İstanbullularin zİhnİndekİ İstanbul İstanbul'un

Click here to load reader

Post on 23-Oct-2021

6 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

ÖZET
Lynch snr, semt, yol, kesime noktas ve yer belirten simge gibi ele­ mentleri bireylerin yaad ehrin imajm oluturmadan kullandn ileri sür­ mütür. Bu kültürleraras aratrma Lynch'n hipotezini daha önce yaplan çal­ malardan farkl bir kültür ortamnda, stanbul ehrinde test etmitir.
stanbullu deneklerin çizdikleri kognitif haritalarn analizinde ehir stan­ bul Boaz ve Marmara denizi ile snrlandrdm olarak alglanm, kara kesimi ise snrsz olarak imaj edilmitir. stanbul, Beyazt ve Taksim merkezleri etra­ fnda younlam iki alt ehircik olarak görülür, ehrin dier yöreleri ise belir­ sizlik içindedir. Gecekondulular, ehirlilerden ehir imajlarnda özellikle kogni­ tif tarzlar olarak farkllk göstermilerdir. Gecekondulular krsal kültürlerindeki "adres tarif etme*' yöntemlerindeki kognitif tarzlarn haritalarna yanstmlar­ dr.
Deneklerin çeitli sosyal özellikleri (eitim, sk seyahat etme gibi) ehri imaj etmelerinde etkin deikenlerdir.
Veriler Lynch'in hipotezini dorulamakla beraber sonuçlar çevre imaj prosesinin a) Çevreyi oluturan elementlerin Özellikleri, b) Alglayan bireyin özellikleri, c) Bireyin kognitif tarz gibi demetlerin karlkl etkileimi sonucu ortaya çktn tartmtr. Ayrca sonuçlarn Moscovici'nin sosyal temsiller te­ orisi bakmndan anlamll da tartlmtr.
6
GR : Gerçek stanbul'dan baka bir stanbul var mdr?: Istanbul'lularm zihnindeki kognitif haritalarn incelenmesi
Fert, fizik dünyasn oluturan ehir ile her gün etkileim içinde problem çözer, kararlar verir ve baaryla hedefine doru davranlarda bulunur. Örnein ehirli, kalabalk ehir merkezinde yapaca ileri planlar, plamna göre davra­ nta bulunduu srada bir maazaya uramaya karar verir, daha sonra da gide­ cei adrese daha kestirme ve estetik görünümü olan bir yoldan gider. Bu ksa hikâye de görüldüü gibi ehirli, çevresi ile ilgili plan yapar, karar verir, mekânlarla ilgili tutumlara sahiptir ve deerlendirmeler yapar. Fert, fizik çevresi içerisinde davranta bulunurken çevresi ile ilgili topografik bilgilere veya kog­ nitif imajlarna bavurur (Lynch, 1960; Downs ve Stea, 1973; Bryne, 1982).
Kognitif imaj, çevreden edinilen alglarn anlaml ekilde organizasyo­ nundan olumutur. Bunun varln yabancya adres tarif eden bir bireyde açk­ ça gözleyebiliriz. Bu yapya kognitif harita da denmektedir (Downs ve Stea, 1973). Yakn çevrenizde kaç banka, market vardr; sorusuna cevap verirken fert kognitif haritalanm kullanr. Kognitif haritada mekânlar (binalar, yollar, alanlar vs.) birbirleriyle iliki içindedir ve fert, yol bulma srasnda hedef adresi kognitif haritasnda gezinti yaparak belirler. Bu gezintide belirli mekânlar veya binalar, yol üzerinde bir soma varlacak nokta için bavuru noktas olarak kullanlr (Bryne, 1982; Altaian ve Chemers, 1984).
nsan-çevre ilikisi corafyadan sosyolojiye kadar deiik disiplinlerin i l ­ gi oda olmutur. Psikologlar; ferdin fizik çevresini algs ve çevrenin zihnî temsîli konusunda saylan her gün artan aratrmalar yapmlardr. Psikolojik aratrmalar ferdin çevre üe ilgili kognitif imajnn veya haritasnn nasl olutu­ unu ve ferdin çevre ile ilgili kognitif haritasn nasl kullandn incelemitir. Kognitif harita ve haritalama, ferdin fizik çevresi ile ilgili bilgileri kazanmas (acqusition); bu bilginin kodlanmas (coding); saklanmas (store); tekrarlanmas (recalls) ve ilgili kodlann ifresinin çözümlenmesini (decoding) içine alan bir proses olarak tarif edilir. Neisser (1976) da genel kognitif prosesi ayn ekilde tanmlamtr.
Aratrmalarda kiinin topografik bilgileri ve kognitif haritalan, bir kat üzerine ehir haritas çizdirilmek suretiyle incelenmitir. Bu metolojik yakla­ mn kognitif teorisyenlerce baz üstünlükleri vardr. Hereyden önce laboratuar­ da yaplan aratrmalar sunî problemler üzerine kurulmutur. Buna karn tabiî
7
bir proses olan ferdin günlük hayatnda çevresiyle olan ilikisi ve bu ilikideki becerilerini (skill), kognitif haritalar yardmyla incelemek, laboratuar çalmala­ rna göre üstünlük salar (Neisser, 1976). Bir ikinci üstünlüü ise bu tip aratr­ mann her tip fertlerle yaplabileceidir. nsanlar çevresi ile olan ilikilerinde çevresini gözlemek ve tecrübe etmek, bu arada sözel ve grafik tariflerin yard­ myla çevreleri hakknda bilgi sahibi olurlar. Bu bilgilerin edinilmesi, okuma kültürüne bal deildir (Bryne, 1982). Dolaysyla her tip insanda çevreleriyle ilgili komplex bilgiler bu yolla incelenebilir. En önemli metodolojik avantaj ise ferdin kognitif haritalarm, objektif tarzda ölçülebilen fizik dünyadan gelen ten- bihler ile oluturmasdr. Bunun anlam, realitedeki kartografik haritayla kar­ latrldnda, kognitif haritada görülecek herhangi bir hata ve tahrifat (distorti­ on) deneklerin çeitli özelliklerine atfedilebilir (Lee, 1973; Milgram, 1984).
Bu aratrmann amac stanbul ehrinde yaayan deiik grup ve yataki stanbullu deneklerin stanbul ehrini nasl algladklar, deneklerin sosyal özel­ liklerinin ve de ehrin tarihî özelliklerinin bu algya etkisinin ne olduunu ince­ lemek için düzenlenmitir. Bunun için stanbul'un haritas çizdirilmitir.
Bu sahada yaplan aratrmalarda deneklerin çizdii kognitif haritalar kar­ tografik haritalarla karlatrldnda çevrenin kognitif temsillerinin eksik, baz mahallerin olduundan fazla abartlm ve tahrif edilmi (distortion) olduunu; bunun fertten ferde ve bir gruptan dier gruba farkllk gösterdii görülmütür. Bazen denekler realitedeki çevrelerinde olmayan mekânlar da kognitif haritala­ rnda belirtmilerdir. Aratrmalara göre kognitif temsiller fertlerin, gruplarn sosyal özelliklerini, ihtiyaçlarm, çevreye kar tutumlarn ve de gelecekte ol­ masn istediklerini de ifade etmektedir (bkz. Downs ve Stea, 1973; Bryne, 1982). Sonuçla bu aratrmalar ehirlerin imaj edilebilirlikten yoksun olduunu ileri sürmektedir.
Bu sahada yaplan aratrmalarn taramas bu sonucu daha iyi ortaya ko­ yacaktr. lk öncü çalma Lynch (1960) tarafndan ABD'de Boston, Jersey City ve Los Angeles ehirlerinde yaayan 60 denekle yapld. Denekler yaadklar ehrin haritalarn çizmenin yansra, çeiüi bölgelere kar tutumlarm, ehrin çeitli bölgeleri ile ilgili resimlere verdikleri tepkilerle belirttiler.
Lynch'in aratrmasnda Boston; snrlar, semtleri ve belli bal binalar ile detayl bir ekilde ifade edilmitir. Bu arada ana oto yollar belirli olmasna karn caddeler ve balantlar karmaktr. Jersey City ise; snrlar kesin hatlar-
s
la belirtilmesine karn sadece baz semtleri, bulvarlar, alanlar, kognitif harita­ larda belirtilmitir. Bu arada denekler Los Angeles'da ehrin merkezini damk, cadde ve ana yollan belirsiz ekilde alglamlar, sadece ehrin bir bölümü olan Beverly Hills olaandan abartl ve detayl bir halde ifade edilmitir.
Bunun dnda Los Angeles'in deneklerdeki imaj karmak ve belirsizdir, Lynch bu ehirlerin imaj edilebilirlik kalitesini;
1) Yollar ve kanallar (Paths);
2) Snrlar veya iki corafk sahay ayran uurlar (Edges),
3) Semtler ve bölgeler (districts),
4) ehirdeki kesime noktalan (Nodes) ve
5) Yer belirten simgeler -belli bal binalar- (Landmarks)
gibi elementler olduunu hipotez etmitir. Lynch'e göre birbirleriyle iliki halin­ deki bu be elementin örgün bir pattern halinde oluu kognitif imajlarn oluma­ sna ve ehrin kavranmasna yardmc olur.
Daha sonraki çalmada De Jonge (1962) Hollanda'da Amsterdam, Rot- terdham The Hague ve Deft ehirlerini Lynch'in formülü ile analiz etli. Dört e­ hirden 97 içi ailesinden kadn denekler Amsterdam' kanallar boyunca uzanan yollan ve kesin hatlarla belirtilen bir ehir olarak gösterdiler. Buna karn Rot- terdham keskin snrlar ve bunun üzerinde tarihi binalar olan, The Hague; bina simgeleri ile ve Deft ehri ise semtlerin imajlan ile temsil edilmitir, de Jonge Lynch'in be elementinin bir ehrin, onu kullanan insanlarla ilikisini anlamada kullanl bir yaklam olduunu ileri sürmütür.
Sarrien (1969), (Stea ve Downs, 1973'den alnmtr) ABD'de Chicago ehrinde 72 içi ve üniversite örencisi deneklerle yürüttüü çalmasnda Chi­ cago ehrini içi ve ehrin merkezindeki örencilerin belirli binalar, yollar ve semtlerle belirttiklerini, bu arada banliyölerde yaayan örencilerin de yalnzca yollar ve iki sahay ayran snrlan önemli elementler olarak kognitif haritada gösterdiklerini ortaya çkartmtr.
Dier bir çalma Appleyard (1970) tarafndan Venezuela'da Ciudad Gua¬ yana ehrinde yaplmtr ve data Lynch'in formülü ile analiz edilmitir. 320 de­ nekle "yaplan çalmada deneklerin yaadklar ehir hakknda snrl bilgileri
9
olduu, ehrin merkezî bölgelerinin bütün SES gruplarnca benzer ekilde alg­ land ve de deneklerin yaadklan semtleri detayl olarak kognitif haritalannda temsil ettiini bulmutur.
Appleyard dier aratrmalardan farkl olarak iki tip harita tespit etmitir: Bunlar seri meydana getiren harita (sequential map) ve mekânsal harita (spatial map) olarak ifade edilir. Seri meydana getiren haritada yollar, caddeler kesime noktalarnda bütünlük oluturacak ekilde balantldr. Mekânsal haritada ise yollar ve semtler çou kez balantsz ve birbiriyle ilikisiz haldedir, bu çal­ mann verileri aynca deneklerin, eitim seviyesinin yükselmesi ile daha zengin ve detay kognitif haritaya sahip olduklann göstermitir.
Appleyard'n 1976'da Ciudad Guayana'da tekrar ettii çalmada daha ön­ ceki aratrmasndan farkl sonuçlar elde etmitir. Düük sosyo-ekonomik grup­ lardan deneklerin ehir ile ilgili bilgilerinin daha kompleks ve geni olduunu bulmutur. Bu sonuçlar da düük SES grubun, yüksek SES gruba göre çalmak için daha çok ehirde seyahat etmek zorunda olduklarna atf etmitir. O'na göre kognitif haritalar kültürel elementlerden etkilenmektedir. Appleyard'n (1976) bu sonuçlan Orlaane'n (1973) Los Angeles'da (ABD) deiik SES ve etnik gruplardan elde ettiklerinden farkllklar göstermektedir. Düük SES'li spanyol asll ve zenci denekler ehrin çok snrl imajna sahiptir. Kendi yaadklan semt ve getholann dndaki ehri kaba haüanyla gösterebilmilerdir. Buna kar­ n yüksek SES grubu ehri, kognitif haritalannda detayl ve kompleks bir bütün halinde çizmitir. Nitekim deneklerin sosyal ilikileri ile ilgili toplanan veriler düük SES grubunun sosyal ilikilerinin kendi semtlerinde younlatn gös­ termitir. Bu sonuç kognitif haritadan elde edilenlerle paralellik içindedir.
Francescato ve Mebane (1973) de Roma ve Milano ehrinin imajlarm ve ehirlilerin çeitli çevre elementlerine karn atiütlerini incelemitir. 118 Roma ve Milano'lu denein Lynch'in elementlerine göre deerlendirmeleri Mila­ no'nun imajnn Roma ehrine göre daha sistemli bir bütün olduunu göstermi­ tir. Bu durum Roma ve Milano'nun fizik yapsna balanmtr. Milano bir mer­ kez etrafnda gelimi ehir olmasna karn, Roma damk merkezlidir. Çeitli sosyal gruplann ehir imajlannda da farkllklar bulunmutur, örnein düük SES gruplannn ehir imajlan daha snrldr.
Milgram ve Jadelet (1976), Lynch'in görüü çerçevesinde 1984'de Paris'te ve New York'da bu çalmay tekrar etti. 218 Paris'li denein kognitif haritala­ nnda ortaya çkan önemli elementler ehir etrafnda elips eklindeki snr, ehir
10
merkezini banliyölerden ayran ana oto yol ve ehri sarmalayan Sen nehridir. Bir sonraki elementler ise Arc de Triomphe, Notre Dame Cathedral ve Eyfel ku­ lesi gibi tarihi yer belirten simgelerdir. En çok bilinen yol olarak da Champ Ely- ses'dir.
Paris'liler ehir merkeziyle ilgili geni ve detayl imajlar kullanmalarna karn ehrin banliyölerini hiç belirtmemilerdir. Bu aratrmann en ilginç bul­ gularndan biri de yal deneklerin Paris'in yeni gelien ve çok katl yüksek bi­ nalarn bulunduu modern semt La Defense'i kognitif haritalarnda belirtmemi olmalardr. Bu semt genç örenci denekler tarafndan olaandan fazla büyütüle­ rek temsil edilmitir. Bu arada özellikle genç denekler realitede olmayan ele­ mentleri de Paris ehrinde varm gibi göstermilerdir.
Milgram'a (1984) göre bu arzu edilen Paris'tir ve kognitif temsiller gele­ cekte arzu edilen elementleri de içermektedir. Milgram'm (1984) New York ça­ lmasnda 332 denek ehrin merkezî ksmn Manhattan olarak alglamtr. Ve­ rilerin gösterdii kadaryla da ehir ile ilgili imaj sadece deneklerin tecrübelerin­ den deil, ehrin çeitli kesimleriyle ilgili stereotipleri ve tutumlan da yanst­ maktadr. Çok deiik etnik gruplarn yaad New York'da Paris'ten farkl ola­ rak deneklerin yaad semt kognitif haritada Önemli element olarak ortaya çk­ maktadr. Dolaysyla Milgram, New York'lularda ehrin kollektif imajnn par­ ça parça (fregmantary) olduunu ve bunun da deneklerin toplumdaki sosyal ko­ numlarndan etkilendiini ileri sürmütür.
Buraya kadar yaplan taramadan da görüldüü üzere insanlarn yaadkla­ r ehri nasl algladklar sorusunu Lynch'in elementlerine göre inceleyen saha aratrmalan; yollar, snrlar, bölgeler, kesime noktalan ve yer belirten simge­ ler gibi elementlerin azl karsnda ehirlerin alglanabilirlik özelliinin yok olduu sonucunu ileri sürmütür. Bireylerin yaadklan ehrin imajlarn Lynch' in teklif ettii gibi yollar, snrlar, bölgeler, kesime noktalan ve yer belirten simgeler gibi be elementin alglanabiliri! i orannda kompleks ve örgün kogni­ tif haritalar oluturduklanm göstermektedir. Bu arada kognitif haritalann eksik, baz kesimlerinin büyütülmü, realitif haritalann eksik, baz kesimlerinin büyü­ tülmü, realiteden farkl olumu ve hatta realitede mevcut olmayan elementle­ rin temsil edildii bulunmutur. Bu durum bir fertten dier ferde, bir gruptan di­ erine farkllk göstermitir. Bu durum fertlerin ve gruplann ihtiyaçlan ve kültü­ re! özellikleri gibi deikenlerin etkisi sonucudur.
11
Buraya kadar taranan harita çalmalan yannda kognitif haritalarn nasl gelitii ve elemenüerinin ne olduu sorusunu aratran saha ve laboratuar ara­ trmalar vardr. Bu aratrmalarn bu proje ile ilgili olanlar burada ksaca göz­ den geçirilecektir.
Pailhous (1984) de rapor edildii gibi Shemyakin (1962) doutan gör­ mez ve normal çocuk denekler ile yapt aratrmada çevrenin iki tip temsili (represantation) olduunu gözlemitir. Birinci tip deneklerin mekânda hareket­ leriyle ilgili temsiller, ikincisinde ise mekân oluturan birbiriyle alakal objele­ rin temsilidir. Shemyakin birinci çevre temsillerinin ikincisinde ise mekân oluturan birbiriyle alakal objelerin temsilidir. Shemyakin birinci çevre temsil­ lerinin ikincisinin gelimesinin temellerini oluturduunu ileri sürmütür. Nite­ kim Pailhous (1984) taksi oförleriyle yapt saha aratrmasnda bunu göster­ mitir. Ayn corafi" çevrede yaplan seyahatin uzun süre tekrar (örnein, 2,5 sa­ ate karn 6,5 saat) daha detay mekândaki objeler aras ilikiyi gösteren kognitif haritalarn olumasna sebep olmutur.
Daha önce deinildii gibi topografk haritalarla mukayese edildiinde çou kez büyük tahrifatlar görülmektedir. Bu tahrifatlar ehrin kompleks kesim­ lerinde; örnein, ehrin alveri merkezi ve bireyin yaad semtin, olduun­ dan fazla detayl oluu; bu arada oto yollarn ksa, düz bir çizgi halinde oluu ve hiç detay olmay gibi; kesime noktalan ve köeler de dik açlar halinde alg­ lanmtr. Bu durum oto yollann monotonluu ve üzerinde Lynch'in elementle­ rinin bulunmayndan kaynaklanabilir. Bu ayn zamanda harita çizimindeki, balangç noktasmn özelliklerine de baldr. Örnein denek uzun düz bir oto yolu gösteriyorsa yol üzerindeki sapmalar düz olarak gösterilme eilimde ol­ mutur (Bryne, 1982). Aynca harita çizimi ehir merkezine doru ise mesafe e­ hir merkezinden d kma kyasla olduundan daha az hesap edilmitir. Fakat Golledge ve Zannaras (1973) ABD'de bunun tam tersini bulmutur. Fakat ABD'deki ehir merkezlerinin daha az çekici olduunu tartmtr. Ksa yollar, uzun yollara göre daha uzun (Bryne, 1979), çok virajl yollar da düz yollara gö­ re daha uzun alglanmtr (Lee, 1970; Bryne, 1979). ehir merkezindeki mesa­ feler, banliyölerdeki monoton ve uzayp giden yollara göre daha uzun alglan­ mtr. Yolun algs çevrenin özelliklerine baldr (Bryne, 1979). Ayn ekilde Canter (1975) Londra'daki devaml otobüs yolculann metro yolculanna göre mesafeyi daha uzun algladklann bulmutur. Bryne (1982)'a göre çevredeki elementlerin hatrlam deneklerin mesafe tahminini etkilemektedir.
12
Kognitif haritalarda bireylerin yaadklan ehrin iyi bildikleri yol kesi­ me noktalarn dik aç eklinde algladklar görülmektedir. Bryne (1979) labo­ ratuar ve saha aratrmasnda 60° ve 120° köelerin 90° olarak alglandn bul­ mutur.
Bryne (1982; 1983), laboratuar ve saha aratrmalarmn nda çevre kognitif haritalannm "A haritas" (Network maps) ve "Vektör haritas" (Vector maps)'ndan meydana geldiini ileri sürmütür. A haritas; seyahat edilen yol veya yollar üzerinde devamllk içinde ve birbiri ardna gelen mekânlar, kesime noktalarndan oluan kanallardr. Bu kanallarn balangç ve biti noktas vardr ve her yol ehirde seyahat halindeki bireye hareket program salar, her kesime noktas da talimat içerir. Bryne a modelini bilgisayarda gelitirilen semantik hafza teorisindeki yaylma hareketi (spread activation) kavramyla benzerlik içinde kullanmaktadr. Bunda her hareketin yaylmas bir kesime noktasnda balar ve dierinde sona erer ki bu nokta yeni hareketin balangc olur. Paris ve Londra'daki metro istasyonlarnda seyahat güzergahlanm gösteren kl tablo, yolcularn gidecei mekânlar kolayca bulabilmeleri için böyle bir sistemi kul­ lanmtr. A haritas ehre, yukandan düz bir corafk baktan baka bir ey deildir, mekânlar, kesime noktalan birbirleri ile balanmtr (Bryne, 1982, s. 246).
Buna karn vektör haritas real mekânnn kubak kopyasna benzer, herhangi bir detayl ehir haritas buna örnek tekil edebilir. Birbirleriyle ilikili binalar, haritalar, meydanlar ve kesime noktalan bireyin o mekânlarla olan ha- üralan, rutumlan vektör haritasnn elementleridir. Vektörel haritalar sadece çok iyi bilinen mekân hakknda gelitirilebilir.
Siegel ve White'm (1975) (bkz. Bryne, 1982) çocuk denekleri, kognitif haritalann çizerken önce bilinen yolu son noktasna kadar çizmi (a haritas) ve balantl dier yola geçmezden önce bu yol üzerindeki ilgili mekânlar üzeri­ ne çeitli objeleri yerletirmilerdir. Dolaysyla vektör haritasnn, a haritasn­ dan daha sonra gelitii ileri sürülebilir (ayn konu için bkz. Hart ve Moore, 1973, s. 285). Bireylerin kognitif haritalannda a ve vektör haritasndan hangi­ sini kulland haritada yer alan özelliklere baldr. A haritasnda mesafeler çok sayda kesime noktalannm birletirilmesiyle gösterilir, dolaysyla mesafe tahminleri köeli dönü ve viraj saysnn çok olduu; yollar, çok iyi bilinen ve ferdin geçmite amlannm olduu mekânlar a haritas üzerinde uzun ekilde
13
gösterilmitir. A haritasnda yönler saa, sola veya "dosdoru" ekilde gösteril­ mitir, dolaysyla dönü açlan 90° lik bir eim gösterir. Yollann dier yollarla birlemesi srasndaki hatalar vektör haritalannda ortaya çkar. Vektör haritasn­ da mekânla ilgili objelerin yerletirilmesi ve buna dayanan mesafe tayinleri cad­ de veya sokaklann birletii aç hatalan, bireyin o çevreyi kullanma tecrübesiyle azalr (Bryne, 1982).
Sonuçta, Shemyakin (1963) ferdin o anki hareketiyle ilgili temsilleri ve mekân oluturan objelerin ilikisiyle ilgili temsilleri ve Appleyard'n (1970; 1976) seri meydana getiren harita (sequential map) ve mekânsal harita kavran­ lan Bryne'nm (1982) A (Network) ve Vektör (Vector) haritasi ile benzerlik içindedir.
Bu aratrma îstanbullulann kognitif haritalann inceleyerek stanbul'un nasl algland ve bu algnn nasl organize edildiini aratrmay amaçlamtr. Tarih boyunca birbirinden çok farkl olan Bizans ve Osmanl kültürlerini yaa­ m olan stanbul içersinde bugün yaplanyia bu kültürlerin izlerini görmek mümkündür.
Günümüz stanbul'u hzl gelien nüfusuyla ki 6 milyonu amaktadr (Nü­ fus saym 1985, Babakanlk Devlet statistik Enstitüsü). ehir yaps olarak da bu gelimeye paralel olarak hzla deimektedir. Özellikle ehrin merkezi tarihî karakterini korumakla beraber, d kabuu oluturan kesimler krsal alanlardan gelen göçler sonucu yeni yaplanmaya sahne olmaktadr. Bir ksmyla tarihî özelliklerini koruyan, dier kesimleriyle sür'atle deien stanbul'un stanbullu­ lar tarafndan nasl algland bu çalmann aratrma konusudur.
Özellikle îstanbullulann süratli yaplama oluumu içindeki ehirlerini al­ glamalarnda Lynch'in (1960) yollar, snrlar, bölgeler, kesime noktalan ve yer belirten simgelerin neler olduu ve stanbul'un ehir olarak imaj edilebilir olup olmad sorulan, îstanbullulann kognitif haritalan ve stanbul'un topograrik ha­ ritas mukayese edilerek incelenecektir.
Bu aratrmann stanbul gibi bugüne kadar yaplan aratrmalardan farkl bir kültürde yaplm olmas Lynch'in be elementinin farkl bir kültürde geçerli­ liinin test edilmesidir ve bu sahada kültürleraras verilere ihtiyaç vardr (Alt- man ve Chemers, 1984). Türkiye bat ve dou kültürünün kesime noktasnda olup yaklak 200 yldr batllama yolundadr. Lynch'in ehrin alglanabilirlii
14
hipotezi bat kültürlerinde yaplan aratrmalarda desteklenmitir. Belki Türk kültürünün özellikleri çevre-insan ilikileri Lynch'in elementlerinin dnda ba­ ka elementlerle alglamasna yol açm olabilir. Bu aratrma spekülatif olarak böyle bir hipotezi de tartacaktr.
stanbul'un bu aratrma için dier önemi stanbullularn yaygn olarak s­ tanbul haritasn kullanmamalarndan kaynaklanmaktadr. Gözlenilen kadaryla da stanbul'un, sadece merkezî ksmn içine alan ve yanlzca turistlere hitap eden çok genel ve küçük haritas vardr. Londra, Paris ve dier bat ehirlerinde özellikle Metro'nun oluu, büyük bir ihtimalle de bat kültürünün çevre-insan ilikilerine yaklam sonucu birey, ehir ile etkileimde topografik harita ve planlardan faydalanr. Bu harita ve planlar çou kez emalatmlm haritalar olup, aratrmalardan elde edilmi ehir kognitif haritalarna benzerler (Bryne, 1982). Dolaysyla, karmak topografik halitalarda olduu gibi haritann oku­ nup, realiteyle ilikiye geçirilmesi zorluu (Downs ve Stea, 1973) bu tip planlar­ da daha az gözlenir ve deiik eitim seviyelerindeki bireyler bile bu tip plan veya haritalar okuyup kolaylkla adres bulabilirler.
ehirli, çevresinden ald tenbihleri kognitif haritalarnda oluturur. Bu­ nu iki malumat sistemiyle elde eder (Appleyard, 1973 s. 112). Direkt çevreyle ilgili tecrübeleri ve dolayl kaynaklardan (arkada ve yabanclarla olan iletii­ minden, kitaplardan, iletiim araçlarndan) ve de haritalardan malumat edinir. Bu çeitli kaynaklardan çevresiyle ilgili elde ettii malumatlar birey, semboük formlara çevirerek organize bir bütün bilgi sistemi haline getirir. Ksaca bireyin kognitif haritalar oluur. Bu oluum srasnda ehirdeki mekân imajlar çou kez parça parça haldedir, ite o noktada özellikle topografik harita ve planlar bu parçalarn bir bütün pattern haline<*> gelmesine yardmc olur.
Sonuçta ehrin plan ve emalar, ehirliye çevresini kolaylkla alglama ve alglarnn bütün halinde organize edilmesine yardmc olacaktr, stanbullu­ larn kognitif haritalar incelenerek, ehirliler için böyle bir yardmc vastann olmaynn onlann alglarm bu aratrma için uygun bir saha oluturmutur.
Bu proses srasnda fert, olmas gereken modelinden (a model of likelyhood) veya hipotezin­ den hareketle dank parçalan bir bütünlük kazandracak ekilde birletirir ve anlam kazand­ rr (Anderson, 1981; Bartlett, 1950).
15
Bu aratirmada daha önceki çalmalarda kognitif haritalarn olumasna etkisi görülen cinsiyet, eitim seviyesi, gelir düzeyi, ya, stanbul'da halen yaa­ d semt, ikamet süresi deikenleri kontrol edilmitir.
Cinsiyet, eitim seviyesi, gelir düzeyi ve ya deikenleri ehri nasl alg­ ladklarn tayin edici deikenler olarak bulunmutur (Bkz. Altman ve Che- mers, 1984). Daha önce tartld gibi düük ekonomik seviyedeki gruplarn ehir imajlarm yaadklar bölgeye younlatrdklar ve ehrin dier ksmlan- n imaj edemedikleri gözlenmitir (Orleanea, 1973). Buna karn yüksek SES beyazlarda ehrin imaj bütün ve detayldr. Bu belki de yüksek SES grubun ehrin imkanlarn daha iyi kullandklarn göstermektedir. Bu durum Apple- yard'n (1976) Venezüella çalmasndaki bulgular hariç, dierlerinde Saarien (1969), De jonge (1962), Appleyard (1970), Milgram (1984), Francescato ve Mebane (1973), Karan, Bladen ve Singh (1980) dorulanmtr.
Lynch'in (1960) ileri sürdüü gibi çevre kognitif haritalar bireylerin alg­ lan, çevre içindeki kendilerine has farkl hedefleri, farkl tecrübe ve aksiyonlan- nn neticesidir. Bundan dolay da fertten ferde farkllklar gösterirler. Bir ferdin, cinsiyeti, ya, gelir düzeyi, ehirde halen yaad semt, ikamet süresi deiken­ leri onun ehirde deiik tecrübeler elde etmesine sebep olabilir.
Bu çalmada stanbul'da yaayan gecekondularn ehir imaj da aratrl­ mtr. Gecekondular krsal kesimden büyük, ehirlere göç edenlerin kurduu yerleim birimleridir. Halen stanbul nüfusunun…