univerzitet za poslovni inŢenjering i...

Click here to load reader

Post on 09-Oct-2019

2 views

Category:

Documents

4 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • UNIVERZITET ZA POSLOVNI INŢENJERING I MENADŢMENT

    BANJA LUKA

    TEHNIĈKI FAKULTET

    Diplomski rad

    VISOKA ŠTAMPA

    Mentor: Doc. dr. Radenko Đurica

    BANJA LUKA, OKTOBAR 2015. ŠKORIĆ IVAN

  • “Pod moralnom i kriviĉnom odgovornošću izjavljujem da sam ja autor ovog rada

    te sam upoznat da sam, ukoliko se utvrdi da je rad plagijat, odgovoran za štetu

    priĉinjenu Univerzitetu za poslovni inţenjering i menadţment, kao i autoru

    originalnog rada.”

  • SAŢETAK

    Johan Gutenberg je zasluţan za početak upotrebe pokretnih metalnih slova, koja su

    se mogla upotrebljavati i po nekoliko puta. Pokretna slova su se lakše i brţe sklapala

    (oblikovala) u nove poruke, nego ručno oblikovani, rezbareni drveni blokovi.

    Nakon Gutenbergovog otkrića, štampa se prvobitno odvijala na zaklopnim

    štamparskim mašinama, u kojima se koristila forma u obliku ravne ploče, a pritisak se

    ostvarivao pomoću druge ravne ploče. Ovi prvi oblici štampe predstavljaju tehniku

    visoke štampe.

    Visoka štampa kao najraniji oblik štampe, imala je svoje prednosti i nedostatke. Od

    prednosti treba navesti vrlo značajnu karakteristiku, posebno za štampanje teksta, a to je

    izuzetna oštrina slova, odnosno jak otisak. Stoga se visoka štampa kao idealna za izradu

    teksta, i danas koristi u nekim zemljama, u slučaju kada je potrebno ostvariti visok

    kvalitet slova (na primer u Nemačkoj za štampanje knjiga za djecu ).

    Glavni nedostaci visoke štampe odnose se na lošu raspodjelu pritiska štampanja

    kod upotrebe ravnih štamparskih formi i zaklopnih mašina, kao i na komplikovanu

    izraducilindručnih formi za visoku štampu. TakoĎe treba istaći da je olovo koje se

    koristilo za livenje slova bilo i ostalo štetno po zdravlje zaposlenih u štamparijama. Iako

    pogodna za štampanje teksta, visoka štampa nije mogla da obezbedi zadovoljavajući

    kvalitet otiska slika i rasterskih tonova. Štampajući elementi su izdignuti tj viši u

    odnosu na ne štamapjuće tako da i ova tehnika štampanja dobija ime visoka.

    Ključne riječi: tipo štampa, štamparska svojstva boja za tipo štampu, flekso štampa,

    štamparske boje za flekso štampu.

    SUMMARY

    Johann Gutenberg is credited with the initial use of movable metal letters, which

    could be used several times. Moving letters are easily and quickly assembled

    (formulated) in a new message, but hand-sculpted, carved wooden blocks.

    After the discovery of Gutenberg, printing originally took place on hinged printing

    machines, in which the form used as a flat plate, and the pressure was achieved using

    other flat panels. These first forms printing technique represent the high press.

    High print as the earliest form of print, had its advantages and disadvantages. From

    benefits should be given a very important feature, especially for printing of text, and

    this is an exceptional sharpness of letters, or a strong impression. Therefore, the high

    print as ideal for creating text, still used in some countries, when it is necessary to

  • achieve high quality of letters (for example in Germany for printing books for kids).

    The main disadvantages of high printing related to a poor distribution of pressure

    printing with the use of straight printing forms and trap machines, as well as the

    complicated izraducilindručnih shape for high printing. It should also be noted that the

    lead that was used for casting letters and any other harmful to the health of employees in

    the printing houses. Although suitable for text printing, high print could not provide

    satisfactory print quality pictures and raster images. By printing elements are laid out, ie

    higher than in the non štamapjuće so that this technique Printing was named high.

    Key words: tipo printing, printing color properties for tipo printing, flexographic

    printing, printing colors for flexo printing.

  • SADRŢAJ

    1. UVOD ........................................................................................................................... 1

    2. TEHNOLOGIJA VISOKE ŠTAMPE .......................................................................... 4

    3. TIPO ŠTAMPA ............................................................................................................ 6

    3.1 Mašine za tipo štampu ............................................................................................ 6

    3.1.1 Zaklopne mašine .............................................................................................. 6

    3.1.2 Cilindarske mašine .......................................................................................... 7

    3.1.3 Rotacione mašine ........................................................................................... 11

    3.2 Štamparske forme za tipo štampu ......................................................................... 13

    3.2.1 Ručni slog ...................................................................................................... 13

    3.2.2 Mašinski slog ................................................................................................. 13

    3.2.3 Stereotipijske štamparske forme .................................................................... 14

    3.2.4 Fotopolimerne štamparske forme .................................................................. 14

    3.3 Pripremne operacije na tipo štampi ...................................................................... 15

    3.3.1 Priprema tabaka ............................................................................................. 15

    3.3.2 Priprema rolni ................................................................................................ 16

    3.3.3 Priprema sistema za ulaganje, transport i izlaganje štamparske podloge ...... 16

    3.3.4 Priprema sistema za štampanje ipodešavanje pritiska ................................... 19

    3.3.5 Priprema sistema za boju ............................................................................... 24

    3.3.6 Podešavanje tačnosti registra (boja, otisaka ili redova) ................................. 25

    3.3.7 Završne operacije ........................................................................................... 26

    3.4 Štamparska svojstva boja za tipo štampu ............................................................ 27

    3.4.1 Boje za zaklopne i druge mašine malih brzina štampanja ............................. 28

    3.4.2 Boje za cilindarske mašine ............................................................................ 28

    3.4.3. Boje za rotacione mašine .............................................................................. 29

    3.5 Područje primjene tipo štmpe, zastuplljenost i perspetkiva ................................. 30

    4. FLEKSO ŠTAMPA .................................................................................................... 32

    4.1 Karakteristike fleksogrfskog postupka štampanja: ............................................... 32

    4.2 Mašine za flekso štampu ...................................................................................... 33

  • 4.2.1 Rotacione mašine za štampanje iz rolni ........................................................ 33

    4.2.2 Tabačne mašine za štampanje talas – kartona ............................................... 43

    4.3 Štamparska forma za flekso štampu ..................................................................... 44

    4.4 Štamparske podloge za flekso štampu .................................................................. 47

    4.4.1 Štampanje papira ........................................................................................... 47

    4.4.2 Štampanje polimera ....................................................................................... 48

    4.5 Štamparske boje za flekso štampu ........................................................................ 51

    4.6 Greške u štampi .................................................................................................... 52

    4.6.1 Prijanjanje boje .............................................................................................. 52

    4.6.2 Blokiranje, slepljivanje .................................................................................. 53

    4.6.3 Suviše brzo sšenje .......................................................................................... 54

    4.6.4 Suviše sporo sušenje ...................................................................................... 55

    4.6.5 Odslikavanje (prve) štamp sa druge strane .................................................... 55

    4.6.6 Boj suviše teška, suviše jaka: ........................................................................ 56

    4.6.7 Boja bljeĎa, suviše slaba ................................................................................ 57

    4.6.8 Greška u registru: .......................................................................................... 58

    4.6.9 Moire (moare): ............................................................................................... 59

    4.6.10 Miris ............................................................................................................ 59

    5. ZAKLJUČAK ............................................................................................................. 60

    LITERATURA ............................................................................................................... 61

    SADRŢAJ SLIKA

    Slika 3.1.2.1 Šema štamparskog sistema cilindarskihmašina...........................................7

    Slika 3.1.2.2 Tipovi cilindarskih mašina prema konstrukcijij štamparskog sistema.........8

    Slika 3.1.2.3 Zaustavna cilindarska mašina.......................................................................9

    Slika 3.1.2.4 UreĎaj za ulaganje tabaka tipa „Univerzal“.................................................9

    Slika 3.1.2.5 Sistem za boju kod zaustavnih cilindarskih mašina...................................10

    Slika 3.1.3.1 Šema štamparskog sistema rotacionih mašina za tipo štampu...................11

    Slika 3.1.3.2 Rotaciona mašina za dvobojnu (2/0) vsoku štampu iz tabaka....................12

  • Slika 3.1.3.3 Rotaciona mašina za jednobojnu obostranu (1/1) tipo štampu iz rolne.....12

    Slika 3.3.4.1 Deformacija pokrivke pri kontaktu sa štampajućim elementom................19

    Slika 3.3.4.2 Zavisnost mase boje koja sa štamparske forme za tipo štampu prelazi na

    podlogu pod uticajem pritiska štampanja........................................................................20

    Slika 3.3.4.3 OdreĎivanje optimalnog pritiska štampanja iz zavisnosti zacrnjenja punog

    tona na otisku D od pritiska štampanja p.........................................................................21

    Slika 3.3.4.4 Postupak podlaganja pokrivke....................................................................23

    Slika 3.3.4.5 Mak – Kijev postupak polaganja forme.....................................................23

    Slika 4.2.1.1 Šema rotacione mašine za flekso štampu satelitskog tipa..........................35

    Slika 4.2.1.2 Četvorobojna višecilindrična mašina za flekso štampu.............................36

    Slika 4.2.1.3 Varijante štamparskog sistema za rotacionu flekso štampu.......................37

    Slika 4.2.1.4 Dio štamparske mašine za višebojno štampanje devnih novina u tehnici

    rotacione flekso štampe...................................................................................................37

    Slika 4.2.1.5 Mašina tipa Quick Flex..............................................................................38

    Slika 4.2.1.5a Šematski prikaz štamparske mašine (Quick Flex – Bonardi)...................38

    Slika 4.2.1.6 Zvijezda za ulaganje materijala..................................................................39

    Slika 4.2.1.7 Šemtski prikaz štampaskog sistema mašine (Quick Flex-Bonardi)...........40

    Slika 4.2.1.8 Šuplji valjak (Sleeves) sa naljepljenom štamparskomformom..................40

    Slika 4.2.1.9 Štamparski sistem sa centralnim bubnjem i zatvorenim sistemom

    rakela...............................................................................................................................41

    Slika 4.2.1.10 Zvijezda za izlaganje (namotač)...............................................................42

    Slika 4.2.1.11 Komandna tabla i sistem za praćenje registra..........................................43

    Slika 4.3.1 Oblikovana elastična štamparska forma........................................................45

    Slika 4.3.2 Nanošenje boje na fotopolimernu štamparsku formu....................................45

    SADRŢAJ TABELA

    Tabela 3.5.1 Najveće brzine štampanja za tipo štampu...................................................30

    Tabela 3.5.2 Udeo tipo štampe u grafičkoj proizvodnji velikih zemalja (podatci za 1986.

    godinu).............................................................................................................................31

    Tabela 3.5.3 Područja primjene tipo štampe...................................................................31

  • 1

    1. UVOD

    U istoriji je zabiljeţeno da su stari Egipćani otkrili materijal pod nazivom papirus,

    na kome se moglo pisati. Papirus je izraĎivan ljepljenjem i spajanjem osušenih drški

    biljke papirus. Za biljeţenje i čuvanje simbola na papirusu, koristilo se mastilo iz sipe, a

    kao drţala za prenošenje koristila se šuplja stabljika bambusa ili pero. Kasnije su papir

    otkrili Kinezi, i on se dalje godinama usavršavao.

    Dugo su se poruke pisale ručno na papiru ili na ţivotinjskoj koţi. Ručno pisanje je

    bilo isuviše sporo, posebno ako se ţeljelo napraviti više od jedne kopije. Tako su i

    knjige pisane ručno na papiru, pa su stoga bile prava rijetkost dostupna malom broju

    ljudi. Mnogo godina ljudi su traţili način kako da stvore poruku u jednoj formi (obliku),

    iz koga će biti moguće proizvesti nekoliko kopija, bez potrebe ponovnog pisanja svaki

    put kada bi se ukazala potreba.

    Sa povećanjem broja zahtjeva za nekoliko kopija (identičnih primjeraka) poruke,

    započeo je razvoj štamparskih tehnika. Jedan od ranijih pokušaja podrazumevao je

    upotrebu drvenih blokova, u koje bi se klesanjem ucrtavala ili upisivala ţeljena poruka,

    što je predstavljalo štamparsku formu. Zatim bi se nanjela boja, i poruka odštampala na

    papiru.MeĎutim, ova procedura se pokazala neadkvatnom, jer je ucrtavanje poruke bio

    spor proces. Ovo je zabiljeţeno kao prvi pokušaj štampe.

    Naj stariji oblici štampe su se izvodili na ručnoj štamparskoj presi. U Evropi je

    1445. godine počelo umnoţavanje štampom sa pokretnim slovima pa se ova godina

    označava kao godina izuma štamparstva, odnosno početak savremenog štamparstva.

    Kod juţnoslovenskih naroda za prvu štampanu knjigu se smatra Oktoih, koji je štampan

    1494. godine u štampariji Crnojevića.

    Pošto je štampa na zaklopnim mašinama postala neefikasna (bilo je teško ostvariti

    podjednak pritisak na celoj štampajućoj površini), započela je štampa na mašinama sa

    rotacionim kretanjem.1

    Štampa je specifičan postupak u kojem se boja sa štamparske forme prenosi na

    podlogu za štampanje djelovanjem sile pritiska. Najznačajniji postupci štampe su:

    visoka štampa,

    1https://sh.wikipedia.org/wiki/Štamparstvo

  • 2

    duboka štampa,

    ravna štampa,

    propusna štampa i

    digitalna štampa.2

    Visoka štampa – sa čvrstom (postojanom) štamparskom formom – štampajući

    elementi su izdignuti, a neštampajući udubljeni. Sa izdignutih štampajućih elemenata

    otisak se prenosi na materijal za štampu.

    Duboka štampa – sa čvrstom (postojanom) štamparskom formom – štampajući

    elementi suudubljeni,a neštampajući elemnti leţe na konstantnom izdignutom nivou. U

    procesu pod veliki pritiskom prenos boje na materijal za štampu se vrši iz udubljenja.

    Ravna štampa – sa čvrstom (postojanom) štamparskom formom – štampajući i

    neštampajućielementi leţe u prividno istoj ravni (prividno znači da u mikronskoj

    veličini mogu biti ili mlo izdignuti ili maloudubljeni).

    Propusna štampa (šablonska štampa) – sa čvrstom (postojanom) štamparskom

    formom – na štamparskoj formi razlikujemo štampajuće elemente koji su otvoreni i

    propuštaju boju. Štampajući i neštampajući elementi su u prividno istoj ravni.

    Digitalna štampa – sa skrivenom (latentnom) štamparskom formom – štampa na

    bazi NIP tehnologije (Non Impact Printing) takozvana bezkontaktna štampa koja je još

    u fazi razvoja.3

    Kako se tema samog Diplomskog rada odnosi na Visoku štampu, tako će mo u

    nastavku uvoda navesti pojedine osnovne osobine i pravce prethodno navedene tehnike

    štampanja.

    Visoku štampu karakteriše tri konstrukciona principa dobijanja otiska:

    pritisak ploče na ploču,

    pritisak cilindra na ploču i

    pritisak cilindra na cilindar.

    Otisak koji se dobija tehnikom visoke štampe moguće je prepoznati izgledom

    poleĎine otiska na kojem se uočavaju tragovi pritiska štamparske forme. Ovom

    tehnikom štampe se najčešće štampaju knjige i razni obrasci.

    Prema vrsti štamparske forme razlikuju se tri vrse ove štampe:

    2Dragoljub Novaković. 2011. Uvod u grafičke tehnologije. Novi Sad: Fakultet tehničkih

    nauka. str. 61.

    3Dragoljub Novaković.2003/04. Tehnike štampe. Novi Sad: Fakultet tehničkih nauka. str.

    3. - 4.

  • 3

    fleksografska štampa,

    tipografska štampa i

    leterset štampa.

    Fleksografska štampa je vrsta visoke štampe koju odlikuje elastična fleksibilna

    štamparska forma najčešće izraĎena od gume ili polimera. Za ovaj postupak štampe

    koriste se brzosušive anilinske boje pa se često zove anilinska štampa. Pogodna je za

    visoke tiraţe različitih vrsta ambalaţa, omotnih i ukrasnih papira, papirnih vreća,

    koverataiobrazaca.Pogodna je za neupojne materijale – podloge kao što su celofan,

    pergament, plastične, metalne i slične folije.

    Tipografska štampa je postupak direktnog štampanja gdje se boja prenosi direktno

    na materijal za štampanje – podlogu. Štamparska forma je kruta i izraĎuje se od

    štamparske legure i čvrstogpolimernog materijala.

    Leterset štampa je indirektni postupak visoke štampe u kojem se boja sa štamparske

    forme prenosi prvo na cilindar presvučen gumom a sa njega na materijal za štampanje –

    podlogu. Štamparska forma se izraĎuje od bakra, cinka i u novije vrijeme od

    fotopolimera. Posebna primjena ovog postupka je kod štampanja obrazaca iz rolne.4

    4Dragoljub Novaković. 2011. Uvod u grafičke tehnologije. Novi Sad: Fakultet tehničkih

    nauka. str. 61 .- 62.

  • 4

    2. TEHNOLOGIJA VISOKE ŠTAMPE

    Osnovna karakteristika postupka visoke štampe je izdignuta površina štampajućih

    elemenata na štamparskoj formi. Ovo je najstariji postupak štampanja, koji se do danas

    razvio u dva pravca: tipo štampu i flekso štampu.

    Osnovna karakteristika tipo štampe je primjena krutih štamparskih formi, izraĎenih

    od štamparske legure ili očvrsle fotopolimerne kompozicije. U postupku flekso štampe,

    primjenjuju se fleksibilne štamparske forme i boje mnogo niţe viskoznosti u odnosu na

    sito štampu.

    Postupkom tipo štampe se štampaju novine, ilustrovani časopisi, obrasci,knjige i

    mnogi drugi proizvodi (plakati, katalozi, pozivnice).

    Flekso štampa je prvobitno bila namjenjenja štampanju ambalaţnih proizovda, ali

    se danas koristi i za druge proizvode, koji su do skora bili u domenu tipo, pa čak i ofset

    štampe.5

    Mašine za tipo štampu mogu biti zaklopne, clindarske ili rotacione, a za flekso

    štampu e koriste isključivo rotacione. MeĎutim konstrukcija rotacionih mašina za ova

    dvapostupka je potpuno različita.6

    U samom Uvodu naveli smo da se prema vrsti štamparske forme razlikuju tri vrste

    visoke štampe i to tipo štampa, flekso štmpa i leterset štampa, dok u dijelu Tehnologija

    visoke štampe navodimo da se isti razvio u dva pravca i to tipo štampa i flekso štampa.

    Poštosu različiti autori literatura koje se koriste za izradu Diplomskog rada,

    predpostavka se svodi na sljedeće, i to, da literatura u kojoj se pominje leterset štampa,

    autora Dragoljuba Novkovića „Uvod u grafičke tehnologije“ i „Tehnike štampe“autor

    navodi u prvoj knjizi samo pomen za navedenu temu, leterset štampa, dok u drugoj pod

    nazivom Tehnike štampe malo detaljnije opisuje temu sa navodom na kraju, da se ova

    štampa koristi kao dopunska i da se više ne proizvode mašine za navedenu štampu.

    Predpostavljajući da je upravo zbog navedene rečenice autor Vojislav Radonjić djela

    „Tehnologija štampe I“ izustio navedenu temu. U sljedećem pasosu ukratko će mo Vam

    opisati neke osnovne karakteristike leterset štampe i samim tim završiti sve dodirne

    tačke sa navedenom vrstom štampe.

    Leterst štampa predstavlja indirektan postupak visoke štampe. Štamparska forma

    seradi sa izdignutin štampajućim elementima sa koje se boja prvo prenese na gumeni

    cilindar, a zatim na podlogu koja se štampa. Ove mašine su bile konstruisane za finu

    5 Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 40.

    6 Rista Trajković, Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko-

    Metalurški fakultet. str. 79.

  • 5

    štampu teksta jer tadašnja ofset štampa nije imala tu mogućnost. Poblem koji se javljao

    bio je taj što se štamparska forma radila u ravnoj formi putemgalvanizacje, a zatim

    navlačila na cilindar uslijed čega se manje ili više deformisala u zavisnosti od njegovog

    obima. Prednost ovih mašina je u tome što se boja prenosi indirektno pa dobijemo

    efekat pune tonske pokrivenosti, a uz to se i ne koristi voda pa je moguće nanositi i veći

    sloj boje. Zato su one korišćene za štampu ambalaţe, a naročito kartona sa metalnim

    bojama. Koriste se kao dopunske mašine za štampu ambalaţe, a više se ne proizvode.7

    Otisak visoke štampe se moţe prepoznati po vjencu boje koji se stvara usljed

    potiskivanja boje ka ivicama – tzv. „kveč“ efekat, vjenac boje koji prlja površine

    prilikom slaganja tabaka. Kao poslijedica toga boja je bljeĎa u sredini nego na

    krajevima štampajućeg elementa. Isto tako, na poleĎini otiska, kao posljedica direktnog

    pritisak štamparske forme na podlogu, javlja se reljef.

    Ograničenje kvalitete visoke štampe je linijatura rasterakoja moţe biti oko 60

    linija/cm.

    Kod visoke štampe morajupostojati četiri osnvna elementa za odvijanje procesa i

    to: štamparska forma, dio za pritisak,podloga i boja.

    Štamparska forma igra vrlo bitnu ulogu. Ranije se najčešće koristila olovna

    štamparska forma:

    monotip – svako slovo islovni znak se izlivao posebno. Problem koji se javljao

    jeste nejednaka visina slovnih znakova i neujednačen otisak. Razlog tome je što

    su se neka slova koristila češće, a neke rjeĎe.

    linotip – liveni su redoviteksta.

    Osim olova štamparska forma moţe da se radi i od nekog drugog metala, drveta ili

    plastike.

    Dio za pritisak odreĎuje kvalitet otiska. Ako je pritisak prevelik moţedoći do

    deformacije štamparske forme tj. otiska ako je štamparska forma nedovoljno

    kvalitetnaodnosno nedovoljno tvrda. Za to vaţnu ulogu igra navlaka koja se nalazina

    dijelu za pritisak. Ona moţe biti:

    tvrda navlaka,

    srednje tvrda navlaka,

    meka navlaka i

    elastična navlaka.

    7Dragoljub Novaković.2003/04. Tehnike štampe. Novi Sad: Fakultet tehničkih nauka. str.

    21.

  • 6

    Koju će mo navlaku odabrati zavisi od kvaliteta boje, materijala štamparske forme

    imaterijala na koji se štampa.

    Boje za visoku štampu treba da su što tvrĎe. Suše se oksidativnim putem (dodajuim

    se sikativi – dodaci za sušenje).

    3. TIPO ŠTAMPA

    Sadašnja primjena tipo štampe zasniva se na:

    relativno velikom broju mašina u pogonu i

    pojednostavljenju postupka izrade štamparskih formi uvoĎenjem fotopolimera.

    Postupku tipo štampe svojstvena je velika moćrazlaganja, koja omogućuje

    reprodukovanje crno-bijelih i višebojnih ilustracija sa linijaturom ratsera 60 l/cm, a na

    specijalnim papirima i do 80 l/cm.

    Bez obzira na navedene prednosti,usljed ekonomskih razloga i opšteg trenda

    razvoja grafičkih postupaka, opseg primjene ovog oblika štampe danas se, u najvećoj

    mjeri, svodi na štampanje dnevnih listova i sličnihpublikacija.8

    3.1 Mašine za tipo štampu

    Postupak tipo štampe je prvi industrijski realizovan štamparski postupak, pa je zato

    i razvoj mašina za tipo štampu trajao duţe od razvoj mašina za ostale postupke. Tokom

    vremena razvilo se mnogo sistema zaklopnih, cilindarskih i rotacionih mašina, od kojih

    veliki broj danas praktično nema nikakav industrijski značaj.

    Biće prikazani neki karakteristični primjeri štamparskih sistema i mašina za tipo

    štampu,koje se danas sreću u našim grafičkim pogonima.9

    3.1.1 Zaklopne mašine

    Zaklopne mašine sastoje se od tri cjeline: sistema za boju, transport papira i za

    8Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 40.

    9Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 41.

  • 7

    ostvarivanje pritiska. Funkcionisanje navedenih cjelina u okviru zaklopne mašine je

    sinhronizovan u smislu jednovremenog transporta boje i podloge do sistema za

    štampanje, koji je prikazan na slici

    Pritisak pri štampanju u ovakvom sistemu se ostvaruje po cijeloj površini

    štamparske forme, odnosno, ploča na ploču. Iz tog raloga, format ovakvih mašina je

    ograničen. Najveći format koji moţeda se uloţi na mašinu tipa, „Hajdelberg“

    (Heidelberg) iznosi 300x420 mm (A3), a format koji moţe da se oštampa na ovakvom

    sistemu je 280x416 mm. Brzina rada zaklopnih mašina obično ne prelazi 3000 otisaka

    na čas.

    Od brojnih rešennja zaklopnih mašina u upotrebi su se do danas zadrţale mašine

    tipa „Hajdelberg“ i „Gali“ (Gally).10

    3.1.2 Cilindarske mašine

    Kod cilindarskih mašina pritisakse ostvaruje izmeĎucilindarske iravne površine.

    Štamparski cilindar nosi pokrivku i štamparski tabak (slika 3.1.2.1). Na osnovnoj ploči

    nalazi se štamparska forma. Osnovna ploča je postavljena na pokretni sto, koji prolazi

    ispod obrtnog cilindra.

    Slika 3.1.2.1 Šema štamparskog sistema cilindarskihmašina; 1 – štamparskicilindar, 2

    – štamparska forma (sa tabakom)i 3 – osnovna ploča

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 81.

    10Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 41.

  • 8

    Na osnovu relativnog kretanja stola forme i štamparskog cilindra izvršena je klasifikacija

    na pet grupa cilindarskih mašina (slika 3.1.2.2): jednoobrtne (slika 3.1.2.2a), dvoobrtne (slika

    3.1.2.2b), zaustavne (slika 3.1.2.2c), mašine sa dvosmjenro obrtnim cilindrom (slika 3.1.2.2d) i

    mašine sa nepokretnim stolom (slika 3.1.2.2e).

    Kod jednoobrtnih cilindarskih mašina, štamparski cilindar na jednoj polovini obima ima

    manji poluprečnik nego na drugoj. Pri radnom hodu sto forme se kreće u smjeru strelice na slici

    3.1.2.2a, i u kontaktu sa štamparskom formom je dio štamparskog cilindra većeg poluprečnika.

    U povratnom hodu prema stolu forme se nalazi deo cilindra manjeg poluprečnika, tako da nema

    kontakta. Za jedan radni hod sto forme napravi jednu punuoscilaciju, a štamparski cilindar se

    obrne jedanput.

    Slika 3.1.2.2 Tipovi cilindarskih mašina prema konstrukciji štamparskog sistema: a)

    jednoobrtna, b) dvoobrtna, c) zaustavna, d) sa dvosmjerno obrtnim cilindrom i e)sa nepokretnim

    stolom

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 81.

    Štamparski cilindar dvoobrtnih mašina (slika 3.1.2.2b) u jednom ciklusu napravi

    dva puna obrta. Prvi obrt se ostvruje u radnom hodu stola forme, i tada su štamparska

    forma i štamparski cilindar u kontaktu. Zatim se cilindar podiţe, nastavlja da se obrće u

    istom smjeru, a sto se kreće unazad, bez kontakta štamparske forme sa odignutm

    cilindrom.

    Kod zaustavnih mašina (slika 3.1.2.2c) jedan deo štamparskog cilindra je

    podsječen. Štamparski cilindar u povratnom hodu stola miruje. Da bi se izbjegao

    kontakt sa štamparskom formom, okrenut joj je podsječenom stranom. Za vrijeme

    radnog hoda, cilindar se obrće sinhronizovano sa stolom forme, a upovratnom se odiţe

  • 9

    iobrće u suprotnom smjeru.

    Kod mašine sa nepokretnim stolom (slika 3.1.2.2e) uglavnom namjenjene su

    izradiprobnog otiska. Kod njih postoji pokretna konstrukcija koja nosi štamparski

    cilindar. U radnom hodu konstrukcija se kreće sa jednog na drugi kraj stola forme i

    cilindar je u kontaktu sa štamparskom formom. U povratnom hodu konstrukcija se, sa

    odignutim cilindrom vraća u početni poloţaj.

    Konstrukcijsko rejšenje jedne karkateristične mašine, zaustavne mašine, prikazano

    je na slici 3.1.2.3, sastoji se od ureĎaja za ulaganje A,štamparskog cilindra B, pokretnog

    stola (osnovne ploče) C, štamaprske forme D,sistema za boju E i ureĎaja za izlaganje

    F.Od ovih osnovnih sklopova sastojese jednoobrtne i dvoobrtne mašine.

    Slika 3.1.2.3 Zaustavna cilindarska mašina

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 82.

    Rad ureĎaja za ulaganje tipa „Univerzal“ je prikazan na slici 3.1.2.4.Za ovaj tip

    ureĎaja je karkteristično da jedan niz sisaljki 1,postavljenih na nosaču povezanom sa

    kompresorom ili pumpom, podiţe tabak 2, i prenosi ga do transportne daske 3.Sa

    nosačem vakum sisaljka spojena je i poluga 4, koja se spušta na sredinu gornjeg tabaka i

    omogućuje da se on „prelomi“ i odvoji od stola. Sa prednje strane nalaze se mlaznice 5

    iz kojih duvakomprimovani vazduh i formira vazdušni jastuk koja olakšava odvajanje

    gornjeg tabaka sa stola. Potreban pritisak vazduha obezbjeĎuje kompresor. Na prednjoj

    strani stola za ulaganje nalaze se elementi za mehaničko razdvajanje tabaka 6, koji

    mogu imati oblik metalnih listića ilikoso podsječenih četkica.

    Slika 3.1.2.4 UreĎaj za ulaganje tabaka tipa „Univerzal“

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

  • 10

    metalurški fakultet, str. 83.

    Glava za ulaganje podiţe tabak i predaje ga na transportnu dasku, izmeĎu

    prijemnog valjka 7 i rolnice 8. Sljedeći tabak se ulaţe kada je prethodni prešaona

    štamparski cilindar.Ovo znači da na transportnoj dasci ne dolazi do preklapanja tabaka.

    IzmeĎu prijemnog 7 i nosećeg valjka 9, razapete su transportne trake 10. Iznad se

    nalaze rolnice 11 i ostali pomoćni elementi koji obezbjeĎuju prijanjanje tabaka za

    transportne trake. Usljed trenja izmeĎu tabaka itraka, tabaci se kreću ka donjem kraju

    stola. Na kraju transportne daske nalaze se bočne marke 13. Uvjek je u pogonu samo

    jedna očnamarka koja zahvata tabak i poravnava ga po širini potiskivanjem ili

    povlačenjem do graničnika.

    Iznad transportne daske nalaze se čeone marke. Prilikom dolaska tabaka na kraj

    transportne daske one se kreću u smjeru suprotnom od smjera kretanja dolazećeg

    tabaka. U posljednjoj fazi kretanja tabaka one zaustavljaju tabak, potiskuju ga malo

    unazada, poravnjavaju ga i umiruju. Pomoću marki se obezbjeĎuje da svaki tabak doĎe

    na štamparski cilindar uvjek u istom poloţaju, odnosno da otisak uvjek padne na isto

    mjesto na tabaku. Umiren i poravnat preuzimaju hvataljke 12 i prenose ga na štamparski

    cilindar. Hvataljke na štamparskom cilindru čvrstodrţe tabak za vrijeme štampanja, i

    otvaraju se kada prednja ivica tabaka doĎedo tačke izlaganja. Prije toga tabak prolazi

    kroz zonu kontakta sa štamparskom formom gdje se ostvaruje prenos boje.

    Na štamparskim mašinama većih formata, koje ostvaruju veću brzinu i bolji kvalitet

    štampe, ugraĎuje se ureĎaj za ulaganje tabaka sa dva para vakum sisaljki, postavljenih

    na zadnjem dijelu tabaka.

    Slika 3.1.2.5 Sistem za boju kod zaustavnih cilindarskih mašina

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 84.

    Sistem za boju je detaljnije prikazan ba slici 3.1.2.5. Boja se iz bojanika 1 sistemom

    valjaka za razribavanje dovodi do štamparske forme i nanosi u ravnomjernom sloju

    dovoljne debljine. Bojanik je sa donje strane zatvoren noţem 1a, asa prednje duktorom

  • 11

    2. Rastojanje izmeĎu noţa i duktora se podešava zavrtnjima 2a. U svakomciklusu

    duktor se obrne za odreĎen ugao i iznese odreĎenu masu boje. Ova masa zavisi od

    vrijednosti ugla obrtanja i širine zazora izmeĎu duktora i noţa. Osovina prenosnog

    valjka 3 se kreće oscilatorno, i valjak u jednom ciklusu prilazi duktoru, prima

    boju,zatim prilazi prijemnom valjku 4i predaje boju valjcima za razribavanje (valjci 5,6

    i 7). Štamparska forma prolazi ispod valjka 8 za nanošenje boje i preuzima ravnomjeran

    sloj odreĎene debljine.

    Kod jednoobrtnih i dvoobrtnih mašina štampanje se odvija na sličan način. Razlika

    je u načinu pogona stola štamparskog cilindra i poloţajustolova za ulaganje i izlaganje.

    Pored toga, kod dvoobrtnih mašina sistem za boju se izvodi kaokombinovan, tako što

    dio stola forme predstavlja glavnupovršinu za razribavanje boje.

    Dvoobrtne mašine omogućuju postizanje najvišeg kvaliteta otiska, ali imaju i

    najsloţeniju konstrukciju i najveće dimenzije.11

    3.1.3 Rotacione mašine

    Dok se zaklopne i cilindarske mašine koriste isključivo za štampu iz tabaka,

    rotaciona mašina za tipo štampu se primjenjuje za štampu iz tabaka i rolne.

    Slika 3.1.3.1 Šema štamparskog sistema rotacionih mašina za tipo štampu

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 85.

    Kod rotacionih mašina za tipo štampu iz tabaka primjenjuju se ureĎaji za ulaganje

    slične konstrukcije kao kod cilindarskihmašina. MeĎutim, štamparskisisitem se u ovom

    slučajusastoji od cilindra forme 1 ištamparskog cilindra 4 (slika 3.1.3.1). Štamparski

    cilindar tokom štampanja nanosi tabak ili traku papira 5. Na cilindar forme postavlja se

    cilindrična štamparska forma 2, na koju boju nanose valjci 3 iz sistema za boju.

    11Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 42. – 45.

  • 12

    Ovemašineomogućujuvećebrzine rada odcilindarskiih, jerseglavnidijelovi

    štamparskog sistema kreću rotaciono, a ne translaciono.

    Na slici 3.1.3.2 prikazana je rotaciona mašina za dvobojnu tipo štampu tipa

    „Hajdel-berg“. Ova mašina je satelitskog tipa i sluţi za dvobojnu tipo štampu iz tabaka.

    Na stolu za ulaganje 1 nalazi se stog neodštamapnih tabaka 2. Glava za ulaganje odvaja

    jedan po jedan tabak i prenosi ih na transportnu dasku 4. Poravnat i umiren tabak na

    krajutransportne daske preuzimaju zamajne hvataljke 5 i prenose ga na štamparski

    cilindar 6. Na štamparskom cilindru se nalazi dvoslojna pokrivka. Prečnik štamparskog

    cilindra je dva puta veći od prečnika cilindra forme 7. Postoje dva cilindra forme, od

    kojih svaki ima poseban sistem za razribavanje boje. Preko sisitema valjka za

    razribavanje 88, boja se iznosi iz bojanika 9, razribava i nanosi na štamparsku formu. U

    jednom ciklusu tabak najprije prolazi kroz zonu kontakta sa gornjom, a zatim sa donjom

    štamparskom formom, koja nanosi otisak u drugoj boji. Za vrijeme jednog ciklusa

    štamparski cilindar napravi jedan pun krug, a cilindar forme po dva. Za vrijeme drugog

    obrta cilindra forme, štamparski cilindar im je okrenut stranom koja ima nešto manji

    poluprečnik, tako da ne dolazi do kontakta. Odštampani tabaci 11 pomoću ureĎaja za

    izlaganje 10 slaţu se na sto za izlaganje 12.

    Slika 3.1.3.2 Rotaciona mašina za dvobojnu (2/0) vsoku štampu iz tabaka

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 86.

    Štampa iz rolne obavlja se isključivo na rotacionim mašinama. Mašina za obostranu

    tipo štampu iz rolne prikazana je na slici 3.1.3.3.

    Slika 3.1.3.3 Rotaciona mašina za jednobojnu obostranu (1/1) tipo štampu iz rolne

  • 13

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 86.

    Sastoji se iz nekoliko cijelina: ureĎaja za ulaganjematerijala (odmotavanje rolne) 1,

    voĎenje trake 2, štamparske sekcije 3, koja se sastoji iz dvije polusekcije 3a i 3b,

    ureĎaja za izlaganje 4, koji je izveden kao slučaj za sječenje i savijanje trake.

    UreĎaj za izlaganje se još izvodi i kao ureĎaj za ponovno namotavanje trake u rolni

    ili za sječenje trake u tabake (kod starijih tipova).12

    3.2 Štamparske forme za tipo štampu

    3.2.1 Ručni slog

    Ručni slog predstavlja vrstuštamparske forme za tipo štampu, izraĎenu

    ručnimslaganjempojedinačnih slova od olovne legure i kombnovanjem sa klišeima.

    Direktno se primjenjuje kod zaklopnih i cilindarskih mašina, a koristi se i kaoosnova za

    izradu stereotipijskihštamaprskih formi. Slova se proizvode u specijalizovanim

    ustanovama –slovolivnicama, izlivanjemolovne legure u bakarnu matricu (kalup).13

    3.2.2 Mašinski slog

    Postoje dva razvijena sistema izrade mašinskog sloga. Kod sistema „Monotip“,

    mašina za unišenje teksta je odvojena od mašine za livenje. Mašina za slaganje daje

    peforiranu traku koja upravlja radom mašine za izlivanje slova. Mašine za izlivanje

    slova imaju pokretni slovni ram koji nosi mreţu udubljenih i čitljivih likova slovnih

    znakova. Dobija se slog od pojedinačnihslova,koja sa mašine izlaze sloţena u redove.

    Sistem „Linotip“ daje slog koji se sastoji od redova izlivanih za datu širinu. U

    ovom sistemu ureĎaj za unošenje teksta izlivanje sloga čine cjelinu. Svaka mašina je

    opremljena pojedinačnim matricama svih znakova jednog pisma. Pritiskivanjem tastera

    pojedine matrice se dovode u ram i formiraju red, koji se dovodi u stazu za livenje.

    Mašinski slog se direktno primjenjuje na zaklopnim ili cilindarskim mašinama,

    aposredno sluţi za proizvodnju stereotipskih štamparskih formi.

    12Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 45. – 47.

    13Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 47. – 48.

  • 14

    Tiraţnost mašinskog sloga se u prosjeku kreće od 20000 do 30000 otisaka.14

    3.2.3 Stereotipijske štamparske forme

    Stereotipijske štamparske forme se primjenjuju isključivo kod rotacionih mašina.

    IzraĎuju se na bazi ručnog ili mašinskog sloga, preko kojeg se postavlja višeslojna

    vlaţna papirna matrica. Na povišenoj temepraturi pod visokim naponom slog se utiskuje

    u matricu, u kojoj nastaje udubljen reljef. Matrica se postavlja u aparat za livenje

    stereotipskih ploča i u udubljeni reljef se uliva rastopljena legura. Ploče se zatim

    obraĎuju da bi se doterale ivice i debljina da bi mogle lako da se montiraju na cilindar

    forme.

    Tiraţnost nehromiranih metalnih štamaparskih formi u prosjeku ne prelazi 50000

    otisaka. Ukoliko se stereotipija obradi galvanskim nanošenjem prevlake od tvrdog

    metala (hrom, nikl), tiraţnost raste na nekoliko stotina hiljada otisaka.

    Značaj metalnih štamparskih formi za tipo štampu se smanjuje, jer mašinski

    kapaciteti na kojima se primjenjuju ne rastu.15

    3.2.4 Fotopolimerne štamparske forme

    Fotopolimerne štamparske forme primjenjuju se na svim vrstama mašina za tipo

    štampu. Postoji nekoliko vrsta fotoplimernih štamparskih formi.

    Prema obliku u kojem se dobijaju od proizvoĎača razlikuju se tečne i čvrste. Tečne

    se formiraju nalivanjem u kalup i osvjetljavanjem, a čvrste imaju unaprijed definisanu

    debljinu, tako da se samo osvjetle i razviju.

    Fotopolimerne štamaprske forme mogu biti samonoseće ili kombinovane sa

    podlogom. Samonoseće fotopolimerne štamaprske forme se eksponiraju sa obe strane.

    Sa jedne strane se eksponiraju kroz negativ, da bi se formirali štampajući elementi. Sa

    druge strane se eksponiraju direktno, po cijeloj površini, i sa te strane se formira osnova.

    Eksponiranje traje dok se štampajući elementi ne sastave sa osnovom.

    Čvrste fotopolimerne štamparske forme se obično nalaze na podlozi od čelika ili

    nekog polimernog materijala. I tečna fotopolimerna kompozicija se moţe izlivati na

    takvu podlogu, umjesto na staklo kopiranog rama.

    14Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 48.

    15Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 48. – 49.

  • 15

    Na osvjetljenim mjestima do umreţavanja i/ili polimerizacije i gubitka

    rastvorljivosti u vodi ili nekom organskom rastvaraču. Po eksponiranju štamparska

    forma se razvija, odnosno ispira, suši i depolimerizuje da bi se povećala tiraţnost

    (milion otisaka).

    Fotopolimerne štamaprske forme mogu da se primjene na zaklopnim ili

    cilindarskim mašinama bilo kao deo štamaprske forme (umjesto klišea), bilo kao cijela

    štamaprska forma, kao što se lijepe na slijepi materijal potrebne visine. Kod rotacionih

    mašina fotopolimerne štamaprske forme se direktno postavljaju na cilindar forme, jer su

    dovoljno savitljive. Danas su cilindri forme kod starih mašina za tipoštampu u velikom

    broju slučajeva prepravljani tako što im je ugraĎenomagnetno sjedlo za pričvršćivanje

    fotopolimernih štamparskih formi na čeličnoj podlozi.

    Pojava fotopolimernih štmparskih formi je doprinjela da se uspori pad učešća tipo

    štampe u ukupnoj grafičkoj produkciji. Izrada ovih štamparskih formi je jednostavnija i

    brţa, a postignuti kvalitet otiska bolji nego kod stereotipijskih i drugih oblika olovnih

    štamparskih formi. Posebnu prednost predstavlja mogućnost višestrukog povećanja

    tiraţa (preko milion otisaka) i skraćenje vremena pripreme štamparske forme i mašine,

    u odnosu na rad sa olovnim štamparskim formama.16

    3.3 Pripremne operacije na tipo štampi

    3.3.1 Priprema tabaka

    Aklimatizacija – Nagle promjene atmosferskih uslova izazivaju dimenzionu

    nestabilnost papira. Apsorpcija vlage prouzrokuje bubrenje vlakana i tada moţe doći do

    promjene dimenzije lista, nabiranja površine i uvijanja krajeva. Prenos papira iz sredine

    sa temepraturom i vlaţnošću drukčiji od onih koji vladaju u štampariji moţe dovest do

    pomenutih pojava.

    Aklimatizacija predstavlja operaciju u kojoj se papir dovoljno dugo drţi u prostoriji

    u kojoj vladaju klimatski uslovi pod kojima će se štampati. Papir se moţe aklimatizovati

    i u kraćem vremenskom roku, duvanjem vazduha preko njega iz radionice za

    štamapanje. Svrha ovih postupaka je da se postigne ravnoteţna vlaţnost papira čime se

    sprečava pojava dimenzione nestabilnosti. Optimalni uslovi su t = 20C i RV = 55%.

    Kondicioniranje – Kondicioniranjem se papiru podešava sadrţaj vlage, prema

    vrijednostima koje zahtjeva odreĎeni postupak štampanja. Pri tome se sadrţajvlage u

    papiru moţe razlikovati od ravnoteţnog. Kondicioniranje se ostvaruje drţanjem papira u

    16Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 49. – 50.

  • 16

    klima komorama pod zadatim atmosferskim uslovima. Ovo ne treba mješati sa

    postupcima vlaţenja papira ne nekim starijim tipovima mašina za tipo štampu koji su se

    primjenjivali da bi papir omekšao i da bi mogao da se oštamapa sa manjim pritiskom.

    Sječenje odreĎene dimenzije i formiranje grafičkog ugla – u najvećem broju

    slučajeva papir se nabavlja u većem formatu od onog u kome se štampa, zbog niţe

    cijene. Sječenjem se dovodi na odgovarajuću dimenziju. Osim toga, kupljeni tabaci

    često pokazuju odstupanje od pravougaonog oblika, a izmeĎu njih postoje odreĎena

    odstupanja u dimenzijama. Sječenjem se ove greške uklanjaju. Uglovi tabaka moraju da

    budu što bliţi 90. Najtačnije odsječen ugao treba izabrati za grafički ugao, odnosno

    ugao pod kojim se tabak poravnava pri ulaganju u mašinu. Pri štampanju, poravnjavanje

    tabaka pri ulasku u mašinu će se izvesti po ivicama koje zaklapaju taj ugao.

    Rastresanje – Prilikom sječenja, ivica tabaka trpi veliki pritisak. Pri tom dolazi do

    prividnog sljepljivanja ivica usljed istiskivanja vazduha. Ovo moţe da oteţa razdvajanje

    tabaka pri ulaganju, bilo da se radi o ručnom ili mašinskom ulaganju. Zbog toga je

    potrebo stog tabaka prije postavljanja na sto za ulaganje dobro rastresti i poravnati. Ovo

    moţe da se radi mašinski, na specijalnim mašinama za rastezanje.17

    3.3.2 Priprema rolni

    Aklimatizacija papira u rolnama se ostvaruje prema istim principima kao i

    aklimatizacija papira u tabacima.

    Bez obzira što se rolne isporučuju zaštićene omotom od natrona ili nekog sličnog

    jačeg papira, pri transportu i manipulaciji skoro uvjek doĎe do oštećenja ili prljanja

    nekoliko gornjih slojeva. Oštećen dio trake ne treba koristiti ni za početno podešavanje

    mašine, da ne bi došlo do kidanja trake prilikom puštanja mašine u transport.18

    3.3.3 Priprema sistema za ulaganje, transport i izlaganje štamparske podloge

    Bez obzira na tip mašine, ureĎaji za ulganje imaju neke zajedničke karakteristike.

    Ako se radi o štampi iz tabaka, rimjenjuje se jedan od tri tipa ureĎaja:

    mehanički (tip Rotari), sreće se samo kod nekih starijih tipova štamparskih

    mašina, češće se primjenjuje za ulaganje tabaka u aparate za savijanje u toku

    17Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 50. – 51.

    18Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 51.

  • 17

    dorade;

    sa jednim nizom sisaljki (tip Univerzal); ostvaruje pojedinačno ulaganje tabaka

    (jedan po jedan), prikladan za manje formate i manje brzine rada i

    sa dva para sisaljki (tip Špis aparat); ostvaruje stepenasto ulaganje.

    UreĎaji za ulaganje rolni takoĎe mogu da se podijele u nekoliko grupa, koje se

    razlikuju samo po nivou automatizacije i savremenosti opreme. Zbog toga se neke

    pripremne operacije, razmotrene na ovom mjestu, ne odnose samo na mašine za tipo

    štampu, već na mašine za štampu iz tabaka ili rolni uopšte. Izuzetak su zaklopne

    mašine, koje imaju poseban sistem za ulaganje i izlaganje.

    Prilikom pripreme mašine za štampu potrebno je sprovesti odreĎenu proceduru,

    koja propisuje radnje koje treba izvesti i u kojim vremenskim intervalima (prilikom

    svakog novog tiraţa, nedeljno, mjesečno, godišnje).

    Zaklopne mašine sa ručnim ulganjem i izlaganjem – Pripremu zaklopnih mašina sa

    ručnim ulaganjem i izlaganjem sačinjavaju sledeće faze:

    kontrola sigurnosti ureĎaja za zaustavljanje rada mašine, odnosno poluge koja

    reaguje na dodir ruke, koja ulazi u radni prostor izmeĎu zaklopne i osnovne

    ploče;

    ljepljenje graničnih marki na podlošku;

    postavljanje stoga tabaka na sto za ulaganje;

    podešavanje visine stolova za ulaganje i izlaganje.

    Zaklopne mašine sa automatskim ulaganjem i izlaganjem – Primjenu zaklopnih

    mašina sa automatsim ulaganjem i izlaganjem sačinjavaju sledeće faze:

    podešavanje pritiska u vakum sisaljkama u zavsnosti od gramature podloge;

    podešavanje graničika i pritiskivača na stolovima za ulaganje i izlaganje, u

    zavisnosti od dimenzija tabaka;

    izbor i podešavanje djelova za mehaničko razdvajanje odignutog tabaka od stoga

    (metalni listići i četkice);

    postavljanje stoga tabaka na sto za ulaganje i podešavanje visine stoga.

    Cilindarske mašine sa ručnim ulaganjem i automatskim izlaganjem – Primjenu

    cilindarskih mašina sa ručnim ulaganjem i automatskim izlaganjem sačinjavaju sledeće

    faze:

  • 18

    podešavanje poloţaja bočne marke u zavisnosti od dimenzija tabaka i poklapanja

    registra;

    podešavanje bočne i čeonih marki prema debljini podlogeza štampanje;

    postavljanje stoga tabaka na sto za ulaganje i podešavanje visine stoga.

    Cilindarske mašine sa automatskim ulaganjem i izlaganjem i rotacione mašine za

    štampu iz tabaka – Primjenu cilindarskih mašina sa automatskim ulaganjem i

    izlaganjem i rotacionih mašina za štampu iz tabaka sačinjavaju sledeć faze:

    podešavanje pritiska u vakum sisaljkama;

    podešavanje poloţaja bočne marke;

    podešavanje bočne i čeonih marki prema debljini materijala za štampanje;

    podešavanje pritiska rolni i kuglica na transportoj dasci, zavisno od debljine,

    gramature i glatkoće podloge;

    podešavanje graničnika i pritiskivača na stolovima za ulaganje i izlaganje;

    podešavanje četkica i listića za razdvajanje tabaka prema debljini materijala;

    podešavanje ureĎaja za kontrolu ispravnosti ulaganja tabaka (ako nema tabaka ili

    ako se uloţe dva tabaka);

    podešavanje pritiska u raspršivaču tlaka i

    postavljanje stoga na sto za ulaganje i podešvanje visine.

    Rotacione mašine za štampu iz rolne – Primjena rotacionih mašina za štampu iz

    rolne sastoji se iz sledećih faza:

    postavljanje rolne nosača (osovinu);

    postavljanje rolne sa nosačem u leţištu zvjezde ulaganja;

    provlačenje trake kroz sve sekcije za štampanje i savijanje i sječenje;

    pritezanje rolne za nosač rolne;

    podešavanje sile kočenja;

    ljepljenje početka trake za kartonsku cijev na zvijezdi za izlaganje ili

    podešavanje ureĎaja za savijanje i sječenje na zadati format i oblik izdanja i

    postavljanje rezervne rolne na drugo leţište zvjezde rotacije.19

    19Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 51. – 53.

  • 19

    3.3.4 Priprema sistema za štampanje i podešavanje pritiska

    U postupku tipo štampe neophodna vrijednost pritiska štampanja zavisi od

    ispunjenosti štamparske forme štampajućim elementima, odnosa obima elemenata i

    njihove površine meĎusobnog rasporeda štampajućih i ne štampajućih elemenata prema

    njihovoj površini, potrebna je veća vrijednost pritiska. Ovo se objašnjava time što se pri

    štampanju sa štamparske forme za tipo štampu ukupna zona deformacije pokrivke je

    uvjek veća vrijednost pritiska. Ovo se objašnjva time što se pri štampanju sa štamparske

    forme za tipo štamou ukupna zona deformacije pokrivke uvjek veća od površine

    štampajućh elemenata f (zona pune deformacija) za iznos djelimične deformacije, e

    (slika 3.3.4.1a) Zbog toga vrijednost pritiska, p, pri štampanju prevazilazi napon

    sabijanja pokrivke, , zoni njene pune deformacije (slika 3.3.4.1b) i odreĎuje se iz

    jednačine:

    p = β

    Gdje je koeficijent β uvjek veći od 1 i raste sa povećanjem tvrdoće pokrivke,

    vrijednosti njegove apsoluten deformacije i odnosa obima štampajućih elemenata pri

    njihovoj površini.

    Iz navedenog proizilazi da je zbir zona ukupne deformacije većeg broja manjih

    štampajućih elemenata veći od zone ukupne deformacije jednog štampajućeg elementa

    jednake površine.

    Karakteristično je da se kao posljedica formiranja zona djelimičnih deformacija u

    njima ostvaruje koncentracija napona, a u skladu sa tim, i povećanje pritiska na

    krajevima štampajućeg elementa. Štamparske forme u praksi posjeduju različit udjeo i

    raspord štampajućih elemenata i bjelina. Shodno tome, kod svake štamparske forme

    ponaosob se javlja različita neravnomjerna raspodjela pritiska po njenoj površini.

    Slika 3.3.4.1 Deformacija pokrivke pri kontaktu sa štampajućim elementom : a)

    raspodjela npona na krajevima štampajućeg elementa; b) raspodjela napona na segmentu

    velikog štampajućeg elementa;

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 94.

  • 20

    OdreĎivanje reţima štampanja u tipo štampi – Ispitivanje prenosa boje se mogu

    izvesti pri rszličitim vrijednostima pritiska štampanja i konstantnim ostalim

    parametrima. Parametri koji se odrţavaju konstantnim su: brzina štampanja (odnosno

    trajanje kontakta štamparske forme i podloge), debljina sloja boje na štamparskoj formi,

    vrste boje i podloge i atmosferski uslovi. Podrazumjeva se da se jedina serija ispitivanja

    izvodi na istoj aparaturi ili mašini. Poznavanje ove zavisnosti je izuzetno značajno radi

    pravilnog izbora reţima štampanja (slika 3.3.4.2).

    Slika 3.3.4.2 Zavisnost mase boje koja sa štamparske forme za tipo štampu prelazi na

    podlogu pod uticajem pritiska štampanja

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 95.

    Dijagram se moţe podijeliti na nekoliko karakterističnih zona. Svakoj od ovih zona

    odgovara odreĎeni raspon pritiska štampanja.

    U zoni OA nije moguće primjetiti neku zakonomjernost u prenosu boje. Masa boje

    koja prelazi na podlogu ima slučajan karakter, jer je pritisak nedovoljan da obezbjedi

    pun kontakt boje i podloge.

    U zoni AB vlada pribliţno linearna zavisnost, jer masa prenjete boje raste sa

    porastom pritiska. Pritisci iz zone AB se ne mogu smatrati radnim, jer svaka promjena

    pritiska izazove promjenu debljine prenjetog sloja boje, a time i promjenu zacrnjena

    otiska.

    U zoni CD se ostvaruje maksimalni prenos boje, i pri tom, masa boje na otisku ne

    zavisi od promjene pritiska. Otisci dobijeni pri takvom reţimu štampanja imaju

    maksimalno i ujednačeno zacrnjenje, pa se pritisak štampanja u toj zoni moţesmatrati

    radnim.

    U zoni DE dolazi do izvjesnog smanjenja mase prenjete boje sa povećanjem

  • 21

    pritiska štampanja. Ovo se moţe objasniti time što se usljed prekomjernog pritiska deo

    boje istiskuje na bočne strane štampajućih elemenata i usljed toga se smanjuje masa

    boje koja se prenosi na podlogu. Otisci dobijeni pri ovom reţimu štampanja imaju

    izraţen reljef na poleĎini stranice i nedovoljno i neravnomjerno zacrnjenje. Pritisak u

    ovoj zoni je veći od radnog.

    U zoni EF ponovo dolazi do povećanja mase prenjete boje sa povećanjem pritiska

    štampanja u ovoj zoni dolazi do utiskivanja štampajućih elemenata u papir i do prelaska

    onog dijela boje na podlogu koji je bio istisnut na bočne površine štampajućih

    elemenata. Otisci dobijeni pri ovom reţimu štampanja, odlikuju se jako izraţenim

    reljefom na poleĎini i velikim povećanjem dimenzija lika štampajućeg elementa na

    otisku.

    Iz navedenog se moţe zključiti da optimalan pritisak štmpanja leţi u oblasti BC.

    MeĎutim što je pritisak štampanja veći, odnosno bliţi, pc, reljef na poleĎini otiska je

    izraţeniji, habanje štamparske forme brţe, a uslovi rada štamparske mašine teţi. Zbog

    toga je, u praksi, potrebno odrediti neki interval, što je bliţi vrijenosti pb, pri kojem se

    obezjeĎuje maksimalan prenos boje sa štamparske forme na podlogu. U tom intervalu

    otisci će imati maksimalno i, praktično, konstantno zacrnjenje, pri dozvoljenoj

    reljefnosti poleĎine. Umjesto zaivsnosti mase prenjete boje sa štmparske forme na

    podlogu, za odreĎivanje optimalne vrijednosti pritisaka štampanja, bolje je koristiti

    zavisnost zacrnjenja otiska D od pritiska p, pri ostalim konstantnim parametrima.

    Koordinate tačke N (slika 3.3.4.3), u kojoj kriva prelazi iz početnog, rastućeg dijela

    u krajnji, horizontalni dio, spuštaju se na ordinatu, i traţe vrijednosti koje za 3%

    odstupaju od vrijednosti zacrnjenja u tački DN. Vrijednosti pritiska koje odgovaraju

    vrijednostima zacrnjenja DN ± 3% predstavljaju granice obasti radnih vrijednosti

    pritiska.

    Slika 3.3.4.3 OdreĎivanje optimalnog pritiska štampanja iz zavisnosti zacrnjenja

    punog tona na otisku D od pritiska štampanja p.

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 96.

    Pokrivka – Osnovna funkcija pokrivke je postizanje definisanog i ujednačenog

  • 22

    pritiska štampanja po cijeloj površini otiska.

    Kod mašine za tipo štampu pokrivka (dekl) se sastoji iz dva dijela: stalnog i

    promjenjivog. Stalni dio pokrivke naljeţe na štamprski cilindar. Čvršći je i manji od

    promjenjljivog dijela. Sopstvenom deformacijom stalni dio pokrivke kompenzuje

    neravnine u sistemu za štampanje, koje se javljaju zbog nepreciznosti izrade samog

    sistema ili njegove pohabanosti. Stalni dio pokrivke traje nekoliko mjeseci.

    Promjenjivi dio pokrivke je okrenut prema materijalu koji se štampa. Mekši je i

    nekoliko puta deblji od stalnog dijela. Namjena mu je da kompenzuje neravnine koje

    potiču od nejednake visine štampajućih elemenata. Rok trajanja je praktično jednak

    vremenu štampanja tiraţa. Pokrivka se izraĎuje od papira, kartona, elastičnog

    (gumiranog) platna, filca, plute ili kombinacije ovih materijala.

    Pokrivka moţe biti tvrda, srednje tvrda ili meka. Izbor zavisi od karaktera

    proizvodnje i uslova štampanja. Tvrda pokrivka daje bolje rezultate u pogledu tačnosti

    prenošenja boje sa štamparske forme na podlogu, što je veoma značajno pri štampanju

    višetonskih ilustracija sa klišea visoke linijature rastera. Tvrda pokrivka je takoĎe

    neophodna pri štampanju krutom, kalandrovanom papiru Nedovoljno tvrda pokrivka bi

    dovela u tom slučaju do gubitka odreĎenog broja rasterskih tačaka na otisku. Sa

    smanjenjem linijature rastera smanjuje se i neophodna tvdoća pokrivke. Meka pokrivka

    se koristi u slučajevima kada visina štampajućih elemenata nije dovoljno ujednačena.

    Podešavanje pritiska podlaganjem pokrivke – Kada je štamparska forma

    postavljena u odgovarajući poloţaj, a ureĎaji za ulaganje i boju podešeni, načini se

    otisak na listu materijala koji će posluţiti kao podloška. Ukoliko pritisak štampanja nije

    ujednačen po cijloj površini, neke zone otiska će imati manje zacrnjenje, odnosno biće

    bljeĎe. Da bi se korigovao pritisak štampanja na otisku se iscrtavaju konture zona sa

    manjim zacrnjenjem, a zatim isjeku (slika 3.3.4.4). Isječeni dijelovi predstavljaju

    podloške koje se zatim ljepe na poleĎinu promjenjljivog sloja pokrivke i to na

    odgovarajuća mjesta. Ovako se mjenja debljina pokrivke samo na mjestima gdje

    pritisak štampanja nije dovoljan. Ponovi se otiskivanje, i cijeli proces isjecanja i

    ljepljenja podloške. U svakom sljedećem ponavljanju, površina isječka koji odgovara

    odreĎenom mjestu na pokrivci treba da bude nešto manja. Ovaj postupak se češće

    izvodi kod zaklopnih i cilindarskih mašina, prilikom štampanja sa štamparskih formi

    olovne legure.

    Podešavanje pritiska štampanja podlaganjem štamparske forme – Na mjestim gdje

    su štampajući elementi manje visine postavljaju se podloške odgovarajuće debljine,

    slično postupku podlaganja pokrivke. Primjenjuje se kod štampanja sa fotopolimernih

    štamparskih formi sa rotacionim mašinama.

  • 23

    Slika 3.3.4.4 Postupak podlaganja pokrivke: a) označavanje površine sa nedovoljnim

    zacrnjenjem; b) podlaganje podloške na mjestima sa slabijim otiskom.

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 97.

    U slučaju podešavanja kombinovanih ilustraciono tekstualnih štamparskih

    formi, najčešće zbog visine klišea u odnosu na tekst, moţe se primjeniti Mak-Kijev

    (Mac-Kee) način pripreme. On se sastoji u postavljanju klišea na odgovarajuće mjesto

    na formi. Zbog njegove manje visine u odnosu na tekstovni deo forme, na cinkani kliše

    od fotopolimerne kompozicije izliva se plastična masa u obliku stepenastih zareza.

    Prema obliku negativnih zareza na klišeu postavljaju se pozitivni zarezi istog profila i

    učvršćuju na formu na isti način kao tekstovi dio forme (slika 3.3.4.5) pozitivnim i

    negativnim zarezima. Na kliše se izliva tipografska legura, odnosno odgovarajuća

    plastična masa u sličaju da se radi o fotopilmernim klišeima, na kojoj se izrade zarezi

    koji odgovaraju jedan drugom (slika 3.3.4.5).

    Ova metoda se moţe primjeniti tokom izrade štamparske forme, i ne mora biti

    vezana za štamparsku mašinu, čime se bitno utiče na vrijeme pripreme štamparskog

    sistema.

    Slika 3.3.4.5 Mak – Kijev postupak polaganja forme

    Izvor: Dr RistaTrajković. Mr Predrag Ţivković. 1998. Štampanje I deo. Beograd: Tehnološko –

    metalurški fakultet, str. 98.

    Stalna priprema – Cilj ovakve pripreme je kompenzacija neravnina sistema za

    štampanje, koje potiču od netačnosti izrade i deformacija njegovih elemenata. Izvodi se

  • 24

    uz primjenu podloški sa visinom visoke tačnosti (blok kalibri). Kompenzacione

    podloške se uključuju u stalni dio pokrivke i ostaju u mašini dok se on ne promjeni.20

    3.3.5 Priprema sistema za boju

    Priprema sistema za boju obuhvata regulisanje dotoka boje i pripremu valjaka.

    Zaostala boja mora povremeno da se spere sa valjka i očisti da se ne bi promjenilo

    osnovno obojenje pod duţim uticajem kiseonika iz vazduha, ili uslijed prljanja boje

    česticama koje se otkidaju sa površine papira.

    Dotok boje na štamparsku formu reguliše se zazorom izmeĎu noţa i duktora i ugla

    rotacije duktora u svakom ciklusu. Zazor se podešava pomoću niza regulacionih valjaka

    sa donje strane bojanika, koji pomiču ili odmiču odreĎenu zonu noţa. Veći broj

    regulacionih valjaka omogućava finiju regulaciju dotoka boje po zonama štamparske

    forme. Regulacija po zonama je neophodna kada se površine pod štampajućim

    elementima u različitim pojasevima na štamparskoj formi razlikuju. Ugao obrtanja

    duktora u svakom ciklusu se reguliše hodom skakavice (zapornog prsta), odnosno

    brojem zubaca koje skakvica preĎe u povratnom hodu.

    U postupku tipo štampe poţeljno je štampati sa što tanjim slojem boje, koja treba

    da ima podešenu konzistenciju prema vrsti papira, tipu mašine i brzini kojom se štampa.

    Prevelik sloj boje vodi ka razlivanju i smanjenju oštrine konture štampajućeg elementa.

    Takav otisak se teţe suši. MeĎutm, u slučaju boja velike viskoznosti, sloj boje se teško

    razdvaja, pri čemu se ne ostvaruje zadovoljavajući koeficijent prenosa i nije moguće

    postići potrebnu dubinu i zacrnjenje tona. Suviše viskoznom bojom takoĎe nije moguće

    posti'i veliku brzinu štampanja.

    Deformisani valjci za razribavanje onemogućavaju pravilan dotok boje i

    ravnomjerno prenošenje boje na štamparsku formu. Iz tih razloga je neophodno skinuti

    valjke sa radnih leţišta kada je mašina duţe vrijeme van pogona, ili bar osloboditi

    pritiska na kraju smjene.

    Sve radnje koje je neophodno obaviti da bi se ispunili pomenuti zahtjevi mogu se

    sumarno prikazati sljedećom procedurom:

    pranje valjka za razribavanje u slučaju štampanja novom bojom;

    podešavanje razmaka izmeĎu noţa i duktora uz kontrolu nanosa boje po širini;

    podešavanje ugla rotacije duktora u jednom ciklusu (ukupan nanos boje);

    punjenje bojanika bojom i

    20Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 53. – 59.

  • 25

    oslobaĎanje valjka od pritiska.21

    3.3.6 Podešavanje tačnosti registra (boja, otisaka ili redova)

    Cije štampanja je da se dobije odreĎen broj potpuno istovjetnih reprodukcija

    originala. Vaţno je da se tokom štampanja sveukupnog tiraţa obezbjedi da nijansa i

    intenzitet boja, kontrast štampe i druge veličine budu konstantne. TakoĎe je izuzetno

    značajno da svaki otisak padne uvjek na isto i zadato mjesto na tabaku i da se obezbjedi

    uklapanje strana kod obostrane štampe, ili uklapanje boja kod višebojne štampe.

    Kontrola uklapanja se obavlja pomoću registra, odnosno oznaka u obliku crtica, krstića

    ili kruţića, koji se još u fazi repro pripreme montiraju na tabak, za svaku boju na isto

    mjesto.

    Sama procedura podešavanja poklapanja registra se zasniva na metodi probe i

    greške. Na probnom otisku se uoči da li neki registar odstupa, za koliko i u kom pravcu

    i smjeru. Zatim se, zavisno od tipa mašine, pristupa promjeni relativnog poloţaja tabaka

    i štamparske forme.

    Zaklopne mašine sa ručnim ulaganjem – Na površinu porivke se lijepe marke, koje

    se po izvršenom probnom otiskivanju pomjeraju i ponovno pričvršćuju,sve dok se ne

    postigne da otisak pada na ţeljeno mjesto na tabaku.

    Kada su aktivne, hvataljke propelerskog ureĎaja za ulaganje spušta tabak na njih.

    Za vrijeme samog štampanja (otiskivanja) hvataljka je otvorena, a tabak drţe uloţne

    marke. Na taj način se obezbjeĎuje velika tačnost poklapanja registra.

    Poloţaj grafičkog ugla tabaka u odnosu na zaklopnu ploču je stalan, pa se poloţaj

    otiska na tabaku podešava pomjeranjem štamparske forme unutar okvira na osnovnoj

    ploči, ili pomjeranjem graničnika na stolu za ulaganje (promjenom poloţaja tabaka na

    stolu za ulaganje).

    Kada su uloţene marke isključene hvataljka drţi tabak sve vrjeme od momenta

    zahvatanja sa stola za ulaganje, do momenta ispuštanja na sto za izlaganje. Podešavanje

    registra se obavlja kao i u prethodnom slučaju, s tim što ovakav način rada daje nešto

    manju tačnost.

    Cilindarske mašine – Podešavanje registra po obe ose se izvodi tako što se

    štamparska forma pomjera u odnosu na okvir u kome je zatvorena. Ovo pomjeranje se

    postiţe tako što se izmeĎu sloga ili štega i okvira umeću ili vade tanke linije izlivaka.

    Podešavanje registra po pravcu paralelnom osi cilndra (poprečnom pravcu) se postiţe

    prema poloţaju bočne marke na transportnoj dasci. Kod nekih mašina mogućeje i

    21Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 59. – 60.

  • 26

    podešavanje poloţaja čeonih marki u momentu umirivanja tabaka. Na ovaj način

    poloţaj otiska na tabaku se pomjera po produţenom pravcu (pravcu kretanja tabaka kroz

    mašinu).

    Rotaciona mašina za štampu iz tabaka – Podešavanje po poprečnom pravcu se

    ostvaruje podešavanjem poloţaja tabaka na stolu za ulaganje i podešavanjem bočne

    marke. Zavisno od konstrukcije mašine moguće je pomjeranje cilindra forme u odnosu

    na cilindar pokrivke u poprečnom pravcu. Poklapanje registra u produţnom pravcu se

    dobija zakretanjem cilindra forme u odnosu na cilindar pokrivke.

    Rotacione mašine za štampu iz rolne – Podešavanje u poprečnom pravcu se

    ostvaruje poprečnim pomjeranjem ureĎaja za voĎenje trake. Podešavanje registra po

    uzduţnom pravcu se izvodi relativnim zakretanjem cilindara forme u odnosu na cilindar

    pokrivke, ili mjenjanjem puta trake izmeĎu dvije štamparske sekcije.22

    3.3.7 Završne operacije

    Po završetku štampanja tiraţa neophodno je obaviti odreĎene radnje koje nisu

    direktno usmjerene na realizaciju tog tiraţa, ali koje je neophodno izvesti da bi postupak

    štampanja datom mašinom mogao da se nastavi.

    Pranje mašine – U slučaju da se sledeći tiraţ štampa drugom bojom, ili ako mašina

    odreĎeno vrijeme neće raditi, neophodno je propisanim organskim rastvaračem oprati

    boju sa valjka sistema za boju iz bojanika. Svjesno obavljanje ove operacije produţava

    vijek valjka i mašine i doprinosi boljem kvalitetu štampe.

    Skidanje štamparske forme – Ukoliko se kasnije planira ponovno štampanje tiraţa

    tada se štamparska forma, zajedno sa okvirom, vadi iz mašine (zaklopne ili cilindarske)

    i postavlja na mjesto gdje će se skladištiti, stezni ureĎaj se otpušta, okvir se podiţe, a

    štamparska forma vezuje kanapom da bi se sprečilo neţeljeno rasturanje štamparske

    forme, što bi, njvjerovatnije, vodilo pretapanju i ponvonom slaganju na „Linotipu“ ili

    „Monotipu“. Ako je potrebno samo sačuvati kliše, ona se odljepljuje sa tegova i

    skladišti u klaserima ili fasciklama sa jasno odreĎenim sadrţajem.

    Ukoliko se ponovno štamapanje tiraţa ne planira, sprovodi se postupak različit za

    ručni slog i za ostale vrste olovnih štamparskih formi.

    S obzirom da se slova za ručni slog posebno poručuju iz slovolivnica, te se njima

    obično slaţe manji dio teksta (vanstandardni naslovi, specijalni znaci, matematičke

    oznake i formule, šahovski slog) slog se razlaţe i slova se ponovo razvrstavaju u

    odreĎene pregrade, odreĎene fioke pismovnog ormara.

    22Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 60. – 61.

  • 27

    Mašinski slog se po pravilu pretapa, i to najčešće, u odjeljenju u kojem je

    štamparska forma i proizvedena. Pri ponovnoj izradi slova, redova ili cijelih

    stereotipova potrebno je u livački kotao dodavati šipke legure poznatog sastava da bi se

    popravila mehanička svojstva proizvedenog sloga.

    OslobaĎanje valjka – Ukoliko se elastični valjci ostave pod pritiskom duţe vrijeme,

    moţe doći do udubljenja po liniji dodira, što dovodi do nejednolikog nanosa boje po

    duţini tabaka. Zbog toga je potrebno poslije pranja valjke osloboditi pritiska, ili čak

    izvaditi ih iz leţišta.23

    3.4 Štamparska svojstva boja za tipo štampu

    Raznovrsnost tehnika u okviru tipo štmpe, koja se ogleda u brojnosti modela i

    konstrukciji grafičkih mašina, odlikuje način ostvarivanja pritiska na podlogu, brzina

    štmapanja, a zadnjih godina, sve više i materijal od koga je izgraĎena štamparska forma.

    Od ovih elemenata zavise sastav i svojstva tipografskih boja.

    Konstrukcija mašina za tipo štamu kreće se u dijapazonu od relativno jednostavnih

    zaklopnih mašina sa pritiskom koji se ostvaruje pločom o ploču, sa ručnim ulaganjem i

    oskudnom automatikom ili bez nje, do visoko automatizovanih i kompjuterizovanih

    rotacioih mašina sa većim brojem štamparskih sekcija na kojima se istovremeno mogu

    štampati višebojne novine i časopisi velikih obima u okviru jedne operacije

    kontinualnog postupka. Svaki od ovih tipova mašina zahtjeva štamparsku boju koja se

    razlikuje u nekim od osnovnih karakteristika. Na primjer, boje za cilindarske mašine

    moraju biti duţe i manje ljepljive od boja koje se koriste za zaklopne mašine, dok boje

    za rotacione mašine moraju biti još duţe i još manje ljepljive od boja za cilindarske

    mašine. Pod duţinom boje se podrazumjeva sposobnost istezanja boje u niti do kidanja,

    prilikom izvlačenja standardom definisane pločice odreĎenom brzinom iz posude sa

    bojom i izraţava se u milimetrima (metoda po Jensenu). Boje koje ne iskazuju

    sposobnost istezanja u niti nazivaju se kratke boje.

    Iz tog razloga, tipografske štamparske boje se definišu u skladu sa primjenom u

    odreĎenim sistemima za štampanje, ali i u zavisnosti od prirode podloga koje se koriste.

    Za štampanje novina koriste se boje koje se suše upijanjem, a ne oksidacijom, iz razloga

    što brzina štampanja novine ne dozvoljava vrijeme potrebno za reakciju oksidacije.

    TakoĎe, boje se koriste za tipografske štamparske forme manjih dimenzija odlikuju

    se nešto manjom brzinom sušenja u poreĎenju sa bojama koje se koriste kod većih

    štamparskih formi. Potreba za većom tečljivošću boja je neophodna stoga što kod

    23Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 61. – 62.

  • 28

    štamparskih formi većh formata postoji zahtjev za većom masom boje koju treba da

    obezbjedi sistem za boju, pa bi u protivnom usljed ne odgovarajućeg svojstva tečljivosti

    postojala opasnost od tendencije sušenja boje na štamparsoj formi.24

    3.4.1 Boje za zaklopne i druge mašine malih brzina štampanja

    Ove boje se proizvode u dvije osnovne varijante. Prva grupa boje se koristi na

    zaklopnim i drugim mašinama sa ručnim ili mašinskim ulaganjem, koje su predviĎene

    za štampanje proizvoda malih formata, kao što su koverte, mali omoti, vizit karte,

    dopisnice, kancelarisjki fomulari i slični materijali. One se karakterišu teškom

    konzestencijom, koja odgovara relativno malim brzinama štampe. Odlikuju se takoĎe

    kratkoćom i masnoćom, čime se obezbejuĎuje dobra homogenost sastavnih činilaca

    boje, što je od posebnog značaja zbog prisustva maksimalnog mogućeg sadrţaja

    pigmenata visoke gustine (kg/m3) vezivom, što predstavlja poseban problem zbog niske

    sposobnosti apsorpcije ulja na ovom tipu pigmenta, koriste se veziva veće molarne mase

    nego kod boja koje sadrţe pigmente niske gustine.

    Sušenje ovih boja se uglavnom izvodi oksidacijom, zbog toga što veziva sadrţe u

    najvećoj mjeri sušiva ulja, i to najčešće laneno ulje. Kao katalizator oksidacije

    (silikativi) koriste se soli kobalta, ali i neka organska jedinjenja.

    Druga grupa boja, predviĎena je za korišćenje na automatskim zaklopnim i drugim

    mašinama, koje se odlikuju većom radnom brzinom u odnosu na prethodne. Boje

    posjeduju znatno veću tečljviost, odnosno niţu viskoznost i mekšu koegzistenciju, čime

    su prilagoĎene većim radnim brzinama. Ovakva svojstva boja omogućavaju brzine

    štampanja u rasponu od 3500-10000 na sati. To znači da je vrijeme otiskivanja skraćeno

    pa bi, ukoliko je boja jako ljepljiva postojala mogućnost čupanja vlakanca sa površine

    papira. Zbog toga, ove boje sadrţe lakša veziva, a često je i odnos veziva i boje veći

    nego kod boja koje se primjenjuju za štampanje na mašinama sa sporijim reţimom

    rada.25

    3.4.2 Boje za cilindarske mašine

    Bez obzira što se ove mašine izraĎuju u različitim veličinama od proizvoĎača koji

    unose svoje specifičnosti u konstrukciona rješenja pojedinih sistema, boje za ovaj

    24Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 62. – 63.

    25Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 63. – 64.

  • 29

    postupak štampanja se ne razvrtsavaju u skladu sa tim. To se moţe razjasniti tako što je

    u svim varijantama ovih mašina štamparska forma ravna i uvjek je postavljena u

    horizontalnom poloţaju. MeĎutim, boje koje se koriste za male, veoma brze cilindarske

    mašine treba da imaju neka posebna svojstva u odnosu na boje za sporije mašine.

    Cilindarske mašine zahtjevju boje koje posjeduju izraţenije svojstvo tečljivosti i

    mekšu konzistenciju od grupe boja za zaklopne mašine i druge mašine malih dimenzija.

    Povećanjem radnih brzina i veličina štamparske forme od mašine do mašine, poţeljno je

    koristiti sve mekše i duţe boje. Veziva ovih boja takoĎe je poţeljno birati u skladu sa

    gradacijom i osobinama papira. Izborom i smješom veziva moţe se uticati na sistem i

    brzinu sušenja, dubinu prodiranja boje u podlogu i prirodu otiska, odnosno kontrast, sjaj

    briljantnost. Sve više se na trţištu pojavljuju tipografske boje koje su specifične u

    odnosu na specijalne osobine podloge, a koje se štampaju nekom od tipografskih

    tehnika. Danas se preporučuju posebne boje za kartone, različite tipove papira, voštane,

    lakirane ili metalizovane papire.26

    3.4.3. Boje za rotacione mašine

    Rotacione mašine se izraĎuju u velikom broju varijateta, veličina i konstrukcija, i

    namjenjene su štampanju velikih tiraţa, različitih proizvoda velikim brzinama, počevši

    od tabaka za ozradu brošura, od periodike, časpoisa i novina. Boje koje se koriste u ovoj

    mehanici su manje viskozne i duţe od boja namjenjenih cilindarskim mašinama.

    Njihova konzistencija i sastav omogućuje apsorpciju i značajnu penetraciju boje u

    podlogu. One sadrţe kombinovano vezivo, koje se najvećim dijelom sastoji od sušljivih

    i u nešto manjoj mjeri polusušljivih ili ne sušljivih ulja. Na taj način se obezbjeĎuje

    čvrst otisak poslije sušenja. Dobra pokrivena moć i čist konstantan, jasan otisak, koji

    ostavlja pigment ovih boja na podlogama različitih svojstava obezjeĎuje dobar kvalitet

    štampe.

    Kombinacija različitih sikativa koji se koriste za ove boje, ukjljučuje i značajan

    procenat metaloorganskih jedinjenja, poznatih pod imenom „Japanski sušioci“, koji daju

    bojama poseban kvalitet, iskazan veoma brzim fiksiranjem za podlogu. Manji sadrţaj

    kobaltovih soli utiču na povećanje tvrdoće filma boje na otisku, a dodaci mekog voska

    ili masnih kiselina doprinose da otisak postane gladak i da se još brţe vezuje i

    očvršćava.

    Veliki dijapazon posebnih kvalitetnih karakteristika ostvaruje se dodatkom

    različitih hemijskih jedinjenja, čime se omogućava dobijanje širokog izbora ovih boja u

    26Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 64.

  • 30

    zavisnosti od potreba i namjena.27

    3.5 Podruĉje primjene tipo štmpe, zastupljenost i perspetkiva

    Tipo štampa, najstariji industrijski štamparski postupak, danas polako gubi primat

    koji je imala dug niz godina. Sa pojavom ofset štampe i duboke štampe znatno se

    smanjio dio produkcije koji se realizuje u tipo štampi, bez obzira na neke prednosti tipo

    štampe, koje su:

    stabilnost tiraţa (nema mrljanja, pojave uzduţnih linija i sl, zahvaljujući

    svojstvima štamparskih formi);

    čisti otisci (ne štampajući elementi na niţem nivou nisu u kontktu sa bojom);

    velika oštrina konture štampajućeg elementa;

    visok nanos boje, jer se sloj boje samo jednom razdvaja i

    velika brzina rada.

    U tabeli 1 prikazana je najveća brzina štampanja koja se postiţe kod različitih

    tipova mašina za tipo štampu.

    Tabela 3.5.1 Najveće brzine štampanja za tipo štampu

    Tip mašine Način ulaganja ili oblika materijala Maksimalna brzina, otisaka/h

    Zaklopna Ručno 1200-1500

    Automatski 3000-5000

    Cilindarska Ručno 1200-1500

    Automatski 3000-5500

    Rotaciona Ručno 6000-10500

    Automatski 30000-40000

    Izvor: Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampeI. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 66.

    Bez obzira na negativne trendove, postupak tipo štampe se još uvjek koristi za

    izradu velikog broja grafičkih proizvoda. Navedeni grafički proizvodi u najvećoj mjeri

    se štampaju u jednoj ili dvije boje. Višebojne višetonske produkcije se, praktično, više

    27Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 64. – 65.

  • 31

    nigdje ne štampaju postupkom tipo štampe, jer ostali postupci omogućvaju jeftinije,

    lakše i preciznije izdvajanje i uklapanje boja.28

    Osnovni uzrok prestanka ekspanzije tipo štampe vjerovatno leţi u sloţenosti i

    sporosti izrade štamparske forme od olovne legure. Poseban problem predstavlja izrada

    klišea za višetonsku reprodukciju, za šta je neophodno imati posebno odjeljenje

    hemijske obrade. Razvoj fotopolimernih štamparskih formi usporio je smanjenje udjela

    tipo štampe, koje je već ispod njene četvrtine ukupne grafičke proizvodnje, a novi

    kapaciteti tipo štampe se, praktično, više ne otvaraju. U tabeli 2 prikazan je udeo tipo

    štampe u grafičkoj proizvodnji razvijenih zemalja, iz koje je vidljiva tendencija

    opadanja sa porastom stepena industrijskog razvoja.

    Tabela 3.5.2 Udeo tipo štampe u grafičkoj proizvodnji velikih zemalja (podatci za

    1986. godinu)

    Zemlja SSR Švajcarska Nemačka SAD

    Udeo % 53 33 25 13

    Izvor:Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampeI. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 66.

    U tabeli 3 prikazana su područja primjene različith mašina za tipo štampu.

    Tabela 3.5.3 Područja primjene tipo štampe

    Tip mašine Podloga za štampanje Tipična konfiguracija Proizvodi

    Zaklopna Tabak 1/0 Prospetki

    Cilindarska Tabak 1/0,1/1,2/0 Plakati

    Rotaciona Tabak 1/0-6/0 Obrasci

    Rotaciona Rolna 1/1,2/2... Knjige

    Izvor:Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampeI. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 66. modifikovano.

    28

    Vojislav Radonjić. 2009. Tehnologija štampe I. Čačak:Visoka škola tehničkih strukovnih

    studija. str. 65. – 66.

  • 32

    4. FLEKSO ŠTAMPA

    4.1 Karakteristike fleksogrfskog postupka štampanja:

    Pod pojmom štampa u opštem smislu podrazumjevamo dvodimenzionalni otisak

    više puta utisnut preko podloge pomoću štamparske podloge premazane bojom. Flekso

    štampa je relativno mlad postupak štampe. Pripada tehnici vioke štampe i jedna je vrsta

    štampe koja je u ekspanziji. Budući poloţaj flekso štampe će zavisiti od toga koliko će

    se postojeći kvalitet štampe povećati da li će uspjeti da se stabilizuje na visokom nivou.

    Ovom cilju teţe razvojni programi izrade fotopolimernih ploča. Flekso štampa kao

    moderan vid tehnike visoke štampe koristi fleksibilne štamparske forme i boje niskog

    viskoziteta. Velike mogućnosti flekso štampe iskazane su u punoj mjeri pri štampanju

    različitih materijala, kako upojenih tako i ne upojenih. Flekso štampom se mogu

    štampati različiti materijali (papir, karton, Al – folija, kaširani materijali, plastične folije

    i td.). Plastične i Al – folije i ostali materijali koji ne posjeduju sposobnost upijanja boje

    moraju se najprije pripremiti za štampu, odnosno mora se izvršiti njihova površinska

    obrada.

    Naziv flekso štampa potiče iz specifičnosti ovog postupka, koji karakteriše

    štampanje sa savitljivih ili fleksibilnih štamparskih formi. Ovaj naziv ima opravdanje

    jer se ovim postupkom uglavnom štampaju fleksibilni materijali sa fleksibilnim

    štamparskim formama.

    Postupak flekso štampe našao je najširu primjenu u industriji ambalaţe, i

    preraĎivačkoj industriji, zbog mogućnosti štampanja na različitim materijalima, kao što

    su papir, karton, plastične i metalne folije i dr. Flekso štampa se moţe definisati kao

    poseban tip rotacione visoke štampe sa fleksibilnim gumenim štamparskim formama i

    klišeima. Boje koje se koriste u ovom postupku karakterišu se brzim sušenjem uz

    otparavanje rastvarača.

    Za razliku od klasične tipo štampe, flekso štampa je postupak koji je u značajnoj

    ekspanziji, a prema nekim podatcima zauzima po rasprostranjenosti u svijetu treće

    mjesto. Veliki kapa