tunus ekolü ve tunus'ta arap dİlİ ve tunus nahiv ekolü ve .. 1 447 arap dili ve...

Click here to load reader

Post on 27-Dec-2019

3 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • YÜZÜNCÜ YIL ÜNiVERSiTESi İLAHİY AT FAKÜLTESi DERGiSi SA YI: 3, YIL: 2000

    TUNUS NAHİV EKOLÜ VE TUNUS'TA ARAP DİLİ VE EDEBiYATI ALANINDA YAPILAN

    YÜKSEK LİSANSIDOKTORA TEZLERİ

    Ar. Gör. Mehmet Şirin çiKAR·

    I

    Tunus nahiv ekolünden kastıınız, nahiv derslerinde gerek tarih boyunca işlenen metotta bir kırılmanın ve gerekse diğer Arap ülkelerinde kullanılan metottan farklı, yeni bir metodun uygulamaya konulmuş olmasıdır.

    Bunun en büyük nedeni ise bu ekole yön veren ilk şahısların Avrupa'da (özellikle de Fransa' da) lisans/üstü eğitim gören bazı hoca- lardır. Diğer bir neden ise Tunuslutarın genel olarak Fransızca'yı iyi bilmeleri ve bu nedenle kolaylıkla batıda dilbilim alanında meydana gelen yeniliklere anında vakıf olabilmeleridir. ı

    Modern dönemde, nahiv ile ilgili iki önemli akım ortaya çıktı: Maşrik ülkeleri olarak bilinen Mısır, Suriye ve Lübnan gibi ülkelerde nahvin kolaylaştırılması, harekenin kaldırılması, "fasih dil"(üst dil) çerçevesinin aşılıp telıçelere önem verilmesi şeklindeki nahiv ıslah

    • Y.Y.Ü., ilahiyat Fak. Arap Dili ve Belağatı Anabilim Dalı. ı Modern dilbilim ile ilgili eserlerin 1980'den sonra Arapçaya tercüme edilmeye

    başlandığı göze çarpmaktadır. Örenk için bkz. Perdinand de Saussure, Muhadarat fi İlmi '1-Lisani '1- 'Amm, Terc.: Abdulkadir el-Kenini, İfrikiya eş-Şark, Kazablan- ka, 1987; Noam Chomsky, el-Luğa ve '/-Akl, Terc.: İbrahim Meşruk, Mustafa He- la!, Marakş, 1993; el-Luğa ve Müşkiletu'l-Ma'rife, Terc.: Hamza b. Keblan el- Mezini, Daru Tubkal, Kazablanka, 1990; el-Bünye en-Nahviyye, Terc.: Yusuf A- ziz, 2. Baskı, Daıu'ş-Şuuni's-Sekafeti'l-'Amm, Kazanblanka, 1987; E. Sapir, el- Luğa; Mukaddimetun fi Dıraseti'l-Kelam, Terc. Munsıf Aşur, Daru'l-Arabiyye li'l-Kitab, Tunus, 1995; Maurice Gross, Fi'n-Nahvi't-Tavili, Terc. Salih Kişev, Beytu'l-Hikme, Tunus, 1989.

  • 442 1 M. Ş. ÇIKAR

    teorilerine karşılık, Fas, Tunus ve Cezayir gibi Mağrip ülkelerinde ise, Arap dili çalışmalarının modem dilbilim perspektifınden yeniden göz- den geçirilmesi ön plana çıkmıştır.2

    Tunus'ta nahiv derslerinde ilk değişiklik, Abdulkadir el-Mihiri danışmanlığında "ders kitabı" olarak hazırlanan eserlerde kendini göstermiştir. 3

    Hazırlanan bu kitap serisinde, 3 (üç) kitap nahiv, 1 (bir) kitap ise sarf ile alakalıdır. Bu kitaplar Maşrik'te (özellikle Mısırda) aynı seviye için hazırlanan ve okutulan kitaplarda metot ve içerik bakımın­ dan farklılıklar arz etmektedir.

    Bu fark özellikle cümle tahlilierindeki metotta açıkça görülmek- tedir. Tunus'ta cümle tahlili "mürekkeb"lik ve "isnadi"lik üzerinde yoğuntaşmaktadır. 4

    En- Nahvu'l-Vadıh'ta mürrekeb lafzı yerine "cümle" lafzının kullanıldığı dikkatleri çekmektedir. Örneğin;

    2

    4

    Abdulkadir el-F asi el-Fihiri, el-Lisaniyat ve '1-Luğatu '1-Arabiyye, I. II, 3. Baskı, Daru Tubkal li'n-Neşr, Kazanblanka, ı993. Tunus'ta ise öne çıkan başlıca hoca- lar; Abdussanıed el-Misiddi, Lisaniyat dersler veren hocanın başlıca eserleri; el- Uslubiyye ve '1-Us/ub, ed-Daru '1-Arabiyye li'l-Kitab, Tunus , ı 977,; et-Tejldru '1- Lisanfi'/-Hadareti'/-Arabiyye, Daru'l-Arabiyye li'l-Kitab, Tunus, 198ı; en-Nakd ve '1-Hedase, Daru't-Tali'e, Beyrut, ı983,; eş-Şart fi '/-Kur 'an ala Nehci '1-Lisani- yati '/-Vesfiyye, ed-Daru '1-Arabiyye li'l-Kitab, Tunus, ı 985,; el-Lisaniyat ve Ususuha el-Ma 'rife, Daru't-Tunusiyye li'n-Neşr,. Tunus, 1986,; Mebahisu Te 'sisiyye fi '1-Lisaniyat, Müessesetu Alıdilkerim b. Abdiilah li'n-Neşr ve't- Tevzi', Tunus.,ı997, Belağat derslerine giren Hanunadi Sanıud, et-Tejldru '1- Be/aği 'İnde '1-Arab: Ususuhu ve Tatavvuruhu ila '1-Karni 's-Sadis, Menşuratı Kül- liyeti'l-Adab, Tunus, ı994,. Nakd dersleri veren, Tevfik ez-Zidi,Cede/iyyetu '1- Musta/ahi ve 'n-Nazariyyetu 'n-Nakdiyye, Kartaca 200, Tunus, ı 998,; Eseru '1- Lisaniyat fi'n-Nakdi'l-Arabiyyi'l-Hadis, Daru'l-Arabiyye Li'l-Kitab, Tunus, ı 984,; Fi Ulumi 'n-Nakdi '/-Edebi, Kartaca 200, Tunus, ı 997,. Uslub derslerine gi- ren Muhanuned el-Hadi et-Trabelsi; el-Buhusu fi'n-Nassi'l-Edebi, Daru'l- Arabiyye li'l-Kitab, Tunus. M. Salih b. Ömer, en-Nassu '1-Fuk:ahi fi Der si 'n-Nahvi, eş-Şirketu 't-Tunusiyye li'n-Neşr, Tunus, ı995 s. 8; Ayrıca Abdulkadir ei-Mihiri'nin başlıca eserle- ri;Nazariyyatu İbn Cinni en-Nahviyye, Külliyetu'l-Adab ve'l-Ulumi'l-İnsaniyye, Tunus, ı 973; Nazariyyetu '1-Lisaniyye ve 'ş-Şi 'riyye fi 't-Turasi '1-Arabi, ecP-Daru't- Tunusiyye li'n-Neşr, Tunus, ı 988,; A 'larnun ve Asarun mine 'Turasi '1-Luğavi, Daru'l-Cenub li'n-Neşr, Tunus, ı993,; Nazaratun fi't-Turasi'l-Luğavi, Daru'I- Öarbi'l-İslanıi, Beyrut, ı993. Abdulkadir el-Mihiri Danışmanlığında, Necat Sule, Abdulazizi b. Yusuf: Şükri el- Mebhut, Hişanı er-Rifi, en-nahvu '1-Arabi, el-Merkezli'I-Kavmi el-Bidaguci, Tu- nus, 1996.

  • Tunus Nahiv Ekolü ve .. 1 443

    mübteda'dan sonra gelen fiil cümlesi

    isim cümlesi

    car-mecrur, şibih cümle

    ö~L..}I ı.:,..;..; 4>-U\

    zarf-mazruf, şibih cümle.5

    Buna karşılık Tunus nahiv derslerinde yapılan tahlilde bu farklı­ lık açıkça görülebilir;6

    v-

    Tunus ekolüne göre cümle tahlili iki şekilde yapılmaktadır; Bi- rincisi '"Ulbetu Hockette" (Boite de Hockett), (senadıka) olarak ad- landırılmaktadır.7 Örnek için bkz. Şekil 1.

    İkincisi ise müşeccere diye tanımlanan (şeceratu Chomsky) sis- tem ile yapılan tahlildir. Bakınız şekil2.

    Tunus nahiv ekolünün getirdiği bazı yeni kavramlar da vardır;

    5 Ali el-Carim, Mustafa Emin, en-Nahvu'l-Vadıh fi Kavaidi'l-Luğati'l-Arabiyye, Daru'l-Mearif, Mısır, 1964, III/7-8.

    6 A. Mihiri, en-Nahvu '1-Arabi, 11427. 7 M. Salih, a.g.e, s. 30

  • 444 1 M. Ş. ÇlKAR

    Mecmuetu elfazin:

    ı..:...:.ıJI ö _,... \'1 ö~ Wl

    Mecmuatu elfaz, bu gün "mürekkeb" olarak isimlendirilmekte- dir. (mürekkebu na'ti, mürekkebu izafı, mürekkebu bedeli, mürekkebu harfi bi'l-cer vb)8

    Diğer büyük yenilik ise, Selahuddin Şerif ve Muhammed eş­ Şavış'ın öne sürdükleri; cümle birbirini takib eden kelimelerden değil, seviyelerden oluşur, görüşleridir. Bu, aynı zamanda dağılımsal yapı­ salcı dilbilim10 okulunun da görüşüdür.

    Ayrıca Tunus ekolünün cümle tasnifı de farklılık arz etmekte- dir.11 Bkz. Şekil 3.

    Şekil 1. (görüldüğü gibi aşağıdaki cümle 6 seviyeden oluşmuş- tur.)

    .ı......:_ç. ı!.l . I..L>- ~.Lll ı ~ı ı.:.ı.1.:.:.1 JJ.i""-' ı J\>.. J_,w _y.u jJ ı-' ı.:.ıyw ~!...~.::-.. ...\.::-..

    .r.J~--?J' J_,..,.,_,... _y.u jJ J_,..,., _,..Jı a..l.,..ı}d ı,>.:ı\..:.....1 ._,.s J'

    ı..::....ü J _,..,., _,..J~ ._,.s J'

    ..::.....:l~ ._,.s J' .ı.ı J _,w F ~J'a.LJaJ.....:,.

    M. Salih, a.g.e, s. 29 9 Selahattin Şerif, Mejhumu 'ş-Şart ve '1-Cevab ve ma Yutrahu min Kadaya fi Muafe-

    ceti '1-A/akati Beyne '1-Ebniyyeti 'n-Nahviyye ve 'd-Delaliyyetiha, 1993, Basılmamış Doktora tezi. Selahattin Şerif verdiği yüksek !isan ve doktora derslerinde özellikle Sibeveyh ve Chomsky karşılaştırması dikkatle izlenmektedir (ei-Ebniyetu'l- Kaimetu Ala'I-İdmar ve't-Tefsir adı altında verdiği dersler). Selahattin Şerif mo- dem dilbilime hakim olmakla birlikte Arap dili tarihine olağan üstü derecede va- kıftır. Bunun için bakınız; Selahattin Şerif, "en-Nizamu'I-Luğavi Beyne'ş-Şekl ve'l-Ma'na", Hav/iyatu 'l-Camiatu 't-Tunusiyye, Sayı, 17, 1979,s. 193-229.Tunus. (Temman Hassan'a yaptığı eleştiri)

    10 Bu kavram için bkz. Çeviri ve sunuş Berke Vardar vd. XX: Yazyıl Dilbilim (Ku- rame ı/ardan Seçme/er) Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1983, s. 58.

    11 M. Salih, a.g.e., s. 39

  • Tunus Nahiv Ekolü ve .. 1 445

    Maşrik ülkelerinde ise genellikle tahlil şu şekilde yapılmaktadır;

    Şekil2.

    J J .?"-" J b,.

    Şekil 3.

    '-:? .illi J.>. )1 ..:..ı i -J

  • 446/ M. Ş. ÇlKAR

    ~~u....ı .r.? ·c ( ... ~1 ,ç.I..L:JI)

    n Tunus'ta, Başkentteki 9 April Fakültesi, Burgiba Yaşayan Dil-

    ler Enstitüsü, Menuba Fakültesine ilaveten Kayrevan, Sfaks ve Susa şehirlerindeki Edebiyat fakülteleri ile birlikte toplam altı (6) fakültede

  • Tunus Nahiv Ekolü ve .. 1 447

    Arap Dili ve Edebiyatı bölümü vardır. Dört yıl süren eğitim öğretim­ de, nahiv, sarf, edeb, nakd, lisaniyat, hadare'den oluşan mesleki ders- lerin yanında aralarında Türkçe'nin de bulunduğu yabancı dil ve for- masyon dersleri görülmektedir.

    Dil alanında öne çıkmış öğretim üyelerinin toplandığı Menuba Fakültesi, Lisans üstü eğitiminde bir merkez haline gelmiştir.

    Lisans üstü eğitimi, "mu'ammaka", (yüksek lisans), "doktora" ve "doktora devle" diye adlandırılan programlarda yürütülmektedir.

    Biz bu tezleri fakülte kütüphanelerinden ya da ilgi bölümterin kütüphanelerinden topladık. Tunus'ta 1995 yılından sonra hoca sayı­ sının artmasıyla lisans üstü eğitime alınan öğrenci sayısı da buna para- lel olarak artmıştır.

    Arap Dili ve Edebiyatı alanında, Tunus'ta yapılmış lisans üstü tezlerin listesini sunmadaki amacımız, bu alanda araştırma yapan mes- lektaşlarımızın bilgi sahibi olmalarını sağlamaya yöneliktir. Arapça olan tez isimlerinin, Latin alfabesine aktarılmasındaki zorluklar bilin- mektedir.