tefsÎrÎ mehmed efendİ’nİn tefsÎr-İ ... -...

of 26/26
İSMAİL ÇALIŞKAN TEFSÎRÎ MEHMED EFENDİ’NİN TEFSÎR-İ TİBYÂN ADLI ESERİ... | 215 TEFSÎRÎ MEHMED EFENDİ’NİN TEFSÎR-İ TİBYÂN ADLI ESERİ... Tefsîrî Mehmed Efendi’nin Tefsîr-i Tibyân Adlı Eserinin Osmanlı Dönemi Tefsir Faaliyetindeki Yeri ve Dönemin Siyasi- Sosyal Yapısı İçin Anlamı İSMAİL ÇALIŞKAN PROF. DR., CUMHURİYET ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ A. Tartışmanın Düzlemi Bu çalışmada Tefsîrî Mehmet Efendi (v. 1111/1699)’nin Tefsîr-i Tibyânını inceleyeceğiz. Konuya tartışmanın düzlemini belirleyecek mukaddimeyi iki adımda takdim ederek başlayacağız. Müellif, et-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân adlı eseri Türkçeye çevirirken yaptığı ilave ve tasarruarla kitap, bir tercümenin sınırlarını çoktan aşmış ve tercüme-telife dönüşştür. Bu haliyle eser, haşi- ye ve şerhçiliğin bir örneğidir. Bir bütün olarak yedi yüzyıllık tefsir faaliyeti, Osmanlı Devleti’nin dinî ve siyasî düşüncesiyle, yaşamıyla ve sosyal yapısıyla doğrudan ilgili olup o toplumun dinî tarihinin asli parçasıdır. Tefsîr-i Tibyân, bu ilginin en somut örneklerinden birisidir. Burada onun metodolojik ve tef- sir muhtevası ısından bilimsel değeri, yöntemi ve özelliklerinden 1 ziyade, 1 Bu özellikleri için bk. Recep Arpa, Ayıntâbî Mehmed Efendi’nin Tibyân Tefsîri ve Osmanlı Top-

Post on 04-Feb-2018

234 views

Category:

Documents

6 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 215

    TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER...

    Tefsr Mehmed Efendinin Tefsr-i Tibyn Adl Eserinin Osmanl Dnemi Tefsir Faaliyetindeki Yeri ve Dnemin Siyasi-Sosyal Yaps in Anlam

    SMAL ALIKANPROF. DR., CUMHURYET NVERSTES LAHYAT FAKLTES

    A. Tartmann Dzlemi

    Bu almada Tefsr Mehmet Efendi (v. 1111/1699)nin Tefsr-i Tibynn inceleyeceiz. Konuya tartmann dzlemini belirleyecek mukaddimeyi iki admda takdim ederek balayacaz. Mellif, et-Tibyn f Tefsril-Kurn adl eseri Trkeye evirirken yapt ilave ve tasarruflarla kitap, bir tercmenin snrlarn oktan am ve tercme-telife dnmtr. Bu haliyle eser, hai-ye ve erhiliin bir rneidir. Bir btn olarak yedi yzyllk tefsir faaliyeti, Osmanl Devletinin din ve siyas dncesiyle, yaamyla ve sosyal yapsyla dorudan ilgili olup o toplumun din tarihinin asli parasdr. Tefsr-i Tibyn, bu ilginin en somut rneklerinden birisidir. Burada onun metodolojik ve tef-sir muhtevas asndan bilimsel deeri, yntemi ve zelliklerinden1 ziyade,

    1 Bu zellikleri iin bk. Recep Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri ve Osmanl Top-

  • 216 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    bizatihi varl ile ne anlama geldii ve nasl bir fonksiyona sahip olduu zerinde duracaz. nk kanaatimize gre, onun siyasi-toplumsal anlam ve yeri, ieriinden daha ilgintir. Dolaysyla bu tefsiri, mellifini, Osmanl ilim, kltr ve sosyal evrelerinde nasl bir konuma sahip olduunu kav-rayabilmek iin u nclleri gz nnde bulundurmak yararl olacaktr: . Bu tefsirin yazmn gerekli klan dini-sosyal etkenler nelerdir? Dnemin din politikalar nasldr?; . Bizzat en st makamn istei ile yazlm olduundan, acaba, devletin ideolojisine hizmet amac var mdr?; . Tefsir, hedeflenen etkiyi gsterebilmi midir?; v. En can alc soru: Osmanl toplumu Kuranla ne kadar yakn ya da uzaktr? Halkn din anlaynda Kurann yeri nedir?; v. Tefsirin entelektel derinlii ve deeri nedir?; v. Osmanl dnemi tefsir faa-liyetinin genel karakteri nasldr?; v. Son olarak bu tefsirin Osmanl yksek din eitiminde bir yeri var mdr?

    Her biri bir aratrma ve tartma konusu olan ve konumuzun dzlemini belirleyen bu sorulara ayr ayr cevap arayacak deiliz, sadece tartmamzn somut neticelere ulaabilmesi iin, onlar gz nnde bulunduracaz.

    Mukaddime babnda ikinci olarak Osmanl dnemi Kuran-tefsir faaliyeti-nin genel ablonuna ksa bir gz atalm. Osmanl dnemi tefsiri, dili, mahiyeti, fonksiyonellii ve metodolojisi vs. farkl alardan tasnif edilebilir. Konumu-zun balamna uygun olarak bu alandaki eserleri, telif tefsirler, tercme tef-sirler diye ikiye ayrabiliriz. Telif tefsirler de tam tefsirler, erhler, haiyeler ve ksmi tefsirler olarak gurupta toplanr. Telif tefsirler dil bakmndan ise ikiye ayrlabilir: Osmanlca olanlar ve Arapa olanlar. Yine bizim bu alma-da aratrdmz ilevsellii gz nne alrsak, ilmi tefsirler ve halka ynelik tefsir eserleri eklinde kabaca ikiye ayrmak mmkndr. Metodolojik adan Osmanl dnemi tefsiri tasavvufi-iari; erh ve haiyeci; ihabeddin Sivasi, Molla Grani, Ebussud ve Kemal Paazade gibi mfessirlerin takip ettii yol olmak zere ekole ayrlmtr.2 Hemen belirtelim ki Tefsir-i Tibyn gelenek-sel kategorinin etkisindeki bu klardan birisine yerletirmek zordur. Metot ve muhteva bakmndan o, daha ok, tercme ve halka ynelik eserler guru-bunda yer almaktadr. Hangi ekilde gruplandrlrsa gruplandrlsn, Osmanl

    lumunda Yorum Deeri, Uluda niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Bursa 2005, (Yksek Lisans Tezi); Orhan yibilgin, Ayntbnin Tercme-i Tibyan Tefsirinin Muhteva ve Metod Ba-kmndan Deerlendirilmesi, Marmara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, stanbul 2008, (Doktora Tezi).

    2 Sakp Yldz Osmanl Tefsir Hareketine Toplu Bak, Uluda niversitesi lahiyat Fakltesi Dergisi, sy. 2, c. 2, yl 2, Bursa 1987, s. 1-8.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 217

    dneminde tefsir alannda n yapm be mfessir olan Alauddin Semerkand, Baba Nimetullah-i Nahcuvn (v. 920/1515), Ebussud Efendi (v. 982/1574), smail Hakk Bursev (v. 1138/1725) ve Alus (v. 1270/1854) dndaki tefsirler, tam tefsir vasfn kazanmad ve tefsir amacyla deil de vaz, t amacyla yazld iin orjinallikleri olmad iddia edilmitir. stelik, istisnalar olmak-la birlikte, onlar nceki tefsirlerin naklinden ibarettir.3 Bir baka deerlendir-mede ise, Osmanl dnemi tefsirinin Zemaher (v. 528/1133) ve Beydv (v. 685/1286) ile gelenekselleen tefsirin izinde yrd, kk katklar dnda tefsirde nemli bir ilerleme ve kkl bir deiiklik yapamad sylenmitir.4 Bu durumu, Osmanlnn slm dncesinde ciddi bir ykselmeyi gerek-letirememesine balayabiliriz. Esasnda bu onlarn bir kusuru deildir, zira slm dncesindeki duraanlk, Osmanlnn kuruluundan nce zaten ba-lamt. kincisi ise, Osmanl devlet ideolojisinin merkeziyeti yapsna bal oluan dnce tarz byle bir alma fazla izin vermemitir.5

    B. Tefsr-i Tibynn Yazld Dneme ve Trke Tefsirlere Ksa Bak

    Dindar, iyi kalpli, cmert bir insan olan ve Osmanl devletinin en kri-tik dnemlerinden birinde hkm sren IV. Mehmet ya da Avc Mehmet (v. 1104/1693), ocuk yata tahta kmas, zamannn ounu Edirnede geir-mesi ve av merak yznden otuz dokuz yllk padiahl dneminde (1648-1687) zellikle ilk yllarda siyaset ve devlet idaresinde ok snk kalm, dev-lette byk zlmeler olmutur. Devlet ilerini ihmal etmesi nedeniyle baz limler onu ar bir ekilde eletirmi, hatta tahttan indirilmesinde bile rol oynamtr. Son dnemlerinde ise baz yenilik ve dzenlemelere gidebilmitir. lm faaliyetlere ve tercmeye destek vermi ve bu arada Trkeye tercmeler yaplmasna izin vermitir. Onun zamannda yirmi yl sarayda kalan ve padi-aha ba tercmanlk yapan Leh asll Ali Ufk Bey (v. 1087/1675) 1666da ilk defa Kitab- Mukaddesi Trkeye evirmitir.6 Yine onun dneminde iki tefsir Trkeye aktarlmtr. Kprllerin sadrazaml ( Kprl Mehmet Paa (v.

    3 Sleyman Ate, Osmanl Mfessirleri, Osmanl, Ankara 1999, VIII, 145.4 Yldz, Osmanl Tefsir Hareketine Toplu Bak, s. 5-7.5 Bu ynde baz aklamalar iin bk. Ahmet Yaar Ocak, Din ve Dnce, Osmanl Devleti ve

    Medeniyeti Tarihi, stanbul 1998, II, 107-194.6 A. Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim, stanbul 1982, s. 137; O. Nuri zsoy, Osmanlca

    ncil-i erif ve Tefsiri Adl Eserin Sadeletirilmesi ve Dinler Tarihi Asndan Deerlendirilmesi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Kayseri 2002, s. 3, (Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi); Abdulkadir zcan, Mehmed IV, DA, Ankara 2003, XXVIII, 417; Turgut Kut, Ali Ufk Bey, DA, stanbul 1989, II, 456-57.

  • 218 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    1072/1661), Fazl Ahmet Paa (v. 1088/1676) sayesinde lkede askeri, klt-rel ve ilm sahada grkemli bir dnem yaanmakla birlikte7 siyasi ve askeri alanda grlen ktye gidi ve gerileme, sosyal yapya da yansm, bunun sonucunda nceden var olan eitli dinsel tartma ve atmalar devam et-mitir. Bu cmleden olmak zere XVII. yzyln en dikkat ekici dini tart-mas olan Kadzdeliler (veya Faklar) hareketi, onun zamannda da devam etmitir. Kprl Mehmet Paa, uzun zamandr eriata ball nemseyen, tasavvuf ve bidatler konusunda sert tutum sergileyen, baz bidat ve hurafele-ri kfr sayan Kadzdeliler hareketine son vermek amacyla 1066/1656da mcadele balatm, onlarn bir ksmn srgne gndermi, bir ksmn g-revlerden azletmitir.8 Fakat Osmanl toplumunu birbirine dren, devlet ile tekkeleri kar karya getiren, bazen ok sert tedbirlerin alnmasna neden olan Kadzdeliler-Sivsler tartmas namyla nlenen vakann birden bire bitmesi mmkn deildi. Byle bir gelime, sosyal srecin tabiatna aykr-dr. Nitekim Fazl Ahmet Paa zamannda bu olayn devam ettiini gryo-ruz. Kadzdelilerin Tefsr Mehmet Efend zamanndaki temsilcisi, stvn Mehmet Efend (v. 1072/1661)nin ekolnden gelen avuolu, Mescidde riy-peler itsn ko riyy, Meyhaneye gel kim ne riy var, ne mryi beytinin sahibi eyhulislm Minkarizde Yahya Efendi (v. 1088/1677)yi bile kfir ilan ettii gibi onu okuyan herkesin de kfir olacana hkmetmitir.9 Sivsilerin de en az kart grup kadar arlklar ve yanllklar olduunu, olaya tek taraf-l baklmamas gerektiini belirtelim. Ksacas Kadzdeliler ve Kadzedeliler (Sivasiler) olay yzyla damgasn vurmutur.10

    Burada ad geen ve 1073/1662de eyhulislm olan Minkarizde Yahya Efendi, ilmi, takvas ve drstl, en nemlisi de mutedil tutumu ile tann-mtr. IV. Mehmed 1080/1668de huzurunda ders yaptrd, bu dersleri zaman zaman tekrarlatt. Daha sonralar gelenek halinde gelen Huzur Derslerinin

    7 Abdulkadir zcan, Mehmed IV, XXVIII, 414-18.8 Mustafa Nuri Paa, bu hareketin Kprl Mehmet Paa tarafndan ortadan kaldrldn

    sylese de (Netyicl-vukut, nr. N. aatay, Ankara 1992, I-II, 262), bu doru bir tespit deildir. Baz gnmz mellifleri de bu kanaati tahkik etmeden olduu gibi alrlar.

    9 smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, Ankara 1995, III. cilt, I. ksm, s. 360; Hseyin Gazi Yurdaydn, slm Tarihi Dersleri, Ankara 1982, s. 128-29.

    10 Avc Mehmet, dnemi ve Kadzdeliler hakknda geni malumat iin bk. Mustafa Nuri Paa, Netyicl-Vukut, I-II, 247-88; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III. cilt, I. ksm, s. 354-66, 484-86, 493-94; H. Dursun Yldz (ilmi mavir ve redaktr), Byk slm Tarihi, stanbul 1989, XI, 36-39; Katip elebi, Mznul-Hakk f htiyril-Ehakk, (nr. O. aik Gkyay), stanbul 1993, s. 103-109.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 219

    temelinin bu derslere dayand sylenir. Tefsiri Mehmet Efendi de stanbula geldii zaman bu derslere katld.11 O, Kadzdeliler-Sivsiler tartmasn-da mutedil bir yol tutmu, zikri yasaklayan fetva vermitir. Niyz-i Msr (v. 1105/1695)ye bu fetvadan dolay zntlerini belirtmesine baklrsa o, bu fetvay devlet politikas olarak vermitir.12 Tercmnul-Kurn, Hiye al Tefsril-Beydv ve Talkt al Tefsril-Beydv adyla telifi halen yazma ola-rak ktphanelerdedir.13 Onun Tefsr Mehmet Efendiyi stanbula armas ve Tefsr-i Tibynn yazlmasna nclk etmesinde, bilime meyilli, fkh ve felsefede mktesebat olan Fazl Ahmet Paa14 etkili olmu olabilir.

    Dnemin dikkat eken bir dier ismi Vn Mehmed Efendi (v. 1096/1685) ise tefsr, hadis, fkh, trih, edebiyt ve belgat sahasnda yetiti. Erzurumda uzun yllar camilerde vaaz etti. Bilgisi ve hitbetiyle dikkat eken Mehmed Efendi, Erzurum beylerbeyi Kprlzde Fazl Ahmed Paa ile yaknlk kurdu. Fzl Ahmed Paa sadrzam olduktan sonra, onu stanbulda anlatt. Pdih IV. Mehmedin emriyle stanbula arld. Pdih hocas (Hnkr eyhi) ve Yeni Cmide ilk krs vizi oldu. ehzde Mustafann hocaln yapt. Ni-hayet padiah vaizi oldu. Dindar, muttaki bir insand. Sabetay Sevinin Me-sihliini iddia etmesi zerine sorgulama heyetinde eyhulislm Yahya Efendi ile beraber bulundu. Her ikisi de Sabatay Seviye kar yumuak tutum sergi-lediler. Kestelde vefat etti ve camisinin bahesine defnedildi. Arisl-Kurn, Hlstt-tefsr, Risle-i Mebde vel-med, Amll-yevm vel-leyl adl eserleri ile devlet byklerine gnderdii nashat mektuplarndan oluan mnet vardr. Van Mehmed Efendi zamannda Kadzdeliler-Sivsler atmas do-ruk noktasna varmt. Raks, zikir ve sema yasaklamalar, baz tekkelerin ka-patlmas, eyhlerin srgne gnderilmesi gibi sert tedbirler alnyordu. O, bu atmada Kadzdelilerin takipisi olarak km, zikir ve deveran yasakla-m, Sivslerin temsilcisi Niyz-i Msr ile tartmalar yapmtr.15 Ne yazk

    11 Mehmet pirli, Minkarizde Yahya Efendi, DA, stanbul 2005, XXX,114-15.12 Mustafa Akar, Tarkat-Devlet likisi, Kadzdeli-Meyh Tartmalar Asndan Niyaz-i

    Msr ve Dneme Etkileri, Tasavvuf: lm ve Akademik Aratrmalar Dergisi, sy. 1, yl 1, Aus-tos 1999, s. 49-80.

    13 pirli, Minkarizde Yahya Efendi, XXX, 115; Muhammed Abay, Osmanl Dneminde Ya-zlan Tefsir le lgili Eserler Bibliyografyas: Tefsirler, Haiyeler, Sre Tefsirleri, Tercmeler, Divan, 1999/1, s. 285.

    14 Mustafa Nuri Paa, Netyicl-Vukut, I-II, 277.15 Bursal Mehmet Tahir, Osmanl Mellifleri, stanbul 1975, II, 50; Erdoan Pazarba, Meh-

    med Efendi, Vani, DA, Ankara 2003, XXVIII, 458-59; pirli, Minkarizde Yahya Efendi, XXX, 114; Ahmet Yaar Ocak, Din ve Dnce, Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi, stan-bul 1998, II, 156.

  • 220 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    ki Sabatay Seviye gsterdii itidalli ve olumlu yaklam tasavvuf ehline kar sergileyememitir.

    te Tefsr Mehmet Efendi bu gelimelerin scakln koruduu bir sra-da, XVII. yzyln sonuna doru, tefsirini kaleme almtr. Onun yazlna kadar Osmanlda Trke tefsir almalarna bir gz atalm. Anadoluda Trk-e Kuran tercmesi, Trke tefsirinden nce yaplmtr. Sivas Etnorafya Mzesinde kefedilen ve XIV-XV. yzylda yazld tespit edilen satr aras Kuran tercmesi bunlarn ilki saylabilir.16 XV. asrda benzer bir Kuran terc-mesi daha vardr. Bu eserin Molla Fenarye (emseddin/Akemseddin Muham-med b. Hamza Fenari) (v. 834/1431 veya 863/1459) ait olduu sylenmekle17 birlikte, onun Fenariye aidiyeti tartmaldr. Molla Fenarinin Aynul-ayn f tefsri Ftihatil-Kurn, (yayn: stanbul 1326/1907) adyla Arapa bir ese-ri daha vardr. Tefsr Mehmed Efendiden nce Osmanl ulemasnn yazd belli bal Arapa tefsirler unlardr: ihabeddin Sivas (v. 860/1456), Uynut-tefsir; Molla Grani (emsedin Ahmet b. smail) (v. 893/1488), Gyetul-emn f tefsri sebul-mesn18; bn Kemal (Kemal Paazde) (v. 940/1534), Tefsrul-Kurn ve Ebussud Efendi (v. 982/1574), rdu aklis-selm (Trke-si: Ebussud Tefsiri, I-XII, , Ali Akn; Boazii yay., stanbul 2007).

    Trke tefsire gelince, Tefsr Mehmed Efendiden yaklak 250 yl nce kendisi de bir Trk olan Ebul-Leys es-Semerkandnin (v. 373/983) Tefsrul-Kurn adl eserinin tercmesi Anadoluda Trkeye tercme edilen ilk tefsir olarak kabul edilmektedir. yle ki Ms znik (Ebul-Fazl Musa b. Hac Hu-seyin b. sa el-znik) (v. 836/1434) bu tefsiri, Enfesul-cevhir adyla Trkeye tercme etmi, bu srada kendinden birok aklama eklemitir. Dolaysyla o, telif-tercme bir eser olmutur. Dil zellikleri bakmndan tam bir Eski Anadolu Trkesi devri rnei olan eserin nshalar olduka oktur.19 Baz kaynaklarda bu tefsirin Ahmed-i D (v. 824/1421den sonra) ve bn Arapah (v. 854/1450) tarafndan da tercme edildii belirtilse de, yeni aratrmalarla ad geen iki

    16 Bu yazma zerinde Cumhuriyet niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesinde (Sivas) u yksek lisans tezleri yaplmtr: Eski Anadolu Trkesi le Yazlm Satrlar Aras Bir Kuran Tercmesi (Metin-Gramer-Tertip-Szlk), dan. Bilal Ycel; Tez yapanlar: Ali Akar 1992, brahim Delice 1992, Hik-met Ylmaz 1992, Mehmet Ktk 2005, lkay Budak Eskivar 2005, Harun Kpeli 2006.

    17 XV. Yzyl Balarnda Yaplm Satr Aras Kuran Tercmesi, I (Giri, Metin), II (Szlk), (haz. Ahmet Topalolu), Kltr Bakanl Yayn, I. cilt, stanbul 1976; II. cilt, Ankara 1978.

    18 Ayrntl bilgi iin bk. Sakp Yldz, Molla Grani ve Tefsiri, Sahaflar Yaynlar, stanbul ts.19 Abdlbaki etin, Ebul-Leys es-Semerkand Tefsirinin Trke Tercmesi zerine, Trkiyat

    Aratrmalar Dergisi, Seluk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits, Konya, sy. 22, Gz 2007, 53-101; Gnay Kut, Ahmed-i Dai, DA, stanbul 1989, II, 56-58.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 221

    ahsn tercmeyi tertip veya tensih ettii anlalmtr. kincisi ise Hseyin Viz-i Kif (v. 910/1505)nin Mevhib-i liye adl Farsa tefsiri Ebl-Fazl Mehmed Efendi (v. 926/1520) tarafndan Trkeye aktarlmtr.20 Ancak bu eviri de baslmamtr. Daha sonra 1840da smail Ferruh bu tefsiri Tefsrul-Mevkib Tercmetl-Mevhib adyla tekrar tercme etmi ve eser 1865de basl-mtr. nc olarak Tefsr-i Tibyn gelir. Tefsr-i Tibyndan ksa sre sonra ve yine IV. Mehmedin padiahl dnemindeki bir baka tercme ise Gurabzde (Ahmed Salih en-Nsih b. Abdullah el-Badd) (v. 1099/1688)nin Yakub b. Osman b. Mahmud b. Muhammed erhye (v. 850/1446) ait Farsa tefsiri-nin Amme ve Tebareke czlerini tercmesidir. O bu eviriyi vezir brahim Paann istei zerine 1095/1684 ylnda yapmtr. Gurabzde, Trke telif tefsiri olan Zbed (Zbdet) sril-Mevhib vel-Envr da birinci tercmeyi beenen brahim Paann istei zerine bir sene zarfnda 1096/1685de ta-mamlamtr. Bu eser de yazmndan yaklak iki asr sonra (Rza Efendi Mat-baas, stanbul 1292-94/1875-77) iki cilt halinde baslabilmitir.21 Son olarak ah Veliyyullah ed-Dihlevnin (v. 1176/1762) Fethur-Rahmn f tercumetil-Kurn adl eserinin Hayreddin el-Hind tarafndan Trkeye evirisidir: et-Tefsrul-cemli alet-Tefsril-Celli (basm yl: 1294/1877).

    C. Kimlik: Tefsr Mehmed Efendi

    Mehmed Efendinin kaderi, birok ilim ehlinin kaderine benzer. lim ehli, genellikle doduklar yerde deil ilmini sergiledikleri yerlerde mekn tutarlar. Buna ilmin doal getirisi demek daha doru olur. Osmanl alimi ve mfessiri olan Tefsr Mehmed Efendi, aslen Antepli olduu iin Ayntb, mrnn b-yk bir ksmn Sivasta geirdii iin Sivas ve tefsir ilmiyle ok urat iin de Tefsr nisbesiyle anlmtr.

    Mehmed Efendiyi kitab kendinden mehur diye tanmlyorum, nk Tefsr-i Tibyn veya Tibyn Tefsiri Osmanldan gnmze ne kadar mehur olmu ise onun hayat da aksine o kadar kapal kalmtr. yle ki kitabn mehur olmas nedeniyle, baz basklarnda mellifin ismini yazma gerei bile duyulmamtr. Ksacas Tibyn Tefsiri gerek Osmanl devleti dneminde gerekse Trkiye Cumhuriyeti dneminde ok bilinen ve yaygnlaan en eski Trke tefsirdir.

    20 Abdulhamit Birk, Osmanlca Tefsir Tercmeleri ve Hseyin Vaiz-i Kaifinin Mevahib-i Aliyyesi, slmi Aratrmalar, c. 17, sy. 1, 2004, s. 63-64.

    21 Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 15-16.

  • 222 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    Tam ad Muhammed b. Hamza el-Ayintab es-Sivas el- Hanef et-Tefsrdir. Gerek kitaplarnn zerindeki kaytlarda, gerek hakknda bilgi veren eserlerde ve gerekse kataloglarda bu isimler yer deitirmekte, ksaltmalar yaplmakta ve yle birka farkl knye ortaya kmaktadr: Muhammed b. Hamza el-Ayintab; Muhammed b. Hamza el-Ayntb es-Sivas; Muhammed b. Hamza es-Sivas et-Tefsr; Muhammed et-Tefsr veya Trke sylenie gre Tefsr Mehmed Efen-di; Mehmed Tefsr Efendi; Mehmed Tefsr; Tefsr Mehmed Efendi es-Sivas; Ayntb Mehmed Efendi; Mehmed Efendi es-Sivas; Sivas Mehmed Efendi; Mehmed Sivas, Sicill-i Osmande Mehmed Efendi Tefsr diye kaydedilmi-tir. Bu arada Mehmed Sreyya Sicill-i Osmande Mehmed Efendi Tefsr (995-1077/1587-1666-67) diye tefsirle megul olmu baka bir ahstan daha bah-seder. Bu ahs Beyzvnin Envrut-Tenzl adl tefsirine risale tarznda birok haiye yazm ve mderrislik de yapmtr.22 Yalnz bu bilgi, doum ve lm tarihleri hari, bizim kendisinden bahsettiimiz Tefsr Mehmed Efendiye ait bilgilerle tamamen rtmektedir. smail Paann bahsettii bu ahsa ait bilgiler biraz daha farkllk arzeder: Tefsr Mehmed b. e-eyh Ali er-Rm el- Hanef. skp kads, et-Tefsr diye bilinir. 1077de ld. Kitab Resil al Envrit-tenzl lil-Beydvdir.23 Tefsr lakapl bir ahs da XVI. yzylda yaam, Tercman Yunus Tekkesinde eyhlik yapm olan mer Efendidir.24

    Bu arada Tefsr Mehmed Efendiyi, atalarnn deri tabaklama ile urat- iin bata eyhi Mehmed Efendi25 olmak zere kimi mellifler Debb, Debb veya Debbazde nisbesiyle anar.26 Bu nedenle ayn nisbeyle anlan baz kiilerle kartrlmaktadr. Bunlar arasnda zellikle bir iki isim n plana kmaktadr. Birisi 1687-88 arasnda eyhulislm olan Debbzde Mehmed Efendi (v. 1114/1702)dir. smail Paa Badadnin, Debbazde, Muham-med b. e-eyh Mahmud bal altnda bahsettii27 kii Debbazde Meh-med Efendidir. Fakat ona nisbet ettii Tibyn f Tefsril-Kurn ve Hiye al

    22 Mehmed Sreyy, Sicill-i Osmn, Matbaa-i mire, stabul ts., IV, 177.23 smail Paa el-Badd, Hediyyetl-rifn Esmul-Mellifn ve srul-Musannifn, stanbul

    1951, II, 291.24 Uzunarl, Osmanl Tarihi, III. cilt, I. ksm, s. 355.25 eyh Mehmed Efend, Vekyiul-Fuzal (ekikun-Numaniyye ve Zeyilleri iinde), (nr.

    Abdlkadir zcan), stanbul 1989, II-III, 158, 545.26 Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 18-19. ada mellifler iin rnekler:

    smet Binark, Halit Eren, World Bibliography of Translation of the Meanings of the Holy Quran Printed Translations 1515-1980, stanbul 1406/1986, s. 465-68; Osman Keskiolu, Nzuln-den GnmzeKurn- Kerm Bilgileri, Ankara 1987, s. 241-242.

    27 smail Paa Badd, Hediyyetl-rifn, II, 307.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 223

    Czin-Nebe min Envrit-tenzl lil-Beydv eserleri ona deil, Tefsr Mehmed Efendiye aittir. Nitekim onun yeni biyografilerinde bu eserlere yer verilmez.28 smi ve eserleri kartrlan dier kii ise Teysrul-Mesr f erhi Siyeril-kebr; Zeyl-i Devhatil-Meyih; el-Hekmetl-arra f ahkmil-az eserlerini yazan Mehmed Mnib Ayntb Debbazdedir (v. 1239/1823).29

    Tefsr Mehmed Efendi, aslen Anteplidir (eski ad Ayntb). Doum tarihi bilinmez, fakat bizim hesabmza gre 1610 yl civarnda dodu. yle ki kendisinin ifade ettii gibi, eitli beldelerde krk yl farkl hocalardan tefsir ilmini tahsil ettikten sonra stanbula gittii, orada yedi yl (1662-69) kald, otuz yl da (1669-99) Sivasta hocalk yapt gz nne alnr ve rencilie de yedi veya on yanda balad kabul edilirse onun, 84-87 yanda vefat etti-i anlalr ki doumu 1610 civarna tekabl eder. Yirmi yana kadar memle-ketinde ve 1066/1656ya kadar Diyarbakrdaki Mesudiye Medresesinde ilim tahsil etti. Akli ilimleri Kurn Al Efend ve Zeynelabidinden ald. Yine eyh Ebuzziy ven-nr Ali brmessill gibi bir ok mehur alimden din ilimler zellikle Kuran tefsiri dersleri ald. Yirmi yandan sonra Sivasa geldi ve ksa sreli ayrlklar hari bir daha buradan kopamad. Sivasta zamann byk ho-calarndan tefsir dersleri ald. renimine bir ara Trablusam, Musul, Dmek ve Kahirede devam ettii belirtilmekle beraber bunlarn tam olarak ne zaman ve hangisine nce gittii hakknda bir bilgi yoktur.

    Toplam krk yl sren tahsil hayatndan sonra Kuran, Kuran ilimleri ve tefsirdeki hreti Sivasn snrlarn oktan am ve payitahta ulamt. Ar-tk tefsir limi olarak n salm, bu yzden Tefsr nisbesi ile anlmaya ba-lanmt. Durumdan haberdar olan eyhlislm Minkrzde Yahya Efendi (v. 1088/1677), ondan sultan IV. Mehmede vgyle bahsetti. Padiah da onu stanbula ard. Yahya Efendinin takdimi ile huzura kabul edildi. Artk s-tanbul gnleri balamt. Dnemin ilim ve eitim kltr asndan sarayla olan yakn iliki, ok nemli bir tecrbedir. O stanbula geldiinde karizma-tik Vezir-i Azam Kprl Mehmed Paa lm, olu Fazl Ahmet Paa greve balamt. Kadzdeliler hareketi Kprl Mehmed Paann mdahalesiyle hzn kesmiti ama bitmemiti. Tefsr Mehmed Efendi, Avc Mehmedin en ihtiaml dneminde 1662-1669 yllar arasnda stanbulda kald. Yukarda

    28 Bk. Mehmet pirli, Debbazde Mehmed Efendi, DA, stanbul 1994, IX, 62-63.29 Hakknda bk. Ahmet zel, Ayntb, Mehmed Mnib, DA, stanbul 1995, IV, 245-46. Bu

    konudaki en tutarsz bilgileri Osman Keskiolu vermitir. Bk. Nzulnden GnmzeKurn- Kerm Bilgileri, s. 241, 242.

  • 224 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    belirttiimiz zere dnemin eyhulislm Minkrzde Yahya Efendi, padia-hn huzurunda ilmi tartma ve bilgi alveriinin yapld dersler balatmt. Her ne kadar padiah vaktinin ounu Edirnede geirse de zaman zaman stanbula geliyordu veya dier devlet erkn gibi ulema da Edirneye gidiyor-du. Dersler de onun huzurunda devam ediyordu. Tefsr Mehmed Efendi de ite bu derslere haftada iki gn katlarak, Kuran ve tefsir bahisleri aldnda ilmini sergiledi. Bylece hem kendini ispat etti hem de dnemin ilim camia-snda tannd. Yahya Efendinin onu stanbula arttrmasndaki amalardan birisi de onun bu derslere katlarak ilmi mzakerelere katk yapmasn sa-lamak olabilir. Kanaatimizce, iaret ettiimiz malum tartma ve kavgalardan uzak kald, ismi bu tr dedikodulara bulamad, dahas Yahya Efendinin din ve ilim anlayna yakn olduu iin onu stanbula armtr. Zira o, toplum kesimleri arasnda olduka byk huzursuzluklar douran din at-malardan sonra itidal arayan iktidar iin ideal bir tercihtir. Bunu, akl bana gelmi bir sultann din anlay ve din yaanty normale dndrme, aradaki uurumlar giderme giriimi olarak yorumluyorum. Sebep ne olursa olsun, bu arya olumlu cevap vermesi, hem Tefsr Mehmed Efendinin ahsna hem topluma hem de ilme bir hizmet olmutur.

    Tefsr Mehmed Efendi stanbulda kald srece tefsirle uramaya devam etti, muhtemelen baz eserlerini de burada yazd. Ancak asl ismini lmsz-letirecek eseri henz yazmamt. te bu srada ilmi faaliyetleri seven, terc-melere destek veren padiah IV. Mehmed ondan Hdr b. Abdurrahman el-Ezd ed-Dmek (v. 773/1371)nin et-Tibyn f Tefsril-Kurn ( (adl tefsirini Trkeye tercme etmesini istedi. Tercmede yararlanmas iin de drt cilt tefsir on tane szlk verdi. Tercmenin bana yazd Dbceden anlaldna gre Mehmed Efendi, bu tefsiri daha nceleri hem okumu hem de okutmutu. Bu yzden tercme iin bu tefsirin seilmesinde kendisi belir-leyici olmu olabilir. Mehmed Efend, Beyzvnin Envrut-tenzl adl tefsirini zaten iyi biliyordu ve belki de ona yazd haiyeyi bu tercmeden nce yaz-mt. Sonu olarak alnan karar zerine tercmeye balam ve iki yl zel mesai ile ve bizzat kendi yazs ile sz konusu tefsiri iki nsha halinde Osmanl Trkesine aktarm, adna da Tercme-i Tefsr-i Tibyn demitir. Dibcedeki ifadesine gre bu eserin tercmesini sultann kendisi istemi ve stanbulda yedi yl gibi uzun bir sre kalm, bu arada grevi tamamlam ve eseri biz-zat kendisi padiaha takdim etmi, bir takmn padiaha dierini de okuyup faydalanmas iin halka vakfetmitir. Baz kaynaklarda tefsiri, lmnden bir

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 225

    yl nce yani 1110/1698 ylnda tamamlad kaydedilir.30 Bunu kabul edecek olursak yanlabiliriz, nk, o vefat ettiinde kendisine bu tercmeyi teklif eden sultan IV. Mehmed de Yahya Efendi de vefat etmiti. 1110 tarihi, terc-menin istinsahlarndan birinin tarihi olabilir. Ayrca Arpann da belirttii gibi bu tarih, mellifin aklamalar ile de elimektedir.31

    Mehmed Efendi, stanbulda kalmas iin yaplan teklifleri kabul etmeyerek Sivasa dnmek istedi. Dnemin en prestijli medreselerinden olan Sivastaki ifiye Medresesine mderris tayin edildikten sonra stanbuldan ayrld. Ha-yatnn geri kalan ksmnda, yani yaklak otuz yl, burada mderris olarak grev yapt, renciler yetitirdi. eyh Mehmed Efendi (v. 1145/1732), onun Sivas mfts grevinde bulunduuna iaret etmi, ancak zaman hakknda bir bilgi vermemitir. Muhtemelen stanbul seyahatinden sonra mderrislik yllarnda bir ara mftlk de yapmtr.

    Hakknda alim, faziletli, cmert, rencilerini koruyan ve gzeten birisi ol-duuna dair vc cmlelerle bahsedilen Mehmed Efendi, hicri 22 Rebiulevvel 1111, miladi 16 Eyll 1699 tarihinde Sivasta vefat etti. Uzunarlnn verdii bilgiye gre naa, Sivasta bugnk zzettin Keykavus Devlet Hastanesinin (eski adyla Numune Hastanesi) yukar tarafnda bulunan Kabak Yazs me-zarlna defnedilmitir. Fakat I. Dnya Sava srasnda Sivas milletvekili Mtevellizde Ziya Beyin ncl ile Ali Aa Camii bahesine nakledil-mitir. Mezar Ali Aa Cami kble tarafnda olup kitabesinde u Arapa ifade yer almaktadr: L lhe llallh Muhammed Raslullh. Hz merkadu hazreti mfessir Muhammed Efend rahmetullhi tel aleyhi rahmeten vsiaten. Trhu veftihi sene 111132 Cami evresinde yaplan dzenlemelerde, Tefsr Muham-med Efendi, .t. 1699 yazl ek levha konulmutur.

    Tefsr Mehmed Efendi, kendi alanlarnda mehur olmu rencilerden ve eserlerden oluan kymetli bir ilmi miras brakmtr. Terceme-i Tefsr-i Tibyn dnda gene tefsirle ilgili Hiyetu Envrit-tenzl lil-Beydv (Hiye al Tefsril-Beydv) adl bir eseri vardr. Zriyt sresinden Ns sresine kadar olup yazmas mevcuttur (Atf Efendi 336, Millet Kt. Ali Emiri 141). Hiye al Czin-Nebe de Beydv tefsirinin ilgili ksm zerinedir. Dier eserleri un-lardr: Hiye al erhi Hiyetil-Hayl lil-Akidin-Nesef); Hiye al Hiyeti

    30 mer Nasuhi Bilmen, Byk Tefsir Tarihi, stanbul 1974, II, 803; Binark, Eren, World Bibliog-raphy of Translation of the Meanings of the Holy Quran, s. 465.

    31 Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 27.32 Rdvn Nfiz, smail Hakk Uzunarl, Svs ehr, Devlet Matbaas, stanbul 1346/1928, s. 137.

  • 226 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    Mir Ebil-Feth (db- Mir) (Hiye al Hiyetil-Fethiye lil-Hanefiye minel-dabil-Adudiyye) ve Hiye al Zadil-mtezevvicn fi erhi Zuhril-mteehhiln; Hiye al Hiyetis-Seyyid al erh Muhtasari bn Hcib; Risle fil-Mantk. Bu eserlerden Tefsr-i Tibyn dndakilerin hepsi yazmadr.33

    D. Bir Osmanl Klasii Tibyn Tefsiri ve Yayn Hikyesi

    Osmanl mfessirlerinin ve tefsir mtercimlerinin, tercme ettikleri eserle-rin aslna sadk kalmay zorunlu grmeyerek, tercmeye uygun grdkleri ek-lemeler, baka kitaplardan alntlar veya gereksiz grdkleri yerleri karmalar gibi tasarruflarda bulunduklar bilinen bir yntemdir.34 Mehmed Efendi de bu gelenee uymu, Hdr b. Abdurrahman el-Ezd ed-Dmek (v. 773/1371)nin et-Tibyn f Tefsril-Kurn adl Arapa tefsiri Osmanl Trkesine aktarmtr. Kendi ifadesi ile et-Tibynn manasn olduu gibi tercmeye ilaveten ba-ta fkhi meseleler olmak zere kendisinin ve dier mfessirlerin yorumlarn da ilave etmitir.35 Bu nedenle ona salt tercme denilemez, nk o, Kd Beyzvnin Envrut-tenzl ve esrrut- tevli bata olmak zere dier tefsirler-den, tarih ve nasihat kitaplarndan yararlanarak ilaveler yapm, kimi yerlerde kendine gre dzenlemelerde bulunmu, ksa geilen kssalar uzun uzad-ya anlatmtr. Bazen de el-Ezdnin kimi grlerinin tersine kendi gr-n belirtmitir. Mesel mtebih yetlerin tevilini bilme konusunda, el-Ezd bunlarn tevilini yalnz Allah bilebilir derken, Ayntb ilimde rsih olanlarn da mtebihin tevilini bilebileceini savunur. Yine Ezdnin tefsirinde yer alan lugav ve nahv tahliller, caz, belgat, edeb sanatlar ve kraat farkllklar gibi konular tercmeye dahil etmemitir. Btn bu sebeplerle, telif-tercme karm bir eser ortaya kmtr.36 Tefsr Mehmed Efendinin ismi gibi ese-ri de Tercmett-Tibyn, Tercmett-Tibyn fi Tefsril-Kurn, Tefsr-i Tibyn, Terceme-i Tefsr-i Tibyn, Tibyn Tefsiri, Tibyn Tefsiri Tercmesi, Tibyn gibi farkl adlarla anlmaktadr.

    Tefsr-i Tibynn bugne gelme sreci ilgin bir hikayedir. Ktphaneler-deki ok sayda yazmadan anlaldna gre o, yazldktan sonra, bir hayli

    33 Hayat ve ilmi faaliyetleri hakknda bk. eyh Mehmed Efend, Vekyiul-Fuzal, II-III, 158, 545; Mehmed Sreyy, Sicill-i Osmn, Matbaa-i mire, stabul ts., IV, 199; Nfiz, Uzunar-l, Svs ehr, s. 136-37; Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 18-25; brahim Yasak, Sivas Yatrlar ve Abdulvehhab Gazi Hazretleri, Sivas 2004, s. 71.

    34 Birk, Osmanlca Tefsir Tercmeleri, s. 64, 68; Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 28.

    35 Mehmed et-Tefsr, Terceme-i Tibyn, Matbaa-i mire, stanbul 1306/1889, I, 3-4.36 Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 28.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 227

    tevecche mazhar olmutur. Nitekim Mehmed Efendi de eserini halka vak-federek bir anlamda bunu amalamtr. Aradan geen uzun zaman sonra matbaada baslarak bu ama daha ileri boyuta tanm, bir anlamda bu tef-sirin ikinci douu gereklemitir. Ancak bu dou biraz sancl olmutur. yle ki tefsir yazldktan yaklak 150, stanbulda ise tam iki asr sonra ba-slabilmitir. Matbaann Osmanl topraklarnda ge yaygnlamas ve dini ki-taplarn basmnda biraz tereddt olmas, bu tefsirin basmn da geciktirmi ve bir buuk asr yazma nshalarndan okunmutur. Zira 1139/1727 tarihli hatt- hmayn ve fetvada matbaada tefsir, hadis, fkh ve kelam ilimlerine ait kitaplarn dndaki kitaplarn baslabilecei izni verilmitir.37 1727de stanbulda kurulan matbaada ilk eser 1729da baslabilmitir. Dini konular-la ilgili bir kitabn baslabilmesi iin ise yaklak seksen yln gemesi gereke-cektir. Nihayet 1218/1803de Risle-i Birgivnin basmyla bir eik atlanm oldu. Tefsr-i Tibyn ise 1820de kurulan ve Msrn ilk matbaas olan Bulak Matbaasnda 1841 (h. 1257) ylnda baslamtr. Bylece o, ilk matbu Trk-e tam tefsir olma zelliini de kazanmtr.38

    Kitabn bu kadar ge baslmas ile ilgili iki soruya cevap arayalm. Birinci sorumuz udur: Tefsr-i Tibyn stanbulda neden ge basld? Sanrz buna verilebilecek en kestirme cevap, tefsir dhil dini kitaplarn matbaada bas-mnn yasaklanmasdr. Fakat bu tefsir, yasak kalktktan uzun zaman son-ra stanbulda 1283/1866da baslmtr. Eer tefsir eserlerinin basm yasak olsayd, Amme Tefsiri (Matbaai mire, stanbul 1264/1847); Tefsr-i Yasin li Hammm (Matbaai mire, stanbul 1270) kitaplar da baslmazd. Kald ki 1803de dini eserlerin basm yasa kaldrlmtr.39 Dier cevap da ihtiya ile ilgili olmaldr. Yani bu tefsirin baslmasna gerek grlmemi olabilir. n-celikle Osmanl medreselerinde retim dili olarak Arapann kullanlmas sebebiyle eitim sisteminde ona ihtiya duyulmamtr. Zira medreselerde

    37 A. Adnan Advar, Osmanl Trklerinde lim, s. 170-71; Jale Baysal, Osmanl Trklerinin Bastk-lar Kitaplar 1729-1875, Hiperlink Yay., stanbul 2010, s. 4, 44, 51, 52.

    38 Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 12, 104, 109. Baysaln verdii listeye baklrsa baslan ilk Trke tefsir Amme Tefsiri olup Matbaai mirede (stanbul) 1264/1847 ylnda baslmtr (Baysal, Osmanl Trklerinin Bastklar Kitaplar, s. 81).

    39 Baysal, Osmanl Trklerinin Bastklar Kitaplar, 51. Baysal kitabnda, Tibyan Tefsirinin basm-na ve hatta onunla ilgili hibir bilgiye yer vermez. ok mehur, yaygn ve bilinen bir tefsir olmasa syleyecek bir ey olmayabilir. Baz ihtimaller akla gelmekle birlikte, buna bir anlam verebilmi deiliz. Muhtemelen kendisinin nszde belirttii gibi o, gremedii kitaplar arasndadr. Daha vahim olan ise, kitab gzden geirerek Baysaln grmediklerini ekleyen aratrmaclarn da bu esere yer vermemeleridir.

  • 228 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    Kad Beydvnin Envrut-tenzl ve esrrut- tevli, Zemahernin el-Kef an Hakikit-tenzl ve et-Tefsirul-Celleyn her zaman okutulan eserler olmutur.40 Bu eserlerin hakimiyeti, sadece Tefsr-i Tibyna kar deil btn Osmanlca tefsirlere kardr. Bu bir art niyet ve boykot deil, bilim dili tercihidir. Fakat burada u soruyu sormadan da edemiyoruz: Kad Beydv ve Zemaher bu kadar egemen olduu halde onlar da kaynak olarak kullanan ve onlar kadar baarl bir tefsir ortaya koyan Ebussudun tefsiri neden itibar grmedi, tefsiri mi orijinal bulunmad, baka nedenler mi vard? Sanrz Beydv ve Zemaher tercihi, muhafazakarln, bilim alemi ve onun uzants olarak toplum kat-manlarnda karmaaya ve fitneye yol amamasn istemesinin sonucudur.

    Tefsir-i Tibynn ge baslmasnn nedenlerine dair baka bir ihtimal ise tefsirin baslmaya deer grlmemesi olabilir. Zira bu eser, dier tefsirler ya-nnda, tefsir ilmi bakmndan ok clz kalmaktadr.

    Medreselerin dilinin Arapa oluunun da Kurann tercme faaliyetini ya-valatt ve Trke tefsirlerin basmn geciktirdii sylenebilir. Tanzimatla birlikte ortaya kan yenilenme, milliyetilik gibi cereyanlardan sonra Kurann Trkeye tercmesi almalar ilgi grmeye balamtr. eyhlislm Ms Kzm Efendi, Ahmed Cevdet Paa, Bereketzde smil Hakk gibi birok alim Kurann Trkeye evrilmesinin zaruri olduunu belirtmi, bazlar da bizzat bu ie teebbs etmitir. Srr Paa (v. 1313/1895)nn Srr- Furkn adl iki ciltlik bir tercme ve tefsiri, eyhlislm Ms Kzm Efendi (v. 1920)nin bir ciltten ibaret Safvetl-beyn adnda tamamlanmam bir tercme ve tefsi-ri byledir.41 te yandan baz alimler bu harekete kar km, eyhlislm Mustafa Sabri (v. 1954) Meselet Tercemetil-Kurn adyla Arapa bir risle yazmtr (Kahire 1351).

    Bu eserin ge baslmas politik bir tavrla da alakaldr. Bununla ilgili so-rumuz udur: Bu tefsir neden ilk defa 1259/1843 ylnda Msrda basld? Halbuki onu zellikle padiah yazdrm, dolaysyla bir anlamda resmi hvi-yet de kazanmt. Kanaatimizce bunun sebebi, hemen her alanda olduu gibi bilim, kltr ve eitimde bir dizi reformlar balatan ve ayn zamanda stanbul idaresine muhalif olan Kavalal Mehmed Ali Paa (v. 1265/1849)nn genel politikasnn bir yansmasdr. Onun bu hareketini, merkez ynetime kar bir

    40 Mefail Hzl, Osmanl Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler, Uluda niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, c. 17, sy. 1, Bursa 2008, s. 35.

    41 Dier tercme ve mealler iin bk. Muhammed Hamdullah, Kurn- Kerm Tarihi (ev. M. Sait Mutlu), stanbul 2000, s. 195-200.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 229

    atak olarak deerlendirebiliriz. Nitekim Kavalalnn 1820 ylnda Bulak Mat-baasn stanbuldaki Osmanl devlet matbaas Matbaa-i mireye rekabet ama-cyla kurduu da sylenmektedir.42 stanbul ise tefsir basmamakta direnecek ve bu tefsirin basm iin eyrek yz yl daha bekleyecek, bu arada bu tefsirin Bulak matbaasnda iki basks daha yaplacaktr. imdilik kesin belge elimizde olmamakla birlikte, gelimelerden bu tefsirin stanbul-Kahire arasndaki siyasi kavgaya alet edildii anlalmaktadr.

    Tefsr-i Tibyn ilk baskdan 1905 ylna kadar Osmanl mparatorluu dne-minde on defa, Trkiye Cumhuriyeti dneminde (1956-1986 arasnda) latin harfleriyle be defa, ayrca iki defa da sadece meal ksm baslmtr. Osman-l dnemindeki basklarnn son , Tefsrul-Mevkib Tercmetl-Mevhib ile birlikte baslmtr. Bir ounu bizzat grmek suretiyle Tibyn Tefsirinin tespit ettiimiz basm bilgilerini u ekilde sralayabiliriz (Kataloglarda mellif ve yazar isimleri farkl yazlabilmektedir, hatta ayn yer ve tarihli basklarn ciltlerinde de bu durma rastlanmaktadr. Basm tarihlerindeki farkllklar, bazen basmn uzun zaman almas, bazen ciltlerin farkl matbaalarda baslmasndan kaynaklanr).43

    1. Ayntb Mehmed Efendi veya Muhammed b. Hamza el-Ayntb el-

    Hanef et-Tefsr, Terceme-i Tefsr-i Tibyn, 1256-9/1840-43, Kahire, Darut-

    Tibaatil-mire (Bulak Matbaas), iki cilt iinde 1-4 c. (1-2 c. 471, 378 s.,

    3-4 c. 496+399 s.) (Bu basknn baz kaytlarda mellif ismi Muhammed

    b. Hamza ed-Debba eklindedir. Bu tarihteki basklarn matbaa ad da

    farkldr. Zira Bulak Matbaas iin u isimler de kullanlmtr: Drttba,

    Matbaat Shibis-Sade, Drt-Tbatil-Mamre, Drt-Tbatil-mire,

    Matbaa-i mire, Matbaatl-Kebr, Drt-Tbatil-Hdvne, Drt-

    Tbatil-Bhire, Matbaat Msril-Mahrse, Matbaa-i Seniyye-i Mecbre).

    2. Muhammed b. Hamza el-Ayintab el- Hanef et-Tefsr, Terceme-i Tefsr-i

    Tibyn, Bulak Matbaas, Msr 1266/1849, 1-4 c.

    3. Muhammed/Mehmed b. Hamza el-Ayntb el- Hanef Tefsr, Tefsr-i

    Tibyn, Bulak Matbaas, Msr 1279/1863, 1-2 c. (496, 399 s.).

    4. Muhammed b. Hamza el-Ayntb el-Hanefi Tefsr, Terceme-i Tibyn,

    Matbaa-i Sultaniye (Matbaa-i mire), stanbul 1283/1866, 1-4 c. (487,

    435, 390, 379 s.).

    42 Turgut Kut, Bulak (Matbaas), DA, stanbul 1992, VI, 387-89.43 Hatal ve farkl kaytlarn bir ksmna Birk (Osmanlca Tefsir Tercmeleri, s. 60) ve Arpa

    (Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 32-33) iaret etmitir.

  • 230 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    Bundan sonraki basklarda Dibce-i Tercme-i Tibyn balkl buuk

    sayfalk giri yoktur.

    5. Muhammed b. Hamza el-Ayntb el-Hanefi Tefsr, Terceme-i Tefsr-i

    Tibyn, Dart-Tbaatil-mire (Matbaa-i Sultaniye), stanbul 1290/1872,

    1-4 c. (522, 466, 418, 405 s.).

    6. Mehmed Tefsr veya et- Tefsr Muhammed veya Debbazde Meh-

    med Tefsr, Terceme-i Tefsr-i Tibyn veya Terceme-i Tibyn veya Tefsr-i

    Tibyn, Matbaa-i zzet (Matbaatu el-Hac zzet ve Ali Efendi), Kostanti-

    niyye 1296/1879, 1-4 c. (2 ciltte) (Not: Dokuz Eyll lahiyat Fakltesi

    Ktphanesindeki Ebu Cafer Muhammed bnl-Hasen Tusi, 460/1067,

    Terceme-i Tbyan, terc. Muhammed et-Tefsiri, Matbaat zzet, Kostantniy-

    ye 1296, 2 ciltte 1-4 c. eklindeki kaytta yazar ismi yanl yazlmtr. Ebu

    Cafer Tusi (v. 460/1067) mfessir olup et-Tibyn f Tefsril-Kurn adl bir

    tefsir vardr, fakat o baka bir eserdir).

    7. Mehmed et-Tefsr veya Muhammed bin Hamza Debbazade Anteb

    veya Debbazde Mehmed Tefsr, Tercme-i Tefsr-i Tbyn veya Tercemetit-

    Tibyn, Matbaatn-Nefisetil-Osmnye, Drul-Hilafet/stanbul 1306-

    8/1889-91, 1-4 c. (1-2. cilt 486, 435 s.; 3-4 cilt 390, 379 s.).

    8. Mehmed Ayntb veya Muhammed b. Hamza el-Ayntb el-Hanefi Tefsi-

    ri veya Muhammed b. Hamza Debb, Tefsr-i Tbyn veya Tercme-i Tibyn,

    nr. Mehmed Tahir - Hasan Hilmi, Ahter Matbaas, stanbul/ Dersaadet,

    1317-24/1899-1902, 1-2 c. (335, 344 s.), 3. cilt, Alem Matbaas Ahmet

    hsan ve rekas, 304 s., 4. cilt, Arif Efendi mat. 317 s. (Tefsr-i Mevkb

    ile birlikte) ( ayr matbaada) (Baz kaytlarda Mehmed Tahir mellif gibi

    gzkyor).

    9. Mehmed Efendi Ayntb, Tefsr-i Tbyn ve Tefsr-i Mevkb, irket-i

    Sahafiye-i Osmaniye Matbaas, Yusuf Ziyaeddin ve Ahmed Naili ve reks,

    stanbul/ Dersaadet 1320-21/1902-03, cilt 1-2 (427, 390 s.); cilt 3-4 (398,

    344 s.) (Tefsr-i Mevkb ile birlikte).

    10. Tefsr-i Tbyn ve Tefsr-i Mevkb, Mtercim: Mehmed Efendi, nr. Mehmed

    Mehdi, rif Efendi Matbaas, Dersadet/stanbul 1323-24/1905-1908, cilt 1-2

    (368, 356 s.); cilt 3-4 (304, 328 s.) (Tefsr-i Mevkb ile birlikte) (Baz kataloglar-

    da mtercim olarak Mehmed Mnib Debbagzade Ayntb, 1238/1823 isim

    ve tarihi verilmektedir ki bu ahsn baka birisi olduuna iaret etmitik).

    11. Ayntb Mehmed Efendi,Kurn- Kerm Meli ve Tefsiri -Tibyn Tefsiri,

    Latin harflerine ev. Sleyman Fahir, Btn Kitabevi, stanbul 1956-57, 1-4

    c. (S. Fahir bir takm ksaltma ve ilavelerle tasarrufta bulunmutur).

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 231

    12. Ayntb Mehmed Efendi,Kurn- Kerm Meli ve Tefsiri -Tibyn Tefsi-

    ri, Latin harflerine ev. Sleyman Fahir, Btn Kitabevi, 2. bask, stanbul

    1963-64, 1-4 c. (S. Fahir bir takm ksaltma ve ilavelerle tasarrufta bulun-

    mutur). (Baz kataloglarda mellif Mehmed Mnib Debbazde Ayntb,

    1238/1823 olarak gsterilmitir)

    13. Mehmed Efendi Ayntb, Kuran- Kerim Meali ve Tefsiri: Tibyn Tef-

    siri, Latin harflerine ev. Sleyman Fahir; yeniden hazrlayan: Ahmed

    Davudolu, Salam Kitabevi, Doyuran Matbaas, stanbul 1980, 1-4 cilt.

    (A.Davudolu da baz tasarruflarda bulunmutur)

    14. Ayntb Mehmed Efendi, Tibyn Tefsiri, sadeletiren: Sleyman Fahir,

    dzenleyen: A. Davudolu, Saadet Yay., stanbul 1981 ve 1986, 4. c. (A.

    Davudolu da baz tasarruflarda bulunmutur)

    15. Kuran- Kerim ve Aklamal Yce Meali (l Meal), Ayntb Mehmed

    Efendi, Ayhan Yaln, smail Kurt, Huzur Yayn Datm, stanbul 1992, 2.

    bask 2005.

    E. Tefsr-i Tibynn Osmanl Toplumundaki Fonksiyonel Nitelikleri

    Aratrmamz sonunda Tefsr-i Tibynn fonksiyonel nitelikleri hakknda edindiimiz ilk kanaat44, tefsir ilminin mahiyeti ve yaps ile alakaldr. Bize gre bu tefsir, kendisinden nce ciddi bir tefsir gelenei oluturmaya aday olan ihabeddin-i Sivs, bn-i Kemal ve Ebussud Efendinin at yolda makas deiimine neden olmutur. Osmanl ilim evresinde gl bir tefsir nosyonu ve muazzam tefsir literatr vardr, ancak bu birikim, rnein bir Endls evresi gibi, nev-i ahsna mnhasr bir gelenee dnememitir. Bunun saysz nedeni vardr. lk masum ve ikna edici kant, bizce, toplu-mun eitim ve kltr dzeyinin dk olmasdr. Osmanl ulemasnn yazd eserler halkn anlayaca dilde ve seviyede yazlmadndan halk kesimlerin-de pek rabet grmediini, buna karn Tibyn Tefsiri ve onun gibilerin n plana kt sylenebilir. te makas deiimi dediimiz hadise bu anlamda gereklemitir. Bu adan bakldnda Tefsr-i Tibyn, medresenin akademik arlna kar dili Trkeletirilerek, anlatm biimi basitletirilerek ve ierii ekici hale getirilerek halka sunulmu bir tefsirdir. Basit kelimesi aalama ya da hafife almak iin deil, halkn anlayaca seviye anlamnda kullanlm-tr. Bu durumun olumlu ve olumsuz ynleri vardr. Halk Kuranla bulu-

    44 Burada sz konusu edeceimiz sonulardan bazlarna Birk da iaret etmitir. Bk. Osman-lca Tefsir Tercmeleri, s. 66-67.

  • 232 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    turduu, bu sayede halk, Kuran ve dinini kendi dilinde rendii, okuma kltrn yaygnlatrd, bilgileri kitab hale dntrd iin bir avan-tajdr ve olumlu bir almdr. te yandan ciddi ve derinlikli tefsirlere ihtiya duyulmadna dair bir yargnn olutuunu ve bylesi tefsirlerin gn yzne kmasn dolayl olarak engellemi olabileceini varsayarsak, dezavantaj ol-duunu ve olumsuz bir fonksiyon icra ettiini grrz. Bu varsaymn elbette bilimsel aratrmalar ile desteklenmeye ihtiyac vardr. Ayrca halkn yaygn din bilgisine ayak uydurarak ieriini illetli bilgilerle doldurmas, olumsuz icraatn en dikkat eken yandr.

    Bir dier kanaat, tefsir tarihinin yeni zamanlarnda egemen fikirlerden bi-risi olan, kendi dilinde Kuran anlama gayesine getirilen gl destektir. Bu eserin Trk dilinde yazlmasn isteyen ya da tevik edenlerin bunu milliyeti duygularla deil de sz konusu gayeye hizmeti amaladklarn dnyo-rum. Zira dnemin siyasi idaresi, dil dhil birok alanda yenilie ve Trke-nin yaygnlatrlmasna girimitir. Trke bir meal ve tefsir de bu giriimin bir paras saylmaldr. Bu ama dorultusunda az da olsa Trke tefsirlerin yazlmaya devam ettiini gryoruz. Bu gelime, belki Arapa tefsir yazma geleneine ldrc darbe vurmamtr, ama ulema zerinde psiko-sosyal bir bask yapm olabilir. Bylece, yukardaki sonu ile bunu bir araya alnca, bu ve Tefsrul-Mevkib Tercmetl-Mevhibin, bir tefsir gelenei yaratamasa da Anadoluya zg bir Kuran-tefsir kltr izgisi oluturduu sylenebilir.

    Bu tefsir hakkndaki nc ana fikrimiz, onun halka ynelik vasf ile ilgi-lidir. aret ettiimiz ana fikirler erevesinde onun iki yn n plana kyor. Birisi yukarda bahsettiimiz dili, yani Trke oluudur. kincisi muhtevasdr ki zerinde daha fazla durulmas gerekir. Tefsir-i Tibynn muhtevas dnemin dini dnce ve zihniyeti ile dorudan alakal olmaldr. Osmanlda nasihat-vaaz, bazen hurafe ve efsane varyantl, ksmen yzeysel bilgiye dayal dini zihniyetin bu tefsirde tebarz ettiini ya da bu tefsir araclyla toplumda byle bir zihniyetin srdrldn syleyebiliriz. Bu haliyle onun, Muham-mediye, Envrul-kn, Kara Davud, Ahmediye gibi Osmanl halknn dini bilgi kaynaklar arasnda yer aldn rahatlkla syleyebiliriz.45 Bylece bizzat siyasi otorite tarafndan yazdrlan ve desteklenen tefsir, halkn din anlayn hangi anlamda etkilemek iin telif edildiini ya da ettirildiini tespit etme frsat sun-

    45 Her ne kadar Tefsir-i Tibyn bilgi kaynaklar arasnda saylmam olsa da bahsettiimiz din anlay u almada ortaya konulmutur: Hatice Kelpetin Arpagu, Osmanl Halknn Gele-neksel slm Anlay Ve Kaynaklar, stanbul 2001, s. 115 vd.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 233

    maktadr. O, Trke olmasnn yannda sade, ksa ve zl, halkn duygularna hitap eden rivayet, hikaye ve temsil cinsinden anlatmlarn oka yer ald bir tefsirdir. Ayrca mellif, Osmanl toplumunun ana karakteri olan Hanef mezhebine ve Nakibend tarikatna baldr. Bu zellikleri ile halkn yzeysel bilgisine hitap ederken ayn zamanda toplumdaki din anlay hakknda da baz ipular vermektedir. Medresedeki tefsir tedrisi iin hem dil hem muhteva hem de ilmi nitelikler asndan yeterli olmayan byle bir tefsirin, devlet tara-fndan halkn Kuran bilgisi ve muhtevasn renmesi amacyla desteklendii anlalmaktadr. Halk Mslmanl, tekke (tarikat) ve camiden besleniyordu ve ayn zamanda toplum gl bir ekilde tasavvufla i ieydi. Bir yandan medresede ilm faaliyet devam ederken dier yandan da halkn din ve ahlak adan eitilmesi, bilgilendirilmesi ve bilinlendirilmesini stlenen cami, tekke, zaviye, Ahilik gibi sosyal birliklerin mekanlarnda, kraathane ve ky odalarnda bolca okunan bir eser olarak belli bir fonksiyon grmtr. Onla-rn toplumun din, ahlak anlay ve yaps ile uyutuu sylenebilir. Trke olmalar, dnemin dilini kullanmalar ve kolay anlalr bir slupta olular onlara rabeti artrmtr. zellikle matbaada basmndan sonra dnemin din algsna uygun olarak halkn Kuran kltrnn olumasnda, halkn dindarl-nda ve Trkenin dini literatrde kullanmnn yaygnlatrlmasnda byk rol oynamtr.46 Sonu olarak defalarca baslmalar, onlarn halk ile btn-letii, bugnlerde pek fazla kullanlan halk mslmanl ile tam bir uyum iinde olduu ve XX. yzyln balarna kadar bu yapnn pek deimediini gstermektedir. Tam bu noktada, XVI. yzyln son eyreine kadar yaanan dini tartma ve atmalara ve dnemin idaresinin toplumda dini itidal ve orta yol arayna bir daha dikkat ekmek istiyorum.

    Tefsirin dil ve muhtevasnn halk arasndaki etkisinin olumlu yanlarn vur-gularken sahih din bilginin yan sra, verdii yanl zihniyet ve yapt tahri-bata da dikkat ekmek kanlmazdr. Zira aada rneklendireceimiz zere, bu tefsirin muhtevasna derc edilmi, Kurann genel muhteva ve mefhumu ile badamayan bir ok veri vardr. Okuyucunun dikkatini ekmek, daha fazla rabet grmesini salamak bakmndan gayet yerinde kullanlm gibi gzkse de yaratm olduu zihniyetin, Kuran tefsiri nosyonu ile telifi mmkn deildir. Zaten tefsir tarihi boyunca, tefsirlerin en ok eletirilen yn de buras olmutur. Buna ramen, mellifler bylesi malzemeyi kullanmaktan vazgememitir.

    46 Tefsirin Osmanl toplumundaki yeri ve deeri hakknda geni bir deerlendirme iin bk. Arpa, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri, s. 96-110.

  • 234 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    Bu tefsir gndeme geldiinde tartlmas gereken bir konu da Kurann Arapa dnda bir dile evrilemeyecei, yani onun baka dillerde anlalama-yaca, gibi tutucu anlaytr. Buna sadece iaret etmekle yetiniyoruz.

    Buraya kadar ileri srdmz yarg, tespit ve varsaymlarmz ortaya ko-yabilmek iin mezkr eserden dorudan alntlar yapacaz. Meal ksmnn tercme teknii asndan ciddi tahlile ihtiyac vardr. Fakat biz bunu yap-mayacaz. yet meallerinde genellikle anlalr ve dz bir anlam hkimdir. Hatta bazen, kimi meallerdeki mulklk bu eserde yoktur. el-Maide sresi 35. yetin meali buna rnektir:

    Ya mminler ,Allah taaladan korkun ve fiil ve taat ve terk-i measiden onun

    sevabna ve zlfasna tevessl olunur eyi taleb edin) ...I .390,Not: Alntlar

    Tibyan Tefsirinin irketi Sahafiye-i Osmaniye, stanbul 1320 basksndan

    alnmtr)

    Bazen de adeta fkhi bir kaide yazar gibi anlalmas zor tercmeye rastla-rz. Maide ssresi 38. yetin meali byledir:

    Recl ve imrae ki ayrin malni mahalli muhrezeden hafiyyeten ahz ede,

    eger ol mehz nisab denl var ise ol hiz gerekse recl veya merredir yed-i

    ymnasn rsunden kat edin. (I, 390)

    Bir de bugn bilimsel izahlarn yapld Rad sresi 41. yeti nasl anlad-na bakalm:

    Muhammedden yet isteyip onu tekzip edenler grmezler mi ki arz- kefereyi biz mslimine ahz ederiz ,nevahisinden

    mslimine ziyade etmemizle keferenin diyarndan eksiltiriz) .II(322 ,

    Tefsir ksmna gelince genel kabul grm aklamalar dnda, yukarda zet-lemeye altmz halk dindarl ve din anlayna uygun aklamalar, rivayetler ve hikaye tarznda anlatmlara ok rastlyoruz. Bunlarn bir ksm hurafe bilgiler, zayf ve hatta uydurma rivayetlere dayanmaktadr. Baz rnekler yledir:

    -Bakara sresi 253. yetteki ksmna getirdii yorumda, nceki peygamberlere verilen her mucizenin (ayet) benzerinin Hz. Muhammede verildiini ve onun dier peygamberlere u mucizelerle stn klndn yazar:

    aretle ayn yarlmas, vefatnda aa ktn inlemesi, ta ve aacn ona

    selam vermesi, hayvanlarn onun risaletine ehadeti, parmaklar arasndan su

    kaynamas vb. nice mucizeler. Onun en byk mucizesi Kuran idi. (I, 170).

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 235

    -Bakara sresi 255. yetteki krs kelimesini aklarken yle der:

    Hasan dedi ki, krsi, arn kendisidir. Ebu Hureyre der ki, Krsi arn nne

    konulmutur. Genilii semalarn ve yerin genilii kadardr. Rivayetlerde

    anlatlr ki, semavat ve arz krsinin yannda bir halka gibidir. Krsi de arn

    yannda sahradaki bir halka gibidir... Mukatil ve Ali derler: Krsinin her

    ayann uzunluu yedi sema ve yedi arz uzunluundadr, arn nndedir.

    Krsiyi drt melek gtrr, drt yzldrler, ayaklar yedinci arzn altnda

    be yz yllk uzaklktadr. Drt melekin biri ebul-beer Ademin suretindedir,

    bir yldan bir yla insanlar iin Allahtan rzk ve yamur ister. Meleklerden biri

    seyyidul-enm kz suretindedir, bir yldan bir yla hayvanlar iin rzk ister,

    buzaya ibadet edildiinden beri yznde keder vardr. Biri de seyyidus-

    siba aslan suretindedir, bir yldan bir yla dein yrtc hayvanlar iin Allahtan

    rzk ister. Drdnc melek seyyidut-tayr akbaba suretindedir, bir yldan bir

    yla dein kular iin Allahtan rzk ister. Baz rivayetlerde bildirildiine gre

    hamele-i ar ile krsi arasnda yetmi karanlk perde, nurdan yetmi perde

    vardr. Her perdenin kalnl yz yllk mesafe kadardr, eer bu perdeler

    olmasa hamele-i arn nurundan hamele-i krsi yanar.

    Bu bilgilerden sonra krsden kastn Allahn ilmi olduuna dair bn Abbastan bir rivayet geldiine, yine krsiden maksadn mlk ve saltanat ol-duuna iaret eder (I, 172). Bu anlatmda dikkat eken yn, somut tanmla-malara ne kadar itibar edildii, soyut anlamlarn ise sona braklddr. Ayrca rivayetlerin shhati ve Kuran anlatmla ne kadar uyutuu da son derece p-helidir. Bu somut anlatmlarn bir benzerini kyamet gn kurulacak olan vezn (terazi, l) iin de gryoruz (II, 58).

    -Besmelenin tefsirinde malum dil ve fkha dair aklamalardan sonra, fazi-letine dair yer verdii aklamalar ve rivayetlerin (I, 5-8) ou, insan duygula-rn heyecana tevik eder, ama dinin asllar bakmndan pek sakncal fikirler vardr. Yer yer hurufilie de kayan ve ariflerden birisinden naklettii uzun aklamann bir ksm yledir: ...Besmelenin ikinci faidesi udur: Allah gece ve gndz 24 saat kld. Be saatinde be vakit namaz farz kld. imdi bes-melenin on dokuz harfi, bu namaz saatleri dndaki on dokuz saatte ilenen gnahlara kefaret olur. Naklettii bir hadis yledir: Peygamberimiz der ki,

    Bir kimse besmele yazl bir kad Hak tealann ismine tazim iin yerden kal-

    drsa Hak taala onu sadklardan yazar, babasnn azabn hafifletir, hatta babas

    mrik olsa bile. (I, 6) Ve son bir hikaye de u meyandadr: Firavn uluhiyet

    iddiasndan nce bir kasr yaptrp kaplarndan birinin stne Allahn ismini

  • 236 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    yazdrd. Hz. Musa onu tevhide davet edip de o da reddedince, Allahtan onun

    helakn istedi. Allah da Musaya, Sen onun kfrne bakp helakn istiyorsun,

    ben ise onun kapsnn stnde yazlan ismime bakp ona mhlet veriyorum

    dedi. (I, 7). Daha bunun gibi ka tane rivayet, hepsini anmaya gerek yok.

    - yetinin tefsiri iin naklettii hadise gre, Allah, Ademi yarattktan sonra srtn mesh etmi ve zrriyet kararak,

    te bunlar Cennet iin yarattm, onlar Cennet ameli ilerler. dedi. kinci

    defa srtn mesh etti ve zrriyet kardktan sonra dedi ki, Bunlar ate iin

    yarattm onlar da ate amelini ilerler.... (II, 114-15). Hadis devam ediyor,

    mesh ederek zrriyetin karlmasna dair baka rivayetler de var. Asl dikkat

    ekmek istediim, yette anlatlan metafiziksel bir olayn somuta nasl indir-

    gendii, ayrca cennetlik ve cehennemlikler, kader, amellerin yaratlmas vs.

    byk tartmalarn msebbibi olan hkmn kestirilip atlddr.

    -Tefsr Mehmed Efendiye gre, Arf sresi 189-90. yetlerde bahsedilen

    hamile kii Havvadr ve blis onu ve Ademi ocuun bir beer deil de bir

    hayvan veya bir kpek olabileceini, dolaysyla Havvaya verecei korkun

    zarar anlatarak kandrm ve irk komalarn salamtr (II,125-26).

    Yukarda rnekleri verilen aklama, rivayet ve hikayelerin benzerlerini

    rabbil-alemn ifadesini aklarken (I,9-13); Cennette yasak meyveyi Adem ve

    Havvann nasl yediini anlatrken (I,38-39); Hz. Musa ve Yahudilerin lde

    krk yl kallar (5 Maide 26) srasndaki olaylarn tasvir ederken (II,383-85);

    Habil-Kabil kssasn (5 Maide 27-31) ilgin rivayet ve hikayelerle dramatik hi-

    kayeye dntrrken (II,385-89) ve daha bir ok yerde grmek mmkndr.

    Mehmed Efendi, tefsirindeki bu rivayet ve hikayelerin byk ounluu-

    nun kaynan vermemitir. Sadece, Peygamberimiz demitir ki...; rivayet olu-

    nur ki..; hikaye edilir ki..; ...den rivayet edilir ki...; ... demitir ki... gibi yuvar-

    lak ifadelerle geitirir. Bazen de Hasan (Basri), Mukatil, Raz, Beydv, Baav

    gibi isimleri zikreder. Kitap olarak da en ok mam arani (v. 973/1565)nin

    Levkihl-Envr47, Ebul-Leys Semerkand (v. 373/983)nin Bustnul-rifn,

    mam Gazalnin hyu Ulmiddin, bnul-Arabnin Meftihul-Gaybn isimleri

    geer. Bunlarn bir ksmn tefsirin asl mellifi olan Hdr b. Abdurrahman

    47 Eb Abdurrahman Abdlvehhab b. Ahmed b. Ali el-Msr e-arn, Levkihl-Envr f Tabaktil-Ahyr (Tabaktil-Kbr), (thk. Abdurrahman Hasan Mahmd), Mektebetl-db, Kahire 2001.

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 237

    el-Ezdnin kullanmad kesindir. Mesela Levkihul-Envrn mellifi arani,

    Ezd (v. 773/1371)den sonra vefat etmitir.

    Verdiimiz rneklerden hareketle, Tefsi-i Tibynn en zayf ve bir tefsire

    yakmayan tarafnn bu tr yerler olduu hkmne varyoruz. Ayrntlara gir-

    meden rnekleri takdim etmekle yetinelim. Bu yzden o, aslsz ve faydasz

    bilgilerle dolu olduu ynnde hakl eletiriler almtr.48 Sz konusu kusuru

    gidermek iin, daha dorusu rt bas etmek iin, bu tefsirin Trke sadele-

    tirmeleri hurafe ve uydurma bilgilerden arndrlmtr. Bilmen49, Sleyman

    Ate gibi bazlar da Ayntbyi listeye bile almazlar. Onlar ya onu mfessir

    saymyorlar, ya eserini tefsir kabul etmiyorlar.

    Sonu olarak bu tefsirin, tefsir metodolojisi asndan zayf ve tefsir tari-

    hi srecinde krlmaya sebep olan iki zelliini tekrar hatrlatalm. Birincisi

    makas deiimi, ikincisi ise aslsz rivayetlerle tefsiri yer yer mevize kitabna

    dntrmesidir. Bu yapsyla Tefsr-i Tibyn, yzyllarca temizlenmeye al-

    lan bir ksm aslsz, bidat ve hurafe bilgileri yeniden tefsire mal etmekle

    geriye dnn en bariz rneidir. Tefsircilik asndan bu tr aklamalar ve

    bilgiler, tefsir ilmi saylmaz, vaaz dilini kullanarak kendi zamannn insanna

    bir eyler takdim etme gayreti kapsamnda deerlendirilebilir. Bunu yaparken

    tefsir ilminin, kelamn, hadisin usuln aan, hatta gz ard edilen noktalar

    vardr. Her ne kadar sosyolojik adan yararl bir metot olarak gzkse de dini,

    sahih bilgiye ve sahih kaynaklara dayandrma hassasiyeti olan slm, bu tr

    hafifliklerden uzak tutmak gerekir. Dolaysyla tenkiti nazardan bakldnda

    eletiriye ak ok ynnn olduu grlr ki bu mutlaka yaplmaldr.

    Sonu

    Osmanl ulemas, slm ilim ve kltr tarihine iki teknik eklemitir. Birin-cisi var olan eserlere haiye, talik ve erh yazmak; ikincisi de tercme ettii

    48 Hasan Basri antay, Kuran- Hakim ve Meali Kerim, stanbul 1984, I, 6. Ayrca bk. Sleyman Tevfik (takdim), Tercme-i erife TrkeKurn- Kerm, (haz. Heyet), Matbaa-i Ahmed Kamil, stanbul 1344/1926.

    49 Bilmen, hacimli eserinde bu tefsire, asl mellifine ve Tefsiri Mehmet Efendinin biyografisine yer vermemitir. Sadece en sonda tefsirler ve mfessirler cedvelinde u bilgi vardr: Hdr b. Abdurrahman el-Ezdi, lm 773, Tibyn f Tefsril-Kurn. Ayntb Mehmed Efendi, Tibyn. Ayntb iin dt dipnotta da, 1110 tarihinde Trke olarak yazlmtr. Mat-budur. bilgisini vermitir (Byk Tefsir Tarihi, stanbul 1974, II,803). Bilmenin, bilinen bir mellifin, lm tarihini dahi yazmayacak kadar bilgiyi kskand ve bu byk esere bir kusur ekledii grlyor.

  • 238 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    eserlere kendi yorumlarn, aklamalarn eklemek, asl mellifin baz gr-lerinde tasarruf yapmaktr ki buna, tercme-telif teknii diyoruz. Her iki teknik de Osmanl ulemas ve ilminin orijinal yann temsil eder. Osmanl dneminde tefsirde, telif var ise de haiyecilik egemendir. Haiyecilii farkl bir telif eidi kabul edecek olursak, bu manada Osmanl limleri olduka velddrler. Zira bata Zemahernin el-Kef, Beyzvnin Envrut-Tenzl ve Fahreddin er-Rznin Meftihul-Gayb adl tefsirleri olmak zere nceki tef-sirlere saysz haiye ve talik yazlmtr. kinci teknie gelince, tespitlerimize gre onu tefsire ilk uygulayan, Ebul-Leys Semerkandnin tefsirini tercme eden Musa znik olmutur. Ondan iki asr sonra ise Tefsr Mehmed Efendi tarafndan tekrar edilmitir. u halde bu dnemde tefsir merkezli bilgi ve ilim, bir yandan erh, haiye ve talik ile bir yandan da tercme-telif ile devam etmi, oalm ve yaylmtr. Elbette zgn telif eserleri unutmu deiliz. Mevcudu koruma ve srdrme azmi vardr, erh ve haiyeciliin mant da buradan km olmaldr.

    Tefsr-i Tibyn, Osmanl devletinin siyasi, askeri ve entelektel adan zir-veye ulat ve artk duraklama dnemine girdii bir zamanda, baz yenilik ve atlmlar gerekletirmeye alan Avc Mehmedin dneminde yazlmtr. Muhtevas ve metodu ile orijinal bir tefsir deildir, tefsir bilimine de ciddi bir katks yoktur, ama Trke yazlm olmas, hedeflenen ama, basm ve sebep olduu dier gelimeler ile dikkate alnmas gereken bir eserdir. Her eye ra-men Mehmed Efendinin bu tefsiri, Osmanl dnemi tefsir kltr haritasnn nemli bir aamasn oluturur. O, imparatorluun siyasi, kltrel ve dini ha-yatnda dnm noktalarndan birisinde ortaya km, gerek yazma ve gerek basma olarak yakn zamanlara kadar yazdrlma amacna uygun olarak byk bir fonksiyon grmtr. Bu yzden bir btn olarak baktmzda Osman-l tefsirinin, slm tefsir tarihinde byk bir atlm ve zihniyet deiikliini getiremediini, fakat okur-yazar halk kesimlerine bir eyler sunma gayretine girdiini, Tefsr-i Tibynn da bunun bir paras olduunu syleyebiliriz.

    Tefsr-i Tibyn, Osmanl dneminde en fazla baslan tefsir zelliine de sa-hiptir. Bu da onun fazlasyla rabet grd anlamna gelir. Bu rabetin daha ok halk kesimleri arasnda olduunu belirtmemiz gerekir. Sonu olarak bu eserin yaygn eitimin temel aralarndan biri haline geldii, halkn din anla-y ile btnletii, bugnlerde pek fazla kullanlan halk mslmanl ile tam bir uyum iinde olduu sylenebilir. Onun nemi ve deeri, bu balamda ele alnmaldr. Bu noktada tefsirin grevinin, sadece akademik bir ura ol-

  • SMAL ALIKAN TEFSR MEHMED EFENDNN TEFSR- TBYN ADLI ESER... | 239

    mad, ayn zamanda toplumun farkl kesimlerinin beklentilerini karlamay da hedeflemesi gerektiini belirtelim. Btn bunlarn yannda usl ve ierik asndan eletiriyi fazlasyla hak ettiine bir kez daha iaret etmek istiyoruz.

    KAYNAKLAR

    Abay, Muhammed, Osmanl Dneminde Yazlan Tefsir le lgili Eserler Bibliyografya-

    s: Tefsirler, Haiyeler, Sre Tefsirleri, Tercmeler, Divan, 1999/1, sayfa 249-

    303.

    Advar, A. Adnan, Osmanl Trklerinde lim, stanbul 1982

    Arpa, Recep, Ayntb Mehmed Efendinin Tibyn Tefsri ve Osmanl Toplumunda Yorum

    Deeri, Uluda niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, Bursa 2005, ( Yaynlan-

    mam Yksek Lisans Tezi).

    Arpagu, Hatice Kelpetin, Osmanl Halknn Geleneksel slm Anlay Ve Kaynaklar,

    stanbul 2001.

    Akar, Mustafa, Tarkat-Devlet likisi, Kadzdeli-Meyh Tartmalar Asndan

    Niyaz-i Msr ve Dneme Etkileri, Tasavvuf, lm ve Akademik Aratrmalar

    Dergisi, sy. 1, yl 1, Austos 1999, s. 49-80.

    Ate, Sleyman, Osmanl Mfessirleri, Osmanl, Ankara 1999, VIII, 143-62.

    Aydar, Hidayet, Kuran- Kerimin Tercmesi Meselesi, stanbul 1996.

    Baysal, Jale, Osmanl Trklerinin Bastklar Kitaplar 1729-1875, Hiperlink yay., stanbul

    2010.

    Bilmen, mer Nasuhi, Byk Tefsir Tarihi, stanbul 1974.

    Binark, smet, Eren, Halit, World Bibliography of Translation of the Meanings of the Holy

    Quran Printed Translations 1515-1980, stanbul 1406/1986.

    Birk, Abdulhamit, Osmanlca Tefsir Tercmeleri ve Hseyin Viz-i Kifnin

    Mevhib-i Aliyyesi, slmi Aratrmalar, c. 17, sy. 1, 2004, 53-68.

    Bolay, Sleyman Hayri, Hermentik ve Osmanlda Tefsir, Tabula Rasa, yl 4, sy. 12,

    Eyll-Aralk 2004, s. 159-74.

    Bursal Mehmet Tahir, Osmanl Mellifleri, stanbul 1975.

    alkan, smail, Sivasl Bir Mfessir: Tefsr Mehmed Efendi, Sultanehir, Mart-Mays

    2008, yl 2, sy. 6, s. 44-47.

    antay, Hasan Basri, Kuran- Hakim ve Meali Kerim, stanbul 1984.

    etin, Abdlbaki, Ebul-Leys es-Semerkand Tefsirinin Trke Tercmesi zerine,

    Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Seluk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Ensti-

    ts, Konya, sy. 22, Gz 2007, 53-101.

    Hzl, Mefail, Osmanl Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler, Uluda niversi-

    tesi lhiyat Fakltesi Dergisi, c. 17, sy. 1, Bursa 2008, s. 25-46

    pirli, Mehmet, Debbazde Mehmed Efendi, DA, stanbul 1994, IX,62-63.

  • 240 | OSMANLI TOPLUMUNDA KURAN KLTR VE TEFSR ALIMALARI -I-

    pirli, Mehmet, Minkarizde Yahya Efendi, DA, stanbul 2005, XXX,114-15.

    smail Paa Badd, Hediyyetl-rifn Esmul-Mellifn ve srul-Musannifn, stan-

    bul 1951.

    yibilgin, Orhan, Ayntbnin Tercme-i Tibyan Tefsirinin Muhteva ve Metod Bakmndan

    Deerlendirilmesi, Marmara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, stanbul

    2010, (Yaynlanmam Doktora Tezi).

    Katip elebi, Mznul-Hakk f htiyril-Ehakk, (s.nr. O. aik Gkyay), stanbul

    1993.

    Keskiolu, Osman, Nzulnden Gnmze Kuran- Kerim Bilgileri, Ankara 1987.

    Kut, Gnay, Ahmed-i Dai, DA, stanbul 1989, II, 56-58.

    Kut, Turgut, Ali Ufk Bey, DA, stanbul 1989, II, 456-57.

    Kut, Turgut, Bulak (Matbaas), DA, stanbul 1992, VI, 387-89.

    Mehmed et-Tefsr, Tefsri Tibyn, irketi Sahafiye-i Osmaniye, stanbul 1320.

    Mehmed et-Tefsr, Terceme-i Tibyn (Dbce, I, 2-4), Matbaa-i mire, stanbul

    1306/1889.

    Mehmed Sreyy, Sicill-i Osmn, Matbaa-i mire, stabul ty.

    Muhammed Hamdullah, Kurn- Kerm Tarihi, (ev. M. Sait Mutlu), stanbul 2000

    Mustafa Nuri Paa, Netyicl-Vukut, (s.nr. N. aatay), TTK Basmevi, Ankara

    1992.

    Ocak, Ahmet Yaar, Din ve Dnce, Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi, (ed. E.

    hsanolu), stanbul 1998, II, 107-193.

    zcan, Abdulkadir, Mehmed IV, DA, Ankara 2003, XXVIII, 414-18.

    zel, Ahmet, Ayntb, Mehmed Mnib, DA, stanbul 1995, IV, 245-46.

    zsoy, O. Nuri, Osmanlca ncil-i erif ve Tefsiri Adl Eserin Sadeletirilmesi ve Dinler

    Tarihi Asndan Deerlendirilmesi, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstit-

    s, Kayseri 2002, (Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi).

    Pazarba, Erdoan, Mehmed Efendi, Vani, DA, Ankara 2003 XXVIII,458-59.

    Rdvn Nfiz, smail Hakk Uzunarl, Svs ehri, Devlet Matbaas, stanbul

    1346/1928.

    Sleyman Tevfik (takdim), Tercme-i erife Trke Kuran- Kerim, (haz. Heyet),

    Matbaa-i Ahmed Kamil, stanbul 1344/1926.

    eyh Mehmed Efend, Vekyiul-Fuzal (ekikun-Numaniyye ve Zeyilleri iinde),

    (nr. Abdlkadir zcan), ar yay., stanbul 1989.

    Uzunarl, smail Hakk, Osmanl Tarihi, Ankara 1995.

    Yasak, brahim, Sivas Yatrlar ve Abdulvehhab Gazi Hazretleri, Sivas 2004.

    Yldz, Sakp, Osmanl Tefsir Hareketine Toplu Bak, Uluda niversitesi lahiyat

    Fakltesi Dergisi, sy. 2, c. 2, yl 2, Bursa 1987, s. 1-8.