varl±k vergisi maduru sinemac±lar varl±k vergisi maduru sinemac±lar 293...

Download Varl±k Vergisi Maduru Sinemac±lar Varl±k Vergisi Maduru Sinemac±lar 293 Trk Umumi Tiyatro Anonim ‍irketi Tasvir-i Efkr gazetesinde yay±mlanan Varl±k Vergisi

Post on 19-Mar-2018

226 views

Category:

Documents

3 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • kebike / 27 2009

    Varlk Vergisi Maduru Sinemaclar

    Ali ZUYAR*

    291

    GiriTrk sinemasnda yakn tarihimizi konu edinen film says -12 Ey-

    ll Askeri Darbesi zerine kurulu filmler hari- birka rnek ile snrldr. Gsterime girdii yl eitli tartmalara yol aan Salkm Hanmn Tanele-ri (Tomris Giritliolu, 1999) filmi, bu rneklerden biridir. Ynetmen Tom-ris Giritliolunun Ylmaz Karakoyunlunun ayn adl romanndan sinema-ya uyarlad film, Varlk Vergisinin aznlklar zerindeki etkilerini anlat-yor ve sz konusu vergiyi gndeme getirerek yeniden tartmaya ayordu.

    Varlk Vergisi, her eyden nce II. Dnya Savann yaratt ola-anst koullarn bir sonucuydu. Sz konusu vergiyle, dolambal yollar-dan kazanlm ve yrrlkteki vergilerin dnda kalan sermaye ve gelirler-den yeni bir vergi alnarak enflasyonun drlmesi ve her geen gn artan asker masraflarn karlanmas hedefleniyordu. Bir baka ifadeyle ithal mal-lar ile esas ihtiya maddelerinde karaborsaclk ve vurgunculuk yaparak zen-ginlemi olan tccar ve araclardan vergi almak ve bylece, ekonomik sknt eken dar gelirli snflar manen tatmin etmek yoluna gidilmiti.

    Dnemin Babakan kr Saraolu da 11 Kasm 1942 gn Trki-ye Byk Millet Meclisine Varlk Vergisi kanun tasarsn sunarken, kendi-sinin basit insanlar arasnda yetitiini, yani kendisinin bir halk ocuu ol-duunu ve bu kanunu getirmekle bu insanlara kar ahlak borcunu dediini sylemesi, bunun ak bir gstergesiydi (Karpat 1967: 105).

    Babakan Saraolunun belirtilen tarihte Trkiye Byk Millet Meclisine sunmu olduu Varlk Vergisi kanun tasars birka saatlik bir g-rmeden sonra 4305 sayl kanun olarak kabul grmt (Resmi Gazete, say: 5255). Sz konusu kanuna gre, Varlk Vergisi, Mslman-Trk ve gay-

    * Sinema tarihisi.

  • kebike / 27 2009

    292

    rimslim aznlk ayrm yaplmakszn servet ve kazan sahiplerinin servetleri ve fevkalde kazanlar zerinden bir defaya mahsus alnacakt. Servet ve ka-zan sahiplerinin mkellefiyet dereceleri, her vilyet ve kaza merkezinde ma-hallin en byk mlk memurunun bakanl altnda en byk mal memurun-dan ve ticaret odalaryla belediyelerce kendi zalar arasndan oluturulacak komisyonlar tarafndan belirlenecekti.

    Bu komisyonlarn tavsiye ettii miktarlarda ticarethanelerden, sanayi iletmelerinden, emlak sahiplerinden, emlak simsarlarndan ve byk toprak sahiplerinden Varlk Vergisi alnacakt.1 Kanunda din ve etnik adan bir fark-lln olmad akt ancak komisyonlarn almalar bunun aksi ynndey-di. nk, komisyonlar, Trklerin varlklar ve deme kabiliyetlerini geree uygun bir ekilde gzetlerken, gayrimslim aznlklar gerek durumlarnn stnde ar bir ekilde vergiye balanmlard (kte, 1957: 75).

    Kanunun 11. maddesi mkelleflerin deyecei vergi miktarn tespit edecek olan komisyonlara dokunulmazlk tanr nitelikteydi. nk komisyon kararlar niha ve kat mahiyetteydi. Mkelleflerin bu kararlara kar idar ve adl kaza mercilerinde dava ama hakk bulunmuyordu.

    Kanuna gre mkellefler, vergilerini talik tarihinden itibaren on be gn iinde mal sandna yatrmaya mecburdular. Ayrca mahallin en byk mal memuru, on be gnlk mddetin gemesini beklemeden lzum grd mkelleflerin menkul ve gayrimenkul mallaryla, alacak hak ve menfaatlerini ihtiyaten haczetme hakkna sahipti.2

    Komisyonlarn belirledii vergiyi bir ay ierisinde deyemeyenler ile ksmen deyen mkellefler, borlarn tamamen deyinceye kadar memleke-tin herhangi bir yerinde bedeni kabiliyetlerine gre asker mahiyeti haiz olma-yan umum hizmetlerde veya belediye hizmetlerinde altrlacaklard. Bu a-lmalar karlnda verilecek cretin yars borlarndan dlecekti.3

    Varlk Vergisi Mkellefi SinemaclarVarlk Vergisi mkellefleri arasnda nemli sinema sahipleri ve ilet-

    mecileri de bulunuyordu. Dnemin iktidara en yakn gazetelerinden biri olan Tasvir-i Efkrn 18 Aralk 1942 tarihli nshasnda stanbulda Varlk Vergisi deyeceklerin uzun bir listesi yaymland. Gazetede sadece iki milyon ile bin lira arasnda Varlk Vergisi deyecek mkelleflerin adlar ve ileri yer al-yordu.

    Listede ad geen mkellef ve irketlerden on alts sinema sektrn-den idi.

    1 Varlk Vergisi Kanunu, 1. ve 7. maddeler. 2 Varlk Vergisi Kanunu, 12. madde 1. fkra. 3 Varlk Vergisi Kanunu, 12. maddenin 3. fkras.

  • Varlk Vergisi Maduru Sinemaclar ZUYAR

    293

    Trk Umumi Tiyatro Anonim irketi Tasvir-i Efkr gazetesinde yaymlanan Varlk Vergisi deyecek si-

    nema ve sinemaclar iinde Trk Umumi Tiyatro Anonim irketi en yksek mebla ile birinci srada yer alyordu. Haziran 1923te 500 bin Trk liras ser-maye ve altm sene mddetle kurulan ve merkezi Beyolu Yeilam Sokak, numara 15te bulunan irketin faaliyet alan, stanbulun kltr, sanat ve e-lence hayat zerineydi.4 On bir ortaktan oluan irketin en byk hissedarla-r ayn zamanda stanbulun nl emprezaryolar olan Yahudi asll Henry Ar-diti ve Albert Saltiel idi.5

    Birok yabanc, tiyatro, dans ve mzik gruplarnn stanbuldaki et-kinliklerini organize eden irketin en nemli mal varlklar arasnda, iinde on dokuz dkkan, bir maaza, sinema ve bunlarn stndeki daireleri ih-tiva eden Serkldoryan binalar bulunuyordu. Serkldoryan binalar dahilinde Beyolunun tannm sinemas da yer alyordu. Bunlar Melek (eski Ska-ting Palas), Smer (eski Artistik) ve pek (eski Opera sinemas) sinemalaryd (Tasvir-i Efkr, 3 Mart 1943).

    Trk Umumi Tiyatro Anonim irketinin en nemli gelir kaynan Serkldoryan binalarndan alnan yllk kira bedelleri oluturuyordu. 1943 y-lna gre bu binalardan alnan yllk kira creti 95.000 lirayd. Bu dnemde Serkldoryan binalar dahilinde bulunan pek ve Melek sinemalar, pekile-rin iletmesindeydi. pekilerin 1934 ylnda bu iki sinema iin irkete de-dikleri kira creti 22.499 lira 97 kurutu. Smer Sinemas, Mehmet Rauf ve Osman Rauf Sirman Kardeler ile Cemal Ahmet Pekin tarafndan iletiliyor-du (Gkmen, 1991: 86). Smer Sinemas iin irkete denen kira creti ise 4.000 lirayd.

    Komisyonun Trk Umumi Tiyatro Anonim irketi iin belirledii Varlk Vergisi tutar 650.000 lirayd. irkete ait satlan gayrimenkuller arasn-da Serkldoryan binalar da yer alyordu. Bu binalar Mart 1943 tarihinde stan-bul Belediyesi tarafndan 1.100.000 liraya satn alnd. Dolaysyla da pek, Melek ve Smer sinemalarnn mlkiyeti stanbul Belediyesine geti. 3 Mart 1943 tarihli Tasvir-i Efkr gazetesinde yaymlanan bir habere gre, stanbul Belediyesi sahibi olduu sz konusu sinemalarn iletmecilerine yaz mevsi-mine kadar izin verecek, yazn bu sinemalarda gerekli tadilat yapldktan son-ra ehir Tiyatrosunun komedi ve dram ksmlar buraya nakledilecekti.

    Serkldoryan binalarnn satlmas Trk Umumi Tiyatro Anonim irketini olduka zor bir durumda brakt. Bu binalarn satlmasyla irket, devlete olan Varlk Vergisi borcunu dedi; ancak iflas etmekten kurtulamad ve ayn yl iflasn iln etti.

    4 BCO, Say: 2520, Fon kodu: 030.18.01, Yer no: 7.21..1, 19 Haziran 1923.5 irketin dier hissedarlar (hisse saysna gre), V. Saltiel, Elia Sabetay, A. Fernandez Diaz, A. Alkalay, P. Ojalvo, brahim Ali, M. Deviadas, . Albala ve A. Biliotiydi (Gkmen, 1991: 86).

  • kebike / 27 2009

    294

    Fita (Film leri Trk Anonim irketi)Listenin ikinci srasnda pekilerin sahibi olduu Fita yer alyordu.

    1800l yllarn sonunda Selanikten stanbula g eden, nce Kalkaplarda ipek ticareti yapan, sonra Eminnnde mehur Selnik Bonmaresini aan peki ailesi, sinema sektrne 1922 ylnda Elhamra Sinemasnn iletme-sini alarak girmiti. peki ailesinin Elhamra ile balayan salon iletmecilii, stanbulda Melek (1924) ve pek sinemalaryla; zmirde Elhamra/Milli K-tphane Sinemas (1926) ile devam etti.

    peki ailesi sinema salonu iletmeciliini srdrrken bu sektrn dier alanlar olan, film ithalat, datm ve yapmclna (pek Film/1929) da el att. Muhsin Erturulun ynetmenliinde bir ok yerli filme imza atan pek Film irketi, 1934 ylnda film kiralama ve sinema iletmecilii olarak iki blme ayrld. Birinci irketin ad FTA, ikinci irketin adysa SNTA (Sinema leri Trk Anonim irketi) idi (Akura 1995: 60). zetle, 1930lu yllarda ve II. Dnya Savann balarnda peki ailesi, Cemil Filmerin de hatralarnda belirttii zere, piyasada tam bir tekel oluturmutu (1984: 158).

    Komisyonun FTA iin belirledii Varlk Vergisi tutar 460.000 li-rayd. Gazetede yaymlanan Varlk Vergisi deyecek sinemaclar listesinde ise SNTAn ad gemiyordu.

    Hasan Tahsin ve Hseyin Hsn Aker Kardeler Listenin nc srasnda Hasan Tahsin ve Hseyin Hsn Aker Kar-

    deler yer alyordu. Aker Kardelerin sinema ile dorudan bir ilgisi yoktu. Haklarnda bilgi sahibi olamadmz Aker Kardelerin dedii 400.000 lira-lk Varlk Vergisi tutarn sahip olduklar mlkler oluturuyordu. Bu mlkler-den biri de nceki adlar Majik ve Trk Sinemas olan Sraselvilerdeki Tak-sim Sinemas idi.

    Cemali KardelerListenin drdnc srasnda Cemali Kardeler yer alyordu. Bu d-

    nemde bata Kadri Bey olmak zere Cemali Kardeler, stanbulun baz nem-li sinemalarnn iletmesini ellerinde bulunduruyorlard.

    Ailenin sinema sektrne girmesi, alt erkek kardein ikincisi olan Kadri Cemali tarafndan olmutu. Ferah Tiyatrosunun altnda krtasiyecilik yapan Kadri Cemalinin bu sektre girmesi ise 1921 ylnda Cevat Boyerin iletmesini yapmakta olduu Milli Sinemaya ortak olmasyla balamt (Ak-ura 1995: 47.). Bu ortaklk devam ederken Kadri Cemali, ayn yl Beyo-lu stiklal Caddesi numara 91deki nceki ismi Etval (Etoile) olan Yldz Sinemasn satn ald. 1925 ylnda yine Cevat Boyer ile birlikte Beyolunda

  • Varlk Vergisi Maduru Sinemaclar ZUYAR

    295

    k (eski Cine-Palas/Aynal Sinema) Sinemasn atlar (Akura 1995: 48). Kadri Beyin ardndan deiik zamanlarda ailenin dier erkek kar-

    deleri (hsan, (Mehmet Ali, zzet, Kamil ve Mehmet) de bu sektre gir-diler. Kadri, Ali ve zzet Cemali Kardeler, 1925te Alkazar (eski Elektra) Sinemasnn iletmesini aldlar. Beyolundan sonra ehrin stanbul yakasn-da mlkiyeti Haador Hakiye ait olan Azak Sinemas (1935) atlar (Gkmen 1991: 42). Kadri Bey, 1940 ylnda kardelerinden ayr olarak Kadkyde Opera Sinemasn at. zetle Cemali Kardeler, II. Dnya Sava yllarn-da stanbulun nde gelen sinema iletmecileri arasnda yer alyorlard. Ko-misyonun Cemali Kardeler iin be