problem pobytu celtów w małopolsce

Click here to load reader

Post on 11-Jan-2017

217 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • JANINA ROSEN-PRZEWORSKA

    PROBLEM POBYTU CELTW W MAOPOLSCE *

    Badania nad problemem celtyckim w Polsce maj swoj dawn tra-dycj; ju w 1856 r. wspomnia o Celtach Karol Rogawski omawiajc wykopaliska w Leajsku1. Nieco pniej Konstanty Tyszkiewicz przypi-sa im znajomo obrbki brzu; istnieje te wzmianka o nich w pracy G. A. Crgera2. A. Seger omawiajc w 1896 r. znaleziska przedrzymskie ze lska wyodrbni grup grobw szkieletowych z ceramik toczon na kole i brzowymi naramiennikami, ale nie uzna jej za celtyck. Dopiero w 1904 r. pod wpywem mnocych si odkry okreli j jako tak3.

    Niemal wspczenie, bo w latach 1898 i 1900, W. D e m e t r y k i e -w i c z w pracy pt. Wykopaliska w Jadownikach Mokrych i w Gorzowie oraz inne lady epoki La w Galicji Zachodniej4 zestawi po raz pierwszy zabytki pnolateskie z poudniowo-zachodniej Polski. Wbrew zdaniu Piekosiskiego5 okreli skarb z Gorzowa, pow. chrzanowski, jako

    * Praca bya referowana na zebraniu naukowym dziaw IHKM PAN: Archeo-logii Polski i Archeologii Powszechnej, w dniu 11 grudnia 1954 r.

    1 W artykule niniejszym wymieniam tylko kilka najwaniejszych pozycji do-tyczcych zagadnienia celtyckiego. Pene omwienie odpowiedniej literatury znaj-dzie si w monografii, ktr opracowuj.

    2 J. K o s t r z e w s k i , Dzieje polskich bada prehistorycznych, Biblioteka Prehistoryczna, t. 8, Pozna 1949; podaje: G. A. C r g e r . ber die im Reg. Bez. Bromberg aufgefundenen Alterthmer und die Wanderstrassen rmischer, griechi-scher, gothischer u. keltischer Heere von der Weichsel nach dem Rheine, Moguncja 1872. Prac t Kostrzewski uzna za zupenie bezkrytyczn (op. cit., s. 44, 56, 60).

    3 Por. M. J a h n , Die Kelten in Schlesien, Schlesischer Altertumsverein in Breslau. Quellenschriften zur ostdeutscher Vor- und Frhgeschichte", t. 1, Leip-zig 1931, s. 13.

    4 Materiay Antropolog.-Archeol. i Etnogr.", t. 3: 1898, s. 93108. 5 F. P i e k o s i s k i , Monety znajdowane w Gorzowie pod Owicimiem,

    Wiad. Numizm.-Archeol.", t. 2: 18931895, nr 213, s. 316, 320; wedug P. F. F o u r -n i e r a (Gallia", t. 5: 19471948, s. 465) ostatnie badania na maych oppidach wy-kazay, e nagromadzona tam szlaka jest ladem dawnych kunic. P. B i e k o w -s k i opublikowa prac pt. Die Darstellungen der Gallier in der hellenistischen

    http://rcin.org.pl

  • 36 JANINA ROSEN-PRZEWORSKA

    celtycki. W 5 tomie Wiadomoci Archeologicznych" wspomnia ponadto o zeszklonych waach kamiennych w Tycu.

    Jedn z pierwszych prac uoglniajcych zagadnienie byo dzieo M. M e r t i n s a Wegweiser durch die Urgeschichte Schlesiens und die Nachbargebiete (Wrocaw 1906). Podaje on zestawienie znanych w owym czasie wczesnolateskich grobw szkieletowych ze lska. Autor wie je z celtyckim plemieniem Bojw, ktre ziemi czeskiej pozostawio na-zw B o j o h a e m u m .

    Z kolei zagadnienie to poruszy m. in. J. K o s t r z e w s k i w pracy pt. Die ostgermanische Kultur der Sptlatnzeit wydanej w 1919 r. jako 18 i 19 t. seryjnego wydawnictwa Mannus. Ten sam temat omwi w dwu pracach, pt. Kultura lateska (La ) na obszarze b. Krlestwa Polskiego6 i Jeszcze o kulturze lateskiej na obszarze b. Krlestwa Pol-skiego7. Z innych polskich prac wydanych w okresie midzywojennym naley wymieni Z. Z a k r z e w s k i e g o O monetach celtyckich znaj-dowanych w Polsce i L. P i o t r o w i c z a Les trouvailles de monnaies celtiques8.

    Trudno wyliczy w szkicu niniejszym wszystkie prace przyczyn-kowe dotyczce zagadnienia celtyckiego, np. publikowane przez A. Se-gera, M. Jahna, K. Tackenberga, B. Richthofena i innych w pismach Altschlesien", Altschlesische Bltter", Mannus" itp., istnieje ich bo-wiem bardzo wiele.

    W latach 19291930 napisana zostaa dysertacja doktorska J. R o -s e n - P r z e w o r s k i e j pt. Zabytki celtyckie na ziemiach polskich. Ogoszona drukiem z duym opnieniem ukazaa si we wrzeniu 1939 ., ju po wybuchu II wojny wiatowej9. Autorka postawia tez, i zabytki celtyckie odkrywane na ziemiach polskich s ladem dwu kolejno po sobie nastpujcych inwazji, idcych od strony Sowaczyzny i W-gier w kierunku dorzecza Wisy po Nid. Inwazje te mogy posun si

    Kunst, Wien 1908; przetumaczona na jzyk francuski ukazaa si w wydawnic-twach PAU w 1928 r. Praca ta zawiera materia nie zwizany bliej z terenem Polski.

    6 J. K o s t r z e w s k i , Przegl. Archeol.", R. 1:1919 z. 12, s. 317. 7 J. K o s t r z e w s k i , Przegl. Archeol." R. 3:1921 z. 34, s. 116: Mimo kil-

    kowiekowego ssiedztwa z Celtami, a moe nawet zmieszania z nimi, ludno ziem naszych zachowywaa si opornie wobec wpyww ich kultury i dopiero ok. 150100 r. przed Chr. wystpuj u nas wyranie pierwiastki celtyckie zarwno w zotnictwie, jak i formach narzdzi, ozdb i broni".

    8 Z. Z a k r z e w s k i , Przegl. Archeol.", t. 4: 19281932, s. 216221; L. P i o -t r o w i c z , Les trouvailles des monnaies celtiques en Pologne, Eos", t. 34:1932 1933, s. 413426.

    9 wiatowit", t. 19: 1939, reed. 1948, s. 4363.

    http://rcin.org.pl

  • P R O B L E M P O B Y T U C E L T W 37

    dalej ku pnocy; znamy bowiem interesujce skupiska wyrobw nie-wtpliwie celtyckich w okolicach Warszawy oraz na Kujawach. Pierw-sza nastpia okoo 400 . . n. ., druga okoo 200150 r. p. n. e. Zwarte wystpowanie zabytkw celtyckich pokrywao si z zasigiem nazw rzecz-nych, uznanych rwnie za celtyckie. Najsilniejszym argumentem prze-mawiajcym na korzy tej tezy byy dwa groby celtyckie wojownikw z Iwanowic, pow. miechowski, odkryte przez L. Kozowskiego na cmen-tarzysku pnouyckim. Groby, szkieletowy i ciaopalny, wykazyway w rytuale pogrzebowym i w zawartoci daleko idce zbienoci z po-dobnymi grobami z terenw, gdzie obecno Celtw bya powiadczona rdami archeologicznymi, pisanymi i jzykowymi. wiadczyo to, zda-niem autorki, i byy wykonane przez wspplemiecw dobrze zazna-jomionych z wszelkimi tajnikami obrzdw celtyckich. Natomiast gdyby wojownicy celtyccy byli chowani przez obc plemiennie ludno tubyl-cz, niewtpliwie dayby si zauway jakie odchylenia i niedokadnoci. Znamienna bya take obecno ceramiki toczonej na kole, gdy ta je-dynie w bardzo rzadkich wypadkach bywa towarem importowanym. Misa uycka w jednym z grobw (nr 34) wiadczy moga o wzgldnie poko-jowych stosunkach z ludnoci miejscow, ktrej autorka bliej nie defi-niowaa. Jak wykazay pniejsze znaleziska, w ernikach Wielkich, pow. wrocawski, mamy take obok ceramiki celtyckiej miejscow. Celtowie czechosowaccy obok naczy toczonych wkadali do grobw take i miej-scow ceramik lepion rcznie. Vice versa, na cmentarzysku podklo-szowym w Boniu, pow. sandomierski, w grobie nr 68 odkryte zostay celtyckie naczynia toczone na kole10. Ju po napisaniu dysertacji autorka miaa mono pozna wieo wwczas odkryte naczynie celtyckie pocho-dzce z grobu w Wilkowie, pow. miechowski11, ktre utwierdzio j w przekonaniu o susznoci postawionej tezy.

    Ekspansj Celtw Rosen-Przeworska uznaa za militarn. Teza ta zbli-aa si do pogldu J. K o s t r z e w s k i e g o , ogoszonego w 1939 r. w pracy Od mezolitu do okresu wdrwek ludw, cho powstaa wcze-niej od niego. Autorka zaznaczya, e ekspansje te byy raczej krtko-trwae, natomiast pomina wane zagadnienie celu, jaki mieli Celtowie posuwajc si w tym nieznanym wiecie, ktrym byo Zakarpacie dla wczesnego krgu cywilizowanego i na p cywilizowanego. Ten ostatni reprezentowali wanie Celtowie. Nie wyjania, czy te dwie kolejne

    10 Moravsk Krumlov, Archeol. Rozhl.", R. 6:1954, s. 52; J. K o s t r z e w -s k i , Prasowiaszczyzna, Pozna 1946, s. 155.

    11 Muzeum Archeologiczne PAU w Krakowie; Z otchani wiekw", R. 6: 1981, s. 69; S. N o s e k , Notatki archeologiczne z pow. miechowskiego, Wiad. Numizm.-Archeol.", t. 16: 1934, s. 116, ryc. 2.

    http://rcin.org.pl

  • 38 JANINA ROSEN-PRZEWORSKA

    ekspansje pozostaway ze sob w jakim zwizku, czy te byy to zja-wiska odrbne. Pominito te cakowicie zagadnienie charakteru wsp-bytowania Celtw z ludnoci tubylcz. W czci zawierajcej ogln charakterystyk kultury celtyckiej w dwu pierwszych fazach okresu lateskiego Rosen-Przeworska wyodrbnia wschodni grup celtyck, ktra przy wielu cechach wsplnych z zachodni wykazywaa jednak swoist specyfik12. Zgodnie z wczesnymi pogldami autorka opara swe rozwaania wycznie na zabytkach ruchomych i obrzdku pogrze-bowym, zupenie pomijajc istotne zagadnienia osadnictwa. Nie okrelia rwnie przyczyn, ktre spowodoway odrbno wschodnio-celtyckiego krgu, natomiast akcentowaa silne zwizki zabytkw celtyckich z Polski (zwaszcza znalezionych w Iwanowicach) z zabytkami z Rusi Podkar-packiej, Sowaczyzny i Wgier. Pogld ten znajduje jeszcze mocniejsze poparcie w wietle ostatnich znalezisk z obszaru Czechosowacji. Midzy innymi w Ipelskem Pedmostiu odkryto niemal identyczne jak iwano-wickie miecze z acuchami pokrytymi ornamentem dokowym wytra-wionym kwasami, ostrza wczni, umba tarcz, fibule elazne13. Co cie-kawsze, wystpuj tam take groby ciaopalne. W dalszej czci pracy J. Rosen-Przeworska zestawiajc zabytki celtyckie z obszaru poudniowo-- wschodnie j Europy staraa si powiza je z problemem pobytu Cel-tw w Polsce14.

    Mniej wicej w tym samym czasie powstao monograficzne opraco-wanie zabytkw celtyckich na lsku dokonane przez M. Jahna15. Praca ta, w przeciwiestwie do Zabytkw celtyckich na ziemiach Polski, ze-stawia materia ze wszystkich trzech faz okresu lateskiego. M. Jahn omawiajc faz wczesnolatesk zaznacza, e ani jeden grb nie zosta metodycznie przekopany i z tego powodu rozporzdza danymi niekom-pletnymi. W znaleziskach lskich uderzaa stosunkowo maa ilo broni w porwnaniu z obfitoci ozdb, co nawiasem mwic stanowi intere-sujc analogi do wczesnolateskich zabytkw z Polski. Z tego okresu

    12 Rwnie W. K e r s t e n (Der Beginn der La Tnezeit in Nord-Ostbayern, Praehistorische Zeitschrift", t. 24: 1933, s. 960 n.) usiuje wyodrbni specyfikacj krgu wschodnioceltyckiego.

    13 Archeol. Rozhl.", R. 3: 1951 z. 23, s. 156158, ryc. 119121, 123125, take por. przyp. 8.

    14 Cz pracy nie zostaa ogoszona dru

View more