uzun bieimli parcalara boliin konusu e: mtisttir. Bu eukurluklar trst Miyosen'in sonlarma dogru ve ozellik lecegi pe Ie orta bOliimlerinde giderek darahp derinlesmlslerdir, Miyosen'den eski 8J?m Pliyosen'e ge~i~ evresinde ise bunlar, bloklarm baglmslZ goreli ha lenebilme reketleri nedeniyle dar derin bir ozellik kazanmislardrr. Daha sonra, rafik onE Pliyosen ve Kuvate'rner siiresince ova eanaklarmm derinlesme bazr kii~i egilimi azalma gostermis ve goller canaklarm orta bOliimlerinde da yUzeyler ha dar alanlara toplanmis yada tiimiiyle kurumustur, Ornegin Anka

    tlst l ra yoresinde, Miirted ve Cubuk ovalari: Tuz gOlii ve Burdur havHik" ve zalarmda durum bdyledir. Ote yandan, Burdur havzasmda Pliyosen tadir). B

    ~anaglna oranla Kuvaterner ~anagI ekseninin farkh yonde uzan~it1i yerlmasi: canaklardakt Kuvaterner derinlesmenln heryerde Pliyosen ile, ler bugiiaym eksen iizerinde olmadigmi gdsterir (Erol 1975). Bu nedenle, lanamazlPaleotektonik birimleri ve genetektonik fay ~izgilerle Iliskilerine dogrudargore ovalarm ~e~itli ikincil tipleri olusmustur (sekil 4). geli~mi~ yiizeyleri kuramsa

    Alt leri) . Bt sen") gc denizel yontukdi Kuzey ~

    ~ekil 4: Tllrkiye'nin belli b~h fay ~izglleri (~ngor 1980 a). al~altdaj

    dolu (AJ fakat SIj

    Anadolu'nun genctektonik gelisimi sirasmda, Yiizeyinin seklllen min relil mesi de biryandan i~gii~lerin, ote yandan da iklim ve taban diizeyi lasan al~ (base level) degi~melerinin denetiminde stirmtlstiir. Bu cesitlt et yiikselcn menlerin karsihkli etkilesimi sonucu olarak, gelisim ve yersekli 0 rakomsu lusumunda, yasit tortullari (correlated sediments) ile birlikte ~e kilarak sitl! donemler belirmistir. Boylece, jeolojik veriler yamnda, yer bilir. Bu yfizii sekllleri degi~iminin incelenmesi de genctektonik evrelerin niyle, to: tammlanmasmda onemli bulgular sa.glaml.ltIr. A~a.glda genetekto ler olms nik olaylar, iklim ve taban diizeyi degi~meleriyle onlarm karsihkh sozkonUJ iliskileri: iilkenin Miyo-Pliyosen ve Kuvaternerdeki gelisiminin ev belirmen relerini aeiklamak amaciyla incelenmis bulunmaktadir. Bu

    Eneski yer~ kalmtalari (D:F sistemleri) . Yukanda aeiklan birbirinc dIgI iizere, Ost Kretase'ye ait eneski yersekillerinin Kuzey Anado- zeyinin

  • I

    .zgok yuvarlak Miyosen bas

    ,alara boliingru ve ozellik. Miyosen'den nsis gorelt har. Daha sonra, 1 derinlesme liimlerinde daOmegin Anka~ Burdur havBInda Pliyosen l yonde uzanie Pliyosen ile, I. Bu nedenle, rle iliskilerine ~il 4).

    1980 a).

    ~yinin seklllenr taban diizeyi IBu gel1itli et~e yellekli 0~e birlikte ~e

    amnda, yernik evrelerin

    genctekton karsihkh

    eli~iminin ev

    ~da .aeiklanruzey Anado

    lu Daghk kusagmda bulunmasi olasihgi akla gelebilir .Ancak bu sekiller, olusumlarmdan bugiine hep asmmakta olduklarmdan, soz konusu eneski yiizeylerin bugiine korunmus parcalarmm bulunabilecegi pek dtlstintilemez ve onun i~in de bolgede Kretase'ye ait eski asmim yiizeyleri kalmtrlarrsadece fosil (gomiilii) olarak gozlenebilmektedir. Aym nedenle bu eneski yiizeylerin sadece Paleocografik onem! vardir. Bununla birlikte soz konusu fosil yiizeylerin bazr kii~iik bOliimlerinin ortiileri asmmis ve ~ok dar alanh da olsa yiizeyler yeniden ortaya ~lkml~ (exhumed) olabilirler.

    Vst Oligosen asnnm yiizeyleri (DO sistemleri) (D harfi "DiizIUk" ve "Donem" sozcliklerini belirlemek amaciyla kullamlmaktadrr), Bu yUzeyler, fosil yada iistii a~I1In1~ olarak TUrkiye'nin ~e~itli yerlerinde goslenmistlr. Bununla birlikte, soz konusu yiizeyler bugiinkii topografyanm bir pareasi olarak kesinlikle tammlanamazlar ve kendileriyle yasit (korelan) formasyonlann heryerde dogrudan belirlenememesi nedeniyle Oligosen oncesi temel iizerinde geli~mi~ bulunan bazi ~ok yiiksek (2000 m. ve yukarisi) asmim yiizeyleri (DO sistemleri) iein onerilen Oligosen yasr ~ok zaman kuramsal (hypothetic) kalmaktadir,

    AItt ve orta Miyosen ~mun doneml (Aragoniyen) (DI Sistemleri) . Bu Alt ve Orta Miyosen (daha onceki yaymlara gore "Miyosen") gelisim evresi, kitalarm ~arpl~masl olaymdan once SICak denizel (tropikal maritim) bir iklimin etkisi altmda geli~mi~ bir yontukdiiziin (peneplenin) olustugu donemi belirler. Bu evrede, Kuzey Anadolu (Pontid) alam Slg dag arasi havzalarla aynlmis alcak daglarln olusturdugu bir kusak goriinUmiinde idi ve Orta Anadolu (Anatolid) alamnda aleak esiklerle birbirinden ayrilmis genis fakat Slg gol ~anaklan bulunuyor idi. Onun icin sozkonusu donemin reliefi, ozelligi azeok yontukdiiz (Peneplen) karakterine yaklasan alcak bir dalgah yiizey halinde idi ve bu yiizey iizerinde yeryer yiikselen adndaglar bulunuyordu. Yilzeylerin ortulerme ve onlarakomsu ~anaklara birikmis yasit (korelan) formasyonlanna bakI1arak bunlarm sicak nemli bir iklimin altmda olustugu soylenebilir, Bu ddnemdeki hafif fakat siirekli tektonik hareketler nedeniyle, tortul ~anaklarda ve asmrm yiizeylerinde bazi yavas degi~meler olmakla birlikte; asimm, bu degi~ikliklere. Ustiin geldig! i~in sozkonusu yassi reliefin genel karakterinde onemli bir degi~iklik belirmemistir.

    Bu nedenle, AU ve Orta Miyosen yash formasyonlann birbirinden ayirt edilmesi olanagi bulunan yerlerde Miyosen yiizeyinin de farkh yastaki bOlUmlerinin ayirdedilmesi olanag; bu

    11

  • fo-oL l\:)

    ......... ,.", 'v

    I

    ,) TItAKYA I +",l..~

    ,,~.t)

    " I , .., . " I

    '-'"'... ~,-_."

    AKDENiz

    s '

    "".:' l,,~~~~~~~ _\

    ({IOLLUVIOLeESi

    P(IUItWil \)

    ICAItA

    ic;

    KIJ%'l'

    -. l

    K

    t

    r"l ".

    '", , (

    \ ''''"-- .....- "

    DOIU f-'. ('.~ ANADOLU ,/ ',~, (~

    ./ "",

    ,--' Q... \ (

    ".

    TOftOS

    -' ./

    , 0-4iLAItI

    ---_ ........ _-_ ... ...- ..., " " ~'CLE :~_, .r,--'-.-') ,_.,

    GUNEY-D08U )'V' '-ANADOLU ".' _,_

    r

    -- -"

    DENiz

    ~' , ~

    \

    \ ,',~

    / " , , f

    /' / ':, "ALATYA~""--\" " " ". '....,1'_" I. EL81STAN ,

    ,/ .:. ) -&) .:

    " .:" I OV-' ,f ~ ',/ _/ ADIYAMAN ,.,~t-:' /" ,.-.- ~

    :"~ ,'-",' i ADANA,..:' ,~" '_ \...._ .....

    ,,~ " (.'-"'._ . ...",. .-. , \.

    ')

    /~j-'

    ", ".~)' ~. ' ,

    ANADOLU

    ~ki1 5: Som editen yer adlan. Slyab ~lzgller ekil l'deki proflllerin yerlnl gosterlr

    p..r,zp..,< ..... ~'< = tj~~

  • I

    ~ S crJ :0 bG

    i

    j ~

    e i ~

    ~ flit

    ~, j

    J ~

    g 1 t ~

    r::l

    ~ =a ~ aQ

    :fa

    r

    I

    lunabilir. Boylece, miimkiin oldugunda iizerinde geli~tigi ya~utJ. Miyosen formasyonuna gore D I a .(Alt Miyosen) ve D I b (Orta Miyosen) simgeleriyle yiizeyin farkh yqtaki alt birimleri ayirtlanabilir. Ancak, Miyosen formasyoolarmm katlan arasmda aymm yapilamadig; durumlarda biitiin ~t-Orta Miyosen yiizeylerinin sadece D I simgesiyle belirlenmesi uygun olur. Bu durum, yiizeyin Miyosen'in erken donemlerinde olusmaya bqladIgl ve SOD ~eklini donemin sonlannda (Aragoniyende) kazandIgl anlamma gelir.

    Vst Miyosen dOnemi (Vailesiyen, Turoliyen) (D II Sistemleri). KItalar arasmdaki ~arp1maYI izleyen bu ilk donemde, yani Ust Miyosen'de (eski yaymlara gore Alt Pliyosende) volkanizmayla e~lesen ilk biiyiik onemli faylanmalar olmus ; iilke tiimiiyle kii~iik bloklara boliinmii~: Anatolid ku~agmdaki Alt-Orta Miyosen gO! ~anaklari daralmis ve Pontid Ku~agmdaki Dagaraei havzalar derinlesmeye b~tIr. Yakla~Ik olarak aym zamanda, yeni su yiizeyine yiikselmekte olan Torid K~daki dagaras; havzalar da belirmeye baslamistir, Fakat, iilkede giderek artan faylanma egilimi nedeniyIe, donemin sonlarma dogru, goreli relief farklan da giderek artmis: volkanizma ~iddetle~ ve bolgesel (Areal) bir ozellik kazanrmstir. Bunun sonucu olarak artan karasalhk nedeniyle tath su goller! tuzlu ve aCI sulu birikintiler haline donii~mii~ ve Akdeniz'deki Messiniyen krizi evresini simgeleyen evaporit iqokelleri olusmustur.

    Yukanda aciklanan kusaklar altmda, Alt ve Orta Miyosen'in yaygm yassr tropikal reliefinden ~ok farkh bir manzara olusmus: ve 'Ost Miyosen'in kurak ve yan kurak iklimleri etkisinde yaygm pediment yiizeyleri ve onlarm yqlt (korelan) formasyonlan meydana gelmistir. Boylece, bu klimatik ~evre kosullari etkisinde ve oaglmslZ yiikselen dag bloklan arasmda yine birbirinden bagunslZ tortulanma ~anak1an belirmlstir. Bu ~anaklann yasit (korelan) tortullari iizerinde geli~mi~ tortul birikinti diizliikleri, 0 ~anakla:r ~evresindeki gene dagtann eteklerine dogru egimli asnum etek diizleri (pedimentler) bieiminde genislemislerdir. Bu nedenle Anadoluda'ki daha gene ve yerel yayilimdakilere oranla, ~ok daha karakteristik olan pediment yiizeyleri bu Ost Miyosen doneminln sonlarma dogru olusmustur,

    Pllyosen donemi (Rusciniyen) (D ill Sistemleri). Pliyosen'e (eski yaymlara gore "'Ost" Pliyosen'e) ge~i~, giderek yerel (central) ozellik kazanan volkanik etkinligin eslik ettigi ve dag bloklarmm biraz daha yiikselip, ova ~anak1anmn biraz daha derinlesmesine neden olan, yeni ve etkin tektonik hareketlerle belirlenir. trlkenin do

    13

  • 14

    gusunda yerkabugunun sikisip kalmlasmasr, batida genisleyip ineelmesi ~$engor 1980 a) olaymm sonueu olarak Kuzey ve Dogu Anadolu fay zonlari boyunea dar ve derin hendekler olusmus: Dogu Anadolu bir hayli ytikselmis ve iilkenin batismda genis ~okiintii ~ukurIan gelismistir, Farkh yapisal ozellikleri nedeniyle, Bati Anadolu'nun ~okiintii ~ukurlarl He, ornegin Anatolid ve Pontid kusagmdaki oteki fayh depresyonlar farkhdir. Gercekten, Anatolidlerin kristalin ku;:;agl batismda plakanm Ege denizi kesimindeki alcalma olayi Anadolu'ya dogru graben dizileri halinde sokuldugu halde; plakanm i~ Anadolu kesimi goreli olarak daha yiiksAkte kalmis ve daha az bi~im degietirmistir. ote yandan.. Marmara Denizinin alcalmasi, Pontid siralarmda genel bir alcalma ve boyuna (longitidunal) dagarasi havzalarinm goreli olarak biraz daha ~ukurla~masl olaymm bir sonueu olarak ortaya ~lkml~tIr. Tektonik modeller arasmdaki bu farkhhk, daha SOlITa, yani Kuvaterner'de Ege ve Marmara Denizlerinin kiyi tipleri arasmdaki onemli farkhhgm nedeni olmustur. Gercekten, bugiin, Ege Denizi kiyilari graben yapilarmi ay ~izgilerine uyumlu olarak enine yada ~praz keserken, Marmara Denizi , b61gesinde kiyilar boyuna yapisal havzalarm kenarlarma azcok paralel bir uzarus gosterirler. Burada klyI ~izgileri, yapisal ~izgileri sadeee bazi su altmda kalmia erozyon cukurlan (Bogazlar) yada ikinei dereeedeki bazi yerel faylar boyunea ~apraz keser.

    Yenilenen tektonik hareketlerin ve belirgin blcimde serin ve daha nemli iklimlerin sonueu olarak, yeniden derinlesmis Pliyosen havzalari ve 0 havzalara acilan genis vadi oluklari i~inde ufak taneli kirmizimsi - kahverenkli akarsu ve akarsu - g61 tortullari birikmeye baslamistir, Bu donemin sonlarma dogru, Pliyosen havzalarim dolduran formasyonlar iizerinde, ova tabam gdrfiniimiinde oldukca genis aliivyal dolgu diizliikleri gelismistir. Donemin sonlarmda ise onceleri bagrmsia kapah canaklarr dolduran bu aliivyal diizliikler, hir dizi akarsu kapmasi He birbirine baglanmis ve iilkenin bugiinkii akarsu a~nm ana ~izgileri belirmistir.

    Enalt Pleyistosen ddnemi (Villaniyen, Pre-pliivyal Pleyistosen) (D IV Sistemleri). Ust Pliyosen akarsu diizliikleri (D ill Sistemleri) ve onlarla yasit (Korelan) tortullanndaki bicim bozulmalarmdan anlasildigma gore Pliyosen sonlarmda, yani Enalt Pleyistosen donemi baslarmda meydana gelen genetektonik hareketlerin, simd! artik daha yerel bir karakter kazanmis ve belirli ana fay ~izgileri boyunda yogunlasnustrr. Bu tektonik hareketlerin sonueu olarak beliren bazi yerel taban diizeyi (base level) degi~meleri ve yine hafif ve degi~n iklimin etkisi altmda akarsular aliivyal 'Ost Pliyosen

    ovalan icmde tir (Erol 100 tortullan 018.1 kirmizi kahVE de yiiksek sel leleri olusmus II katman dizi iklim kosullas gelisimin som bazi biiyiik ~2 rikmis olmala kenar kesimle 1ar. 80z konu gosteren pedi Yazar'a gore: ge~i~ ozelligi lanabilir.

    Tablo I:

    Alt PleYis~ 81 a 81 b

    Orta Pleyistc 82

    Canakkale 83 S4 85

    Orta Holosen 86 7

    8 seld

    D IV yii bir baska ko: D IV yi.izeyl riiliir. Bun1a:J sokulduklan

  • ~

    Biiyiikkrr akarsu ~akl1larl Biiyiikkir akarsu ~akl1larl

    l~leyip ineelDogu Ana

    ; Dogu Ana:iintii ~ukurAnadolu'nun mdakl oteki tristalin kul olayi Anaplakamn i~ daha az bi

    almasi, Ponmal) dagaasi olaymm ~ arasmdaki larmara Deni olmustur, ay ~izgile

    nara Denizi la az~ok pasal ~izgileri aalar) yada ere

    serin ve daliyosen hav!ufak taneli ~ birikmeye ~alanm dol~e oldukea ~annda ise I diizliikler, ~n bugiinktl r I I

    rleyistosen) Sistemleri)

    alarmdan osen doneimdi artik gileri bo

    olarak beyine hafif

    Pliyosen

    ovalari i~inde genis tabanh yeni vadi sistemleri kazmaya baslamistir (Erol 1966, 1973). Bu yeni asimm- doneminin yasit (korelan) tortullari olarak iizerlerinde tipik koyu kirrmzi topraklar bulunan kirmizi kahve renkli akarsu tortullari ve bazr dag vadileri icinde yiiksek sekiler halinde goze ~arpau. gri renkli konglomera kiltleleri olusmustur. Bu birbirileriyle aratabakah durumdaki iki fark11 katman dizisi, ardarda tekrarlanan serin nemli ve steak yankurak iklim kosullarmm bir sonueu olarak yorumlanabilir. A~lklanan bu gelisimin sonueu olarak da, D III ve D IV donemlerine ait tortullarm bazi biiyiik ~anaklarln orta bOliimlerinde uyumlu olarak iistiiste birikmis olmalarma karsihk, bu iki doneme ait yiizeyler ~anaklann kenar kesimlerinde yarilmis olarak ve farkh yiiksekliklerde bulunurlar. Soz konusu ~anaklann kenar kesimlerinde simrli bir gelisim gosteren pediment benzeri etek diizleri, yada "glasi" ler bulunur. Yazar'a gore, D IV donemi, Pliyosen ve Pleyistosen arasmdaki ge~i~ ozelligi nedeniyle, "pre-pliivyal" Pleyistosen olarak da tammlanabilir.

    Tablo I: Qanakkale yoresi sekileri

    Alt Pleyistosen SI a 110 - 100 m SI b 80 70 m

    Orta Pleyistosen 82 60.. 50 m Narababa akarsu ~akl1larl

    Qanakkale Bogaai Formasyonu. Denizel Tireniyen fosilli. S3 35 m .denizel sekisi. Saral Tepe iiyesi iizerinde. S4 15 m denizel sekisi. Pilav Tepe Iiyes! iizerinde S5 7 m denizel sekisi. Kaplan Tepe iiyesi iizerinde.

    Orta Holosen 862m Versileyen Transgresyonuna ait denizel depolar.

    7 0 m BugUnkii kiyi

    S seki demektir.

    D IV yiizeylerinin farkh tipleri burada aciklanmasi ilginq olan bir baska konudur. Gereekten, iilkenin kuzeybati ve i~ kesimlerinde D IV yiizeyleri genis ve tekne bieimli vadi tabanlari halinde goriilfu". Bunlar daglarm i~ine dogru gereek akarsu sekileri halinde sokulduklari halde; Giineydogu Anadolu'da, ornegin Adlyaman do

    15

  • I

    16

    ~ laylarmda, koyu kImuz1 renkli topraklarla ortiilii yaygm asimmbirikim. yiizeyleri halindedirler. Yazar'a gore, sistemde giineydo ~ gudan kuzeybatlya ve alqak yerlerden yiikseklere dogru goriilen bu tip degi~imi, degi~im morfojenetik ortam kosullarmm bir sonu lUiyOl'll8 eudur. Yiizey, gilneydogunun al~ak ve steak kesimlerinde enalt PIe ~tir.l

    lakJI, JIiyistosende egemen subtropikal ils. tropikal ortamlarm karakterislomlar,tigi olan duzlesme yiizeyi ozelligi kazanmasma karsin; yine ozaman

    lar degisken subtropikal / ihman iklimlerinin etkisinde olan platolarda oluk bi~imli vadilerin genis tabanlan halinde geli~mi~, daghk alanlara dogru ise sertlesen relief, artan yiikseklik ve enlem etkisi altmda belirmis serin ihman ortamlardan gereek akarsu sekileri ozelligini almistir,

    Alt ili list Pleyistosen donemi (Pliivyal Pleyistosen, sekiler) (81 ils. 86 seki 8istemleri). Enalt Pleyistosenden AU Pleyistosene ge~i~ yine, ozellikle fay ~izgileri boyunea yogunI~mI~, tektonik kareketlerle belirlenir. Ornegin, D IV (Villaniyen) yiizeylerinin buglinkii yiiksekliklerine gore kuzeybatl Tiirkiye'de Biga Yarimadaar gtmeydogusundaki fay ~i boyunca ibn evredeki dikey hareketler enaz 100 m. olmustur, Bazi baska yerlerde de fay ~izgileri boyunea gerilim yonlerinde degislklikler olmustur (Dumont ve dig. 1980, Haneoek-Barka 1980). Aneak, bu yerel tektonik olaylann etkisine oranla, iklim degiikliklerinin ve deniz diizeyi de~melerinin Pleyistosenin denizel, pluviyal ve akarsu sekilerinin olusumu iizerindeki etkisi daha ~ok olmustur,

    Denizel sekilerIe bagIantI1l Aka.rsu sekileri tip bir lokalite olus z etturan Canakkale yoresinde oldukca iyi Incelenmistir (Erol 1981 a). ~(/) .~~Bu yoredeki akarsu ve deniz sekilerinin dizilis! tablo 1 de gos CD';:)..J

    terilmis bulunmaktadir. Bazi yerel farkhhklara ragmen sekilerin IU

    bu gorelt sistemi iilkenin baska yerlerine ait bireok stratigrafik dizisinde de gozlenebillr (tablo 2). Canakkale'de yash Tireniyen sekilerinde gozlenen bazi yerel yiikselmeler Uat Pleyistosende de bazi yerel tektonik hareketlerin varhgim ortaya koymaktadIr. Aynea, deniz ve akarsu seki dizilerinin korelasyonu denemeleri Asi Nehri (Erol 1963) ve Kizilrrmak (Akkan 1970) boyunea yapilmistrr. Aneak, tektonik etkiler nedeniyle, denizel diizeylere gore belirlenebilmis sekilerin i~erilere dogru aneak birkaq on kilometre izlenmesi miimkiin olabilmls-ve ana fay ~izgilerinin otesinde seki say! ve yiikseklikleri degi~mi~tir; hatta Kizihrmak boyunda bu degi~me her ana fay ~izgisi gerisinde tekrarlanmistir. Bu durum da Anadolu'daki genetektonfk hareketlerin a~lk bir baska jeomorfolojik kamtidir.

  • ;

    22,5 . 15, 0 11,5 5, 0 1,11 09 0 1 o MllYON n,

    OLIGOSEN MIYOSEN p LiYOSEN PlE IS TQSE

    liST AlT ORTA l UST AlT UST ENAlT AlT IORTA I liS T ~HATTIAN AQUITAN .BUROIG lANG ISERRAV. IrORTO.MESSINIAr-!ZANK.TABI.PIAZ KAL.EM IL. sicu, Mil TI MO NI TET is

    111 :u p

    _, ~ Joo '

    !~: ~ :u

    111 0 :u 0 ~ ~

    '" :I

    .. 3

    '" ..

    N -

    III '"

    : ~ ;; 3

    II) ...

    ..

    ~:~I II) II) ... .. ... N 00 '"

    (I) ... .. o

    ..

    :j ~ ~ 0 ..N :;0 N 300

    ..... ;0 300 -

    (I) N

    ~ :u PLUVIA L

    ;j ~ 0

    '" .... ;Ui0 ",0 -i ~

    0 i5 '" .. NO 0 0 0'"

    '!2 (I) 1< I ~ ~ I~ 1= CAKll, Kil VB. g

    I:':g

    FM. PISIDIAN

    PONTUS FM.

    PONTU S F M.

    P1SIDIAN FM

    BURDUR 1 g AKARSU I ~ ~~!!' ~ I~ :ol;1I)1::,' FM. 1-:: TORT 1=0 zlo ~~I ..

    GOlSEl I g~g '" ~ Io -,'" AKIN I:;: EGRlBAYAl ~ ~ ~

    FM - 10 GOlSa!. a ,I

    1;;III

    \0

    DODURGA FM.

    ::::=t KUM KOY SIRiM i ~ e OYUK l U SiRiMi

    0\ I - ElS is TAN FM .~

    UST I

  • . . ~ , l

    iii

    N

    '" '"

    UlUlUl.'" ..

    iI:iI: 00 iii ...

    (J) ...

    (J) Ul.. . .... N 00 ..

    .. a

    Ul... '" a

    ... 0'"

    Ul N

    Ul N ... '"

    VOLCANIT l ER

    GOl TORTUllARI

    ..

    :! :;:: ~ 0 (; ~ .'" :::0 N :I00

    '" ~-.. .... (;0 :I00 0 00

    ;j :;:: 0

    '" ...... .Ui0 ",0 ;j :;::

  • I I

    'OIkenin iC bollimlerindeki PUi\liyal QanakJarda, pluviyal gO! sekilerinin SayISI ve yiikseklikleri; ~anagm tektonik karakterine bagh olarak ~e~itlidir (Erol1978). Ornegin, Tuz Galli veBurdur pluviyal eanaklarmda: biryandan Pleyistosendeki periyodik pluviyal sahmmlar, ote yandan ~anaklann orta kesimlerindeki siirekli siibsidansm etkisi altmda pluviyal goller ~evresinde ~ok sayida seki basamagi olusmustur, Buna karsihk Konya ~anagmda sadece Wiirm pluviyaline ait sekiler gozlenebilir; orada daha eski kiyi izlerinin, tabam siirekli gokInekte olan ~anagm tortullari altmda gomiilli kalmia oldugu anlasilmaktadir. Van golii pluviyal ~anagmda ise, Orta ve "Ost Pleyistosen yash sekiler goliin biitiin ~evresinde gozlenebildigi halde; daha yaslilar yine tabandaki siibsidans nedeniyle bugiin sularm altmda kalmislardrr (Degens-Kurtman 1978, Erol 1979.. Schweizer 1975) . Van golii ~na~ giineyindeki daglarda bulunan morenlerle gO! sekileri arasmda olasih bir karsilastirma da yapilmis ve Riss ve Wiirm buzul ~aglanna ait iliskiler iizerinde durulmustur (Klear 1962), Schweizer 1975). -

    Vadiler ve ova ~kIarmdald sekiler yukaridan R!}a~ya dogru genel olarak Pleyistosenin dort ana pluviyal-inter pluviyal evresine uyar ve kuramsal olarak bu dizili!} Pleyistosenin genel iklim salimmlarma uygun dii!}erler.Ancak, sistemli YR!} saptamalari heniiz yapilamadigi i~in bu evrelerin gereek yaslarmdan sOz etmek i~in zaman biraz erkendir.

    Yazar'm gozlemlerine gore (Erol 1969 b) tg Anadolu pluviyal gO! ve akarsu sekilerinin ~akIllan, bir pluviyal donemin baslangie evrelerinde, yani gok soguk ve kuru pieniglasyal evrelerden onceki evrede birikmistir. Bu ~akIi birikiminden sonra, pleniglasyal evrede solufluksiyonlar ve koluviyal toprak olusumunu izleyerek pluviyal donemin son evrelerinde donem baslarma ait calcl depolan iizerinde toprak olusumu baslamrs ve topraklasma bir sonraki pluviyalin ilk evrelerine kadar surmilstilr. Bu bir onceki donem depolarmm yanlarak seki haline dontismesi olayi her pluviyal donemln baslangicmda, hizla artan yagl!}Iar nedeniyle hacimleri artan akarsular tarafrndan ve kisa bir siirede gerceklestirilmis olmahdrr, t~ bolge akarsulanna karsm, kiyilardaki denizel sekilerde seki depo- : Ian en kahn durumlarma interglasyal transgresyonlarm en yiiksek seviyesine eri~tigi evrede erismis ve bu depolar bir sonraki buzul gaglmn regresyonu sirasmda deniz yiizeyinin en derin durumuna erismesi evresinde yarilmistir.

    Bu gozlemlere gore seki depolannm en kahn durumlarmi i~ bOIgelerde bir pluviyal doneminbaslangtc evresinde yani pieniglasyal

    17

  • 18

    evre oncesinde kazanmakta; ona karsm kiyive delta alanlarmda bu nemlijkwdolgu evresi, akarsularm yiikselen taban diizeyinin etkisi altinda ketlerin ' kalmasr nedeniyle, bir sonraki interglasyalin ortalarma kaymakta de yansltdir.

    Holosen sekileri (8 6 Sistemleri), pluviyal ve fliiviyal ~anakDEGlNtLJlardaki en al~ak ve en gene sekilerdir. Bu sekiler gen~ aliiviyonlar

    ve orta - 'Ost Holosen kumsal depolariyla korelandir. Giineyde Asi Akkan, m,Nehri deltasmda + 2.5, + 1.4, + 0.5 metrelere yiikselmis bazi

    jeOlldeniz eritme ~entikleri gozlenmi~ (Brol 1963) olup, Holosen'deki Ardos,ll, basi yiikselmeleri belirler ; ve Tiirkiye lnyIlanmn baska kesimlerin rat) de de yerel yiikselmeleri gosteren gozlemler yapilmistrr (Bener Batum,l., 1974, IErin~ 1973, Flemming 1978). Fakat yazara gore Anadolu In BOll

    Becker, PI yilarmda .+ 2 Ila -1 metreler arasmda goalenen kiyi izleri daha ~ok SUd

    deniz diizeyi sahmmlarmi belirtmekte olup; yerel tektonik, ostatik Bell deniz diizeyi degismeleri ve deltaik siibsidans olaylamnn birlikte Becker, P olusturdugu bir sonuetur (Erol 1979 a, 1981 c). h1Ic

    Jun Gee

    Benda, L.SONU9 jilnJ Co!

    Tiirkiye'nin yukarida aeiklanan genel morfotektonik tarihcesi Benda, L. ve 8JjlDIm yiizeyleri He sekilerin tipleri goz oniineabndIgmda, bu tip eas ler ile degi~en morfojenetik ortam kosullari arasmda belirgin bir tloJ

    iliki bulundugu sonueu ~1kanlabilir (Dewey 1976), Dewey - ~engor 8ta AtJ

    1976, 1979, Ardos 1979, Erin~ 1973, 1977, Ketin 1966, 1977, Ozel~i Bener, :M 1975, 1978, ~engor 1979 a, b, 1980 a, b, c). Alt-Orta Miyosen yon rat tukdiizii ([0\ I sistemleri) as aktif bir kara parcasi iizerinde nemli Bilgin, T sicak bir iklimin etkisi altmda gelismistir (Programm of the Iqua Prl

    BrinkmaINeotectonic Comm. 1979). 'Ost Miyosende dag eteklerinde geli~mi~ Brinkmal

    bulunan egimli pediment yiizeyleri (D II sistemleri) kurak ili geesubtropikal bir iklimin etkisini yansitir, ve tektonik bakimdan aktif Ge bir temel iizerinde olusmuslardir (Erol 1963, 1969 b, 1973, 1979). Degens, ] Pliyosenin yailb, ihman ili sicak iklimi etkisi, tektonikle derin J4'l

    Dewey, Jlesmis ~anaklar icinde genis akarsu diizliiklerinin (D ITI sistemleri), 88;

    ~\.\\\ \)~'" t~\)u\.\.n\\\\\\)\\\~\\\U\\\~\\%d~\\ ~\\\\\\~t\1! (~!~\ 1~1 a, Bll.. Dewey, ; gin 1980). ED. alt Pleyistosenin serin-yamh evrelerle aralanmis sicak eel ~e u~ok ~agl~ll i\dimleri, ~\u~e\m\~ \~ bo\ge })latolannda. geni~ ve A:

    Dewey,azderin vadilerinde yiikseklige ve enleme bagh olarak meydana gel'11;

    mi~ olan tip degi~ikligi bir baska morfojenetik sonuetur (EroI1979, I. Riedl 1979). 'Olkenin i~lerindeki pluviyal ~anaklar ~evresindeki gol ;oumon~ sekl basamaklari: akarsu vadileri i~leri ve klyl boylanndaki sekiler; k alt ili list Pleyistosenle Holosenin donemli degi~ken SOgukjSICak ve 'J

  • Akkan, E., 1970, Bafra Bumu Delice kavg$ arasmda Klzlhrmak vadisinin jeomorfolojisi. A.'O'. Dil ve Tarih-C$. Fak. Yay. No. 191. 158 s, Ankara.

    Ardos, M., 1979, TUrk1ye jeomorfolojisinde neotektonik. 1.'0'. Yay. No. 2641. Cotrafya Enst. Yay. No. 113. 228 s, lstanbul.

    Batum, 1., 1978, TUrkiye'de Tersiyer volkanlzmasr ve Levba hareketlerl, TUJJB BUlteni 9: 34-39. Ankara.

    Becker, Platen, J.D., 1970, Lithostratigraphische Untersuchungen Im Kanozoikum Sl1dwest-Anatoliens TUrkei). Kanozoikum und Braunkohlen der TUrkei 3. Beihefte zum Geol. Jahr b. 97. 244 s, Hannover.

    Becker, Platen J.D., Benda, L. ve Steffens P., 1977. Litho und Biostratigraphische Deutung radiometrischer Alters-Bestimmungen aus dem JungtertUir der TUrkei (Kanozoikum und Braunkohlen der TUrkei 18). Geot Jahrb. B 25: 139 - 167. Hannover.

    Benda, L. ve Sickenberg 0., 1975, Beitrage zur kltmatlschen Entwicklung des jiingeren Kanozoikum Im ostlichen Mittelmeergebiet. Proc. of the VIth Comm. on Medit. Neog. Str. 1: 379-384. Bratislava.

    Benda, L. ve Meulenkamp J.E., 1979, Biostratigraphic correlations in the eastern Mediterranean Neogene. S. Calibration of sporomorph associations, marine microfossil and mammal zones, marine and continental stages and radiometric scale. VIIth Intem. Congr. on Medit. Neogene, Athens 1979 Ann. Geol. Pays Hell. Tome hors serle. 61-70. Athens.

    Bener, M., 1974, Antalya-Gazipaga klY1 kesiminde yalltagl olusumu, 1.'0'. Cotrafya Enst. Yay. No 75. 95 s. lstanbul.

    Bilgin, T., 1980, Orta Sakarya platolarmda yapl, satlhlar ve drenaj. TBTAK Proje. TBAG 275. 303 s, lstanbul. (Yaymlanmam1gbr).

    Brinkmann, R., 1976, Geology of Turkey. 158 s, F. Enke Verlag. Stuttgart. Brinkmann, R., 1981, Geoscience bibliography of Turkey 1825-1975. Foreign

    geoscience Itterature on Turkey. Part I of BRlNKMANN R-EROL. O. Geoscience bibliography of TOB1TAK. No 486-32. 492 p. Ankara.

    Degens, Et. ve Kurtman, F., 1978, (Ed.) The Geology of Lake VaVn Publ. of MTA No. 169 Ankara.

    Dewey, J.F., 1976 a, Seismicity of Northern Anatolla. Bull. Seiam. Soc. Amer. 66. 3: 843-868.

    Dewey, J.F. ve ~engijr, A.M.C., 1976 c, Diffuse boundary with graben complexes between the Aegean and Anatolian Plates. EOS transa.c. Amer. Geop. Union 57: 1003.

    Dewey, J.F. ve ~engijr A.M.C., 1979. Aegean and surrounding regions, complex Blulti-plate and continuum tectonics in a convergent zone. G.S.A. Bull. I. 90: 84-92

    pumont J.F. ve dit. 1980, TUrkiye'nin gUneybatIsmda 'O'st Miyosenden gUnUmtlZe kadar gorUlen tektonik basm~ ve ~ekimler. 34. TUr. Jeoloji BiUmsel ve Tek. Kurult. Ozetler: 26. Ankara.

    DEGtNtLEN BELGELEB

    nemlijkurak iklimlerinin sonucu oldugu kadar, neotektonik hareketlerin ve kiyi yakmlarmda deniz diizeyi degi~melerininetkilerini de yansitirlar. '

    ~ alanlannda bu ~ etkisi altinda rma kaymakta

    fliiviyal ~anaken~ aliiviyonlar ~. Giineyde Asi yiikselm~ bazi p, Holosen'deki ~ka kesimlerinI !J1~tIr (Bener ~re Anadolu kiizleri daha ~ok Iktonik, ostatik lanmn birlikte

    ~onik tarihces! gmda, bu tip

    belirgin bir wey - ~engor , 1977, Ozel~i Miyosen yon

    rinde nemliof the Iqua

    inde geli~mi~ i) kurak ili

    dan aktif 1973, 1979).

    tonikle derinsistemleri) ,

    11981 a, snalanmis sicak nda genis ve meydana gelr (Erol 1979,

    sindeki gol daki sekiler; gukjSICak ve

  • 20

    ' 0"f ' : '. '.

    ErI.n/i, S.,l~73, Tiirkiyenin ekil~enmesindeneotektontgtnm rolti ve jeom()rfoloji .Jeodinamlk iliIdleri. Jeom. Drg, 5: 11-26. Ankara Gilldah, N.,

    Erin~" S., 1974.1976 (1977) Geomophological evidence .of neotectonics in Turkey. hen 1 Review 15: 37-42. Istanbul. des

    Erol, 0., 1963 a Zilr Frage der Rumpfflaechen in Anatolier unter besonderer Wiesl

    Berlickslchtigung des Gebletes um Ankara, Mitt. der Oeogr, Gesell. in Hancock; P the l'MUnchen. 48: 173191 MUnchen.

    Erol, 0., 1963 b, Nehri deltasmm jeomorfolojisi dordUncil zaman denlz-akarsu 349.

    sekllert, Oil ve Tarih.Cog-r. Fak. Yay. No. 148, 89 s, Ankara. Ketin, r, 1 Erol, 0., 1966. Ankara kuzeybatIsmda n/iba.!j-Akdog-an koylert yakmmda bu. .Anlai

    lunan memeli hayvan fos1l1erl.nin bolge morfolojisi bakImmdan oneml. Ketin, t .,ll Ketln,t,19Cog-r. Ara.t. Derg, 1: 109120. Ankara.

    'Erol, 0 ., 1969 a, Anadolu kIyI1annm Holosendeki deg-tmeleri hakkInda gozlem Ketin, r, 1 ler, Cog-r. Alat. Derg, 2: 89.102. Ankara. MTA

    E..rol, 0., 1969 b, Tuz gaUl havzasimn jeoloji ve jeomorfolojis1. Oenetektonik Klear, W hareketler, pluvial gol ekilleri ve potas-tuz tegekkiil artlan yonUnden den blr aratuma. TBTAK rapor. TBAG 26. 334 s, Ankara. (YaymlanmamltIr). Held

    'Erol, 0., 1973, Ankara ehri !

  • "

    e jeomorfoloji .

    mlcs in Turkey.

    nter besonderer eogr, Gesell. in

    1 deniz-akarsu kara,

    yakimnda bumundan onemt,

    .kkmda gozlem-

    GenQtektonlk rtlan yonllnden mlanmanustrr) . nleri, 1 :100.000. !. Yay. No 16.

    l1J. Yerb. Kongr.

    n ~lzgisi det!1975. MFBBAO

    al and Southern st. od Near and

    iernleri, bu dij~ gijre beltrlen

    ~ ~evresindekl

    ~rglsi 9: 1-40.

    Erol O. (Ed,) M.T.A. Rapor.

    ger Atlas des 1 1982 de ba~

    ns in Turkey.

    ltrat lXSlgeslnde

    A$ FIrat

    Elsevier Sc.

    i ctonic8 . in the

    consumption. : 405.458. ~

    I

    GUldah, N., 1979 Geomorphologie der TUrkei. Erliiuterungen zur geomorphologtsc, hen 1Jbersichtskarte der TUrkel. 1 :2.000.000. Beihefte zum TUbinger Atlas des Vorderen Orients. Reihe A (Naturwissenschaften) Nr 4. 265 8. Wiesbaden.

    Hancock, P.L. ve Barka ,A., 1980, Sigtlificance of neotectonic mesofractures in the North Anatollan Zone. 26eC

  • 22

    r -

    SUr, 0., 1972, TUrkiye'nin, 8zellikle !~ Anadolunungen~ volkanik alanlannm

    ~eomorfolojisi. A.n. nu ve Tanh-ColT. Fak. Yay. No 223. 119 a, Ankara. Ieomor; 1{uzey Anadolu Fay! ve deprem ku$ simpozyumu. 29-31 :Mart 1972 Ankara.

    Teblitler. Ankara. Tauer, G. 1978 Gellbolu YanmadaBl Neojen stratfgrafisl. TOr. Jeol, Kur. 32. BU.

    ve Tekn. Kurult. Bildin6zetleri: 29-30. Ankara; eeng6r, A.M.C., 1979, The North Anatolian transform. fault :its age, offset and

    tectonic significance. Journ. of the Geol. Soc. of London. 136: 269-282. ~eng6r, A.M.C., ve Kidd, Wsf., 1979 d, PostcoUisional tectonics of the Turkish

    Iranian plateau and a comparison with Tibet. Tectonophysics 55: 361-376. eng6r, A.M.C., 1980 a, TUrkiyenin neotektonitinin esaslan. Principles of the E1

    neotectonism of Turkey. TJK Yay. 40 s, Ankara. ljeng6r, Amc, Yllmaz Y. ve Ketin, I., 1980 b, Remnants of a pre-Late Jurassic

    ocean in northern Turkey: Fragments of Permian-Triassic Paleo-Tethys? Geol, Soc. of Amer. Bull. I. 91: 599-609.

    eeng6r, Amc., 1980 c, Mesozoic-Calnozoic tectonic evolution of Anatolia and surrounding regions. 26e Congr. Geol. Int. Resumes: 1397. Paris.

    Tokel, S. 1980 a, tz ve birincU element aY!rtman diyagramlanyla Anadoluda Neojen volkantzmasrmn tektonik yerleiminin incelenmesi. TBT BK7 MFBBAG YBS Oz: 45. Ankara.

    Tokel, S., 1980 b, Geochemistry of the Neogene volcanism of the E'astern Anatolia. 34th Congr. of the Geol. Soc. of Turkey. Abstracts: 33. Ankara. (In Turkish).

    oz Ere

    baslann kesinti) donemd sini bii~ daha et mu~lar(

    larmm nemlen larda g

    Gli ted and vations as com

    (1) Yllil (2) Om