ouz atay'±n tutunamayanlar adl± roman±nda mizah ve hiciv –eleri

Download Ouz Atay'±n Tutunamayanlar Adl± Roman±nda Mizah ve Hiciv –eleri

Post on 01-Feb-2017

245 views

Category:

Documents

11 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • .. Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Cilt 16, Say 1, 2007, s.45-68

    45

    OUZ ATAYIN TUTUNAMAYANLAR ADLI ROMANINDA MZAH VE HCV ELER

    Mustafa APAYDIN*

    ZET

    Ouz Atayn Tutunamayanlar (1971, 1972) adl roman, Trk edebiyatnn en nemli romanlarndan biri saylmaktadr. Tutunamayanlar, Trk romannda modernist tekniklerin kullanld, ok katmanl yapsyla dikkat eken ilk romandr. Ouz Atay, romannda Trk aydnnn var olma sorunlarn, yabanclamaya yol aan sebepleri ben-zersiz ironisiyle tartmtr. Bu makalede Tutunamayanlarn sylemine egemen olan mizah, hiciv ve ironi eleri incelenmekte; ironik sylemin metnin iletisine katklar, romandaki mizah ve hiciv eitlilii ve bunun sebepleri zerinde durulmaktadr.

    ABSTRACT

    Oguz Atays novel, The Unsettled (Tutunamayanlar) (1971, 1972), is considered one of the most important novels in Turkish literature. It is a novel which brings attention to itself because it uses many modernist techniques and because of its multi-layered struc-ture. Oguz Atay discusses, incomparably and ironically, the Turkish intellectuals strug-gle to survive and the reasons for their alienation. In this article, the humour, satire and irony that is sovereign in the novel, is examined; the contribution of the irony to the novel, the variation of, and the reason for using humour and satire, are also analysed.

    Ouz Atayn yaymland 1971, 1972 yllarnda pek de dikkati ekmeyen ro-man Tutunamayanlar,1 zellikle 1990l yllarda bir klt haline gelmi ve filologlarn ve eletirmenlerin youn ilgisiyle karlanmtr.2 Tutunamayanlarn 1970li yllarda Trk edebiyatnda allagelen roman kurgu anlaylarnn haricinde duran paralanm, olaya, biyografiye dayanmayan ak yaps, deiik okumalara, imkn salamaktadr. Bu yazda da Tutunamayanlar, metne egemen olan mizah, hiciv ve ironi odakl bir okumaya tabi tutulacaktr. Bu yazda, Ouz Atayn Tutunamayanlarda komik kategorisi iinde deer-lendirilebilecek kavramlar erevesinde neler yaptnn analizi dnlmtr. Tutuna-mayanlarda bulunan komike ait olgular, yapsal ve anlamsal dzlemde incelenecektir. Tutunamayanlar hakknda yazanlarn byk ounluu, metindeki ironik yapya, genellikle ironiyi komik kavramnn yerine kullanarak deinmek zorunluluunu duymu-tur.

    * Do. Dr., ukurova niversitesi 1 Ouz Atay, Tutunamayanlar, 2 C., Sinan Yaynlar, stanbul 1971, 1972. (Bu yazda romann u basks kullanlmtr: Tutunamayanlar, 15. Bask, letiim Yaynlar, stanbul 1998. Yazda romana yaplan btn gndermeler bu baskdandr.) 2 Tutunamayanlarn ilk basksndan sonra yazarn salnda yeni bir basksnn yaymlanmamasna karlk, letiim Yaynlarndan 1983te yaplan ikinci basksndan itibaren her yl ortalama bir bask yapmas grd ilginin bir gstergesidir.

  • .. Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Cilt 16, Say 1, 2007, s.45-68

    46

    Murat Belge, Mehmet Seydann romanla ilgili eletirisine karlk olmak zere yazd yazda Tutunamayanlardaki ironiyi anlamlandrmaya almtr.3 Belge, kiiler balamnda Ouz Atayn Tutunamayanlarda eletirel bir tavrnn olmad, olumsuzu tehir ederek deitirilmesi imknn yaratmak yerine yanln akasn yaparak onu se-vimliletirdii dncesindedir. Metindeki topluma ynelik eletirinin ve mizahn ise genellikle ok baarl olduunu vurgular.4 Yazar, romanda kk burjuva dnyasyla alay edildiini; ancak bu dnyann var olan ve mmkn olan tek dnya olarak vurgulanmasnn yanl olduunu da belirtir. Cevat apan, Tutunamayanlarn topluma ve kiinin kendisine ynelik alay boyutuna dikkat ekmitir.5 apan, Selim ve Turgut kiilikleriyle Ouz Atayn Cumhuri-yetten sonra yetien kuaklarn duygusal ve dnsel eitimlerini ince bir alayla ortaya koyduunu, bunun da dnyaya olumsuz bir tavr taknmak anlamna gelmediini savunur. Tatjana Seyppel, Ouz Atayn Dnyas6 adl incelemesinde Tutunamayanlar karlatrmal edebiyat metoduyla yorumlam ve romann Nabakov, Gonarov, Tolstoy ve Kafkann romanlaryla olan metinleraras ilikisini ortaya koymutur. Seyppel, al-masnda zellikle Tutunamayanlardaki aydn sorunu zerinde durmutur. Yazar, Ouz Atayn Trk aydnna yaklamndaki ironik tutumu belirtmekle birlikte, Tutunamayan-lardaki ironiyi ayrntl tahlil etmemitir. Bunu da bir bakma, Tutunamayanlardaki mizah aklayabilmenin glne balamtr. 7 Nurdan Grbilek, Kemalizmin Delisi Ouz Atay8 adl yazsnda Ouz Atayn romanlarn ironiyi n plana alarak yorumlar. Yazar, zellikle, Atayda hicivci bir kiilik olmadn, onun romanlarnda doruyla yanl ayracak zeminin kayganlat bir ironik tutum bulunduunu savunur.9 Ouz Ataydaki alayn okuru zgrletiren bir alay olma-d; tek bir deere yaslanmayp hemen her eyle alay ederek okura tutunacak zemin b-rakmad zerinde durur. Grbilek, Oyun ve Adalet adl yazsnda da Ouz Atayn mizahn, oyun ve adalet kavramlar erevesine oturtarak deerlendirmitir.10 Grbilek, bir kez daha Atayda hiciv olmadn ileri srmtr. Grbilekin 1980 sonrasnda marji-nal bir Ouz Atay imgesi belirmesine itiraz edip Ouz Atay Kemalist izgi iinde d-nmesi de ilgi ekicidir. Tutunamayanlarda Ouz Atay Kemalist izgide dnp dnemeyeceimizi aada tartacaz. Ouz Atay zerinde kapsaml ilk almalardan birini yapan Yldz Ecevit de eitli vesilelerle Ouz Atayn romanlarnda, zellikle de Tutunamayanlarda bulunan ironik anlatm tutumu zerinde durmutur. Ecevit, Ouz Atayda Aydn Olgusu11 adl almasnda Ouz Ataydaki mizah olgusunun yazarn kendi karakter zellikleriyle ilgili olduunu, romanlardaki mizahn figrlerin kendilerini koruma arac olarak sunulduunu; bu romanlarda grotesk anlatm tutumunun da nemli bir rol bulunduunu dile getirmi- 3 Murat Belge, Tutunamayanlar, Yeni Dergi, S.99, Aralk 1972 (Edebiyat stne Yazlar, Yap-Kredi Yaynlar, stanbul 1994, s.185-193) 4 age.s187-188 5 Cevat apan, lmnn Birinci Ylnda Ouz Atay, Dnya, 13 Aralk 1979 6 Tatjana Seyppel, Ouz Atayn Dnyas, letiim Yaynlar, stanbul 1989 7 age., s. 105 8 Nurdan Grbilek, Yer Deitiren Glge, Metis Yaynlar, stanbul 1986, s.24-41 9 agy., s.26-27 10 Nurdan Grbilek, Ev devi, Metis Yaynlar, stanbul 1999, s.9-33 11 Yldz Ecevit, Ouz Atayda Aydn Olgusu, Ara Yaynclk, stanbul 1989

  • .. Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Cilt 16, Say 1, 2007, s.45-68

    47

    tir.12 Ecevit, bir baka yazsnda Ouz Atayn ironisinin romann adna yansyn, yani tutunamay Cevat apann aksine yabanclama olarak kavramlatrmak ister.13 Bu-rada zerinde durulmas gereken en nemli nokta, Ouz Atayn yabanclama-ya/tutunamaya bir kabul penceresinden mi yoksa eletirel bir mesafeden mi baktdr. Ahmet Oktay ise, Ecevitin Ouz Atay postmodernist ereveye oturtma aba-sna itiraz eder ve Tutunamayanlar ile Tehlikeli Oyunlardaki ironinin nihilist ve postmodern merkezsizletirmeyi amalayan bir yannn olmadn zellikle vurgular.14 Oktay, Ouz Atayn romanlarndaki mizah, hiciv elerinin toplumsal ve tarihsel olgular-la konumlandrlabileceini belirtir. Berna Moran, Trk Romanna Eletirel Bir Bak-215de Tutunamayanlar modernist ve postmodernist bir roman olarak deerlendirdii blmde, zaman zaman metnin mizah boyutuna da deinmitir. Moran, Ouz Atayn romanda deiik mizah tekniklerinden yararlandn rneklendirmi; romandaki alayn Cumhuriyet ideolojisine ynelik olduunu ksaca vurgulamtr. Jale Parla, Don Kiottan Bugne Roman16 adl incelemesinde Tutunamayanlara ayr bir blm ayrm ve roman dnya roman iinde zgn bir yere oturtmaya gayret etmitir. Parla, Tutunamayanlardaki ironiyi daha ok Nurdan Grbilekten hareket ederek yorumlamtr. Btn bu ve dier Tutunamayanlar yorumlarnda metnin mizahi zne deinil-mesi ortak bir zellik olarak ortaya kmtr. Buna karn Nurdan Grbilek dndaki yazarlarn Ouz Atayn ironisini genel kalplarn dna kp derinlemesine analiz ettikle-rini sylemek zordur. 1980 sonrasnda Trk edebiyat camiasna hkim klnan Ouz Atay imgesinin yanllna dikkat eken ilk eletirmen de Grbilektir. Ancak onun Ouz Ataydaki ironiyi kaygan bir zemine oturtma abas; hatta ironinin bir tavr olarak bu zemin kayganln salayan ana e olduu sav tartmaya aktr. Tutunamayanlar, Berna Morann tespit ettii gibi, nszlerle ve Turgut zbenin mektubuyla erevelenmi; modernist roman kurgusu ile okuru okuduu metin-le aynlamaktan uzaklatran, okurun donanml olmasn talep eden, bir romandr. Ro-mann realist izgiyi izleyen romanlarda karlalan biyografiye, kronolojik zamanl olaya dayal roman tekniinin haricinde duran ok katmanl, zaman ve olay belirsizletiren kurgusu, dikkat edilmedii takdirde okur iin tuzaklarla doludur.

    Tutunamayanlar, okuru yoran karmak bir roman yapsna sahiptir. Bu karma-klk, birok modernist tekniin bir arada; herhangi bir hiyerarik dzenlemeye tabi tu-tulmadan bir arada bulunmasndan kaynaklanmaktadr. Bu, ayn zamanda birok sylemin bir karnaval17 ortamnda bir arada bulunmas sonucunu dourmaktadr. On dokuzuncu yzyl romannn kurgulama tekniklerine alkn bulunan okur, Tutunamayanlar gibi bir romanla karlatnda aracaktr.

    12 age., s.89 13 Yldz Ecevit, Edebiyatta Yabanclama ve Yabanclatrma, Virgl, 14, Aralk 1998, s.45-47 14 Ahmet Oktay, Postmodern Tahayyle tirazlar, nklp Yaynevi, stanbul 2000, s. 145-146 15 Berna Moran, Trk Romanna Eletirel Bir Bak-2, letiim Yaynlar, stanbul 1990, s.196-218 16 Jale Parla, Don Kiottan Bugne Roman, letiim Yaynlar, stanbul 2000, s. 204-230 17 Karnaval terimini Bakhtinden Trkeye evrilen Karnavaldan Romana (Ayrnt Yaynlar, stanbul 2001) adl eserden alarak kullanyorum.

  • .. Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Cilt 16, Say 1, 2007, s.45-68

    48

    Tutunamayanlardaki bu karmaa, sadece yeni bir roman teknii denemek amacyla oluturulmamtr. Bu, romann adnda da gizli olan ve romann tartt so-runla ilgilendirilebilecek bir karmaadr. Tutunamayanlarn ana hikyesini, arkada Selim Ikn intiharn aratran mhendis Turgut zbenin Selimden kalan kayp metinleri aray ve sonunda Selim gibi tutunamayanlar safna katl oluturmaktadr. Turgutun Selimin intiharnn ipularn bulmak amacyla yapt aratrmalar, onu byk bir ksm Selim tarafndan yazlm bir biriyle zaman ve uzam balants bulunmayan deiik metinlere ve hibiri bir birini tan-mayan Selimin tutunamayan arkadalarna ulatrr. Metnin ana omu