türkİye’nİn kibris polİtİkasinin evrİmİnde bİr dönüm

Click here to load reader

Post on 23-Oct-2021

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Çada Türkiye Tarihi Aratrmalar Dergisi Journal Of Modern Turkish History Studies XVIII/36 (2018-Bahar/Spring), ss.323-347Geli Tarihi : 31.01.2018
Kabul Tarihi: 08.08.2018
TÜRKYE’NN KIBRIS POLTKASININ EVRMNDE BR DÖNÜM NOKTASI: LONDRA KONFERANSI
(29 AUSTOS-6 EYLÜL 1955)
Resul BABAOLU*
Öz Türkiye’de iç siyasetteki belirgin farkllklara ramen Atatürk dönemi, tek partili
yllar ve çok partili demokrasiye geçi dönemlerinde takip edilen d politika anlayna bakldnda artc bir devamlln olduu gözlenmektedir. Bu durumun bariz örneklerinden biri olan Kbrs meselesi, büyük ölçüde Lozan Antlamas’nn öngördüü devletler arasndaki siyasal düzene olan ballktan ileri gelen bir siyaset anlayyla Türk devlet adamlarnn ilgi alanna girmemitir. Kbrs Türk toplumu ile olan youn kültürel etkileim, Türkiye’de siyasal karar alclarn uzun yllar boyunca ada sakinlerini Türkiye’ye göç etmeye özendirmek dnda radikal bir d politik manevraya giriimlerine vesile olmamtr. Kbrs’ Türkiye’nin d politikasndaki krmz çizgilerinden biri haline getiren Londra Konferans,hem Kurtulu Sava’ndan sonra dostluk ilikisine evrilen Türk-Yunan ilikilerini uzun sürecek bir istikrarszlk sürecine sürüklemihem de bölgesel bir krize neden olmutur. Bu anlamda, Türkiye’nin Kbrs politikasn ilk kez dünyaya duyuran Londra Konferans’nn ayrntl bir ekilde incelenmesi gerek Kbrs meselesinin tarihsel geliimine katk sunmas bakmndan gerekse de Türkiye’nin Kbrs meselesindeki temel tezlerindeki süreklilik ve deiimin daha iyi anlalmas bakmndan büyük bir önem tamaktadr.
Anahtar Kelimeler: Kbrs meselesi, Londra Konferans, Macmillan, Zorlu, Stephanopoulos.
A TURNING POINT IN THE EVOLUTION OF TURKEY’S CYPRUS POLICY: LONDON CONFERENCE (AUGUST 29- SEPTEMBER 6, 1955)
Abstract Despite significant differences in domestic politics in Turkey, it is observed that there
is a surprising continuity when looked at the foreign policy understanding that is followed in the Atatürk period, The single- party regime and the transition period to The multi-party democracy.The Cyprus issue, forming one of the obvious examples of this situation, has not entered into the interests of the Turkish statesmen with a political understanding that is largely due to the loyalty of the political order between the states envisaged by the Treaty of Lausanne. The intense cultural interaction with the Turkish Cypriot community was not
Resul BABAOLU
ÇTTAD, XVIII/36, (2018/Bahar)
conducive to a radical political maneuver other than political decision makers in Turkey encouraging the residents of the island for immigration to Turkey for many years.London Conference, making Cyprus as one of the red lines in Turkey’s foreign policy has not only led to a long period of instability in the Turkish-Greek relations that have evolved into friendship after the War of Independence but also caused a regional crisis. In this regard, the detailed examination of the London Conference, which announced Turkey’s foreign policy towards Cyprus to the world, is of great importance both in terms of contributing to the historical development of the the Cyprus issue and in terms of a better understanding to the continuity and change in the basic theses of Turkey in the Cyprus issue.
Keywords: The Cyprus issue, London Conference, Macmillan, Fatin Rütü Zorlu, Stefanos Stephanopoulos.
Giri
Kbrs’ta Yunan milliyetçiliinin kök salmaya balamas Kbrs’taki Rumlarn dil, örf ve arkaik kültürlerinde Helen etkisinin kefedilmeye baland XIX. yüzyla dayanmaktadr. Bu tarihsel dönem, ayn zamanda ulusçuluk düüncesinin dünya ölçeinde yaygnlk kazanmasna paralel bir ekilde douya doru gerçekleen Yunan entelektüel genilemesinin Helen etkisini Kbrs’a tamas sonucunu da beraberinde getirmitir1. Bu anlamda, dier XX. y.y. milliyetçiliklerinden farkl olarak Yunanistan’la birleme anlamna gelen Enosis’i farkl klan husus,yaylmac Yunan milliyetçiliinin eski Osmanl corafyasnda Yunanca konuulan kültür dairesini anavatana balama düüncesi temelinde gelien Helenizm ideali idi2. Bunun yannda, son yüzylda Yunanistan’n hak iddia ettii veya bir ekilde topraklarna balad Helen corafyasnn dier parçalarndan ayr olarak Kbrs’ta ortaya çkan siyasal gelimeler ngiltere’nin dorudan müdahalesini gerektirmi ve dahas uluslararas örgütlerin üzerine eildii küresel bir kriz alann oluturmutur. Aslna baklrsa, Kbrs’ta ngiliz hâkimiyetinin kurulmasndan daha eski tarihlerde ortaya çkan Enosis idealinin gerçekletirilebilmesi için ngiliz idaresi balangçta önemli bir frsat olarak görülmütür3. Dorusu, Kbrs’ta ngiliz idaresi altnda ortaya çkan baz gelimelerEnosis yanls Rumlar bu düünceye sevk eden bir rol oynamtr. ngiltere’nin adadaki idaresini kurmasnn ardndan eitimde yaanan olumlu gelimeler, Kilisenin rolünü arttran baz uygulamalar ve benzer ekilde basn hayatnda görülen canlanma Enosis için uygun bir ortam dourmutur4. Ancak ngiltere’nin Enosis dorultusunda bir karar almas ya da adadaki Yunan emellerinin lehine olmak üzere adadaki askeri varln sonlandrmas yönündeki beklenti, hem (1878) Kbrs Konvansiyonu ve 1923 Lozan Antlamas’nn ilgili
1 Paschalis M. Kitromilides, “Greek Irredentism in Asia Minor and Cyprus”, Middle Eastern Studies, Vol. 26, No.1, (Jan., 1990), s.4.
2 Michalis Stavrou Michael, Resolving the Cyprus Conflict Negotiating History, Palgrave Macmillan, New York, 2009, s.8.
3 Captain C.W.J. Orr, Cyprus Under British Rule, Robert Scott, London, 1918, s.160. 4 Michael, a.g.e., s.9.
Türkiye’nin Kbrs Politikasnn Evriminde Bir Dönüm Noktas: ...
325
ÇTTAD, XVIII/36, (2018/Bahar)
hükümleri5 hem de II. Dünya Sava sonrasnda ngiltere’nin Ortadou’daki çkarlar açsndan naif bir tutum eklinde alglanmtr6.
II. Dünya Sava sonrasnda ngiltere Kbrs’ elde tutma konusunda balangçta ikircikli bir tutum sergilemise de ilerleyen zamanlarda bu ülkenin Msr’daki varlnn belirsiz bir hal almas Kbrs’n öneminiarttran bir gelime olmu ve Ortadou’nun savunulmas için Kbrs’ ngiltere açsndan vazgeçilmez hale getirmitir7. Bunun yan sra, ngiltere’de çi Partisi’nin iktidarnda Filistin ve Msr’daki ngiliz varlnn sona erdirilecek olmas Kbrs’taki askeri üssü ön plana çkaran bir gelime olmutur8. Bir yandan ran ve Sudan’da yaanan gerilim ve bir yandan da Msr’da milliyetçi hareketin giderek ivme kazanmas Ortadou’da ngiltere’nin elini zayflatan gelimelerdi. Muhafazakâr ngiliz siyasetçilerine göre, Gibraltar, Malta, Kbrs, Aden ya da Maldivlerdeki üslerinden birinin kaybedilmesi ngiltere’nin küresel savunma kapasitesini zaafa uratacakt9.
Ortadou’da ngiltere’nin dorudan egemenliinde bulunan Kbrs’ta herhangi bir anlamayla kstlanmakszn askeri faaliyetlerde bulunmas1954’te Süvey’teki üslerin terk edilmesinden sonra önemi daha iyi anlalan bir husus halini almtr10. ngiltere,bu koullar altnda hem aday ngiliz Milletler Topluluu içinde tutup adadaki askeri üslerini garanti altna almak hem de göstermelik bir muhtariyet emsiyesi altnda yeni bir statünün hazrl içinde olmu11, ancak Enosis taraftarlarnn aday Yunanistan’a balama düüncesine bandan itibaren kar çkmtr.
II. Dünya Sava’ndan sonra aday Yunanistan’a balamak amacyla gerek Yunan devlet adamlar gerekse de Kbrs’taki Rumlarn temsilcileri baz giriimlerde bulunmulardr. Yunanistan Babakan Emmanuel Tsouderos henüz savan devam ettii 1942’de ABD’ye gönderdii memorandumda Kbrs
5 Bkz. Salahi Sonyel, “ngiltere Dileri Bakanl Belgelerine Göre: Osmanl Padiah Abdülhamit, 48 Saat çinde Kbrs’ ngilizlere Nasl Kiralad”, Belleten, C.LXII, S.233, (Nisan 1998), ss.727-759; smail Soysal, Tarihçeleri ve Açklamalar le Birlikte Türkiye’nin Siyasal Antlamalar C.I, (1920-1945), TTK Basmevi, Ankara, 2000, s.99.
6 A.g.e., s.14. 7 Faruk Sönmezolu, Taraflarn Tutum ve Analizleri Açsndan Kbrs Sorunu (1945-1986),
stanbul Üniversitesi Yaynlar, stanbul, 1991, s. 17. 8 Robert Holland, Britain and the Revolt in Cyprus 1954-1959, Clarendon Press, Oxford, 2002, s.24. 9 Michael, a.g.e., s. 20. ngiltere’nin Souk Sava döneminin balamasndan itibaren giderek
younluu artan bir dekolonizasyon sürecine girmesi, farkl zorlayc unsurlarn bir sonucuydu. ngiltere’nin içinde bulunduu iktisadi zayflama, iç siyasal çekimeler ve üçüncü dünyada artan ulusçu hareketlerbu gelimelerden bazlaryd. Bkz. Ronald Hyam, Britain’s Declining Empire: The Road to Decolonization 1918-1968, Cambridge University Press, Cambridge, 2006.
10 Eftal Irkçatal, “kinci Dünya Sava Sonras ngiltere’nin Ortadou Politikalar çin Kbrs’n stratejik Önemi ve Kbrs Meselesinin Ortaya Çk”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.15, (Yl 2012/1), s. 36.
11 Erol Manisal, Dünden Bugüne Kbrs, Gündoan Yaynlar, Ankara, 2003, s. 32.
Resul BABAOLU
için self- determinasyon12 hakk talep etmitir13. 22 Eylül 1953 tarihinde ngiltere Dileri Bakan Anthony Eden ile Yunanistan Babakan Marshall Papagos arasnda Atina’da gerçekleen görümede Kbrs ile ilgili istekler karsnda Eden; ngiltere’nin Kbrs probleminin olmadn ifade etmitir14. Özellikle Makarios’un 1950’de Kbrs Rum Ortodoks Kilisesi liderliine gelmesinin ardndan belirlenen strateji dorultusunda Kbrs için self determinasyon hakk elde edilebilmesi için konuyu birlemi Milletler ’in gündemine getirmek amaçlanmtr15. 16 Austos 1954 tarihinde Yunan delegesinin Aralk aynda BM’ye sunduu Kbrs için self determinasyon ve eit haklar da içine alan memorandum,gündeme alnmamak suretiyle olumsuz yant bulmutur16. Böylece sorun uluslararas bir platforma tanm oluyordu.
BM’de beklenen sonucun alnamamas üzerine Kbrs’ta silahl mücadelenin gerekliliini savunan Georgios Grivas17 ve Makarios EOKA18 adl bir örgüt kurarak ngiliz idaresine kar iddet eylemlerini balatmlardr19. Adadaki Türklerin talepleri ve Türkiye’deki resmi görü dikkate alndnda, Enosis yerine Kbrs’ta ngiliz idaresinin tercih edildii görülür20.
12 Self-determinasyon ve self-government terimleri genellikle birbiriyle kartrlan iki kavram olmasna karn aralarnda anlaml farklar bulunmaktadr. Self-government, bamszlk söz konusu olmakszn “özerk siyasal yönetim” sahibi olma anlamna gelirken self determinasyon daha ziyade ülke içinde siyasal, ekonomik, toplumsal ve kültürel sistemini seçebilmek demektir. Ancak, egemen bir devletin snrlar içinde yaayan bir topluluun hangi durumlarda self-determinasyon elde edebilecei ile ilgili üzerinde uzlalan kesin artlardan söz etmek mümkün deildir.Bkz. Baskn Oran, “Self Determinasyon-Self Government” kutusu, Baskn Oran (Edt.), Türk D Politikas, Kurtulu Savandan Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C.I, letiim Yaynlar, stanbul, 2002, s. 594.
13 Süha Bölükba, The Superpowers and the Third World, Turkish American Relations and Cyprus, Edt. Kenneth w. Thompson, White Burkett Miller Center of Public Affairs University of Virginia, 1988, s. 22.
14 A.g.e., s. 27. 15 Ahmet C. Gaziolu, Kbrs Tarihi ngiliz Dönemi (1878-1960), Kbrs aratrma ve Yayn
Merkezi (CYREP), Lefkoa, 1997, s. 121. 16 Bkz. Stephen G. Xydis, “The UN General Assembly as an Instrument of Greek Policy:
Cyprus, 1954-58”, The Journal of Conflict Resolution, Vol. 12, No. 2, (Jan., 2968), ss.141-158. 17 EOKA’nn bata gelen liderlerinden biri olarak bilinen Albay Grivas, Kbrs’ta doduktan sonra
askeri eitim için Yunanistan’a gitmi 1950 ylnda ise Enosis’i gerçekletirmek için Kbrs’a geri önmü ve EOKA’nn silahl faaliyetlerini yönetmitir. Bkz. Farid Mirbagheri, Historical Dictionary of Cyprus, The Scarecrow Press, Lanham, Maryland, Toronto, Plymuth, UK, 2010, s.73.
18 EOKA: Kbrsllarn Milli Mücadele Örgütü, (Ethniki Organosis Kyprion Agoniston) 19 Melek M. Frat, “Kbrs Sorununun Türk D Politikasna Etkileri (1955-1997)”, Çada Türk
Diplomasisi: 200 Yllk Süreç, Ankara 15-17 Ekim 1997, Sempozyuma Sunulan Teblileri, Yay. Haz., smail Soysal, TTK Basmevi, Ankara, 1999, s. 556. Kbrs’ta ngiliz egemenliinin balad 1878’den itibaren ngiliz idareciler Enosis yönündeki taleplerle karlamlardr. 22 Temmuz 1878 tarihinde adann idaresini devralmak maksadyla Kbrs’a gelen General Wolseley’i karlayan Girne Piskoposu; dier Yunan adalar örneinde olduu gibi Kbrs’n da Yunanistan’a verilmesi talebinde bulunmutur. Daha sonraki yllarda ngiliz sömürge idaresini zorlayacak ve genel bir asayisizlik durumunu yaratacak olan Enosis hareketinin kökenine ilikin yetkin bir anlatm için bkz. Gürhan Yellice, “1878’den 1931’e Kbrs’ta Enosis Talepleri ve ngiltere’nin Yaklam”, Çada Türkiye Tarihi Aratrmalar Dergisi, C. XI, S.24, (Bahar, 2012), s.16.
20 Ahmet Sözen,The Cyprus Conflict and the Negotiations,A Political and International Law Perspective, Can Reklam, Ankara, 1998, s. 7.
Türkiye’nin Kbrs Politikasnn Evriminde Bir Dönüm Noktas: ...
327
Kbrs konusunda yaanan siyasal gelimeler karsnda Kbrs Türk toplumundan bir heyet Londra’ya gidipngiliz Sömürgeler Bakan Lennox Boyd ve Devlet Bakan Henry Hopkinson ile görüerek adann statüsünde bir deiiklik yaplmayaca konusunda garanti aldktan sonra benzer giriimlerde bulunmak için New York’a gitmitir21. Bunun yannda,Kbrsl Türklerin öne gelen isimlerinden Dr. Fazl Küçük tarafndan ngiliz kabine üyelerine verilen mektupta adann Yunanistan’a balanmas durumunda Ortadou’nun kaosa sürüklenecei öne sürülerek sözü edilen dönemde Türkiye’nin Kbrs konusundaki resmi görüünü de tekil edecek olan u uyary yapmtr; “ngiltere aday terk etmesin, terk edecekse de Türkiye’ye braksn.”22. Öte yandan, Türk devlet adamlar balangçta “Türkiye’nin Kbrs diye bir sorunu yoktur” görüünü benimserken adadaki iddet eylemlerinin artmas üzerine konunun özellikle basn araclyla kitlelere mal edilmesi sonucunda “müttefikler arasnda dostluk ilikisi temelinde meselenin çözülebilecei” görüünü vurgulamtr23. Türkiye’nin resmi görüündeki bu deiimin en önemli nedeni ngiltere’nin konuyu görümek amacyla Londra’da bir konferans tertip etmeye karar vermesiydi. Kbrs meselesinin BM’ye tanmasnn ardndan konunun ciddiyetinin ayrdna varan ngiltere, bu sayede o tarihe kadar Yunan tezleriyle bilgilendirilen dünya kamuoyuna konunun bambaka bir yönünü göstermeyi amaçlamtr24. Taraflarn tezlerinin ne denli çattnn farknda olan ngiltere’nin bu hamlesiyle Türkiye Kbrs meselesinin dorudan taraflarndan biri olmutur25. ngiltere’nin Kbrs sorununa ilikin gelitirdii Türk ve Yunan görüleri arasndaki uzlamazln dünya kamuoyuna duyurulmasna dayanantemel strateji konferansla ulalmak istenen sonuçlardan biri olmutur26. Çalmann balnda da vurguland üzere Kbrs Türk ve Rum cemaatlerinin temsilcilerinin dâhil edilmedii bu konferansn nihai bir çözüme ulamaktan ziyade soruna taraf olan ülkeler arasndaki çatmann boyutunu ortaya çkarma amacna yönelik olduu anlalmtr. Bunun yan sra, Enosis idealinde birleen Yunan ve Kbrs Rum tarafnn self determinasyon zemininde sürdürdükleri ve
21 Gaziolu, a.g.e., s. 124. 22 The Washington Post and Times Herald, June 13, 1955. Kbrs’ta bir statüko deiiklii olmas
durumunda adann eski sahibi olan Türkiye’ye geri verilmesi eklinde özetlenecek olan görü, 1955 ylndan itibaren Türkiye’nin en yüksek düzeydeki yöneticileri tarafndan dile getirilmeye balanmtr. Zira bu görü, Londra Konferans’nda Türk delegasyon heyetinin resmi söylemi olacaktr.
23 Frat, a.g.m., s. 555. Esasen, II. Dünya Sava’ndan sonra Kbrs’taki Rumlarn hz verdikleri Enosis faaliyetleri karsnda Türkiye’nin resmi çevreleri konuya duyarsz kalarak herhangi bir giriimde bulunmaktan kaçnmlardr. Ancak Türkiye’de basnn kitlesellemesinin de etkisiyle Kbrs meselesi kamuoyuna mal olmu ve Türk devlet adamlar uluslararas bir sorun halini alacak olan Kbrs Adas’na ilikin siyasal bir tutum benimsemek durumunda kalmlardr. Fahir Armaolu, Kbrs Meselesi, 1954-1959: Türk Hükümeti ve Kamuoyunun Davranlar, Ankara Üniversitesi, SBF Yaynlar, Ankara, 1963, s.19.
24 Nihat Erim, Bildiim, Gördüüm Ölçülerde Kbrs, Ajans Türk Matbaaclk Sanayi, Ankara, 1976, s. 9.
25 Sönmezolu, a.g.e., s. 18. 26 Anthony Eden, Full Circle, The Memoirs of the Rt. Hon. Sir Anthony Eden, Cassell, London,
1960, s.397.
Resul BABAOLU
ngiltere’nin Ortadou’daki varln tehlikeye atan maksimalist talepler söz konusu konferans daha bandan itibaren baarszla mahkum etmitir.
1. Londra Konferans Öncesi Gelimeler
1955’in yaz aylar Kbrs konusunda çok önemli gelimelerin yaand bir dönem olmutur. ngiliz Dileri BakanHarold Macmillan, Kbrs meselesini bir ngiliz-Rum meselesinden öte, uluslararas bir mesele olarak öne çkarmak istemitir. Bunun için de Yunanllarn hrslarn uyandrmann yolunun onlar Türklerle kar karya getirmek olduunun bilincinde olmutur27. Bu dorultuda atlan admlardan ilki olan konferans Anthony Eden tarafndan 10 Haziran 1955 tarihinde Avam Kamaras’nda Yunanistan ve Türkiye’nin Londra’ya davet edilecei eklinde duyurulmutur28. 30 Haziran’da Majestelerinin Hükümeti adna Türkiye ve Yunanistan’a gönderilen davetiyelerdeKbrs’ da içine alan Dou Akdeniz’in güvenliini etkileyen hususlarn görüülmesi amacyla bir konferans tertip edildii bildirilmitir. lk anda dikkatleri celb ettii gibi,resmi davet mektubunda dorudan Kbrs meselesinin görüüleceine yer verilmemesiyle ngiltere’nin Kbrs’ bir iç mesele olarak gördüü ortaya konulmas amaçlanmtr29. Basnda, ngiltere’nin Kbrs’ta artlar yumuatt eklinde yorumlanan bu gelime için ayn zamanda konferansn her ne kadar Dou Akdeniz’in güvenlii gibi bir isim altnda toplanacaksa da her üç ülkenin NATO üyesi olmas hasebiyle arlkl olarak Kbrs konusunun görüülecei yorumu yaplmtr30. Öte yandan, adadaki iddet eylemlerinin ngiltere’yi bu konferans düzenlemeye mecbur ettii yönündeki görüler31, EOKA örgütünün bir ölçüde amacna ulatnn göstergesiydi. Kbrs sorununun salt ba artc bir sorun olmaktan öte ciddi siyasal krizlere yol açabilecek bir potansiyel tad da yaplan yorumlar arasndayd. Kbrs’taki Rum isteklerine “asla” cevabn veren ngiltere’nin bu tutumunu deitirmesinin önemli bir gelime olduunun vurguland bir gazete haberinde; “zorlayc önlemler göz kapa gibidir kaldrnca her ey eski haline döner. Bu nedenle Sir Anthony Eden’in teklifini Yunan ve Türk delegeler akllca davranarak kabul edeceklerdir”32 yorumuna yer verilmitir.
27 Robert Holland-Diana Markides, The British and the Hellens, Struggles for Mastery in the Eastern Mediterranean 1850-1960, Oxford University Press, New York, 2006, s. 243.
28 British Opinion on Cyprus, Royal Greek Embassy, Information Service, Washington, 1956, s. 7. 29 The Tripartite Conference on the Eastern Mediterranean and Cyprus, [Bundan sonra TTCEMC ],
Held by the Governments of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Greece and Turkey, London, August 29-September7, 1955, Her Majesty’s Stationary Office, London, 1956, s. 3. “Her Majesty’s Government accordingly invite the Greek and Turkish Governments to send representatives to confer With them in London at an early date on political and defence questions which affect the Eastern Mediterranean, including Cyprus.”
30 “Britain Soften Stands on Cyprus”, The New York Times, July 1,1955. 31 The Washington Post and Times Herald, July 1, 1955. 32 The New York Times, July 2, 1955.
Türkiye’nin Kbrs Politikasnn Evriminde Bir Dönüm Noktas: ...
329
Londra’da Kbrs konusunda bir konferans düzenlenecei haberini alan Makarios, bunu protesto etmi vesorunun maskelenmek istendiini ileri sürerek konunun BM’de görüülmesi gerektiini savunmutur33. Ancak Makarios’un bu tutumuna ramen Yunan hükümeti, Türkiye’nin katlma kararndan be gün sonra 7 Temmuz’da konferansa resmen katlacan bildirmitir34. Strasburg’taki Avrupa Konseyi toplantsnda bulunan Türk ve Yunan delegeler ile bir görüme yapan Harold Macmillan, taraflarn konferans davetini kabul ettiklerini resmi kanallardan önce basna büyük bir memnuniyetle duyurmutur35.
Yunanistan’n konferansa katlma kararn almasna ramen Yunan kamuoyunda ve siyaset çevrelerinde çözüme yönelik bir anlayn ortaya çktn ileri sürmek oldukça zordur. Zira ngiliz Dileri Bakanl yazmalarna göre Atina radyosundaki bir programda konuan ismi verilmeyen bir Babakanlk müstear, Makarios’u tepkisel tavrlar nedeniyle eletirmesine ramen Londra Konferans’nn temelde bir tuzak olduunu ve Yunanistan’n bu tuzan üstesinden gelebileceini ifade etmitir. Yunan yetkili, ngiltere’nin asl amacnn Yunanistan’n konuyu BM’ye tamasnn önüne geçmek olduunun altn çizerek konferansa katlacak olan Yunan delegelerin özgürlük için cann hiçe sayan Kbrsl Rumlarla ayn ruhu tayacaklarn ifade etmitir36. Bu yoruma benzer bir deerlendirmeye Amerikan basnnda rastlamak olasdr. Anthony Eden’in parlamentoda ilan ettii gibi, Yunanistan ve Türkiye’yi Londra’ya davet etmek Yunanistan’n Kbrs konusunu BM’de ajite etmesinin önüne geçmekle ilikilendirilmitir. Yunanistan’n bu kozunu elinden almak isteyen ngiltere ilk defa kraliyet kolonisi olarak gördüü Kbrs’ ikinci ve üçüncü taraflarla görümeyi kabul etmitir37. Her ne kadar ngiltere’nin bu konferansta Enosis taleplerini karlayan bir öneri getirecei beklenmese de adadaki üslerinin güvenliini salamak ve siyasi tansiyonu düürmek açsndan birtakm idari düzenlemelerin yaplmas konusunda tahminler yaplmaktayd38.
Konferans öncesinde dikkat çeken bir baka önemli gelime de Kbrs Etnarkl delegelerinden Zenon Rossides adyla Times gazetesi editörlüüne gönderilen mektup olmutur. Bu mektupta, konferansn bütün eksikliklerine ramen önemli bir gelime olduu ifade edilerek ancak zamann ruhuna uygun bir ekilde self determinasyon konusunun bütün yönleriyle görüülmesi durumunda Kbrs konusunda kalc bir çözüme ulalabileceine yer verilmitir. Dou Akdeniz’in güvenlii için adadaki askeri faaliyetlerin devam ve Türk aznln haklarnn korunmas noktasnda self determinasyonun konferansa katlacak olan ülkelerin taraf olduklar uluslararas antlamalar dâhilinde tartlmas gerektii vurgulanmtr. Bu anlamda Türkiye’nin konferansa
33 Erim, a.g.e., s. 9. 34 TTCEMC, s. 3. 35 The New York Times, July 6, 1955. 36 The National Archives (TNA), Public Record Office (PRO) Foreign Office (FO), 371/117680. 37 The Washington Post and Times Herald, July 7, 1955. 38 “Compromise on Cyprus”, The Spectator, August 18, 1955.
Resul BABAOLU
katlmnn anlalabilecei de mektupta yer alan görüler arasndayd39. Konferans öncesinde kamuoyunu etkileme ve taraf ülkelerin siyasetlerini savunma amacyla basnn etkili bir ekilde kullanld görülmektedir. Rossides’in Times editörüne göndermi olduu mektupta yer alan tezlere karlk Londra’da yaan Nevvar Hikmet adndaki Kbrsl bir i adam, Rossides’in mektubunu 2 Austos tarihinde adada kanl terör eylemlerinin gerçekletii bir srada ve Enosis lideri Makarios tarafndan bu eylemlerin savunulduu ortamda yazdn hatrlatmtr40. Rossides’in Türk ve ngiliz yetkililerin uluslararas prensipler ve “zamann ruhunu”na vakf olmadklarn düünmesine ramen konferans esnasnda Türk ve ngiliz yetkililerin bu kstaslara fazlasyla uyacaklar konusunda üphe bulunmamaktadr. Kbrs’ta mevcut statükonun devamnn Kbrs Türk toplumu ve Türkiye tarafndan arzu edildiine yer veren Nevvar Hikmet, ngiltere’nin adadaki egemenliinden vazgeçmesi durumunda Türkiye’nin buna talip olacann altn çizmitir41.
Konferans tarihi yaklanca görümelerde uyulacakesaslarn belirlenmesi için baz kararlar alnmtr. Yunanistan’n konferans birinci ya da ikinci gününde terk etmesi durumunda BM’de iinin zorlaaca yorumuna yer verilen resmi yazmalarda konferansn ilk gününde Kbrs’n uzun bir tarihsel geçmiinin üzerinde durulacann düünüldüüne yer verilmitir42. Konferans öncesinde Yunan tarafnn tavn belirlemeye çalan ngiltere’nin Atina Büyükelçilii, Yunanistan Dileri Bakan Stephanopoulos’un beraberindeki bir heyetle Londra’ya gidecei ve konferansta elde etmeyi umduu kazanmlar iç siyasette rakiplerini köeye sktrmak için kullanacan bildirmitir43. Atina Büyükelçiliinden Lambert’in deerlendirmelerine göre Yunanistan’n iç siyaseti Londra Konferans’nn gidiatna göre ekillenecektir. Zira konferansn baarsz olmas durumunda Stephanopoulos, Babakan Papagos’un uzlamaz direktiflerini suçlayarak iin içinden syrlmaya çalacak, ancakbir baar elde edilmesi durumunda da kendine pay çkarp bu durumu iç siyasette kullanacaktr44. Bu rapora göre, ileride Kbrsl Türkler için siyasi bir kazanm douracak olan Türkiye’nin konferansa katlmn kabullenmie benzeyen Stephanopoulos, Lozan Antlamas’na aykr bir ekilde Türkiye’nin söz hakkna sahip olmak yönündeki isteklerine de kar çkacaktr45.
39 The Times, 4 August 1955. 40 Londra Konferans öncesinde Kbrs’ta iddet eylemleri trmana geçmitir. Yunan
hükümetinin EOKA örgütüne örtülü e açk destei dolaysyla uyarlmas gerektiine dikkat çekilen bir haberde Atina radyosunun iddet eylemlerini aleni bir ekilde savunduuna yer verilmi ve Kbrs’taki müftünün eer iddet eylemleri Türklere yönelirse Türklerin de kendilerini savunma pozisyonu alacaklarn bildirmitir. Öte yandan Kbrs’a gemilerle silah tand bilgisi endieleri daha da arttrmtr. The Observer, June26 1955.
41 The Times, August 8, 1955. 42 TNA FO 371/117680, Arrangements for Cyprus Conference, August 11, 1955. 43 TNA FO, 371/117680, From Athens to Foreign Office,August 10, 1955. 44 TNA FO, 371/117680, From Athens to Foreign Office, August 10, 1955. 45 TNA FO, 371/117680, From Athens to…