1. n°te - hbogm.meb.gov.ama dnem° ve sonrasi ... trkiye’nin orta dou...

Download 1. N°TE - hbogm.meb.gov.AMA DNEM° VE SONRASI ... Trkiye’nin Orta Dou politikalar±n± ... meseleyi BM Gvenlik Konseyi’ne ta±makla birlikte sava

Post on 07-Feb-2018

214 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1. NTE

    YUMUAMA DNEM VE SONRASI

    1.Dnyann iki sper gc ABD ve SSCBnin gerginlik ve uzlama politikalar izlemele-rinin dnya barna etkileri neler olabilir?

    2.ABD ve SSCBnin uzay aratrma-larnda yar hlinde olmalarnn ne-denleri nelerdir?

  • ADA TRK VE DNYA TARH 2

    10

    NELER RENECEZ?

    Bu nitenin sonunda:1. Uluslararas ilikilerde deiim sreci ve yumuama politikasn,2. Nkleer silahlarn snrlandrlmas grmelerini,3. Yumuama Dneminde meydana gelen Kba Buhran, Vietnam Sava,

    Kemir meselesi ve Sovyetlerin Afganistan igal etmesini,4. Bandung Konferans ve Balantszlar Hareketini,5. Arap srail savalar ve byk devletlerin politikalarn,6. Uluslararas politikada petroln yerini,7. ran Irak Savann neden ve sonularn,8. Yumuama Dneminde dnyada ekonomi, bilim ve teknoloji, kltr alan-

    larnda meydana gelen gelimeleri,9. Trk d politikasndaki gelimeleri, Yunanistan ile yaanan sorunlar ve

    Trkiyenin Orta Dou politikalarn,10. 1960 1983 yllar arasnda Trkiyede siyaset, ekonomi, sosyal ve kltrel

    alanlardaki gelimeleri reneceiz.

    ANAHTAR KAVRAMLAR

    YUMUAMA

    BALANTISIZLIK NC DNYA

    NKLEER SAVA

    PETROL AMBARGOSU

    UYDU TEKNOLOJS

    KITA SAHANLII

    ENOSS

  • ADA TRK VE DNYA TARH 2

    11

    A.ULUSLARARASI LKLERDE DEM SRECYumuama (detant) uluslararas ilikilerde, Bloklarn gerginlii azaltmak iin

    karlkl grmeleri tercih ettii bir dnemdir. Bu dnemde izlenen politikalarla Dou- Bat ilikilerinde atma ve gerginlik nispeten azaltlmtr. Yumuama poli-tikas, bara varacak yaknlama, anlama ve i birlii aamalarndan olumaktadr.

    1950li yllarn sonlarna doru SSCB ve ABDnin nkleer silahlanma yarnda birbirine denk gler hline gelmesi, dnyay bir nkleer savan eiine getirdi. Her iki devletin kmas muhtemel bir savata ayn ekilde zarar grecek olmalar, sava-a yol aacak atmalar engellemeyi zorunlu kld. Bu sebeple ABD Bakan john Fitzgerald Kennedy ve SSCB Bakan Nikita Kruev, 1961 ylnda bir araya ge lerek yumuama srecini balattlar. Bu srete Bloklar, silahszlanma ve baz silahlarda snrlandrma yolunu setiler.

    1.Yumuama Dnemi PolitikalarSSCB Devlet Bakan Kruev, ABDnin daveti zerine Eyll 1959da bu lkeye

    gitti. Grmeler sonunda anlamazlklarn mzakereler yoluyla zmlenmesi ka-rar alnd. Bu arada uluslararas alanda yalnzlktan kurtulmak isteyen in, japonyay etkisiz hle getirmek ve SSCBnin basksndan kurtulmak amacyla d politikada yu-muama siyasetini benimsedi. SSCB ile in arasnda muhtemel bir ittifak nlemek isteyen ABD, bu politika deiiklii zerine inin uluslararas alanda tannmas ge-rektiini savunmaya balad. ABDnin Gney Vietnamdan askerlerini ekmesi in ile yaknlamay daha da hzlandrd. nce in ile ticari ilikileri balatan ABD, ardndan inin Birlemi Milletlere ye olmasnda etkili oldu.

    2. Nkleer Silahlarn Snrlandrlmas Grmeleri Kba buhran srasnda SSCB ile ABD arasnda yaanan fze krizinin uzla-

    ma yoluyla zmlenmesi nkleer silahlarn snrlandrlmasnda balang oldu. 1963te de ABD, SSCB ve ngiltere arasnda Moskovada ilk kez Nkleer Deneme-lerin Ksmen Yasaklanmas Antlamas imzaland. Ancak bu anlamadan sonra da devletler nkleer alanda yara devam ettiler.

    Nkleer silahlarn snrlandrlmas konusunda 1969da Helsinkide ABD ve SSCB arasnda gerekletirilen SALT-I (Strategic Arms Limitation Talks- Stratejik Si-lahlar Azaltma Grmeleri ) nemli bir aama oldu. SALT-I Antlamas, 26 Mays 1972de Moskovada imzaland. Bu antlama ile sorunlarn bar yollarla zlmesi sreci balatld. ABD- SSCB ilikilerinin temel esaslar belirlendi. Grmelerin ba-lad 1969 yl Yumuama Dneminin balangc sayld.

    Yumuama Dneminde SALT-I Antlamasndan sonra nkleer silahszlanma konusunda birok anlama imzaland. Bu anlamalarn en nemlisi 1979da ABD ve SSCB arasnda Viyanada imzalanan SALT-II Antlamas ile uzun menzilli nkle-er silahlar snrlandrld. Ancak SSCBnin 1979da Afganistan igali nedeniyle ABD

  • ADA TRK VE DNYA TARH 2

    12

    Kongresi bu antlamay imzalamad. nk Afganistann Sovyetler tarafndan iga-li, Orta Douda en az stratejik silahlar anlamas kadar nemli stratejik deiiklik yapmaktayd. Dier taraftan Sovyetlerin Afganistan igali ABD kamuoyunda silah-szlanma konusunda SSCBnin samimi olmad ve yumuamay kendi yaylma ve genileme amalar iin bir frsat olarak grd eklinde deerlendirildi.

    3. Helsinki Konferans (1 Austos 1975)SALT-I Antlamasndan sonra Arnavutluk dnda btn Avrupa devletle-

    riyle ABD ve Kanadann katld Avrupa Gvenlik ve Birlii Konferans (AGK) Helsinkide topland. Uzun grmeler neticesinde hazrlanan uluslararas ilikilerde temel bar ve i birliini kapsayan Sonu Belgesi (Helsinki Nihai Senedi) 1 Aus-tos 1975te imzaland.

    B.YUMUAMA DNEM ATIMALARI

    1.atmalarda ABD ve SSCBnin Rol 1960l yllarn balarnda Bloklar arasndaki ilikilerde yumuama balamsa

    da SSCB ile ABD; Kba ve Vietnam gibi uzak blgelerde mcadelelerini srdrd. Bu blgelerdeki gruplarn iktidar mcadelelerini kendi karlar dorultusunda des-tekleyen SSCB ve ABD, rekabetlerini srdrmlerdir. Bununla birlikte ABD ve SSCB nclnde nkleer silahlar snrlandrmak iin uluslararas anlamalar da imza-lanmtr.

    2.Kba Buhran Kba Buhran Kbada Fidel Castro 1959da Batista diktatrln ykp yne-

    timi ele geirmi, ekonomiyi millletirme karar almt. Bu kararla Kbada faaliyet

    Resim. 01.01: Nkleer Silah Denemeleri Gnmzde de Devam Etmektedir.

  • ADA TRK VE DNYA TARH 2

    13

    gsteren ABD irketlerinin faaliyetlerinin kstlanmas, ABD ekonomisini olumsuz et-kiledi. ABD Castroyu devirmek iin bir plan hazrlad. Buna gre Castro ynetimin-den ABDye kaan Kbal mlteciler Amerikan hkmetinin yardm ve desteiyle aday igal edecekler ve bylece Castrodan kurtulmu olacakt. Ancak mlteciler tarihe Domuzlar Krfezi karmas adyla geen harektta baarszla urad-lar. ABDnin Castro ynetimini ykmak amacyla muhalifleri desteklemesi, Kbay SSCBye yaklatrd. Bunun zerine SSCB 1962 yl banda Kbaya fze yerletir-meye balad. Bu fzelerin ABD topraklarnn byk bir ksmn vurabilecek menzile sahip olmas ABDnin tepkisine yol at. ABDnin Kbadaki fzelerin sklmesi iste-ine SSCBnin olumsuz cevap vermesi sonucunda ABD donanmas Kba kylarn kuatt. SSCB, meseleyi BM Gvenlik Konseyine tamakla birlikte sava gemilerini de blgeye gnderdi. ABD ve SSCBnin bu tavr, durumu daha da gerginletirirken bir nkleer sava ihtimalini ortaya kard.

    Nkleer sava ihtimali karsnda ABD ve SSCB geri adm atmak zorunda kald. SSCB, Trki-yedeki ABDye ait jpiter fzelerinin sklmesi karlnda Kbadaki fzeleri skebileceini bil-dirdi. ABDnin bu neriyi kabul etmesi sonucunda fzeler karlkl olarak skld ve Kba Buhra-n zld. Kba Buhrannn en nemli zellii, nkleer silahlara sahip iki byk gcn ilk kez dorudan kar karya gelmesidir.

    Kba Buhrannn zlmesi ile Dou- Bat arasnda diyalog sreci balarken, Bloklar aras ve devletler aras ilikilerde deiimin balangc oldu.

    Harita. 01.01: Kbaya Yerletirilen Fzelerin Menzilleri

    Resim 01.02: ABDnin Trkiyeye Yerletirdii Jpiter Fzelerinden

    Biri

  • ADA TRK VE DNYA TARH 2

    14

    3. Vietnam Sava Daha nce Fransann smrgesi durumundaki Vietnam, 1954 ylnda imzala-

    nan Cenevre Antlamas ile Kuzey ve Gney Vietnam ad altnda bamsz devlet-ler durumuna gelmilerdi. Komnist olan Kuzey Vietnam ynetimi 1957de Gney Vietnam ynetimini deitirerek birlemeyi salamak iin gerilla savana balad. Buna karlk Gney Vietnam, ABDden yardm istemek zorunda kald. ABD, Gney Vietnama ekonomik ve asker yardm yapacan dnya kamuoyuna duyurdu.

    Kuzey Vietnam birliklerinin gneye girmesi zerine ABD, Gney Vietnama 1965 Maysnda 80.000 asker gnderdi. Say daha sonra 600.000e kartld.

    Vietnama asker gnderilmesi ABDde zellikle byk ehirlerde ve niversite-de protesto gsterilerine sebep oldu. Gsterilerin yaygnlamas ABD kongresinin savaa kar tutum deitirmesine yol at. Batl mttefiklerin de sava onaylama-mas ABD ynetiminin iini daha da zorlatrd. ABD Vietnam da hedefledii baary gsteremedi ve bir kmaz iine girdi.

    Antlamaya gre: ABD kuvvetleri Vietnamdan ekilecek, esirler karlkl geri verilecek, Kuzey ve Gney Vietnam arasnda yaplacak mzakerelerle birleme ger-ekletirilecekti.

    ABD, sava alanna 7 milyon ton bomba att. Bombalar 20 milyon krater izi brakt. Vietnam topraklar, uzun yllar zerinde hibir bitki yetimeyecek duruma geldi. 1975te Kuzey Vietnamn Gney Vietnam ele geirmesiyle 1976da iki devlet birleerek Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti adn ald.

    E BLG NOTU

    Resim 01.03:Vietnam Sava En ok Sivil Halk Etkilemitir.

  • ADA TRK VE DNYA TARH 2

    15

    4. Kemir Meselesingilterenin 1947 Austosunda blgeden ekilmesiyle burada Pakistan ve

    Hindistan ad ile iki devlet kurulmutu. Bu iki devlet bamszlklarndan itibaren bir-birleriyle sorunlar yaamlardr. ki lke arasndaki sorun ve atmalarn en nemli nedeni Hindistan, Pakistan, Afganistan ve inin kesime noktasnda yer alan verimli topraklara ve yer alt zenginliklerine sahip olan Kemirdir. ngiltere 1846da Kemirin idaresini bir Hintli mihraceye vermiti. Hindistan ve Pakistan bamsz olduklarnda Kemir, yine bu mihrace ailesinin idaresi altndayd. Pakistan, Kemir halknn byk ounluunun Mslman olmasndan dolay burann kendisine ait olmas gerekti-ini belirtmekteydi. Hindistan ise Kemir Mihracesinin kendi topraklaryla birleme kararndan dolay burada hak iddia ediyordu. Bu nedenle iki devlet 1948de ilk kez savat. Birlemi Milletler araya girdi ve Kemirde halk oylamas yaplmas artyla atekes saland. Bu atmada Pakistan, Kemirin kk bir ksmn ele geirirken byk ksmn Hindistan almt. Hindistan, BM kararna ramen bugne kadar elin-de tuttuu Kemir topraklarnda halk oylamas yapmamtr.

    Kemir meselesi iki devletin d politikasn da etkiledi. Kuruluundan itibaren balantszlk politikas izleyen Hindistan, SSCB ile yaknlaarak bu devletin destei-ni ald. Buna karlk Pakistan, Bat yanls bir politika takip ederek 1954ten itibaren ABDden asker yardm almaya balad. Pakistann 1955te Badat Paktna ye olma-syla SSCB, iki devlet arasndaki tm anlamazlklarda Hind

View more >