x$i¤â„¢ga wizyty cfzieka¥â€‍skiej dekanatu...

Download X$i¤â„¢ga wizyty cfzieka¥â€‍skiej dekanatu â„¢ga Wizyty Dzieka¥â€‍skiej...¢  ga¥â€kach, z kt£³rych 2 s¤ poz¥â€acane

Post on 17-Feb-2021

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • X$ięga wizyty cfziekańskiej dekanatu podfaskiego

    w rol(µ 1773 miesiąca 'J{pvemóra dnia 17 sporządzonej

    13iafostocK:Je 'Towarzystwo

  • 'X$ięga wizyty dżie(ańsRJej ae(anatu poafas(iego

    przeze mnie /(fil;dza 'Bazyfego 'Benecfy/(fa (juttors/(jego dziel(ana poafasl(iego, pfe6ana go(niewsl(iego w rol(u 1773 miesiq.c.a :JWvem6ra ania 17 iu;'(j:a vetus l(afenaarza sporządzona

  • PRACE . BIAŁOSTOCKIEGO

    TOWARZYSTWA NAUKOWEGO NR34

    400-LECIE UNII BRZESKIEJ

    DZIEJE PARAFII BIAŁOSTOCKIEJ KOŚCIOŁA UNICKIEGO NA TLE DEKANATU PODLASKIEGO W

    ŚWIETLE OSIEMNASTOWIECZNYCH ŹRÓDEŁ HISTORYCZNYCH

  • 'Nięga wizyty dzie/(ańs/(iej de/(anatu podfas/(iego

    przeze rrmie �ięaza 'Bazy!ego 'BenecfykJa (juttorsk:Jego aziel(ana pocffasl(iego, p!e6ana go[niewsl(jego w rol(µ

    1773 miesiifca 'J./Pvem6ra ania 17 iul(J:a vetus /@!encfarza sporzqcfzona

    opracowa{i Jdzej 'Jv{arosze� 'WaUemar J'. 'Wifczewsl(j

    'Biafystol( 1996

  • NA OKŁADCE Madonna della tondo, Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus i Świętym

    Janem - kopia według Rafaela. Obraz z unickiej cerkwi Przemienienia Pańskiego w Knyszynie, wzmiankowany w wizytacji

    dekanatu podlaskiego w roku 1773: ołtarz wielki z obrazem · Najświętszej Panny Pana Jezusa w ręku trzymającej. Obecnie obraz

    przechowywany w cerkwi w Wasilkowie. Negatyw w zbiorach Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku, nr 15,

    fot. A.Juszczak, 1979.

    Wydan'ie publikacji sfinansował

    URZĄD MIEJSKI W BIAŁYMSTOKU

    Białostockie Towarzystwo Naukowe ISBN 83-907455-0-X

  • W roku bieżącym mija 400 lat od ustanowiema Unii

    Brzeskiej. Wydarzenie sprzed czterech wieków dało początek wielkiemu przedsięwzięciu harmonijnego połączenia katolicyzmu i prawosławia - wielkich wyznań Rzeczpospolitej. Przez ponad dwa stulecia unici-grekokatolicy stanowili obok katolików obrządku łacińskiego czołowy element na mapie wyznaniowej kraju. Istnienie Kościoła unickiego przerwały carskie ukazy z lat 1839 i 1875. Nadchodząca rocznica wydarzeń z roku 1596 to okazja do przybliżenia dzieła unii kościelnej. W czasach zaborów i latach komunizmu badania i prezentowanie dziejów unii były zabronione. Obecnie, przy okazji rocznicy ukazywanie dokonań katolickiego Kościoła unickiego wydaje się konieczne, szczególnie na obszarze gdzie do dziś mieszkają potomkowie grekokatolików.

    9 lutego 1727 roku Jan Klemens Branicki wystawił najdawniejszy dokument dla cerkwi św. Mikołaja w Białymstoku. Dziedzic ofiarował wówczas 25 zł polskich plebanowi unickiemu z obowiązkiem dorocznych modlitw za dusze zmarłych z rodziny fundatorów. Najwidoczniej w roku 1727 wybudowano najstarszą cerkiew w Białymstoku. Aż do roku 1839 świątynia ta służyła katolikom obrządku wschodniego. Rozebrano ją w roku 1845 gdy wzniesiono obok niej istniejący dziś sobór prawosławny. Prócz dość obszernej jurydyki cerkiewnej rozciągającej się pomiędzy współczesnymi nam ulicami Lipową i Sosnową pleban Jtrzymał włókę ziemi w trzech polach. Pierwsze z nich ciągnęło się od wzgórza św.

    5

  • Rocha równolegle do drogi Antoniu kowskiej aż · do. młyna Antoniu ka pracu jącego na rzece Białej. Dru gie pole ciągnęło się od wzgórza Wiatrakowego poprzez siedliska wsi Białostoczek aż do gościńca Wasilkowskiego, gdzie w końcu XIX wieku założono cmentarz prawosławny. Trzecie pole graniczyło z gru ntami miejskimi i ciągnęło się wzdłu ż współczesnej nam u licy Ciepłej. Paroch u nicki otrzymał też gru nty pomiędzy rzeką Białą a obecnymi u licami Lipową, Malmeda i Nowy Świat. Ten ostatni obszar został później odebrany cerkwi u nickiej przez Jana Klemensa Branickiego.

    Nastąpiło to w roku 1753 gdy spłonęła zachodnia część miasta. Dziedzic teren ten przeznaczył pod zabu dowę i gu mna miejskie. W zamian za to zwiększono areał gru ntów cerkiewnych w Dojlidach.

    Świątynię istniejącą w latach 1727 - 1839 tak opisano w roku 1804 : Cerkiew parochialna Białystocka w mieście Białymstoku drewniana, formą sześciokątu pobudowana przez skarb JO Branickiego wystawiona z dwoma kopułami większemi i trzecią pomniejszą, na których krzyże żelazne w gałkach, z których 2 są pozłacane z dwojgiem drzwiami podwójnemi, szyna/ami żelaznemi fasowanemi na zawiasach potrójnych esowych na zamki fracuskie wnętrzne

    · zamykającemi się, z których jedne są z cmantarza do babińca, drugie z babińca do cerkwi z sześcią oknami dużemi kwadratowemi, szklannemi w ołów oprawnemi i na pręty .żelazne zmocnionemi, z jednym oknem okrągłym, z babińcem, w którym 3 okna kwadratowe szklanne w drzewo oprawne z podmurowaniem naokoło ceglanym, z cmentarzem z jednej strony murem a z trzech stron dylami w słupy murowane oparkanionym, z sufitem z tarcic ułożonem z posadzką cegieł kwadratowych, z chórem balaskowanym dawnej budowy, z podwórza otynkowaniapotrzebująca. Pomieniona cerkiew ze srzodka jest pomalowana i różnemi malowidłami przyozdobiona. Na cmentarz przy tejże cerkwi będący brama nowa porządna z tarcic zrobiona kolorem czerwonym pomalowana, na zawiasach żelaznych, na której zrobienie

    6

  • równie jako i oparkanienie cmentarz i cerkwi P J ks. proboszcz teraźniejszy koszt podejmował. Ciała zmarłych ludzi pogrzebują się dotąd na cmentarzu i ku dalszemu onych pogrzebaniu mogiłek oznaczonych jeszcze nie ma . . .

    W Centralnym Archiwum Historycznym Rosji w St.Petersburgu zachował się rysunek przedstawiający tę świątynię. Ustawiona ona była między ramionami krzyża greckiego, na planie, którego wzniesiono istniejący murowany sobór. Obok cmentarza ustawiona była miejska Brama Tykocka, od której zaczynało się Nowolipie, czterorzędowa aleja lipowa wiodąca do kaplicy św. Rocha. Od zachodu do cmentarza cerkiewnego przylegały jeszcze w roku 1799 mogiłki rzymskokatolickie.

    Białostocka cerkiew była filią parafii w Dojlidach. O cerkwi dojlidzkiej dowiadujemy się już w roku 157 1 . W rzyn1skokatolickim Archiwum Archidiecezji Białostockiej zachował się oryginalny dokument wystawiony przez Grzegorza Chodkiewicza polecający namiestnikowi swych dóbr dojlidzkich by dokonał zamiany gruntów stanowiących uposażenie cerkwi dojlidzkiej i określił wymiar należnej dziesięciny z majętności dojlidzkiej i karakulskiej: Gregorei Chodkovicz pan vilenskii, getman naivysszii Velikogo Kniastva Litovskogo, starosta gorodenskii i mogilevskii. Namesniku naszomu doilidskomu Mikołaju Chorużiczu. Vedai o tom, iż sesdese [?] nam bił czołom bogomolec nasz tamosznii doilidskii Kosma Dmitryevicz o tom sztaby esmo emu vołoku ego tuju kotoruju semo emu dali byli ku cerkvi doilidskoi v sele Krivlanech otmenili dlia togo, iż emu neporuczno ee pachati, a bolotei że, na krai steny s travno. Tam też i polia ne vsi try dobry. Ku tomu też i o desetinu kotoroiu emu daiut z imenia naszogo Karakuł, tak iako i gorodkovomu, to est żita kop 30, pszenicy kop 1 O, ieczmienia kop 1 O, gorochu kop 1 O, greczki kop 20. Abychmo emu wżo z imenia naszogo Doilidskogo ee emu davati roskazali. Pro to i gdyż nam v tom szkody nikotoroesia ne pokazet. A onyi bogomolec nasz, za takovuiu łasku naszu i vpered vodle

    7

  • povinnosti svoei za nas Boga ochotneiszim prosit budet. Prikazuem tobe esm onuiu vołoku u Krivlanech ot nego vziavszi emu, natomes u sele Doilidoch inszuiu vołoku, to es Łykovuiu. kotoraia na tot czas pusto leżit, zaveł i podał. Tim też i desetinu, rysze pomenenuiu, tymżo obyczaem iako i gorodkovomu popu daiut, ot sego czasu sztaby esi vżo s paszni naszoi tamosznei Doilidskoie poczał davati i davał koneczne inaczei tot cziniti ne smeiuczi. Pisan u Choroszczy /eta Bożego Narożennia 1571 mesiaca luna 21 dnia [21 VI 157 1 ]. Gregor Chodkevicz. Odtąd cerkiew dolidzka dysponowała jedną włóką gruntu, która ciągnęła się wz.dłuż gościńca Zabłudowskiego, gdzie później założono dojlidzki cmentarz prawosławny. Do czasu przyjęcia unii w roku 1596 cerkiew dojlidzka była świątynią prawosławną. W roku 1 628 tak opisywano osadę cerkiewną w Dojlidach: Cerkiew przy dworze dojlidzkim. Hrehory Czernievski swieszczennik według dawnego prawa i posesji swej przy tej cerkwi wolno trzyma zaścianek Spola od rzeki Doylidy, która pode dwór idzie, aż do rzeczki Białegostoku, która idzie ode wsi Doynowy. Na tymże zaścianku cerkiew z dzwonnicą, dudowanie jego, ogrody i sianożęć. 1

    Dojlidy znajdowały się od roku 1528 w dobrach zabłudowskich. Po śmierci księcia Janusza Radziwiłła właściciela tej majętności księżna Anna Wołoszka wdowa po nim miała sporządzić w Lubeczu 20 listopada 1659 roku testament, mocą którego ofiarowała ogromną sumę jako fundusz prawosławnej cerkwi zabłudowskiej. Odtąd wszyscy unici z dóbr zabłudowskich należeli do parafii dojlidzkiej.2

    Dojlidy i Białystok do III rozbioru Polski należały do dekanatu podlaskiego diecezji metropolitalnej. W skład dekanatu podlaskiego w latach 1 773-1 788 wchodziły parafie: Białystok i Dojlidy, Boguszewo, Choroszcz, Ciecierówka,

    1 I.Maroszek, Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów, Białystok 1993 (dalej cyt.: Prawa i przywileje ... ), nr 10, s.72-73.

    2 Tamże, nr 24-37, s.195-229.

    8

  • Dobrowola, Fasty, Gródek, Jałówka, Knyszyn, Kożany, Nowa Wola, Potoka, Puchły, Ryboły, Suraż, Topilec,

Recommended

View more >