anonimowa relacja z podr³¼y w okolice neapolu z...

Download Anonimowa relacja z podr³¼y w okolice Neapolu z rcin.org.pl/Content/50704/WA303_69719_B88-SZ-R-52-2014_

Post on 20-Sep-2018

213 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Studia rdoznawcze, t. LII, ISSN 00817147, ISBN 9788371818745

    Katarzyna GOBEKInstytut Historyczny

    Uniwersytet Warszawski

    Anonimowa relacja z podry w okolice Neapolu z okoo 1568 r.

    Narastajca od poowy XV w. fala polskich podry do Italii, ktra sw kulminacj osigna w stuleciu XVII, zaowocowaa niezmiernie interesujcym materiaem w postaci relacji spisywanych przez podrnikw udajcych si na zachd i poudnie Europy. Niezalenie od pobudek, ktrymi kie-rowali si autorzy wyruszajc w dug, nierzadko niebezpieczn drog, notowane przez nich spostrze-enia stanowi niezastpione rdo poznania nie tylko realiw wczesnonowoytnych wdrwek, ale take mentalnoci, wyksztacenia i formacji intelektualnej samych podrnikw oraz czsto trudnej obecnie do odtworzenia topografii symbolicznej odwiedzanych przez nich miejsc, zwizanych z tra-dycj antyczn i chrzecijask.

    W przeciwiestwie do licznie zachowanych relacji siedemnastowiecznych, dla wieku XVI szerzej znanych jest obecnie jedynie dziesi podobnych wiadectw. S to: Itinerarium Jana Ocieskiego z lat 15401541, bdce opisem drogi przebytej w czasie poselstwa do Rzymu i ksistwa Bari1; dziennik podry woskiej z 1575 r., spisany przez biskupa Jerzego Radziwia2; diariusz trzykrotnego poby-tu Stanisawa Reszki we Woszech w latach 158315893; opisanie podry do Ziemi witej z lat 15821584 Mikoaja Krzysztofa Radziwia Sierotki4 oraz jego trzech poprzednikw na tym szlaku, Anzelma Polaka5, pielgrzymujcego w latach 15071508; Jana Taranowskiego6, przybyego do Ziemi

    1 Itinerarium to, kilka lat temu dopiero wydane (Jan Ocieski, Relacja z poselstwa do Rzymu (15401541), przekad i ko-mentarz G. Franczak, Terminus, 8, 2006, z. 2, s. 119140), dostpne byo dotychczas wycznie za porednictwem pracy Kazimierza Hartleba, w ktrej zamieszczone zostay obszerne z niego cytaty (K. Hartleb, Jan z Ocieszyna Ocieski, jego dziaalno publiczna i diariusz podry do Rzymu, Lww 1917). Na temat samej relacji zob. te G. Franczak, Sarmata w krainie czarw. Jana Ocieskiego diariusz podry woskiej, Terminus, 8, 2006, z. 2, s. 8398.2 A. Modliska-Piekarz, Tumaczenie i opracowanie tekstu aciskiego. Dziennik podry do Woch Jerzego Radziwi-a w 1575 roku, Kultura i Historia, nr 21, 2012, [dostp: 24.07.2013]; Dziennik podry do Woch biskupa Jerzego Radziwia w 1575 roku, oprac. H. Barycz, Kwart. Hist., 49, 1935, s. 353357; J. Radvila, Kelione i Italija. 1575 metu dienoratis, prze. E. Ulinaite, Vilnius 2001.3 S. Rescius, Diarium 15831589, wyd. J. Czubek, Archiwum do Dziejw Literatury i Owiaty w Polsce. Seria I, t. 15, cz. 1, Krakw 1915.4 M.K. Radziwi, Podr do Ziemi witej, Syrii i Egiptu 15821584, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1962 (wczeniejsza edy-cja: Peregrynacja do Ziemi witej 15821584, wyd. J. Czubek, Archiwum do Dziejw Literatury i Owiaty w Polsce. Seria I, t. 15, cz. 2, Krakw 1925); zob. te S. Alexandrowicz, Peregrynacja do Ziemi witej ksicia Radziwia Sierotki. Czas powstania rkopisu, w: Ars Historia. Prace z dziejw powszechnych i Polski, red. M. Biskup i in., Pozna 1976, s. 585601.5 Terrae sanctae et urbis Hierusalem descriptio fratris Anzelmi ordinis minorum de observantia, w: Joannis de Stobnica Introductio in Ptolomei Cosmographiam, Cracovie 1512.6 K. Hartleb, Najstarszy dziennik podry do Ziemi witej i Syrii, Jana Tarnowskiego, Kwart. Hist., 44, 1930, t. I, z. 1, s. 2644; Dziennik podry Jana Taranowskiego do Ziemi witej z 1518 roku, prze. R. Sawa, oprac. i wstp D. Chemperek, Odrodzenie i Reformacja w Polsce, 49, 2005, s. 183194.

    http://rcin.org.pl

  • 150 Katarzyna Gobek

    witej w 1518 r. oraz Jana Goryskiego, ktry podobny szlak przemierzy okoo roku 15607; relacja Macieja Rywockiego opiekuna braci Kryskich, Stanisawa i Szczsnego, w czasie ich podry do Italii w latach 158415878; anonimowa relacja z peregrynacji wosko-hiszpasko-portugalskiej z 1595 r.9 oraz inna, wspczesna jej, aciska i dotd niewydana (znana jednak z literatury) relacja z podry z Friulu do Neapolu10. Dla dopenenia obrazu mona by doda jeszcze dwie relacje posel-skie, sporzdzone w czasie wypraw dyplomatycznych do Imperium Osmaskiego, autorstwa Erazma Otwinowskiego (1557)11 i Andrzeja Tarnowskiego (1569)12 oraz list z Indii, napisany w 1596 r. do nieznanego szlachcica przez Krzysztofa Pawowskiego, rwnie noszcy znamiona relacji pamitni-karskiej13.

    Wobec tak nieznacznego stanu posiadania tym cenniejsze wyda si musz nawet niewielkie, wzbogacajce go fragmenty. Naley do nich zachowana w Archiwum Gwnym Akt Dawnych w Warszawie w Zbiorze Popielw (sygn. 37) fragmentaryczna, anonimowa relacja z podry do Italii, znajdujca si na kartach 131132v poszytu formatu quarto. lady szycia i rubra na brzegach kart wiadcz, e zostay one wyjte z jakiego obszerniejszego kodeksu. Na lewym skraju k. 131 znak wodny, widoczny tylko w partii klejnotu14. Tekst spisany zosta po polsku, z jednowyrazowymi wtr-ceniami aciskimi, rk drugiej poowy XVI stulecia, wyran, cho niekaligraficzn italik z za-uwaalnymi wpywami kancelareski. Poszczeglne partie tekstu podzielone zostay rdtytuami. Wystpujce w tekcie ewidentne pomyki, cho nieliczne (np. dzieje zamiast bardziej prawdopo-dobnego i w peni odpowiadajcego kontekstowi dziwy w rdtytule na k. 131) sugeruj, e zacho-wany w archiwum tekst jest raczej niekontrolowan przez autora kopi z trudnego do odczytania dla kopisty rkopisu. Na k. 131 i 132 sabo czytelne marginalia naniesione inn rk.

    Tekst relacji w postaci szeregu obserwacji i wskazwek sprawia wraenie wstpnego szkicu, nie-poddanego obrbce redakcyjnej. Charakteryzuje si rwnie licznymi niekonsekwencjami pisowni i form jzykowych (np. wymiennie stosowane gura/gra, wszytko/wszystko, jacha/zjechao, kady/kody). Prawdopodobnie, przynajmniej czciowo, jest to efekt naoenia si charakterystycznych cech jzyka oryginau ze zwyczajami jzykowymi kopisty. Sposb formuowania zda przez autora,

    7 Peregrynacja do Ziemi witej Jana Goryskiego, w: Dwie peregrynacje z XVI w., oprac. W.T. Baranowski, Prace do Bada nad Histori Literatury i Owiaty, t. I, Warszawa 1914; J. Goryski, Peregrynacja do Ziemi witej, w: Antologia pamitnikw polskich XVI wieku, red. R. Pollak, wybr i oprac. S. Drewniak, M. Kaczmarek, Wrocaw 1966.8 M. Rywocki, Ksigi peregrynanckie (15841587), wyd. J. Czubek, Archiwum do Dziejw Literatury i Owiaty w Polsce, t. II, Krakw 1910.9 Anonim, Diariusz peregrynacji woskiej, hiszpaskiej, portugalskiej (1595), wyd. J. Czubek, Archiwum do Dziejw Lite-ratury i Owiaty w Polsce, Seria II, tom II, Krakw 1925.10 Diariusz znajduje si w zbiorach BKrn., rkps 529, s. 180, 93111. Wedug opinii sformuowanej przez H. Barycza wyszed on spod pira autora wspomnianej wyej anonimowej relacji z podry wosko-hiszpasko-portugalskiej, ktrego Barycz identyfikowa hipotetycznie ze Stanisawem Niegoszewskim (zob. H. Barycz, Diariusz podry po Woszech z koca wieku XVI i jego przypuszczalny autor, w: tene, Spojrzenia w przeszo polsko-wosk, Wrocaw 1965, s. 311342; tene, Niegoszewski Stanisaw, PSB, t. 22, Wrocaw 1977, s. 765767). Z ustaleniami Barycza nie zgadza si Zdzisaw Jedynak, ktry, powoujc si na opini Tadeusza F. Hahna (Anonima Diarjusz peregrynacji woskiej, hiszpaskiej i portugalskiej z r. 1595, Lww 1935), dowodzi, e autorem obu tekstw by Maopolanin Krzysztof Pawowski (Z. Jedynak, Krzysztof Paw-owski domniemanym autorem anonimowych diariuszy podry do Woch, Hiszpanii i Portugalii z 1595 roku, w: tene, Podrnicy polscy we Woszech i Hiszpanii w kocu XVI i na pocztku XVII wieku wobec malarstwa z krgu Michaa Anioa, Katowice 2006, s. 2942).11 E. Otwinowski, Wypisanie drogi tureckiej, w: Antologia, s. 183202, zob. te tene, Wypisanie drogi tureckiej, w: J.I. Kra-szewski, Podre i poselstwa polskie do Turcji, Krakw 1860, s. 740.12 A. Tarnowski, Krtkie wypisanie drogi, w: Antologia, s. 203216, zob. te tene, Krtkie wypisanie drogi z Polski do Konstantynopola ... przez p. Jdrzeja Tarnowskiego, w: J.I. Kraszewski, Podre, s. 4163.13 K. Pawowski, List z Indii, w: Antologia, s. 174182; zob. te tene, List z Indii, w: Dwie peregrynacje, s. 245289.14 Wobec jedynie fragmentarycznego zachowania znaku wodnego i braku tarczy herbowej wszelkie rozwaania nad jego pochodzeniem maj charakter wycznie domysw. Zachowany klejnot dwa rzdy pawich pir, po pi w kadym, osadzo-nych na koronie przypomina klejnoty umieszczane w znakach wodnych z herbem Lubicz, pochodzcych z niezidentyfiko-wanej dotd papierni i szeroko wystpujcych na przeomie XVI i XVII w., J. Siniarska-Czaplicka, Filigrany papierni poo-onych na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej od pocztku XVI do poowy XVIII wieku, Wrocaw 1969, s. 13, por. nr 559579.

    http://rcin.org.pl

  • 151Anonimowa relacja z podry w okolice Neapolu z okoo 1568 r.

    ktry, udzielajc instrukcji, zwraca si wprost do czytelnikw lub bezosobowo (np. Macie wiedzie i wierzy za pewne..., k. 131v; Naprzd, kiedy kto z Neapolim do Puzolu chce, tedy musi..., k. 131; Gdy kto do Pucolu chce..., k. 131; Od tej jamy do gry siarczysty przyjedziecie..., k. 131v) moe su-gerowa, e opis ten redagowany by jako rodzaj przewodnika, przeznaczonego na przykad dla braci.

    Zgodnie ze sowami autora, relacja spisana zostaa w trzydzieci lat po erupcji wulkanu, ktra doprowadzia do wypitrzenia Monte Nuovo. Zdarzyo si to na przeomie wrzenia i padziernika 1538 r. Przy zaoeniu, e podane przez autora trzydzieci lat moe by wartoci przyblion, infor-macja ta pozwala nam datowa tekst, a wic w przyblieniu i sam eskapad, na okoo 1568 r. W oma-wianym fragmencie znajdujemy jedn jeszcze wzmiank, ktra pozwala rwnie w przyblie-niu okreli czas powstania relacji. Podrnik wspomina bowiem o mijanych na trasie ogrodach nalecych do zmarego w 1577 r. Don Garcii de Toledo, ktry w posiadanie woci pod Neapolem wszed zapewne dopiero po mierci ich poprzedniego waciciela, swego ojca Don Pedra, w 1553 r. T wanie dat przyj naley jako terminus post quem, rok za 1577 za terminus ad quem wizyty autora w okolicach Neapolu.

    Nie ulega wtpliwoci, e publikowany poniej tekst stanowi zaledwie fragment (jak mona s-dzi, niewielki) ob