UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U ?...Za dobitnike, globalizacija je civilizacijski napredak, dok je za gubitnike destruktivna sila koja produbljuje jaz izmeu bogatih i siromanih, ...

Download UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U  ?...Za dobitnike, globalizacija je civilizacijski napredak, dok je za gubitnike destruktivna sila koja produbljuje jaz izmeu bogatih i siromanih, ...

Post on 07-Feb-2018

213 views

Category:

Documents

1 download

TRANSCRIPT

  • Nauno-struni asopis SVAROG br. 9. oktobar 2014. (194-207)

    194

    Prethodno saoptenje UDK 316.334.2(497.6) DOI br. 10.7251/SVR1409194L COBISS.SI-ID 4564248

    UUTTIICCAAJJ GGLLOOBBAALLIIZZAACCIIJJEE NNAA MMEEDDIIJJSSKKOO TTRRIITTEE UU BBOOSSNNII II HHEERRCCEEGGOOVVIINNII

    Mr Aleksandra I. Lazi1

    Istono Sarajevo

    Apstrakt: Uz pomo medija, ideologija globalnog korporativnog sistema pretvorila je savremeno drutvo u potroako. Mediji i medijska politika zavise od onoga ko im kontrolie prihode. Globalizam pretenduje na unifikaciji miljenja i djelovanja omasovljene javnosti, a najprije homogenizacijom medija koji su tehnika podrka za realizaciju ovih interesa. Ekspanzija konzumerizma uticala je na proizvodnju zabavnih sadraja, a komercijalne televizijske kue postale su najgledanije u Republici Srpskoj. Komercijalni mediji koriste logiku globalnih medija, okrenuti su istraivanjima trita, rejtinzima i proizvodnji informacija koje su komercijalno isplative.

    Kljune rijei: globalizacija, ideologija, masovni mediji, komercijalizacija, medijsko trite.

    UVOD

    Brojne rasprave o globalizaciji uticale su na to da mnogi strunjaci imaju oprena miljenja o njenom znaaju. Pristalice globalizacije smatraju da je to proces koji je usmjeren ka drutvenom progresu. Dakle, misli se na cjelokupan drutveni progress, ukljuujui sve aspekte: ekonomsko-politiki, tehnoloki, kulturno-nauni, doprinosei da svi (i bogati i siromani) postaju bogatiji. Antiglobalisti zastupaju gledite da je globalizacija proces koji iskljuivo radi za inetrese Zapadne kulture, nove imperijalne savremene politike. I dok jedni misle da globalizacija oznaava integraciju svijeta i stvaranje globalne ekonomije i kulture, za druge, ona je razlog unitavanja nacionalnih drava, podjela i sukoba irom svijeta. Za dobitnike, globalizacija je civilizacijski napredak, dok je za gubitnike destruktivna sila koja produbljuje jaz izmeu bogatih i siromanih, stvarajui uslove da bogati budu jo bogatiji, a siromani jo siromaniji.

    1 Magistar novinarstva e-mail: alex.lazic.gama@gmail.com

  • Lazi A.: UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U BIH

    195

    Politike globalizacije potenciraju na produbljivanje i proirivanje politikih procesa, pa su tako: lokalni, regionalni, nacionalni, meunarodni i globalni dogaaji u neprekidnom odnosu. Ne moemo rei da globalizacija podrazumijeva da lokalno ili nacionalno budu podreeni globalnom, ali na jedan izvjestan nain, ukoliko se eli postii funkcionalnost globalnog sistema, nii nivoi trebaju se prilagoditi viem. Ovdje je rije o sistemu meusobne zavisnosti, u kojem nii nivoi zavise od politika i procesa na viem nivou, jer su sastavni dijelovi irih cjelina kojima i pripadaju. Meuzavisnost do koje je dovela globalizacija je multidimenzionalna. Ta meuzavisnost ogleda se u: ekonomiji, monetarnoj politici, zdravstvenom sistemu, obrazovnom sistemu, kulturi...dakle, na svim drutvenim poljima, jer je globalizacija vertikalan proces, koji ide odozgo prema dolje. Povezana je homoge-nizacijom, jer su drutvene raznolikosti unitene u svijetu u kojem svi preferiramo iste vrijednosti. Da bi postigli globalne vrijednosti, i da bi se postigla globalna monokultura, globalizacija je primorana da prevaspita tradicionalne kulturne sisteme, da prihvate Zapadna potrona dobra procesom inkulturizacije. To je proces u kojem se strana dobra i obiaji prihvataju, tako to se prilagoavaju lokalnim potrebama i uslovima.2

    Upravo uz pomo medija, ideologija globalnog korporativnog sistema pretvorila je savremeno drutvo u potroako. Mediji su instrumenti pomou kojih se vri kontinuirano prilagoavanje drutva interesima na globalnom nivou, a prije svega, i sami su prilagoeni idejama globalnog drutva i potrebama savremenog konzumenta. Da bi se obezbijedilo univerzalno trite, na procese globalizacije u medijskoj sferi (ukljuujui i medijsko trite) uticalo je nekoliko drutvenih faktora: globalno prihvatanje principa slobodnog protoka, stvaranje transna-cionalnih korporacija, neki tehniki izumi, komercijalizacija medija, kapitalistiki industrijski sistemi sa zahtevima za irenje i prelaenje nacionalnih granica, integrisanje ekonomskih sistema.3

    Dakle, mediji i medijska politika zavise od onoga ko im kontrolie prihode. U autokratskim drutvima, u kojima su zatvoreni centri politike moi, mo nad medijima ima vlast. U demokratskom drutvenom sistemu, tu mo preuzelo je trite. Drugim rijeima, medijska politika, egzistencija i perspektiva medija zavise od vladajue ideologije nekog drutva. A uz pomo komercijalizacije i centralizacije, mediji su mnogostruko poveali svoje moi nad protokom informacija i kontrolom politikog djelovanja.

    Planetarno irenje konzumerizma snano utie na proizvodnju zabavnog programa, a komercijalne televizijske kue najgledanije su u Republici Srpskoj. Komercijalni mediji koriste logiku globalnih medija: kontinuirano istrauju medijsko trite tako to paljivo prate rejtinge

    2 Hejvud, E. (2004): Politika, Beograd: Clio: s. 269. 3 Tapaviki-Duronjii, T. (2011): Komuniciranje u medijasferi, Beograd: Bard-fin,

    Banjaluka, Romanov, s. 224.

  • Nauno-struni asopis SVAROG br. 9. oktobar 2014. (194-207)

    196

    gledanosti (ukljuujui i konkurenciju), i proizvode informacije koje su komercijalno isplative.

    Meusobna zavisnost vladajue ideologije i medija, utie na to da mediji uistinu nisu slobodni i nezavisni, iako se globalizam (u teoriji) predstavlja kao ideologija u duhu ljudskih sloboda i prava. Istraivanje medijskog prostora u Bosni i Hercegovini, trebalo bi nam skrenuti panju na realni i aktuelni dio drutvenog ivota u procesu tranzicije. Globalni problem je odsustvo kritike misli, emu mediji daju svoju podrku, aktivno uestvujui u stvaranju globalnog korporativnog identiteta.

    GLOBALIZAM KAO IDEOLOGIJA

    Globalizaciju je teko prikazati kao ideoloki neutralnu. Zato to kaemo? Najprije emo objasniti dvije verzije globalizma: slobodno trite i dravnu sigurnost, a zatim emo objasniti odnos ideologije prema drutvenim sistemima i podreenost medija ideolokom okviru.

    Prva verzija odnosi se na karakteristinu vrijednost globalnog korporativnog sistema, a to je slobodno trite. Uvijek je na usluzi konzumentima, i zbog toga se trebaju stei preduslovi za neometano irenje trita. Iz ove perspektive, sutina globalizacije je u izgradnji globalne kapitalistike ekonomije, koja je u funkciji interesa transnacionalnih korporacija i koja znatno smanjuje mo drave, posebno njenu sposopnost da transformie drutvenu strukturu.4 Alternativa ne postoji i globalizacija je mehanizam koji e pomoi da se ostvari kraj istorije o emu je pisao ameriki drutveni analitiar i politiki komentator Fransis Fukujama (Francis Fukuyama). On je objasnio da je mo liberalnog kapitala neuzastavljiva, jer neoliberalizam nije imao ozbiljnu konkurenciju. Meutim, slijed dogaaja i njihovi tokovi, opovrgli su ishitrene tvrdnje o kraju istorije i posljednjem ovjeku. Fukujama je u knjizi Sudar kultura (ne)svjesno predvidio veliku svjetsku finansijsku krizu 2008. godine, odnosno krah liberalnog kapitala za koji je par godine prije, tvrdio da je ideologija bez konkurencije. Prema njegovom miljenju, kulturni identitet jedne nacije i nivo povjerenja koji postoji meu pojedincima koji ine tu naciju, bitno utie, kako na ekonomski razvoj, tako i na model ekonomskog sistema.

    Druga verzija globalizma je verzija dravne sigurnosti. O emu se radi? Dravna sigurnost je proizvod globalnog terorizma i to je odgovor koji na njega daju Zapadne sile, predvoene Sjedinjenim Amerikim Dravama. Rat protiv terorizma je rat koji nema granice, i globalnog je karaktera, jer prerasta u potencijalno globalni sukob. Drutvene grupe, koje djeluju putem transnacionalnih kompanija, imaju zadatak da uspostave mir i kontrolu na globalnom nivou. Na taj nain, globalizam dravne sigurnosti posmatra se kao odbrana vrijednosti liberalne demokratije i humanistikih ideala, kao i pokuaj Sjedinjenih Amerikih Drava da uspostavi globalnu ekonomiju, a time i kontrolu nad globalnim kapitalom.

    4 tiglic, D. E.(2002): Protivrjenosti globalizacije, Beograd: SBM-x s. 341.

  • Lazi A.: UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U BIH

    197

    Savremena stvarnost se mijenja iz dana u dan. Kakve su drutvene promjene i koliko je neka drutvena zajednica podlona promjenama, zavisi od funkcionalnosti drutvenog sistema. Ako drutvo posmatramo kao globalni sistem, prepoznaemo da ga odravaju podsistemi koji su stubovi drutva, a to su: politika, ekonomija, vojska, kultura i sistem informisanja. Sve podsisteme uvezuje informaciono-komunikacijski sistem, a unutar sistema svaka institucija je sistem za sebe.

    Drutveni sistem

    Vojska Kultura

    Politika IKS Ekonomija

    Sistem informisanja

    Slika 1: Funkcionalnost drutvenog sistema. IKS djeluje kao socijalni cemenat.

    Kao to vidimo, u okviru drutvenog poretka, stvara se funkcionalan nain povezivanja kanala za institucionalizaciju drutvenog komuniciranja. Kako funkcionie neki sistem, prije svega zavisi o kakvom je tipu sistema rije. Morfostatiki ili zatvoreni sistemi nemaju prekograninog informisanja. Razlozi su politiko ureenje i kulturoloke razlike. Uopteno reeno, to je specifian sistem vrijednosti zatvorenog tipa, i karakteristian je za autokratiju. Morfogenetski ili otvoreni sistemi, karakteristini su za demokratiju, i upravo taj momenat koristi se za globalizaciju. Razvojem nauke, tehnike i tehnologije, a u okviru demokratskih vrijednosti, tei se ka unifikaciji svih drutvenih sistema, ukljuujui njihove podsisteme.

    Da rezimiramo: Kada kaemo globalizacija, pa bilo da je rije o neoliberalnoj ideologiji, principima globalne ekonomije, ili znaaju IKS-a na ostale drutvene podsisteme, svima je zajedniki imenitelj-ideoloki. Svaka od ovih teza je skup politikih ideja, koje vode ekonomije nacionalnih drava prema jednoj univerzalnoj (globalnoj) ekonomiji. Cilj je da se uspostavi meuzavisnost drava, to e za rezultat imati unifikaciju svijeta. Dakle, ideoloka debata je jo uvijek ivahna i obeava da je ideologija proces koji se nastavlja, i koji nema kraj.

    MASOVNI MEDIJI I IDEOLOKI OKVIR

    U savremenom drutvu masovni mediji preko svojih sadraja oblikuju drutvenu svijest, i nameu obrazac ponaanja. Drutvene elite uz pomo medijskog sistema formiraju odreen sistem vrijednosti (konzumerizam, komercijalizacija) koji, prije svega djecu i mlade ljude, podstie na usvajanje odreenih ideja. Tako posljedice masovnih medija po moderno drutvo, ukljuuju i uticaj porasta aktivnosti manipulasanja

  • Nauno-struni asopis SVAROG br. 9. oktobar 2014. (194-207)

    198

    simbolima (reklamne poruke, odnosi sa javnou, javno mnjenje, istraivanje trita i publike). Mo medija, odnosno onih koji upravljaju medijima, ogleda se i u tehnikim mogunostima irokog, lakog i istovremenog uticaja na omasovljenu javnost. Mediji su nezaustavljivi. Zato to kaemo?

    Oni mogu da izbjegnu strukturu vlasti i kanale komuniciranja u sferama: politike, religije, ekonomije... uspostavljajui direktan kontakt sa pojedincima. Najvanije posljedice odnose se na drutvenu kontrolu, jer zbog svojih tehnikih mogunosti, mediji imaju najbri i time najsnaniji uticaj na drutvo, to i jeste sutinska mo medija. Ko posjeduje medije ima mo u drutvu, a mo je nita drugo nego kontrola drutvenog sistema. Iz tog razloga, neophodno je da se obezbijede formalni i neformalni mehanizmi za kontrolisanje onih pojedinaca ili grupa koji rukovode masovnim medijima, jer utiu na to kako e biti oblikovani medijski sadraji. Pri tome, vodi se rauna o selekciji informacija i osvjetljivanju onog aspekta dogaaja koji e biti po mjeri medijske politike. Tome u prilog ide i Lorimerovo sagledavanje medijske primarne funkcije. Na osnovu Mekvejlove (McQuail) sloene definicije masovnih medija, koja polazi od komunikacijske funkcije medija, Rolend Lorimer (Rolend Lorimer) o medijima govori kao o jednom dijelu masovne komunicije. Masovni mediji su razluen sklop aktivnosti po tome to imaju primarnu, neizvednu funkciju da realnost oznauju ili konsrtuiu.5

    Ideoloki okvir

    Sistem vrijednosti Masovni mediji Program Masovno

    ponaanje

    Drutvena elita (kontrola i mo) Kulturni

    obrazac

    Slika 2: Kontrola drutva uz pomo medijskog sistema

    Obrazovanjem kulturnog obrasca, uz pomo sredstava komunikacije koja posreduju izmeu gospodara i auditorijuma, stvaraju se agensi publiciteta zadueni za obrazovanje univerzuma komunikacije. Herbert Markuze (Herbert Marcuse) objanjava kako se jednodi-menzionalnost drutva ostvaruje uz pomo jednodimenzionalnog miljenja, prije svega, jezikim instrumentima. On istie da je jezik kreatora jednodimenzionalnog ponaanja, meu kojima prednjae lideri politikih partija i strunjaci za odnose s javnou, drugaiji i da im (za sada) pripada posljednja rije. To je rije koja zapovijeda i organizuje, nagovara ljude da rade, kupuju i prihvaaju. Ona je prenesena u stil koji je dostojna lingvistika kreacija.6

    5 Lorimer, R. (1998): Masovne komunikacije, Beograd, Clio, s. 45. 6 Markuze, H. (1989): ovjek jedne dimenzije, Sarajevo: Veselin Maslea, s. 92.

  • Lazi A.: UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U BIH

    199

    U odnosu medija i omasovljene javnosti, neki teoretiari poput Fransisa Bala (Fransis Bal) navode da dominantnu ulogu igraju mediji i to, kako navodi, prema pravilima zavoenja7 da bi se zadovoljio cilj (itati:interes). Interakciju medija i publike kontrolie vlast/drutvena elita, a nain kontolisanja druvenog sistema pod uticajem je aktuelne ideologije. S jedne strane, imamo omasovljenu javnost koja eli da zadovolji svoje potrebe, a sa druge, tu su mediji koji imaju interes da ispotuju auditorijum i sebi obezbijede profit i kontinuitet. Pravila trinih ideja odnosa medija i omasovljene javnosti kontrolie vlast, koja koristi mo medija da odri svoj kontinuitet. I na kraju, cjelinu optih odnosa zaokruuje ideologija savremenog drutva, koja briljivo njeguje vrhunsku vrijednost u sistemu ideja, a to je profitabilno trite u svim segmentima drutvenog totaliteta.

    BiH: MEDIJSKO TRITE PO UZORU NA GLOBALNO

    Razvoj bosanskohercogavokog medijskog sistema pod uticajem je spoljanjih faktora. Za odrivost domaih medija, imperativ je prihvatanje logike globalnog medijskog sistema. Masovna kultura, konzumerizam i kosmopolitski stil ivota, mehanizmi su koji nacionalne medijske sisteme, u procesima tranzicije, oblikuju po uzoru na globalni. To je tzv. meka mo koja ide ruku pod ruku sa jakom moi neke drave. Nain na koji djeluje na mase je sljedei: Ova mo se ogleda u sposobnosti neke drave da navede druge da poele ono ta ona ima. Ukoliko su kultura i ideologija atraktivne, drugi e biti spremni da je slijede. Meka se oslanja na jaku mo, upravo zato jer je utemeljena na materijalnom uspjehu i uticaju. U vezi s tim je modernizacija i pozapadnjaenje nezapadnih zemalja, to je u neraskidivom odnosu sa globalizacijom. Meka mo je proizvod difuzne propagande koja koristi irok spektar raznovrsnih nepolitikih sadraja u nepolitikoj formi, ali sa politikim ciljem8 Sada, kada smo objasnili na koje naine atraktivna ideologija vri uticaj na medijske sisteme zemalja u tranziciji, vratimo se domaem medijskom tritu.

    Kao i svugdje u svijetu, tako i kod nas, u naem drutvu veliku ulogu imaju mediji. Bosna i Hercegovina je zemlja u intenzivnoj tranziciji, i pod velikim je pritiskom, jer trpi refleksije i procese globalizacije na svim nivoima i u svim sferama (ekonomija, mediji, kultura...) Uprkos tome, na domaem medijskom prostoru egzistira veliki broj medija. Prostorno je mala i ekonomski siromana, ali je udomila veliki broj dnevnih i periodinih novina, kao i radio i TV stanica. Izdvojili su se najjai mediji, iji su vlasnici ili kompanije ujedno i vlasnici drugih profitabilnih kompanija. Ilustrovaemo sljedeim primjerima: kompanija Avaz izdaje najtiraniji dvevni list Dnevni avaz, a osniva kompanije je lider Saveza za bolju budunost Fahrudin Radoni. Iako je, zbog politikih aktivnosti,

    7 Bal, F. (1997): Mo medija, Beograd: Clio, s. 57. 8 Slavujevi, Z. . (2009): Politiko komuniciranje, politika propaganda, politiki

    marketing, Beograd: Grafocard, s. 63.

  • Nauno-struni asopis SVAROG br. 9. oktobar 2014. (194-207)

    200

    javno objavio svoje povlaenje iz kompanije, njegov uticaj je idalje prisutan. Drugi primjer govori o kompaniji Osloboenje (vlasnik Sarajevska pivara), izdaje dnevnu novinu Osloboenje i sedmini magazin Dani, a usput, vlasnik je i MM Company, koja izdaje tabloid San. Zatim, tu je i TV Pink BH, koja je odlian primjer uspjene regionalne televizijske komercijalne sile.

    Iako jo nije dolo do znaajnijeg ulaska globalnog korporativnog kapitala u Bosnu i Hercegovinu, postoje primjeri ulaska regionalnih medijskih vlasnika putem printanih medija (hrvatski Nacional, srbijanski Svet...) i kupovinom lokalnih medija ili osnivanjem sestrinskih kompanija (TV Pink u Srbiji, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori). Domai mediji prate logiku globalnih medija: proiruju se (Dnevi avaz- TV Alfa ili Osloboenje- Dani); ukljuuju raznovrsnost, to je ujedno i profitno orijentisan program sa prostorom za reklamiranje (reality show, muziki talenti); radi se na eliminisanju konkurencije i zauzimanja to veeg medijskog prostora (TV Hajat kao dio MAX TV u kablovskom sistemu Hrvatske).

    Prema podacima iz 2011. godine, na naem podruju ima 11 dnevnih novina i 102 magazina, 54 u FBiH i 48 u RS, i vei dio je zabavni i enigmatski. Iako je ovo veliki broj magazina za domae medijsko trite, treba naglasiti da je samo mali broj politikih (u FBiH 4, a u RS 2).9

    Kada je rije o elektronskim medijima, u Bosni i Hercegovini registrovano je 45 TV stanica (tri su javni emiteri: BHT, RTRS, FTV), i 143 radio stanice (tri su dio Javnog sistema: BH Radio 1, Radio F BiH, Radio RS).10 Vlada (opravdano) miljenje da je medijska sfera politizovana to je primjetno u printanim medijima, dok su elektronski mediji (naroito TV) sve vie depolitizovani, jer vie panje pridaju zabavnim sadrajima koji su komercijalno isplativi. Domai mediji prate trendove globalnih (hiperkomercijalizacija, dominacija zabave nad informativnim programom, veza politike i medija), a publika (kao i globalna) najvie i preferira te sadraje (60 minuta FTV, Zabranjeni forum TV Pink BH, Farma TV Pink BH, Veliki brat TV BN...).

    Kako u svijetu, tako i u Bosni i Hercegovini, televizija je najjai je i najuticajniji medij masovne komunikacije. Zahvaljujui tome to koristi iskustva tampe, radija i filma, televizija uspjeno kombinuje sliku, zvuk i pokret. Ispitivanja stavova korisnika medija u Bosni i Hercegovini, obuhvatalo je tri urbane regije: Sarajevo, Banjaluku i Mostar.11 Istraivanje se odnosilo i na pitanje koji medij publika najvie prati? Najpopularnija je televizija koja, u odnosu na druge medije, ima deseterostruko vei marketinki program.

    9 Popis printanih medija: http://www.vzs.ba 10 Popis RTV stanica: http://www.rak.ba 11 Vie u: Udovii, R. (2012): Vjerodostojnost medija,teorijske i praktine dileme,

    Sarajevo: Media plan institut, s. 207.

  • Lazi A.: UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U BIH

    201

    TV79%

    Internet10%

    Radio8% Novine

    3%

    Koji medij graani najvie prate?

    Slika 3: TV ubjedljivo najgledaniji medij u BiH12

    Upravo vizuelna mo koju ima televizija, utie na to da oglaivai za reklamiranje svojih proizvoda i usluga izaberu ba taj medij. Iako vlada miljenje da reklamne poruke odbijaju gledaoce, ovo istraivanje je pokazalo da oko 64% ispitanika prati ove sadraje, to nije nimalo zanemarljivo u odnosu na tip i vrstu poruke. Osim toga, zabavni program koji je, prema istom istraivanju, ubjedljivo napopularniji podrazumijeva televizijske emisije koje u sebi imaju takmiarski duh, kao to su reality i bingo show, super talenat, kvizovi...

    Kakvu vrstu sadraja na televiziji najvie volite da gledate? Sadraj esto gledam Povremeno gledam Uopte ne

    gledam Zabavne sadraje 80% 18% 2%

    Filmove i serije 64% 31% 5%

    Informativne sadraje 60% 36% 4%

    Sportske sadraje 42% 28% 30%

    Reklame 42% 43% 15%

    Nauno-popularne emisije 41% 48% 11%

    Slika 4: Zabavni sadraji najgledaniji u BiH13 Kao i globalni, kvalitet domaih medijskih sadraja mjeri se

    kvantitetom publike, pa su mediji fokusirani istraivanjem gledanosti to je vid reklame koja treba da omogui visok rejting u drutvu, i tako im obezbijedi meku mo. U Bosni i Hercegovini TV kue djeluju po istom principu kao i mediji na globalnom nivou. Usmejereni su na proizvodnju informacija koje su trino vrijedne i proizvodnju komercijalno isplativih

    12 Isto, s. 194. 13 Isto, s. 197.

  • Nauno-struni asopis SVAROG br. 9. oktobar 2014. (194-207)

    202

    sadraja. Kada je rije o gledanosti, (...) domae TV stanice odnose prevagu nad inozemnim (54%), premda regionalne TV stanice biljee znaajan procenat gledanosti (31%).14

    U Bosni i Hercegovini, Mareco Index Bosnia je kompanija za istraivanje javnog mnjenja, trita i medija. Uz pomo ureaja PeopleMeter, na uzorku od 500 domainstava, ova kompanija vri kontinuirana elektronska mjerenja gledanosti TV stanica. Prema mjerenjima ove Agencije, u Republici Srpskoj tri godine zaredom (2011,2012. i 2013. godine), najgledanija televizija je BN iz Bijeljine. Televizija Pink BH iz Sarajeva, u istom periodu dvaput je bila na drugom mjestu. TV BN je ubjedljivo najbolja, to znai da ima primamljiv imid, sadrajan tv-program i odgovarajue propagandne poruke, koje zasigurno privlae panju gledalaca, odnosno potroaa.15

    Republika Srpska: Gledanost16

    14 Turilo, L. (2011): Zaradi pa vladaj: politika mediji- biznis u globalnom

    drutvu i u BiH, Sarajevo: vlastita naklada, s. 61. 15 Izvor: http://www.rtvbn.com/televizija/gledanost/, 03.04.2013.godine u 20:17 16 Izvor: http://www.rtvbn.com/televizija/gledanost/, 04.04.2013.godine u 19:09;

    03.01.2014. godine.

  • Lazi A.: UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U BIH

    203

    Publika masovnih medija u Bosni i Hercegovini djeluje dvojako:

    kao politika javnost i kao potroaka skupina. Politiki uinak domaih i regionalnih medija prisutan je u znaajnoj mjeri u BiH, dok je politiki uinak globalnih medija indirektan i ogleda se u skretanju panje javnosti sa informativne na zabavnu funkciju medija, i zavoenje te publike zabavnim sadrajima, to poveava njenu letarginost i apatinost.17 Profiliranje zabavnih sadraja u privatnim komercijalnim medijima, ali i u javnim emiterima, ima za cilj zavoenje publike zabavom i komercijalnim sadrajima, mada jedan dio publike jo uvijek prati informativne sadraje. S tim u vezi uraeno je empirijsko istraivanje, u elitnom terminu predvienom za TV stanice. Izmeu ostalog, doli smo do saznanja koliko je zabavni program zastupljen u odnosu na informativni.

    Prikaz rezultata dvonedeljnog monitoringa programskog sadraja TV BN18:

    Programski sadraj / vrste emisija: Zabavni program: 24 emisije ( reality show 14

    emisija) Informativni program: 17 emisija Dokumentarni program: 1 emisija

    17 Isto, s. 61. 18 Lazi, A. (2014): Master rad: Mediji i novinarstvo u BiH u procesu

    globalizacije, Istono Sarajevo: Univerzitet u Istonom Sarajevu, Filozofski fakultet u Palama s. 120.

  • Nauno-struni asopis SVAROG br. 9. oktobar 2014. (194-207)

    204

    Prikaz rezultata dvonedeljnog monitoringa programskog sadraja TV Pink BH19:

    Programski sadraj / vrste emisija: Zabavni program: 31 emisija (reality

    show 20 emisija) Informativni program: 1 emisija

    Kao to vidimo, domaa publika je komercijalne medije

    prepoznala kao medijske autoritete i poklonila im svoje povjerenje. Osim toga, centralna informativna emisija Dnevnik na TV BN je najgledanija, to znai da su zabavni sadraji koji plijene panju gledalaca, odigrali znaajnu ulogu kada je rije i o informativnom segmentu programa.20 Dakle, televizija, ili neki drugi medij, koju prati najvie ljudi i sponzora, najvie e da zarauje.

    Da bi preuzeli dio trita, konkurenti e kopirati program i imid trinog lidera, to e uzrokovati rasipanje panje gledalaca, potencijalnih konzumenata. Nakon izvjesnog vremena koji je potreban da se trite podijeli, oekuje se da neko ponovo pomjeri granice tako to e se predstaviti novim idejama, s ciljem dobijanja uloge trinog lidera.

    ZAKLJUAK

    Ideologija je neodvojiva od savremenog svijeta i ima snaan uticaj na masovne medije, instrumente pomou kojih vlast ostvaruje svoju mo i obezbjeuje svoj kontinuitet. Dakle, medije ne moemo posmatrati izvan drutvenog konteksta, a duh motornog razvoja nekog drutva jeste upravo ideologija. Ideje pokreu svijet, i stoga, ideologije su besmrtne. Iz uzajamno zavisnih odnosa: mediji - vladajua ideologija, vidimo da mediji nisu slobodni i nezavisni. Meusobna zavisnost naroito je izraena u siromanim zemljama u tranziciji (BiH), u kojima se makroekonomija

    19 Isto. 20 http.//www.rtbn.com

  • Lazi A.: UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U BIH

    205

    oslanja na kredite Meunarodnog monetarnog fonda, a time i na uslove koje treba ispuniti za novanu pomo.

    Kao i sve druge ideologije, ni globalizam nije ideoloki neutralan. Ciljevi (interesi) globalizma usmjereni su na integraciju razliitih drutava u globalni sistem. Proces globalizacije ima zadatak stvaranja "svjetskog drutva". Radi se o objektivnom planetarnom procesu, sa sve guom mreom povezanosti i meuzavisnosti pojedinanih drutava i stvaranju jedinstvenog "svjetskog sistema", ukljuujui dimenzije: ekonomiju, kulturu, politiku, drutvo i ivotnu okolinu. Pored svih promjenjivih (dimenzija) koje ine jednainu globalizacije, ipak postoje dvije konstante globalizacije, a to su: drutvena i ekonomska konstanta. Meusobno su uslovljene, i uzajamno se prepliu i dopunjuju. Upravo zato savremena potroaka kultura podrazumijeva da se njeguje potroaki duh, koji je univerzalan i prepoznatljiv u svim kulturama svijeta, pa ima zadatak da na taj nain poveu sve razliitosti, koje se trebaju stopiti u jednu kulturu, bez ikakvih interesa za konfliktima. Jednostavno, tradicionalne vrijednosti trebaju biti zamijenjene savremenim univerzalnim postmodernim konzumerizmom.

    Rekli smo da masovni mediji zbog svojih tehnikih mogunosti, imaju sposobnost brzog i irokog djelovanja na mase. U toj injenici se krije mo medija, ali i opasnost. Pod ijom su kontrolom, zavisi od moi pojedinaca ili grupa, iju mo titi i odrava kapital. S jedne strane, mediji mogu biti slobodni, i mogu da djeluju samostalno. S druge strane, tu samostalnost kontroliu upravo te drutvene elite koje vrlo esto i ine sutinu vladajue strukture.

    Izazovi postmodernizma i nove globalne vrijednosti, imaju snaan uticaj i na medijski prostor Bosne i Hercegovine. U Republici Srpskoj najgledanije su komercijalne televizijske stanice, a publika najvie preferira zabavne sadraje. Komercijalne TV kue proizvode mnogostruko vie zabavnih sadraja u odnosu na informativne.21 Preciznije, ukupan poredak u elitnom terminu za TV od 20:00 do 23:00 asa izgleda ovako: TV BN proizvodi 57% zabavnog (37% reality show emisija), 41% informativnog i 2% dokumentarnog programa. TV Pink BH emituje emituje 97% zabavnog i svega 3% informativnog programa. Zabavni program sadri najvie reality show emisija, 39%.22 Za opstanak na tritu, primjenjuju pravila korporativnih medija: vie razonode, tako da su elitni termini rezervisani za zabavu (naroito reality show); poveati profit (marketing) i pokriti to vei dio trita da se eliminie konkurencija (satelitske televizije: Pink Plus, Pink Extra, BN SAT). U informativnom segmentu programa, osim centrane informativne emisije Dnvenik, najvie

    21Vidi u: Lazi, A. (2014): Master rad: Mediji i novinarstvo u BiH u procesu globalizacije, Univerzitet u Istonom Sarajevu, Filozofski fakultet u Palama, (prilog radu-programska shema ), s. 134.

    22 Vie u: Isto.

  • Nauno-struni asopis SVAROG br. 9. oktobar 2014. (194-207)

    206

    su zastupljene emisije koje govore o politici. Da bi bile zanimljivije i time prihvatljivije za gledaoce koji biraju kome e pokloniti panju, uraene su po principu talk show emisija. Bosanskohercegovako medijsko trite je prostorno malo i siromano, ali urkos tome ima znaajan broj medija, koji se nadmeu primamljivim i popularnim programskih sadrajima. Konkurencija je nemilosrdna i neuspjeh se ne oprata.

    Kao to smo sagledali, proces globalizacije ima snaan i kontinu-iran uticaj na medije u Bosni i Hercegovini. Po uzoru na globalno trite, i u naem drutvu prepoznaju se medijski lideri i formiraju medijski autoriteti. Programski sadraji privatnih medija su najgledaniji i nude mnotvo zabavnog programa, a na tetu informativnih i obrazovnih sadraja. Kako na globalnom nivou, tako i na lokalnom, potroaki duh je uveliko prisutan u drutvu, a odrava se upravo uz nesebinu pomo masovnih medija.

    IMPACT OF GLOBALIZATION ON THE MEDIA MARKET IN BiH Aleksandra I. Lazi MA

    Abstract: With the help of global corporate media ideology, consumer society has been transformed. Media and media policy depends on who controls their income. Globalism aims at the unification of thought and action, the homogenization of media and technical support for the realization of these interests. The expansion of consumerism has affected the production of entertainment content, and commercial broadcasters have become the most watched in the Republic of Srpska. Commercial media use the logic of global media to turn the market research, the ratings, and the production of information that is commercially viable.

    Key words : globalization, ideology, mass media, commercialization, media market

    LITERATURA 1. Bal F. (1997): Mo medija, Beograd: Clio 2. Briggs A. (2005): Uvod u studije medija, Beograd: Clio 3. Bulatovi G. - Bulatovi, LJ. (2006) : Uvod u masovne medije, Novi Sad:

    Cekom books 4. Castells M. (2000) : Uspon umreenog drutva, Zagreb: Golden marketing 5. Chomsky N. (2002): Mediji, propaganda i sistem, Zagreb: vorak 6. Fukujama F. (1997) : Sudar kultura, Beograd: ZUNS 7. Fukujama F.(1992) : Kraj istorije i posljenji ovjek, Podgorica: CID 8. Gidens E. (2005):Sociologija (drugo izdanje),Beograd: Ekonomski fakultet 9. Giles D. (2011) : Psihologija medija, Beograd: Clio 10. Hejvud E. (2004): Politika, Beograd: Clio 11. Hejvud E. (2005) : Politike ideologije, Beograd: Zavod za udbenike i

    nastavna sredsta 12. Lazi A. (2014): Master rad: Mediji i novinarstvo u BiH u procesu

    globalizacije, I Istono Sarajevo: Univerzitet u Istonom Sarajevu, Filozofski fakultet u Palama

    13. Lorimer R. (1998): Masovne komunikacije, Beograd: Clio 14. Markuze H. (1989): ovjek jedne dimenzije, Sarajevo: Veselin Maslea 15. Mek Kvejl D. (1976): Uvod u sociologiju maovnih komunikacija, Beograd:

    Glas

  • Lazi A.: UTICAJ GLOBALIZACIJE NA MEDIJSKO TRITE U BIH

    207

    16. Radojkovi M. - Mileti M. (2008): Komuniciranje, mediji i drutvo, Beograd: Uiteljski fakultet, Univerzitet u Beogradu

    17. Slavujevi Z. . (2009): Politiko komuniciranje, politika propaganda, politiki marketing, Beograd: Grafocard

    18. Sol D. R. (2011): Propast globalizma i preoblikovanje svijeta, Beograd: Arhipelag

    19. tiglic D. E. (2002): Protivrjenosti globalizacije, Beograd: SBM-x 20. Strit D. (2003): Masovni mediji, politika i demokracija, Zagreb: Fakultet

    politikih Znanosti 21. Tapaviki-Duronjii T. (2011): Komuniciranje u medijasferi, Beograd: Bard-

    fin, Banjaluka: Romanov 22. Tomlinson J. (1999): Globalization and Culture, Chicago, IL: University of

    Chicago Press 23. Turilo L. (2011): Zaradi pa vladaj: politika mediji- biznis u globalnom

    drutvu i u BiH, Sarajevo: vlastita naklada 24. Udovii R. (2012): Vjerodostojnost medija,teorijske i praktine dileme,

    Sarajevo: Media plan institut 25. Vuleti V. (2003): Globalizacija - mit ili stvarnost, Beograd: Zavod za

    udbenike i nastavna sredstva Internet adrese: http.//www.rtbn.com http.//www.rtbn.com/televizija/gledanost 03.04.2013. godine u 20:17;

    04.04.2013. godine u 19:09; 03.01.2014. godine http.//www.vzs.ba http.// www.rak.ba

Recommended

View more >