technologia budowy maszyn - strona główna wydziału simr ... · mechanizmów, podstawy...

Click here to load reader

Post on 27-Feb-2019

260 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Piotr Skawiski

Technologia budowy maszyn

Warszawa 2012

Politechnika Warszawska

Wydzia Samochodw i Maszyn Roboczych

Kierunek studiw "Edukacja techniczno informatyczna"

02-524 Warszawa, ul. Narbutta 84, tel 22 849 43 07, 22 234 83 48

ipbmvr.simr.pw.edu.pl/spin/, e-mail: [email protected]

Opiniodawca: prof. dr hab. in. Jerzy Sobolewski

Projekt okadki: Norbert Skumia, Stefan TOMASZEK

Projekt ukadu graficznego tekstu: Grzegorz LINKIEWICZ

Skad tekstu: Piotr SKAWISKI

Publikacja bezpatna, przeznaczona dla studentw kierunku

Edukacja techniczno informatyczna

Copyright 2012 Politechnika Warszawska

Utwr w caoci ani we fragmentach nie moe by powielany ani rozpowszechniany za pomoc urzdze elektronicznych, mechanicznych, kopiujcych, nagrywajcych i innych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

ISBN 83-89703-82-3

Druk i oprawa: STUDIO MULTIGRAF sp. z o.o.,

ul. Oowiana 10, 85-461 Bydgoszcz

Strona 3333

Spis treci

1. Wstp.................................................................. 7

2. Wprowadzenie.................................................... 9

2.1 Czym zajmuje si technologia budowy maszyn..............10 2.2 Miejsce technologii budowy maszyn w technicznym

przygotowaniu produkcji ................................................11 2.3 Proces produkcyjny .........................................................12

3. Proces technologiczny...................................... 13

3.1 Funkcja i struktura procesu technologicznego...............14 3.2 Rodzaje obrbki.............................................................. ..17 3.3 Dane wejciowe do procesu technologicznego.................19 3.4 Program produkcyjny...................................................... 20

4. . . . Dokumentacja technologiczna ......................... 23

4.1 Karta technologiczna...................................................... .24 4.2 Karta instrukcyjna...........................................................25 4.3 Instrukcja uzbrojenia obrabiarki................................... .26 4.4 Instrukcja obrbki cieplnej............................................ ..27 4.5 Instrukcja kontroli jakoci...............................................28

5. Pfabrykaty..................................................... 29

5.1 Materiay hutnicze......................................................... ..30 5.2 Odlewy............................................................................ ..31 5.3 Odkuwki i wykroje........................................................ ...31 5.4 Tworzywa sztuczne........................................................ ..32 5.5 dobr pfabrykatu...........................................................32

6. Przygotowanie pfabrykatw do obrbki....... 33

6.1 Operacje pomocnicze..................................................... ...34

Strona 4444

7. Rodzaje obrbki............................................... 35

7.1 Obrbka zgrubna..............................................................36 7.2 Obrbka ksztatujca...................................................... .36 7.3 Obrbka wykoczeniowa................................................ .37 7.4 Obrbka bardzo dokadna................................................37

8. Struktura procesu technologicznego............... 39

8.1 Struktura procesu technologicznego......40 8.2 Struktura operacji ..40 8.3 Operacje wstpne....41 8.4 Operacje wykonania bazy lub baz do dalszych operacji.41 8.5 Operacje obrbki zgrubnej .......42 8.6 Operacje obrbki ksztatujcej........42 8.7 Operacje obrbki cieplnej lub cieplno-chemicznej...43 8.8 Operacje obrbki wykoczeniowej .....43 8.9.Operacje obrbki bardzo dokadnej........44 8.10 Operacje kontroli jakoci........44

9. Bazowanie........................................................ 45

9.1 Podzia baz........................................................................46 9.2 Ustalenie, ustawienie.................................48

10. Naddatki na obrbk...................................... 52

10.1 Naddatki cakowite i operacyjne...53 10.2 Naddatki jednostronne i dwustronne ..53 10.3 Okrelanie liczby niezbdnych operacji .54

11. Obrbka cieplna i cieplno-chemiczna..............56

11.1 Stopy elaza....................................................................57 11.2 Wyarzanie. ...57 11.3 Ulepszanie cieplne.......60 11.4 Hartowanie i odpuszczanie........60 11.5 Nawglanie....62 11.6 Ochrona przed nawglaniem.....63

Strona 5555

11.7 Azotowanie........64 11.8 Wgloazotowanie......65 11.9 Azotonasiarczanie. ...65 11.10 Fosforanowanie ......66 11.11 Obrbka cieplna stopw miedzi......66 11.12 Obrbka cieplna stopw aluminium......66 11.13 Obrbka cieplna stopw magnezu...............................68 12. Projektowanie procesu technologicznego czci klasy wa maszynowy.......................... 69

12.1 Wymagania i technologiczno konstrukcji............. .....70 12.2 Ramowy proces wau stopniowanego bez O.C.......... ....70 12.3 Ramowy proces wau stopniowanego nawglanego i

hartowanego (z usuniciem warstwy nawglonej).......74 12.4 Ramowy proces wau stopniowanego nawglanego i

hartowanego (zabezpieczenie past/miedzi)...............75 12.5 Ramowy proces wau stopniowanego hartowanego... ..76 12.6 Ramowy proces wau stopniowanego bardzo dokadnego.....77 12.7 Ramowy proces wau stopniowanego z otworem osiowym......78 13. Projektowanie procesu technologicznego czci klasy tuleja i tarcza............................ . 79 13.1 Ramowy proces technologiczny tulei i tarczy z bazowaniem na otworze..... 80 13.2 Ramowy proces technologiczny tulei i tarczy z hartowaniem.. ....81 14. Projektowanie procesu technologicznego czci klasy dwignia..................................... 83 14.1 Wymagania i technologiczno konstrukcji.. .....84 14.2 Ramowy proces technologiczny dwigni jednostronnej .....84 14.3 Ramowy proces technologiczny dwigni dwustronnej.......85

Strona 6666

15. Projektowanie procesu technologicznego czci klasy korpus.........................................87 15.1 Wymagania i technologiczno konstrukcji....88 15.2 Ramowy proces technologiczny korpusu jednolitego......88 15.3 Ramowy proces technologiczny korpusu dzielonego... ...89 16. Oprzyrzdowanie technologiczne...................91 16.1 Oglne wytyczne do konstruowania oprzyrzdowania.. ....92 16.2 Elementy ustalajce, oporowe, podporowe.....93 16.3 Mechanizmy mocujce. ...95 16.4 Elementy prowadzce i ustalajce pooenie narzdzia... ....97 17. Uwagi kocowe...............................................99 17.1 Podsumowanie 100 17.2 Literatura.100

Strona 7777

1 Wstp

Materiay dydaktyczne do wykadu Technologia budowy maszyn zostay opracowane w ramach realizacji Programu Rozwojowego Politechniki Warszawskiej wspfinansowanego przez Uni Europejsk w Europejskiego Funduszu Spoecznego Program Operacyjny Kapita Ludzki. Adresowane s do studentw kierunku Edukacja techniczno-informatyczna na Wydziale Samochodw i Maszyn Roboczych.

Niniejsze materiay dydaktyczne stanowi uzupenienie treci wykadu przedmiotu Technologia budowy maszyn. Wyczerpujce informacje dotyczce przedmiotu mona znale w literaturze, ktrej wykaz zaczono w rozdziale 17.

Strona 8888

Strona 9999

2 Wprowadzenie

W tym rozdziale:

o Czym zajmuje si technologia budowy maszyn?

o Miejsce technologii budowy maszyn w technicznym przygotowaniu produkcji.

o Proces produkcyjny

Strona 10101010

2.1. Czym zajmuje si technologia budowy maszyn?

Technologi mona okreli wiedz o sposobach przetwarzania surowcw i wytwarzania wyrobw. Technologia budowy Technologia budowy Technologia budowy Technologia budowy maszynmaszynmaszynmaszyn wg Wikipedii, to dziedzina wiedzy inynierskiej, cz inynierii mechanicznejinynierii mechanicznejinynierii mechanicznejinynierii mechanicznej, zajmujca si metodami i technikami technikami technikami technikami wytwarzaniawytwarzaniawytwarzaniawytwarzania czci maszyn i mechanizmw oraz rodkami realizowania tych technik. Definicja ta wymaga jeszcze dodatkowego wyjanienia z uwagi na zaliczenie technologii budowy maszyn do czci inynierii mechanicznej (wystpuje ponadto inynieria elektryczna, elektroniczna, energetyczna, itp.) Inynieria oglnie to wykorzystywanie wiedzy naukowej i technicznej do tworzenia konstrukcji maszyn, urzdze i produktw. Inynieria mechaniczna zajmuje si gromadzeniem wiedz z zakresu projektowania, wytwarzania i eksploatacji maszyn. Do inynierii mechanicznej nale: materiaoznawstwo, wytrzymao, teoria maszyn i mechanizmw, podstawy konstrukcji maszyn, technologia budowy maszyn. Warto jeszcze zwrci uwag na blisze zdefiniowanie technik wytwarzania. Ot s to zaoone przez projektanta sposoby wytwarzania przedmiotw zwizane z nadawaniem ksztatw. Nadawanie ksztatw przedmiotom moe odbywa si rnymi technikami wytwarzania jak np.: odlewanie, plastyczne ksztatowanie, spajanie, obrbka skrawaniem, itd.

Strona 11111111

2.2. Miejsce technologii budowy maszyn w technicznym przygotowaniu produkcji

Techniczne przygotowanie produkcji jest czci caego procesu przygotowania produkcji. W skad technicznego przygotowania produkcji wchodzi konstrukcyjne przygotowanie produkcji, technologiczne przygotowanie produkcji, organizacyjne przygotowanie produkcji, itp. W zakres technologicznego przygotowanie produkcji wchodzi:

wybr postaci i waciwoci materiaw wejciowych, opracowanie procesu technologicznego, dobr maszyn technologicznych i urzdze, dobr pomocy warsztatowych (przyrzdy i uchwyty

przedmiotowe, narzdzia skrawajce i pomiarowe), okrelenie norm czasu pracy , okrelenie norm zuycia materiaw, okrelenie kwalifikacji wykonawcw.

Wymienione wyej waniejsze elementy technologicznego przygotowania produkcji odnosz si do procesu produkcyjnego jako zasadniczego procesu prowadzonego w firmie, zakadzie.

Strona 12121212

2.3. Proces produkcyjny

Proce produkcyjny naley rozumie jako caoksztat dziaa, ktrych zadaniem jest przeksztaca materiay wejciowe i surowce w wyroby gotowe. Mona te powiedzie, e s to niezbdne dziaania podjte do wytworzenia okrelonych wyrobw w danym zakadzie. Tak wic w skad procesu produkcyjnego wchodz dziaania w obszarze zaopatrzenia materiaowego (surowce), zaopatrzenie w noniki energii, prace administracyjno-biurowe, itp. Dziaania te wspierane s coraz czciej przez systemy komputerowe. Dotyczy to przede wszystkim planowania i zarzdzania produkcj, w a szczeglnoci kompleksowo rozumianego procesu technologicznego. Wymieni trzeba tu takie systemy jak CAP (Computer Aided Planing), CAPP (Computer Aided Process Planing) czy CAPP&C (Computer Aided Process Planing and Control. Zarzdzanie, planowanie i sterowanie produkcj umoliwiaj rwnie systemy MRP II (Manufacturing Resource Planning), ktrych rozbudowan koncepcj s systemy ERP (Enterprise Resource Planning planowanie zasobw przedsibiorstwa) nazywane niekiedy zaawansowanym zarzdzaniem zasobami. Systemy te zaliczane s do systemw informatycznych wspomagajcych zarzdzanie przedsibiorstwem lub grup wsppracujcych z sob przedsibiorstw.

Strona 13131313

3 Proces technologiczny

W tym rozdziale:

o Funkcja i struktura procesu technologicznego

o Rodzaje obrbki

o Dane wejciowe do procesu technologicznego

o Program produkcyjny

Strona 14141414

3.1. Funkcja i struktura procesu technologicznego

Proces technologicznyProces technologicznyProces technologicznyProces technologiczny (w skrcie p.t.) to cz procesu produkcyjnego zwizanego ze zmian ksztatu, wymiarw, jakoci powierzchni i waciwoci fizykochemicznych PO. Innymi sowy jest to stopniowe nadawanie ksztatu, dokadnoci i waciwoci uytkowych. Z powyszych sformuowa wynika funkcja procesu technologicznego jak jest zmiana stanu pocztkowego materiau wejciowego (pfabrykatu) w stan kocowy przedmiotu obrabianego.

Proces technologiczny (p.t.) skada si z operacjioperacjioperacjioperacji, ktre mog by realizowane w jednym bd kilku zamocowaniach (rys.3.1.1) albo w jednej lub kilku pozycjach (rys.3.1.3).

Rys.3.1.1. Obrbka wau zamocowanego w uchwycie tokarskim w jednej operacji i w dwch zamocowaniach: 1, 2, 3 . 7

kolejne zabiegi

Strona 15151515

Rys. 3.1.2. Obrbka wau w dwch operacjach (toczenie zgrubne i toczenie wykoczeniowe) i dwch zamocowaniach

Rys. 3.1.3. Obrbka zaworu w jednej operacji, jednym zamocowaniu i kilku pozycjach

Rys.3.1.4. Obrbka wau ustalonego w kach w jednej operacji i kolejnych zabiegach 1 3

Strona 16161616

OperacjaOperacjaOperacjaOperacja to cz procesu technologicznego wykonana na jednym stanowisku roboczym przez pracownika na jednym przedmiocie bez przerwy na inn prac.

ZabiegZabiegZabiegZabieg to cz operacji wykonywany za pomoc tych samych narzdzi, nie zmienionych parametrach obrbki, zamocowaniu i pozycji. Zabieg moe by realizowany w kilku przejciach wynikajcych z podziau naddatku obrbkowego dla danego rodzaju obrbki np. w obrbce zgrubnej.

CzynnoCzynnoCzynnoCzynno to cz operacji lub zabiegu i zwizana jest z wykonaniem okrelonego zadania np. zamocowanie P.O (przedmiotu obrabianego),dosunicie narzdzia, ustawienie na okrelony wymiar, wczenie maszyny, itp.

Ruch elemenRuch elemenRuch elemenRuch elementarnytarnytarnytarny to cz czynnoci np. wczenie obrotw na tokarce, uchwycenie dwigni sprzga i jej przestawienie, itp.

Omwione wyej elementy skadowe tworz struktur procesu struktur procesu struktur procesu struktur procesu technologicznego. technologicznego. technologicznego. technologicznego. Mona ja zapisa syntetycznie w nastpujcy sposb:

- operacja (realizowana w n zamocowaniach, m pozycjach)

- zabieg (wykonywany w i przejciach)

- czynno

- ruch elementarny.

Strona 17171717

3.2. Rodzaje obrbki

W procesach technologicznych obowizuje zasada stosowania poszczeglnych rodzajw obrbki w oddzielnych operacjach. Rodzaje obrbki to: : : : obrbka zgrubna obrbka redniodokadna (ksztatujaca) obrbka wykoczeniowa obrbka bardzo dokadna

Celem obrbki zgrubnej jest maksymalna wydajno: dua gboko skrawania, duy posuw. Oznacza to due siy skrawania i wydzielanie duej iloci ciepa, czasami drgania. Jest to mao dokadna obrbka:14 kl. Dokadnoci, chropowato: Ra = 10 40 m, najczciej Ra = 20m. W zalenoci od rodzaju materiau wejciowego obrbka zgrubna ma zapewni usuniecie zewntrznych warstw materiau np. na odlewach czy odkuwkach, za dla materiaw prtowych zapewni pozostawienie moliwie rwnomiernego naddatku na dalsz obrbk.

Obrbka ksztatujca (pwykoczeniowa) suy do ksztatowania P.O., do nadania mu ksztatu zgodnego z rysunkiem. Niewielkie naddatki pozostawia si na powierzchniach, ktre bd dalej obrabiane. Klasa dokadnoci 9 11, chropowato Ra = 2,5 5 m. W wielu przypadkach dla niektrych powierzchni jest to obrbka ostateczna. Obrbka wykoczeniowa ostateczne usunicie pozostawionych naddatkw z poprzednich obrbek. Prowadzi si tylko za pomoc niektrych sposobw obrbki: dokadne toczenie, frezowanie, wytaczanie, szlifowanie, przeciganie, docieranie, gadzenie, dogadzanie. Klasa dokadnoci 5 8, chropowato Ra = 0,63 m.

Strona 18181818

Obrbk bardzo dokadn stosuje si tylko do tych powierzchni dla ktrych konstruktor da wysokich klas dokadnoci (3 5 kl.) oraz minimalnych chropowatoci Ra = 0,01 0,16 m.

Strona 19191919

3.3. Dane wejciowe do procesu technologicznego

Dane wejciowe obejmuj do obszern dokumentacj konstrukcyjn wyrobu. Praktyka potwierdza, e im wicej informacji na temat opracowywanego wyrobu posiada technolog, tym dokadniej i optymalnie mona opracowa proces technologiczny obrbki poszczeglnych czci jak i proces technologiczny montau. W skad dokumentacji konstrukcyjnej wchodz: rys. ofertowy, rys. zoeniowy wyrobu, rys. zoeniowe zespow, podzespow, rys. wykonawcze czci, warunki techniczne, dokumentacja techniczno-ruchowa, ewentualnie dokumentacja uzupeniajca jak np. schematy kinematyczne, elektryczne, hydrauliczne, itd.

Strona 20202020

3.4. Program produkcyjny

Wyrnia si nastpujce rodzaje produkcji: jednostkow, maoseryjn, seryjn, wielkoseryjn, masow.

Produkcja jednostkowaProdukcja jednostkowaProdukcja jednostkowaProdukcja jednostkowa charakteryzuje si wykonywaniem pojedynczych przedmiotw lub niewielk ich liczb. W proces technologiczny angaowane s obrabiarki oglnego przeznaczenia (uniwersalne), wykorzystuje si znormalizowane przyrzdy (np. stoy obrotowe, podzielnice) i uchwyty obrbkowe (uchwyty tokarskie, tarcze tokarskie, imada, apy, itp.) oraz katalogowe narzdzia. Produkcja seryjnaProdukcja seryjnaProdukcja seryjnaProdukcja seryjna charakteryzuje si seriami zawierajcymi okrelon liczb wyrobw, powtarzalnoci serii. W tej produkcji wykorzystuje si oprcz obrabiarek uniwersalnych obrabiarki specjalizowane, specjalne oprzyrzdowanie technologiczne wykonywane dla zabezpieczenia poszczeglnych operacji i niekiedy narzdzia specjalne.

Produkcja masowaProdukcja masowaProdukcja masowaProdukcja masowa charakteryzuje si du liczb wyrobw produkowanych przez duszy czas w sposb cigy. Masow produkcj z reguy wspieraj specjalne obrabiarki przystosowane do obrbki tylko okrelonych detali np. tokarki do waw korbowych o 4-ch wykorbieniach, obrabiarki zespoowe, linie obrbkowe, specjalne przyrzdy i uchwyty jak i specjalne narzdzia. Stopie automatyzacji produkcji ronie od produkcji jednostkowej (rzadko spotykana automatyzacja) ku masowej. Rozumie tu naley nie tylko automatyzacj obrabiarek ale rwnie oprzyrzdowania jak i transportu miedzy stanowiskowego.

Strona 21212121

Stopie za szczegowoci dokumentacji technologicznej wrasta analogicznie jak automatyzacja produkcji. W produkcji jednostkowej wystarcza uproszczona dokumentacja technologiczna np. przewodniki warsztatowe, za w masowej wymaga si szczegowej dokumentacji technologicznej z uwzgldnieniem nie tylko zabiegw ale i czynnoci.

Strona 22222222

Strona 23232323

4 Dokumentacja technologiczna

W tym rozdziale:

o Karta technologiczna

o Karta instrukcyjna

o Instrukcja uzbrojenia obrabiarki

o Instrukcja obrbki cieplnej

o Instrukcja kontroli jakoci

Strona 24242424

4.1. Karta technologiczna

Dokumentacja technologiczna powinna zawiera wszystkie dane niezbdne do zapewnienia prawidowego przebiegu poszczeglnych operacji. Zakres i szczegowo dokumentacji technologicznej s funkcj: rodzaju wyrobu, jego zoonoci i przeznaczenia, wielkoci produkcji np. dla produkcji wielkoseryjnej dokumentacja musi by bardzo szczegowa, dla jednostkowej, maoseryjnej uproszczona (niekiedy z uwagi na trudn technologi wykonania sporzdzi trzeba obszerniejsz), dowiadczenia pracownikw. Dokumentacja technologiczna skada si z: karty technologicznej, karty instrukcyjnej (instrukcji obrbki), karty kalkulacyjnej (czasy, koszty), spisu pomocy warsztatowych

Karta technologicznaKarta technologicznaKarta technologicznaKarta technologiczna zawiera spis operacji, w tym wyszczeglnienie wydziau i stanowiska np. wydzia obrbki mechanicznej stanowisko: tokarka kowa, spis pomocy warsztatowych (oprzyrzdowanie) oraz okrelenie czasu wykonania.

Strona 25252525

4.2. Karta instrukcyjna

Karta instrukcyjnaKarta instrukcyjnaKarta instrukcyjnaKarta instrukcyjna z z z zawiera rysunki i opis przebiegu operacji. Rysunek musi by wykonany w pooeniu obrbki z zaznaczonymi symbolami elementw ustalajcych, oporowych i mocujcych. Powierzchnie obrabiane zaznacza si grub lini, pozostae linie konturu przedmiotu nie bdce obrabianymi rysuje si lini cienk. Karta instrukcyjna okrela: - stanowisko robocze, - liczb i kolejno zabiegw, - liczb przej dla kadego zabiegu, - warunki obrbki (przede wszystkim technologiczne parametry skrawania), - niezbdne pomoce warsztatowe (uchwyty, oprawki, narzdzia, sprawdziany).

Strona 26262626

4.3. Instrukcja uzbrojenia obrabiarki IIIInstrukcja uzbrojenia obrabiarkinstrukcja uzbrojenia obrabiarkinstrukcja uzbrojenia obrabiarkinstrukcja uzbrojenia obrabiarki sporzdza si j dla obrabiarek, stanowicych du trudno w uzbrojeniu np. automaty i pautomaty tokarskie, tok. Wielonoowe, centra obrbkowe itd. Instrukcja okrela kolejno narzdzi w gowicach rewolwerowych, magazynach narzdzi (jeli takie s), podaje wartoci nastaw liniowych i ktowych, przeoe przekadni gitarowych, itp.

Strona 27272727

4.4. Instrukcja obrbki cieplnej

Instrukcja obrbki cieplnejInstrukcja obrbki cieplnejInstrukcja obrbki cieplnejInstrukcja obrbki cieplnej sporzdza si w przypadku wymaganych szczegowych warunkw obrbki cieplnej. Nie wystarczy zatem oglna informacja np. nawgla na gboko 0.8 mm i hartowa do twardoci 522 HRC. Instrukcja podaje np. rodzaj kosza i sposb ukadania P.O., temperatur nawglania, czas nawglania, temperatur hartowania, sposb, temperatur odpuszczania, itp.

Strona 28282828

4.5. Instrukcja kontroli jakoci

Instrukcja kontroli jakociInstrukcja kontroli jakociInstrukcja kontroli jakociInstrukcja kontroli jakoci ---- sporzdza si j dla waniejszych operacji i dla operacji kontrolnych na kocu procesu. Instrukcja zawiera informacj np. jakim przyrzdem pomiarowym mierzy, jakie zastosowa kocwki pomiarowe, w jaki sposb prowadzi pomiar, w ktrych miejscach i w jaki sposb sprawdza odchyki pooenia np. bicie promieniowe, itp.

Strona 29292929

5 Pfabrykaty

W tym rozdziale:

o Materiay hutnicze

o Odlewy

o Odkuwki

o Materiay spawane

o Pfabrykaty i wykroje z obrbki plastycznej na zimno

o Tworzywa sztuczne

o Spiekane proszki metali

Strona 30303030

5.1. Materiay hutnicze

Pfabrykat to niewykoczony przedmiot pracy, z ktrego przez dalsz obrbk wykonuje si dan cz. Grup materiaw hutniczych (obrbka plastyczna na gorco) stanowi:

prty stalowe walcowane o rednicach 8 250 mm w klasach dokadnoci: Z zwykej, P podwyszonej, W wysokiej). Wg IT to 15-16 klasa.

prty stalowe walcowane paskie o szerokoci 12-150 mm i gruboci 5 60 mm,

prty stalowe walcowane kwadratowe o wymiarach 8 180 mm.

Dugoci prtw to odcinki 3 6 m, ktre mog by dostarczone przez hut w stanie surowym lub obrobionym cieplnie. Materiay hutnicze otrzymane metoda obrbki plastycznej na zimno to m. inn.:

prty cignione (do 65 mm) IT 9 13 druty (do 24 mm) IT 9 13 prty i druty paskie szer. 4-100 mm i gr. 1,6-32 mm IT

11-13, prty kwadratowe (5-60 mm) IT 11-13 druty kwadratowe (2-16 mm) IT 11-13 prty (6-60mm) i druty (3-16 mm) szecioktne. IT 11-

13 Dugoci 2 6 m. Mog by szlifowane (nawet polerowane). Prty uszczone 20 155 mm, IT 11-16 (mog by nagniatane). Materiaami hutniczymi wykorzystywanymi w budowie maszyn s te:

rury bez szwu 20 200 mm rury ze szwem - 10 63,5 mm blachy (walcowane najczciej na gorco arkusze);

gr.5 40 mm

Strona 31313131

5.2. Odlewy Inn liczna grup materiaw wejciowych zwaszcza w produkcji seryjnej stanowi odlewy [7]:

odlewy w formach piaskowych z formowaniem rcznym,

odlewy w formach piaskowych z formowaniem maszynowym,

kokilowe, otrzymywane metod odrodkow, otrzymywane metod traconego wosku.

Istnieje 16 klas tolerancji odleww CT1CT16, ktrych tolerancje zale od tzw. wymiaru podstawowego surowego odlewu wymiaru surowego odlewu przed obrbka skrawaniem. Niezalenie od klas istnieje 10 stopni naddatkw na obrbk, oznaczonych literami od A do K. Dla eliw przyjmuje si stopnie naddatkw od DH.

5.3. Odkuwki i wykroje W budowie maszyn wykorzystuje si rwnie odkuwki swobodne [6], typowe dla produkcji jednostkowej jak:

way, kostki, krki, pyty, tarcze, tuleje, cylindry, odkuwki odsadzane

oraz matrycowe (foremnikowe) charakterystyczne dla produkcji seryjnych w szczeglnoci w produkcji masowej. Odkuwki matrycowe [6] wykonuje si w klasach dokadnoci:

F (dawnej zwykej Z), E (dawnej podwyszonej P),

Wybr klasy dokadnoci zaleny jest od wymaga okrelonych warunkami technicznymi, konstrukcyjnymi i funkcjonalnymi.

Strona 32323232

Oprcz odkuwek kolejnymi materiaami wejciowymi s wykroje [6]. Przyjto, i grubo wykroju z uwagi na siy wykrawania a zatem na wybr pras i konstrukcj wykrojnika nie powinna przekracza 15 mm. Narzdziami sucymi do otrzymywania wykrojw s wykrojniki. Pfabrykaty do procesu technologicznego mona te przygotowywa:

wycinaniem za pomoc obrbki wirowej (produkcja jednostkowa i maoseryjna),

metodami termicznymi, za pomoc noyc (gilotyn).

Materiaami wejciowymi do procesu technologicznego mog by pfabrykaty otrzymane metodami obrbki plastycznej na zimno jak:

toczenie, cignienie, wyciskanie, prasowanie, wyoblanie.

5.4. Tworzywa sztuczne

Du grup materiaw wejciowych stanowi tworzywa sztuczne, ktre otrzymuje si metodami:

prasowania, toczenia, wtryskiwania, rozdmuchiwania, obtryskiwania.

5.5. Dobr pfabrykatu

Podsumowujc, czynnikami wpywajcymi na dobr pfabrykatu s:

wielko produkcji, ksztat przedmiotu, materia przedmiotu, zalecenia okrelone warunkami technicznymi (WT).

Strona 33333333

6 Przygotowanie pfabrykatw do obrbki

W tym rozdziale:

o Operacje pomocnicze

o Przecinanie

o Prostowanie

o Wyarzanie

o Nakiekowanie

Strona 34343434

6.1. Operacje pomocnicze Wyroby hutnicze jak prty walcowane, cignione, ksztatowniki, blachy przygotowuje si do obrbki:

przecinaniem: na piach: ramowych, tarczowych, tamowych, na tokarkach ( do 180 mm, szer. Do 6 mm), ciernicami (przecinakami), bezodpadowym: noyce i przecinanie udarowe. metodami termicznymi: cicie acetylenowo-

tlenowe, plazmowe (skoncentrowany uk elektryczny), laserowe (cicie z utlenianiem, stapianiem i odparowywaniem materiay stalowe o gruboci do ok. 30 mm).

strumieniem wody (materiay metalowe i niemetalowe)

strun (najczciej materiay niemetalowe jak pprzewodniki, ceramika).

Znieksztacone pfabrykaty wskutek nieprawidowego transportu, skadowania czy te przemieszczania mona prostowa:

na prostarkach, na prasach.

Kolejnym etapem przygotowania materiaw wejciowych (czci osiowo-symetryczne) do procesu technologicznego to wykonanie nakiekw. Wyrnia si:

nakieki zwyke (odmiana A), chronione (odmiana B), ukowe (odmiana R).

Blachy, ksztatowniki, rury przygotowuje si obrbk stumieniowo-ciern na sucho (piasek) i na mokro (elektokorund, SiC). Piaskowanie i rutowanie stosuje si rwnie dla odleww i odkuwek. Zabiegi wstpnej obrbki cieplnej jak wyarzanie stosuje si dla odleww, za dla odkuwek wyarzanie zmikczajce.

Strona 35353535

7 Rodzaje obrbki

W tym rozdziale:

o Obrbka zgrubna

o Obrbka ksztatujca

o Obrbka dokadna

o Obrbka bardzo dokadna

Strona 36363636

7.1. Obrbka zgrubna Zadaniem obrbki zgrubnej jest usuniecie zewntrznej warstwy materiau. Celem za jest maksymalna wydajno obrbki co wie si z przyjciem duych gbokoci skrawania i duych posuww a w lad za tym obwodowej prdkoci skrawania odnoszcej si do okresu trwaoci ostrza i jednoczenie bdcej funkcj ustalonych wczeniej technologicznych parametrw skrawania (g gboko skrawania, p - posuw). Przyjcie duych wartoci technologicznych parametrw skrawania w tym gbokoci i posuwu oznacza du si skrawania w ukadzie OUPN (obrabiarka-uchwyt-przedmiot-narzdzie) jak te wywizywanie si duej iloci ciepa w strefie skrawania. Due technologiczne parametry skrawania i niesztywno ukadu OUPN moe by powodem powstania drga wymuszonych uniemoliwiajcych bd utrudniajcych obrbk. Dokadno obrbki zgrubnej zwykle wie si z 14 klas dokadnoci, za chropowato jest w granicach Ra = 10-40 m.

7.2. Obrbka ksztatujca

Obrbka ksztatujca (redniodokadna) ma zapewni uzyskanie ksztatu przedmiotu zgodnego z rysunkiem konstrukcyjnym. Niektre powierzchnie mog by obrobione na gotowo, inne za musz posiada naddatek na obrbk wykoczeniow (dokadn). Z racji mniejszych gbokoci skrawania i posuww, przy okrelonym okresie trwaoci ostrza, prdko skrawania jest znacznie wiksza ni w obrbce zgrubnej. Wiksza prdko skrawania korzystnie wpywa na chropowato powierzchni obrobionej. Siy w ukadzie OUPN s znacznie mniejsze z racji mniejszych technologicznych parametrw skrawania, przede wszystkim gbokoci skrawania i posuwu. Obrbka ksztatujca pozwala uzyska przedzia 9-11 klasy dokadnoci, za chropowatoci w zakresie od 2.5 do 5 mikrometrw (Ra).

Strona 37373737

7.3. Obrbka wykoczeniowa

Obrbka wykoczeniowa (dokadna) to ostateczne usunicie naddatku z poprzednich obrbek. Obrbk wykoczeniow prowadzi si za pomoc takich sposobw obrbki jak: toczenie dokadne, frezowanie dokadne, dokadne wytaczanie, szlifowanie, przeciganie, docieranie, gadzenie i dogadzanie. W tej obrbce stosowane s bardzo mae gbokoci skrawania i posuwy, co przy okrelonym okresie trwaoci ostrza przekada si na wysok prdko skrawania. Jest ona znacznie wiksza ni w obrbce ksztatujcej. Wiksza prdko skrawania korzystnie wpywa na chropowato powierzchni obrobionej. Siy skrawania w ukadzie OUPN s mae z racji niewielkich technologicznych parametrw skrawania, przede wszystkim gbokoci skrawania i posuwu. Obrbka wykoczeniowa pozwala uzyska przedzia 5 8 klasy dokadnoci, za chropowatoci w zakresie od 0.32 do 1.25 mikrometrw (Ra).

7.4. Obrbka bardzo dokadna

Obrbk bardzo dokadn stosuje si tylko dla powierzchni, dla ktrych konieczne jest ze wzgldw konstrukcyjnych i eksploatacyjnych uzyskanie wysokich klas dokadnoci od 3 do 5 klasy. Tak wysokim klasom dokadnoci zwykle towarzysz niskie chropowatoci powierzchni: Ra = 0.01 do 0.16 mikrometra. Mae siy skrawania w ukadzie OUPN nie wprowadzaj zauwaalnych odksztace przedmiotu obrabianego, za z racji niewielkich technologicznych parametrw skrawania, przede wszystkim gbokoci skrawania i posuwu co przy okrelonym okresie trwaoci ostrza umoliwia prowadzenie obrbki z wysokimi prdkociami skrawania rzdu od kilkuset m/min.

Strona 38383838

Strona 39393939

8 Struktura procesu technologicznego

W tym rozdziale:

o Struktura procesu technologicznego

o Struktura operacji

o Operacje wstpne

o Operacje wykonania bazy lub baz do dalszych operacji

o Operacje obrbki zgrubnej

o Operacje obrbki ksztatujcej

o Operacje obrbki cieplnej lub cieplno-chemicznej

o Operacje obrbki wykoczeniowej

o Operacje obrbki bardzo dokadnej

o Operacje kontroli jakoci

Strona 40404040

8.1. Struktura procesu technologicznego

Struktura procesu technologicznego jest to okrelona kolejno poszczeglnych operacji. Charakteryzuje j:

- niecigo procesu - stopniowe nadawanie ksztatu, dokadnoci

wykonania oraz waciwoci poszczeglnym powierzchniom. Niecigo procesu technologicznego wynika z faktu, i

skada si on z rnych operacji wykorzystujcych rne sposoby (toczenie, frezowanie, itd.) i rodzaje obrbki (np. obrbka zgrubna, ksztatujca, itd.). Ponadto istnienie w procesie technologicznym obrbki cieplej lub cieplno-chemicznej powoduje, i z racji specyfiki tej obrbki wykorzystujcej odmienne urzdzenia (piece, generatory, prasy hartownicze, itd.), operacje te prowadzi si w wyodrbnionych miejscach hali bd oddzielnych specjalnie przygotowanych do tych operacji wydziaach produkcyjnych. Specyfika obrbki cieplnej, rozwj metod i sposobw obrbki cieplno-chemicznej, jej znaczcy wpyw na jako wyrobu spowodowa powstanie oddzielnych wyspecjalizowanych firm pozostajcych w wizach kooperacyjnych z producentami czci maszyn. Fakt ten mona zaliczy do czynnikw wicych si z niecigoci procesu technologicznego.

8.2. Struktura operacji

Operacje procesu technologicznego skadaj si z zabiegw. Dc do uzyskania jak najmniejszego czasu jednostkowego w procesie technologicznym moe wystpi koncentracja zabiegw lub operacji. Rozrnia si koncentracj:

- technologiczn, ktra polega na jednoczesnej obrbce kilku powierzchni. Przykadem koncentracji technologicznej jest obrbka na tokarkach wielonoowych, obrabiarkach zespoowych czy te wykorzystywanie specjalnych narzdzi np. rozwiertakw stopniowych, czy te specjalnych oprawek na

Strona 41414141

tokarkach rewolwerowych umoliwiajcych zamocowanie kilku noy realizujcych jednoczesn obrbk kilku powierzchni.

- mechaniczn, gdzie specjalne oprzyrzdowanie umoliwia zastpienie kilku zamocowa jednym zamocowaniem, przy czym obrbka musi by prowadzona w kilku pozycjach. Koncentracja mechaniczna pozwala skrci czasy pomocnicze.

- organizacyjn, wic si z uproszczeniem prac zwizanych z organizacj produkcji przy zaoeniu, i proces technologiczny pozostanie bez zmiany. Najczciej koncentracj organizacyjn stosuje si w produkcji jednostkowej i maoseryjnej. Przykadem koncentracji organizacyjnej moe by realizacja obrbki w elastycznych systemach produkcyjnych zamiast na obrabiarkach uniwersalnych.

8.3. Operacje wstpne

Operacje wstpne nie zawsze wystpuje w procesie technologicznym. Najczciej dotycz one przygotowywania materiaw hutniczych (prtowych) jak prostowanie, przecinanie, nakiekowanie. Dla surwek/pfabrykatw wykonywanych z rnych materiaw konstrukcyjnych operacjami wstpnymi mog by operacje czenia rnymi metodami technologicznymi jak spawanie, lutowanie, klejenie. Sposoby prowadzenia operacji wstpnych zostay omwione rozdziale 6.

8.4. Operacje wykonanie bazy lub baz do dalszych operacji

Operacje te s nieodzown czci struktury procesu technologicznego. W procesach technologicznych czci osiowo-symetrycznych jak np. way maszynowe, operacj tak jest najczciej nakiekowanie. Nakieki stanowi baz technologiczn wykorzystywan w caym procesie

Strona 42424242

technologicznym. Dla czci klasy korpus, dwignia, tuleja, tarcza, czci paskich, obrabia si jedn lub wicej powierzchni lub powierzchni i otworw tak, by stanowiy one baz do obrbki przez cay proces technologiczny. W szczeglnoci w czciach klasy korpus przyjmuje si powierzchni nieobrobion jako baz pomocnicz i wychodzc z tej bazy, prowadzi si obrbk bazy zasadniczej, a wic bazy do dalszych operacji. Operacj wykonania bazy zawsze wystpuj na pocztku procesu technologicznego, tu po operacjach wstpnych, o ile takie wystpuj.

8.5. Operacje obrbki zgrubnej Majc przygotowan baz obrbkow prowadzi si operacje

obrbki zgrubnej. Operacje obrbki zgrubnej wymagaj zapewnienia sztywnoci ukadowi OUPN niezalenie od sposobu obrbki (toczenie, frezowanie, itd.), a wic dobr odpowiedniej maszyny technologicznej i oprzyrzdowania i narzdzi. Istotnym jest dobr technologicznych parametrw skrawania i strategii obrbki tak, by zapewni maksymaln wydajno obrbki przy zminimalizowaniu czasu i kosztu operacji. Szczegy obrbki zgrubnej omwiono w rozdziale 6.

8.6. Operacje obrbki ksztatujcej

Obrbka ksztatujca wystpuje jako kolejna operacja w procesie technologicznym. W wielu przypadkach, w zalenoci od wymaga okrelonych w dokumentacji konstrukcyjnej czci, moe by ona kocow operacj obrbki danej powierzchni. Jednake najczciej stanowi operacj poredni midzy operacj zgrubn a wykoczeniow. Nie jest poprawnym rozwizaniem prowadzenie obrbki wykoczeniowej bezporednio po obrbce zgrubnej. Wie si to, z uwagi na podzia naddatku w obu obrbkach, z niemoliwoci usunicia wadliwej warstwy wierzchniej powstajcej w wyniku obrbki zgrubnej.

Strona 43434343

8.7. Operacje obrbki cieplnej lub cieplno-chemicznej

W procesie technologicznym bardzo wan rol speniaj operacje obrbki cieplnej i cieplno-chemicznej, ktrych wybr zaleny jest od gatunku stali, a przede wszystkim od zawartoci wgla w stopie. Stalowe materiay konstrukcyjne dzieli si na materiay do ulepszania cieplnego i do nawglania. Wybr materiau zaley od danych cech uytkowych czci (detalu), co na poziomie procesu technologicznego przekada si na odpowiedni sposb prowadzenia obrbki cieplnej. Oddziaywania termiczne jakim poddany jest w procesie obrbki detal powoduj odksztacenia przedmiotu. Bdy te mona zminimalizowa lub usun za pomoc obrbki wykoczeniowej. Przed prowadzeniem obrbki wykoczeniowej konieczne jest wprowadzenie operacji pomocniczej jak jest operacja poprawienia bazy.

8.8. Operacje obrbki wykoczeniowej

Operacje te najczciej kocz proces technologiczny, jeli wymagana klasa dokadnoci wykonania nie obliguje do prowadzenia obrbki bardzo dokadnej. Najczciej wystpujcymi operacjami technologicznymi bd operacje szlifowania, cho z racji rozwoju materiaw stosowanych na ostrza skrawajce, konstrukcji i nowych moliwoci obrabiarek skrawajcych, s one zastpowane dokadn obrbk toczeniem, frezowaniem.

Strona 44444444

8.9. Operacje obrbki bardzo dokadnej

Wystpuj tylko, kiedy wymagana jest wysoka klasa dokadnoci obrabianej powierzchni, z reguy dla 3 -5 klasy. Operacje obrbki bardzo dokadnej wymagaj przede wszystkim odpowiednich maszyn technologicznych, ktrych charakterystyki techniczne pozwalaj na uzyskanie danej klasy dokadnoci wykonania. Oczywistym jest zastosowanie waciwych dla tego procesu narzdzi, np. ciernic i oprzyrzdowania technologicznego. Obrbk bardzo dokadn nie s operacje zwizane z docieraniem, gadzeniem, polerowaniem, ktrych zadaniem jest przede wszystkim zmniejszenie chropowatoci i zwikszenie powierzchni nonej.

8.10. Operacje kontroli jakoci Operacje kontroli jakoci prowadzi si w wydzielonych

miejscach bd pomieszczeniach na podstawie karty instrukcyjnej kontroli jakoci specyfikujcej narzdzia pomiarowe i sposb pomiaru. Wynikiem kontroli jest raport pomiarowy sporzdzany przez osob prowadzc pomiary, za automatycznie generowany w przypadku komputerowo sterowanych wsprzdnociowych maszyn pomiarowych.

Strona 45454545

9 Bazowanie

W tym rozdziale:

o Podzia baz

o Ustalenie i ustawienie

Strona 46464646

9.1. Podzia baz Baza jest to element przedmiotu obrabianego (P.O.) punkt,

linia lub powierzchnia wzgldem ktrego okrelono pooenie innego elementu przedmiotu obrabianego.

Bazy

Konstrukcyjne Produkcyjne [ waciwe zastpcze]

Technologiczne Kontrolne

Montaowe Obrbkowe

[ wyjciowe do 1- wszej i dalszych operacji]

Stykowe Nastawcze Sprzone

Rys. 9.1.1. Podzia baz

Baza konstrukcyjna jest elementem przedmiotu i przyjmowana jest w procesie konstruowania, wzgldem ktrego wyznacza si pooenie innego elementu tego przedmiotu. Baza konstrukcyjna jest podstaw wymiarowania.

Baz produkcyjn jest element przedmiotu obrabianego przyjmowany w procesie produkcyjnym do okrelenia pooenia przedmiotu w przestrzeni roboczej maszyny technologicznej. Baza produkcyjna moe by waciwa lub zastpcza. Jeli baza produkcyjna pokrywa si z baz konstrukcyjn, to tak baz nazywa si waciw (rys.91.a i b), jeli za baza produkcyjna nie pokrywa si z baz konstrukcyjn (wymiarow) wtedy taka baza nazywa si baz niewaciw (rys.9.1c). W procesie technologicznym naley dy do przyjmowania baz waciwych. Unika si wtedy

Strona 47474747

wyznaczania wartoci wymiaru wynikowego (rys.9.12.c), co wie si z zaweniem tolerancji jego wykonania (wymiar C), a wic rwnie ze wzrostem kosztu operacji/zabiegu.

Rys. 9.1.2. Bazy waciwe (a, b) i zastpcza (c)

Baza kontrolna jest elementem przedmiotu obrabianego wzgldem ktrego dokonuje si pomiaru przedmiotu przy jego obrbce lub w kocowej kontroli.

Baza technologiczna jest baz suc do okrelenia pooenia innego elementu przedmiotu (linii, punktu lub powierzchni) w operacji obrbki lub operacji montau. Wynika std podzia na bazy obrbkowe i montaowe.

Baza obrbkowa jest elementem przedmiotu obrabianego przyjtym do okrelenia pooenia innego elementu przedmiotu (linii, punktu lub powierzchni) w operacji obrbki. Baza obrbkowa z racji, i naley do baz produkcyjnych moe by baz obrbkow waciw i niewaciw. Suszniejsza wydaje si przypisanie okrelenia bazy obrbkowej jako waciwej lub niewaciwej na tym poziomie klasyfikacji, a nie wizanie tych cech z baz produkcyjn. Bazy obrbkowe dziel si na stykowe, nastawne lub sprzone.

Baza montaowa okrela pooenie czci w stosunku do innych czci w zespole.

Baza stykowa to baza, ktra styka si z odpowiednimi powierzchniami elementw ustalajcych uchwytu obrbkowego zapewniajc waciwe ustalenie przedmiotu obrabianego.

Strona 48484848

Baza nastawcza umoliwia regulacj pooenia przedmiotu wzgldem obrabiarki i narzdzia przy ustalaniu jego pooenia w uchwycie obrbkowym.

Baza sprzona jest baz obrbkow powizan z innymi powierzchniami bezporednimi wymiarami i obrabian wraz z nimi przy jednym ustawieniu przedmiotu obrabianego.

Bazy obrbkowe przyjmowane do obrbki w pierwszej operacji s zwykle powierzchniami surowymi i nigdy nie bdce obrabianymi. Powierzchnia taka winna by rwn, czyst, najdokadniej wykonan surow powierzchni przedmiotu obrabianego.

Bazy obrbkowe do dalszych operacji zwykle stanowi powierzchnie obrobione, niezmieniane w dalszej czci procesu i powinny pokrywa si z bazami konstrukcyjnymi.

9.2. Ustalenie i ustawienie Ustalenie jest to nadanie przedmiotowi okrelonego pooenia

w kierunkach majcych wpyw na wynik obrbki. Ustalenie mona te zdefiniowa jako odebranie tych stopni swobody, ktre maja wpyw na wynik obrbki. Na rys. 9.2.1.a pokazano przedmiot (kostk) pooon na stole obrabiarki. Pooenie to odbiera 3 stopnie swobody (przemieszczenie wzgldem osi Z i obroty wzgldem osi X i Y), gdzie odebranie przemieszczenia wzgldem osi Z jednoznacznie definiuje pooenie przedmiotu wzgldem narzdzia. Zaznaczone na rys. 9.2.1.a moliwe kierunki przemieszcze nie maj wpywu na wymiar obrabiany (grubo kostki), jedynie niejednoznacznie mog sytuowa przedmiot na stole frezarki. Wykonanie rowka w kostce (rys.9.2.1.b) w okrelonym pooeniu od jednego z bokw wymaga odebrania kolejnych 2 stopni swobody (obrotu wzgldem osi Z i przemieszczenia wzgldem osi Y). Nieodebranie stopnia swobody jakim jest przemieszczenie wzdu osi X, nie ma wpywu na pooenie frezowanego rowka, jedynie niejednoznacznie okrela pooenie w tym kierunku wzgldem narzdzia. Jeli za wykonywany jest np. otwr, ktrego pooenie jest jednoznacznie okrelone wzgldem

Strona 49494949

bocznych powierzchni kostki, koniecznym staje si odebranie kolejnego stopnia swobody jakim jest przemieszczenie wzdu osi X (rys.9.2.1.c). W ten sposb odebrano wszystkie (6) stopni swobody doprowadzajc do ustawienia przedmiotu w przestrzeni roboczej wzgldem obrabiarki i narzdzia.

Ustawienie jest to ustalenie oraz odebranie kolejnego stopnia swobody okrelajce jednoznaczne pooenie przedmiotu w przestrzeni roboczej obrabiarki. Oznacza to odebranie wszystkich stopni swobody (rys.9.2.1.c).

Rys. 9.2.1. Ustalenie (a, b), ustawienie (c)

Ustalenie przedmiotu w uchwycie tokarskim (bez zacinicia szczk) odbiera mu 5 stopni swobody pozostaje tylko obrt wok osi toczenia przed zaciniciem szczk (rys.9.2.2.a). Ustalenie jest tu rwnoznaczne z ustawieniem, gdzie ostni stopie swobody zostaje odebrany przez siy zamocowania. Analogiczna sytuacja wystpuje w przypadku ustalania przedmiotu na otworze na trzpieniu tokarskim z tulej rozprn.

Rys.9.2.2. Ustalenie: a) w uchwycie tokarskim, b)na trzpieniu rozprnym

a) b)

Strona 50505050

Ustalenie przedmiotu obrabianego (waka) w prymie odbiera mu 4 stopnie swobody, pozostaje obrt wok osi i przemieszczenie wzdu pryzmy (rys.9.2.3). Te pozostae 2 stopnie swobody nie bd mie wpywu np. na wykonanie na waku spaszczenia operacj frezowania. Jednake w celu jednoznacznego ustawienia przedmiotu w prymie konieczne jest odebranie pozostaych stopni swobody. Rol t speni siy mocujce przedmiot.

Rys.9.2.3. Ustalenie w prymie

Rys.9.2.4. Ustalenie na otworach

Ustalenie na otworach wymaga zastosowania dwch kokw: penego i citego. Koek peny odbiera 5 stopni swobody z wyjtkiem obrotu wok jego osi. Aby jednoznacznie

Strona 51515151

wyznaczy pooenie ktowe przedmiotu, naley odebra ten obrt, a wic szsty stopie swobody. Suy do tego celu koek city, ktry odbierajc obrt wok osi Z nie odbiera powtrnie przemieszczenia wzdu osi Y.

Przestalenie jest to powtrne odebranie tych samych stopni swobody. Jeliby zatem na rys. 9.2.1.c dorysowa kolejny koek ustalajcy stykajcy si z t sam powierzchni, oznaczaoby dwukrotne odebranie tego samego stopnia swobody, a wic przestalenie.

Zamocowanie - zapewnienie pooenie przedmiotowi obrabianemu zgodnie z ustawieniem (ustaleniem) i przeciwdziaanie siom skrawania.

Strona 52525252

10 Naddatki na obrbk

W tym rozdziale:

o Naddatki cakowite i operacyjne

o Naddatki jednostronne i dwustronne

o Okrelanie liczby niezbdnych operacji

Strona 53535353

10.1. Naddatki cakowite i operacyjne

W procesach technologicznych rozrnia si naddatki cakowite i operacyjne. Naddatek cakowity jest warstw materiau usuwan w czasie obrbki. Kompensuje on wszelkie bdy wymiarowe, bdy ksztatu, wady powierzchniowe, ktre wystpuj w kolejnych operacjach technologicznych, a spowodowane s bdami ustalenia, niedokadnoci narzdzi i ich ustawieniem wzgldem przedmiotu, niedokadnoci oprzyrzdowania i maszyn technologicznych. Naddatek cakowity mona te okreli jako rnic wymiarow materiau wejciowego (pfabrykatu) i czci wykonanej na gotowo. Rodzaje obrbki wystpujce w procesie technologicznym wymuszaj podzia cakowitego naddatku na naddatki operacyjne, a wic zaistnieje naddatek operacyjny na obrbk zgrubn, ksztatujc, wykoczeniow i bardzo dokadn. Jego warto jest rnic wymiarow z dwch kolejnych operacji.

10.2. Naddatek jednostronny i dwustronny

Naddatek jednostronny niekiedy nazywany jest naddatkiem niesymetrycznym. Teoretycznie jego warto mona okreli nastpujco:

gnj = Ta + Rza + Wa + Sa +ez

gdzie:

Ta warto tolerancji materiau dla poprzedniej operacji,

Rza normatyw redniej wysokoci chropowatoci powierzchni dla poprzedniej operacji/zabiegu,

Wa normatyw gbokoci warstwy wadliwej dla poprzedniej operacji/zabiegu,

Strona 54545454

Sa normatyw wypadkowego odchylenia przestrzennego wzajemnie zwizanych powierzchni wynikajcy z wykonania poprzedniej operacji/zabiegu,

ez normatyw bdu ustalenia czci w danej operacji/zabiegu wynikajcy z bdw ustalenia i zamocowania.

Naddatek dwustronny, czyli naddatek symetryczny najczciej odnoszony jest do czci osiowo-symetrycznych. Jego warto okrela zwizek:

gns = Ta + 2(Rza + Wa) + 2(Sa ez)

W praktyce technologicznej okrelenie wielkoci naddatkw nie jest zadaniem atwym majc na uwadze jako gotowej czci, a jednoczenie zapewnienie jak najmniejszego zuycia materiau. Dla materiaw wejciowych takich jak odlewy i odkuwki przyjmuje si naddatki wg Polskich Norm. Dla materiaw hutniczych czst praktyk jest opracowywanie wasnych normatyww na naddatki zalecanych do stosowania w danym zakadzie (normatyw zakadowy). Szczeglnej uwagi wymaga okrelenie naddatkw w produkcji wielkoseryjnej, gdzie korzysta si z metod analityczno-obliczeniowych. W kadym jednak przypadku bardzo wane jest dowiadczenie technologa opracowujcego proces technologiczny.

10.3. Okrelanie liczby niezbdnych operacji

W celu uatwienia obliczenia liczby niezbdnych operacji/zabiegw, co wie si z podziaem naddatku cakowitego na naddatki operacyjne, mona posuy si nastpujc empiryczn zalenoci:

Ko = Tpf/T

gdzie:

Ko wskanik wymaganego wzrostu dokadnoci,

Strona 55555555

Tpf tolerancja materiau wejciowego (pfabrykatu),

T tolerancja maksymalnego wymiaru gotowej czci.

Jeli:

Ko 10 mona stosowa 1 operacj/zabieg,

10 50 zaleca si przyj 3 operacje/zabiegi.

Strona 56565656

11 Obrbka cieplna i cieplno-chemiczna

W tym rozdziale:

o Stopy elaza

o Wyarzanie

o Ulepszanie cieplne

o Hartowanie i odpuszczanie

o Nawglanie

o Ochrona przed nawglaniem

o Azotowanie

o Wgloazotowanie

o Azotonasiarczanie

o Fosforanowanie

o Obrbka cieplna stopw miedzi

o Obrbka cieplna stopw aluminium

o Obrbka cieplna stopw magnezu

Strona 57575757

11.1. Stopy elaza Stal jest stopem elaza z wglem o zawartoci do 2% wgla.

Stal moe zawiera inne pierwiastki jak chrom, mangan, molibden, nikiel, itd., wpywajce na jej wasnoci mechaniczne. Kada stal podlega obrbce plastycznej w przeciwiestwie do staliwa, ktre jest stal w postaci lanej, stosowan na odlewy. W porwnaniu ze stal staliwo posiada struktur gruboziarnist co powoduje, i ma gorsze wasnoci mechaniczne. Staliwa podlegaj obrbce cieplnej. Stop elaza z wglem powyej 2% zawartoci wgla nazywany jest eliwem. Zawarto wgla w eliwach z reguy nie przekracza 4%. eliwo ma nisze wasnoci mechaniczne ni staliwo i nie jest materiaem plastycznym. eliwo mona poddawa obrbce cieplnej.

Stale ze wzgldu na skad chemiczny dzieli si na dwie zasadnicze grupy: stale wglowe i stale stopowe. W kadej z tych grup wystpuj stale konstrukcyjne, narzdziowe i o szczeglnych wasnociach. Omawiana dalej obrbka cieplna stali odnosi si bdzie do stali konstrukcyjnych wglowych wyszej jakoci i stali konstrukcyjnych stopowych do ulepszania cieplnego i do nawglania.

11.2. Wyarzanie Wyarzania nale do tzw. wstpnych zabiegw obrbki

cieplnej z racji prowadzenia ich przed rozpoczciem obrbki mechanicznej. Wyarzanie jest zabiegiem obrbki cieplnej polegajcym na nagrzaniu materiau do okrelonej temperatury, wygrzaniu w tej temperaturze przez okrelony czas, a nastpnie powolnym studzeniu z szybkoci pozwalajc na otrzymanie struktury zblionej do stanu rwnowagi. Sposb prowadzenia wyarzania zaleny jest celu jaki ma zosta osignity i zawartoci wgla w stali. Najczciej stosowane wyarzania to: wyarzanie ujednoradniajce, normalizujce, zupene, zmikczajce, rekrystalizujce, odprajce, stabilizujce. Podstaw prowadzenia wszelkich zabiegw obrbki cieplnej jest wykres elazo-wgiel (rys.11.2.1).

Strona 58585858

Rys.11.2.1. Temperatury wyarzania na tle wykresu elazo-wgiel

Wyarzanie ujednoradniajce

Wyarzanie to czsto jest nazywane wyarzaniem homogenizujcym. Prowadzi si je w temperaturach powyej temperatury A1, A3 i Acm, czyli w zakresie 1000 1200 0C. Celem jest ujednorodnienie skadu chemicznego. Wyarzanie moe powodowa odwglenie powierzchni i rozrost ziaren.

Strona 59595959

Chodzenie w powietrzu. Najczciej prowadzi si w hutach przed walcowaniem wlewkw staliwnych.

Wyarzanie normalizujce

Wyarzanie prowadzone w temperaturach 30 50 0C powyej Ac3 i Acm. Celem jest uzyskanie drobnoziarnistej struktury, a tym samym podwyszenie wasnoci mechanicznych. Stosuje si w celu: uzyskania jednolitej struktury w caej objtoci wyrobu (odkuwki), dla czci hartowanych, ktre ulegy duym odksztaceniom, ujednorodnienie struktury w wyrobach spawanych, usunicia pasmowoci w wyrobach walcowanych. Chodzenie w powietrzu.

Wyarzanie zupene Prowadzi si w temperaturach 30 50 0C powyej Ac3 i Acm.

Celem jest uzyskanie struktury zblionej do stanu rwnowagi. Stosuje si gwnie dla stali stopowych hartujcych si przy chodzeniu na powietrzu. Wyarzanie to wymaga bardzo powolnego chodzenia wraz z piecem.

Wyarzanie zmikczajce Wyarzanie to wystpuje pod nazw wyarzania

sferoidyzujcego. Prowadzi si w temperaturach bliskich Ac1. Celem jest uzyskanie niskiej twardoci i obrabialnoci stali. Chodzenie bardzo powolne w zakresie bliskim temperaturom A1. Stosuje si w celu obnienia twardoci, zwikszenia plastycznoci w szczeglnoci przed obrbk plastyczn na zimno.

Wyarzanie rekrystalizujce Wyarzanie prowadzi si powyej temperatury rekrystalizacji,

a wic w temperaturach w zakresie 650 -700 0C. Celem jest przebudowa struktury ziaren w stali. Wyarzanie stosuje si dla stali poddanych obrbce plastycznej na zimno, co oznacza powrt do wasnoci mechanicznych sprzed zgniotu.

Wyarzanie odprajce Wyarzanie prowadzi si w temperaturach poniej 650 0C.

Wsad chodzi si na wolnym powietrzu lub z piecem. Celem

Strona 60606060

jest usuniecie napre w wyrobie bez wprowadzania zmian w strukturze stali. Wyarzanie prowadzi si dla materiaw po kuciu na gorco, po spawaniu, po obrbce plastycznej na zimno, a take po operacjach obrbki skrawaniem w szczeglnoci po obrbce zgrubnej, ktra z racji duych si skrawania wprowadza naprenia w warstw wierzchni.

Wyarzanie stabilizujce Jest to wyarzanie niskotemperaturowe gdy prowadzi si je w

temperaturach poniej 150 0C przez kilkanacie do kilkudziesiciu godzin, z chodzeniem na wolnym powietrzu lub z piecem. Celem jest usunicie napre wasnych a take usunicie samorzutnych zmian strukturalnych i objtociowych. Wyarzanie to stosuje si gwnie do narzdzi pomiarowych i odpowiedzialnych czci maszyn np. wrzeciona obrabiarek.

11.3. Ulepszanie cieplne Ulepszanie cieplne jest procesem hartowania poczonym z ze

rednim lub wysokim odpuszczaniem w celu uzyskania okrelonych wasnoci mechanicznych. Ulepszanie cieplne prowadzi si dla stali do ulepszania cieplnego, a wic dla stali o zawartoci wgla powyej 0.2%. Najczciej przyjmuje si, e ulepszaniem cieplnym uzyskuje si twardo nieprzekraczajc 36 HRC. Jeli przyjto, okrelajc wasnoci mechaniczne czci, i nie przekracza ona tej wartoci, ulepszanie cieplne zaleca si prowadzi na materiaach wejciowych przed rozpoczciem obrbki skrawaniem. Gdy wymagana jest wysza twardo np. 42 HRC, ulepszanie cieplne powinno prowadzi si przed obrbk wykoczeniow.

11.4. Hartowanie i odpuszczanie Hartowanie stali (zawarto wgla powyej 0.2%) polega na

nagrzaniu wsadu do temperatury austenityzowania (rys.11.4.1), wygrzaniu w tej temperaturze, a nastpnie na szybkim chodzeniu w celu uzyskania struktury martenzytycznej bd bainitycznej. Bardzo wane jest dobranie waciwego orodka chodzcego jak i sposobu

Strona 61616161

chodzenia, a wic stosowania rnych szybkoci chodzenia w czasie przechodzenia od temperatury hartowania do niskich temperatur rzdu stu kilkudziesiciu stopni. Zbyt wolne chodzenie powoduje wydzielanie si cementytu i uniemoliwia

Rys.14.4.1. Zakres temperatur hartowania stali (pole zacieniowane)

przemian martenzytyczn, podczas gdy zbyt szybkie chodzenie powoduje powstanie zbyt duych napre hartowniczych, ktre mog doprowadzi do trwaych odksztace lub pkni (rys.11.4.2). Hartowanie stosuje si w celu zwikszenia wasnoci mechanicznych: twardoci i wytrzymaoci.

Strona 62626262

Rys.11.4.2. Pknicie zbnika wskutek bdw hartowniczych

Hartowanie jest zawsze powizane z procesem odpuszczania. Celem odpuszczania jest poprawa cigliwoci i zmniejszenie kruchoci kosztem zmniejszenia twardoci. Nadto odpuszczanie zmniejsza naprenia hartownicze. Odpuszczanie to ponowne po hartowaniu nagrzanie wsadu do temperatury poniej Ac1, czyli poniej 650 0C. Rozrnia si odpuszczanie wysokie (temp. 450 650 0C), ktre stosuje si dla stali konstrukcyjnych w celu uzyskania najlepszych wasnoci wytrzymaociowych i plastycznych, rednie (temp. 250 450 0C) dla czci maszyn ktre powinny charakteryzowa si du wartoci Re i udarnoci, oraz niskie (temp. 100 -250 0C) stosowane gwnie dla narzdzi.

11.5. Nawglanie Nawglanie jest obrbk cieplno-chemiczn. Powoduje zmian

skadu chemicznego i struktury warstwy wierzchniej, tak by w procesie hartowania uzyska tward, odporn na cieranie warstw wierzchni przy zachowaniu cigliwoci rdzenia. Zmiana skadu chemicznego odbywa si na drodze dyfuzji. Temperatury nawglania le powyej krzywej Ac3 tj. 900 950 0C. Nawgla si stale wglowe i stopowe o zawartoci wgla poniej 0.2 0.25 %. Pierwiastki takie jak np. Cr, Ni,

Strona 63636363

Mn, Mo, Ti, W zwikszaj hartowno stali i jednoczenie podnosz wasnoci plastyczne rdzenia. Nawgla si na gboko do 2.5 mm. Proces nawglania prowadzi si w orodkach staych (proszkach), kpielach i gazach (np. gaz ziemny). Po procesie nawglania, ktry trwa kilka godzin w zalenoci od gbokoci nawglania ( np. przy gbokoci 1- 1.1 mm do 5 godzin), prowadzi si operacj hartowania uzyskujc twardo warstwy wierzchniej rzdu 60 62 HRC. Obligatoryjnie prowadzone po hartowaniu operacje wysokiego odpuszczania zmniejszaj nieco twardo warstwy wierzchniej. Nie zaleca si prowadzi hartowania z temperatury nawglania. Konieczne jest obnienie temperatury wsadu do temperatury hartowania.

11.6. Ochrona przed nawglaniem

Cechy uytkowe czci wymagane przez konstruktora oznaczaj, i nie wszystkie powierzchnie musz mie wysok twardo, np. gwinty. Oznacza to, e w procesie nawglania powierzchnie te musz by chronione przed dyfuzj wgla w warstw wierzchni. W praktyce technologicznej stosuje si nastpujce sposoby ochrony przed nawglaniem:

usunicie warstwy nawglonej. Polega ona na nawgleniu wszystkich powierzchni i usuniciu warstwy nawglonej z tych powierzchni, ktre maja pozosta mikkie. Oznacza to, e po procesie nawglania i przestudzeniu wsadu, na wydziaach obrbki mechanicznej usuwa si warstw nawglon. Warstwa nawglona jeli nie zostanie poddana procesowi hartowania jest mikka i dlatego moe by usunita na drodze obrbki skrawaniem. Ten sposb stosuje si najczciej w produkcji jednostkowej i maoseryjnej.

powlekanie pastami ochronnymi. Powierzchni chroniona przed nawglaniem powleka si past za pomoc pdzla, natrysku lub przez

Strona 64646464

zanurzenie. W czasie nawglania powoka ta staje si szklista i mocno przylega do chronionej powierzchni. Po procesie nawglania i hartowania usuwa si past przez rozpuszczenie w odpowiednich rozpuszczalnikach lub mechanicznie. Ochron pastami stosuje si w produkcji mao- i rednioseryjnej.

miedziowanie. Metod galwaniczn nakada si warstewk miedzi o gruboci kilku mikrometrw. Powierzchnie pokryte miedzi zostan nienawglone i niezahartowane. Pozostae powierzchnie, ktre maj by zahartowane trzeba chroni przed miedziowaniem np. przez pokrywanie woskiem. Po procesie nawglania i hartowania na drodze galwanicznej usuwa si mied. Ten sposb ochrony najczciej jest stosowany w produkcji rednio- i wielkoseryjnej.

11.7. Azotowanie Proces azotowania polega na nasycaniu w atmosferze

amoniaku, warstwy wierzchniej przedmiotu azotem w celu wytworzenia azotkw elaza nadajcych bardzo wysok twardo i odporno na cieranie. Temperatura procesu to 500 - 550 0C. Niskotemperaturowy proces nie powoduje odksztace przedmiotu, std po azotowaniu nie przewiduje si obrbki wykoczeniowej. Jeli zachodzi potrzeba uzyskania bardzo maej chropowatoci na istotnych powierzchniach przedmiotu, prowadzi si tylko obrbki powierzchniowe jak np. docieranie, polerowanie. Twardo warstwy azotowanej mierzy si w skali Vickersa i moe osign 1200 HV dla stali konstrukcyjnych stopowych. Powierzchnie azotowane s odporne na korozj. Materia do azotowania musi by wczeniej ulepszony cieplnie, a zatem tylko stale stopowe do ulepszania cieplnego mog by poddane temu procesowi. Gbokoci warstw azotowanych s rzdu dziesitych czci milimetra. Proce azotowania jest dugotrway i w zalenoci od gbokoci azotowania i materiau moe trwa nawet do 100 godzin.

Strona 65656565

11.8. Wgloazotowanie Wgloazotowanie nazywane czsto cyjanowaniem czy dwa

procesy: nasycanie warstwy wierzchniej wglem i azotem. Celem jest wytworzenie warstwy wierzchniej o duej twardoci i odpornoci na cieranie, o znacznie lepszych cechach ni warstw nawglanych. Atmosfer aktywn tworzy mieszanina gazw ziemnego lub propanu/butanu z amoniakiem. Temperatura procesu wgloazotowania jest nisza ni nawglania i wynosi 820 860 0C, co sprzyja prowadzeniu hartowania bezporednio po nasycaniu, bez typowego dla nawglania schadzania wsadu nawglanego przed hartowaniem. Po procesie hartowania prowadzi si wysokie lub rednie odpuszczanie. Czas wgloazotowania to okoo 5 godzin przy redniej gbokoci nasycanej warstwy od 0.5 do 1.5 mm. Oprcz wysokotemperaturowego procesu wgloazotowania wystpuje jeszcze niskotemperaturowy proces w zakresie 550 600 0C nazywany wanie cyjanowaniem kpielowym. rodowiskiem s wgloazotki sodu lub potasu. Gbokoci warstw nasycanych to maksimum 0.05 mm, za czas prowadzenia operacji 15 30 min. Cyjanowanie stosuje si zwykle dla stali szybkotncych w celu zwikszenia twardoci krawdzi skrawajcych.

11.9. Azotonasiarczanie Azotonasiarczanie albo inaczej siarkoazotowanie stosuje si w

celu wytworzenia warstwy wierzchniej o podwyszonej twardoci i odpornej na zatarcie. Proces polegajcy na jednoczesnym nasycaniu azotem i siark trwa od 0.5 1 godziny w temperaturze 560 570 0C. Gboko warstwy maksimum 0.05 mm.

Strona 66666666

11.10. Fosforanowanie Fosforanowanie (fosfatyzowanie) jest procesem chemicznym

lub elektrochemicznym majcym na celu wytworzenie na powierzchni stali ochronnej matowo-szarej powoki fosforanw. Proces prowadzony jest w rodowisku gorcych roztworw fosforanw i kwasu fosforowego. Powoki te s antykorozyjne, zmniejszajce wspczynnik tarcia i odporne na dziaanie wysokich temperatur.

11.11. Obrbka cieplna stopw miedzi

Brz aluminiowy - CuAl19Fe3. Hartowanie w temp. 950-1000 C i odpuszczanie w temp. 300-600 C. Brz berylowy - CuBe2. Utwardzanie dyspersyjne skadajce si z przesycania z temperatury 720-760C i starzenia w temperaturze 300-400C. Brz krzemowy - CuSi1. Brzy krzemowe poddawane s obrbce cieplnej polegajcej na wyarzaniu rekrystalizujcym. Brz cynowy dwuskadnikowy - CuSn2. Dugotrwae wyarzanie ujednorodniajc w cigu 24h w temp. 700-750 C Mosidz - CuZn5. Wyarzanie odprajce w temp.200-300C Mosidz - CuZn37. Mosidz w znacznym stopniu umacnia si w wyniku zgniotu. Przy wikszych stopniach gniotu jest stosowane midzyoperacyjne wyarzanie rekrystalizujce w temp 500-580C.

Mosidz - CuZn43Mn4Pb3Fe. Wyarzanie ujednoradniajce przy temperaturze 650 -700 0C w cigu 2 - 6 godzin.

Mosidz - CuZn20. Wyarzanie w temp. 500oC w atmosferze ochronnej CO2.

11.12. Obrbka cieplna stopw aluminium

Obrbka cieplna stopw aluminium, majca na celu przede wszystkim podwyszenie ich wytrzymaoci, polega na

Strona 67676767

utwardzaniu dyspersyjnym, tj. na kolejnym przeprowadzeniu operacji przesycania roztworu staego i starzenia.

Przesycanie polega na nagrzaniu stopu do temperatury powyej granicznej rozpuszczalnoci drugiego skadnika, wygrzaniu w tej temperaturze i szybkim chodzeniu w celu zatrzymania rozpuszczonego skadnika w roztworze staym. W wyniku przesycania poprawiaj si waciwoci plastyczne natomiast zmniejsza si wytrzymao i twardo.

Starzenie polega na nagrzaniu stopu uprzednio przesyconego do temperatury poniej granicznej rozpuszczalnoci drugiego skadnika, wygrzaniu w tej temperaturze i powolnym chodzeniu. Starzenie powoduje popraw waciwoci wytrzymaociowych i twardoci oraz pogorszenie plastycznoci.

Wyarzanie ujednorodniajce przeprowadza si gwnie w celu ujednorodnienia struktury, zwaszcza odleww. Polega ono na nagrzaniu stopu do temperatury, w ktrej ma on struktur roztworu staego, wygrzaniu w tej temperaturze przez duszy okres czasu (2 12 godzin) i nastpnie powolnym chodzeniu.

Wyarzanie zmikczajce ma na celu zmniejszenie twardoci i polepszenie plastycznoci stopu poprzez koagulacj wydzielonych faz. W praktyce stopy aluminium w zalenoci od skadu wyarza si w temperaturze 320 400C przez 2 3 godziny. Stopy wyarzone zmikczajco maj nisz twardo i wytrzymao ni stopy przesycone. Wysoka plastyczno stopw uzyskana w wyniku wyarzania uatwia ich walcowanie, kucie i inne rodzaje przerbki plastycznej na zimno.

Wyarzanie rekrystalizujce przeprowadza si w celu usunicia niektrych skutkw zgniotu zwykle w temperaturze nieco wyszej od temperatury rekrystalizacji (300 400C). Wyarzanie to przeprowadza si jako zabieg midzyoperacyjny w czasie obrbki plastycznej na zimno lub jako zabieg kocowy.

Wyarzanie odprajce ma na celu usunicie napre wasnych, zwaszcza w odlewach kokilowych. Temperatura

Strona 68686868

wyarzania wynosi, zalenie od gatunku stopu, 200 300C. Po wyarzaniu stosowane jest powolne chodzenie.

11.13. Obrbka cieplna stopw magnezu

Stopy magnezu, podobnie jak wikszo stopw aluminium, mona obrabia cieplnie (przesyca i starzy), gdy rozpuszczalno gwnych skadnikw stopowych (aluminium, cynku i manganu) w magnezie jest ograniczona i zmniejsza si z obnieniem temperatury. Obrbka ta jednak tylko w niewielkim stopniu polepsza wasnoci mechaniczne stopw i rzadko jest stosowana. Wyjtkiem s stopy odlewnicze, zawierajce powyej 6% aluminium, ktre po obrbce cieplnej maj wytrzymao o 40 50% wysz. Na przykad, stop GA8 w stanie surowym ma wytrzymao na rozciganie 150 MPa. Po przesyceniu w temperaturze w temperaturze 415C (w czasie 20h, chodzenie na powietrzu) starzeniu w temperaturze 175C (w czasie 16 h) jego wytrzymao wzrasta do 230 MPa. Z reguy natomiast odlewy ze stopw magnezu poddaje si wyarzaniu odprajcemu w temperaturze 200 250C.

Strona 69696969

12Projektowanie procesu technologicznego czci klasy wa maszynowy

W tym rozdziale:

o Wymagania i technologiczno konstrukcji

o Ramowy proces wau stopniowanego bez O.C.

o Ramowy proces wau stopniowanego nawglanego i hartowanego (z usuniciem warstwy nawglonej)

o Ramowy proces wau stopniowanego nawglanego i hartowanego (zabezpieczenie past/miedzi)

o Ramowy proces wau stopniowanego hartowanego

o Ramowy proces wau stopniowanego bardzo dokadnego

o Ramowy proces wau stopniowanego z otworem osiowym

Strona 70707070

12.1. Wymagania i technologiczno konstrukcji

Wymagania obrbkowe stawiane waom maszynowym zdefiniowane s rysunkiem technicznym i warunkami technicznymi i dotycz klasy dokadnoci, odchyek ksztatu i pooenia (przede wszystkim wsposiowoci czopw), oraz chropowatoci powierzchni. Spotykane klasy dokadnoci to dzisiaj najczciej szsta, a nawet pita klasa. dana najczciej chropowato wanych powierzchni jest z przedziau 0.32 0.16 m, za dla bardzo dokadnych waw nawet 0.04 0.01 m .

Technologiczno konstrukcji musi by wzita pod uwag na etapie projektowania wau, zatem naley uwzgldni:

jeli przewiduje si, i materiaem wejciowym bdzie materia hutniczy (prt walcowany) naley zadba by objto usuwanego materiau bya jak najmniejsza,

swobodny dobieg i wybieg narzdzia dla powierzchni stokowych,

by przejcia midzy kolejnymi rednicami wykona znormalizowanym narzdziem,

jeli jest to moliwe przyj jednakow szeroko rowkw wpustowych,

unikanie otworw osiowych powodujcych utrat bazy technologicznej.

12.2. Ramowy proces wau stopniowanego bez obrbki cieplnej

Proces technologiczny przebiega wedug poniszego schematu: 1. Przecinanie materiau

2. Prostowanie (jeli zachodzi taka potrzeba)

Strona 71717171

3. Nakiekowanie

4. Obrbka zgrubna

5. Obrbka ksztatujca

6. Obrbka powierzchni stokowych i ksztatowych

7. Frezowanie rowkw wpustowych

8. Frezowanie wielowypustw

9. Wykonanie gwintw

10. Wykonanie otworw poprzecznych

11. Obrbka wykoczeniowa

12. Obrbka bardzo dokadna

13. Kontrola jakoci

14. Wykonanie otworu osiowego (jeli jest na rysunku).

Schemat procesu bez obrbki cieplnej nie oznacza, e materia nie zosta poddany obrbce cieplnej. Obrbki tej nie ma w procesie, gdy zostaa przeprowadzona w hucie na prtach walcowanych na yczenie zamawiajcego, np. odbiorca zamwi stal walcowan gatunku C45 o twardoci 28-30 HRC. Ulepszanie cieplne nie przekracza zwykle twardoci 36 HRC, zatem umoliwia bezproblemow obrbk skrawaniem. Brak obrbki cieplnej wewntrz procesu oznacza rwnie brak deformacji termicznych. Na rysunkach 12.2.2 do 12.2.7 pokazano przykadowe wykonywanie wybranych operacji technologicznych. Typow, klasyczn obrbk wau na tokarkach jest ustalenie w kach (rys.12.2.2). Moment obrotowy przenoszony jest przez zabierak czoowy, bd zabierak chomontkowy (sercwk) (rys.12.2.1.b). Ten ostatni stosuje si tylko w obrbkach ksztatujcych i wykoczeniowych. Przy toczeniu waw stosuje si te inny sposb ustalenia: uchwyt tokarski i podparcie kem konika (rys.12.2.3). Takie ustalenie uniemoliwia toczenie w jednym zamocowaniu caego wau.

Strona 72727272

Rys.12.2.1. Zabieraki: a)czoowy, b) chomontkowy

Rys. 12.2.2. Toczenie wau na tokarce sterowanej numerycznie

Rys.12.2.3. Toczenie wau w uchwycie tokarskim i podpartego kem

a)

b)

Strona 73737373

Rys.12.2.4. Frezowanie rowka wpustowego

Rys.12.2.5. Frezowanie wielowypustu z zastosowaniem podzielnicy

Rys.12.2.6. Frezowanie obwiedniowe wielowypustu

Strona 74747474

Rys.12.2.7. Obrbka wykoczeniowa (szlifowanie)

12.3. Ramowy proces wau stopniowanego, nawglanego, hartowanego (z usuniciem warstwy nawglonej)

Schemat procesu technologicznego przedstawia si nastpujco:

1. Przecinanie materiau

2. Prostowanie

3. Nakiekowanie

4. Obrbka zgrubna

5. Obrbka ksztatujca powierzchni, ktre bd nawglane i hartowane

6. Nawglanie

7. Obrbka ksztatujca pozostaych powierzchni

8. Hartowanie i odpuszczanie

Strona 75757575

9. Prostowanie

10. Poprawianie nakiekw

11. Obrbka wykoczeniowa

12. Obrbka wykoczeniowa bardzo dokadna

13. Kontrola jakoci.

Usunicie warstwy nawglonej obrbk skrawaniem (toczenie) nastpuje w operacji 7 po wystudzeniu wsadu. Warstwa usuwana musi by wiksza ni gboko nawglania w celu jej cakowitego usunicia. Po tej operacji nastpuje nagrzewanie wsadu do temperatury hartowania i hartowanie poczone z odpuszczaniem.

12.4. Ramowy proces wau stopniowanego, nawglanego, hartowanego z ochron powierzchni nawglanych pastami lub miedziowaniem

Proces technologiczny przebiega wedug schematu: 1. Przecinanie materiau

2. Prostowanie

3. Nakiekowanie

4. Obrbka zgrubna

5. Obrbka ksztatujca powierzchni

6. Ochrona powierzchni nienawglanych past lub miedziowaniem

7. Nawglanie

Strona 76767676

8. Hartowanie i odpuszczanie

9. Czyszczenie powierzchni chronionych (usunicie past/miedzi)

10. Prostowanie

11. Poprawianie nakiekw

12. Obrbka wykoczeniowa

13. Obrbka bardzo dokadna

14. Kontrola jakoci.

Proces ten nie wymaga przerywania procesu obrbki cieplno-chemicznej. Po procesie nawglania i przestudzeniu w piecu do temperatury hartowania, rozpoczyna si szybkie schadzanie czyli hartowanie.

12.5. Ramowy proces wau stopniowanego hartowanego

Rzadko zdarza si ze wzgldw wytrzymaociowych, by wa by hartowany na caej dugoci. Najczciej hartowane s wybrane powierzchnie. Niej przedstawiono schemat procesu technologicznego wau wykonanego z materiau do ulepszania cieplnego.

1. Przecinanie materiau

2. Prostowanie

3. Nakiekowanie

4. Obrbka zgrubna

5. Obrbka ksztatujca

6. Hartowanie i odpuszczanie

7. Prostowanie

8. Poprawianie nakiekw

9. Obrbka wykoczeniowa

Strona 77777777

10. Obrbka bardzo dokadna

11. Kontrola jakoci

Jeli hartowane s wybrane powierzchnie np. czopy pod oyska, wtedy prowadzi si hartowanie indukcyjne, a w skrajnych przypadkach hartuje si pomieniowo nagrzewajc palnikiem acetylenowo-tlenowym. Ten ostatni sposb nie jest polecany.

12.6. Ramowy proces wau stopniowanego bardzo dokadnego

Proces technologiczny wau bardzo dokadnego jakim moe by np. wrzeciono obrabiarki, ruba pocigowa, wymaga nie tylko bardzo dokadnych obrbek wykoczeniowych, ale take prowadzenia wyarzania odprajcego i stabilizujcego. Nierzadko te stosuje si dodatkowo obrbki podzerowe, ktre prowadzone s w ujemnych temperaturach.

1. Przecinanie materiau

2. Prostowanie

3. Nakiekowanie

4. Obrbka zgrubna

5. Wyarzanie odprajce

6. Obrbka ksztatujca

7. Stabilizowanie (w temp. 100 160 st. przez kilka godzin)

8. Obrbka wykoczeniowa wstpna

9. Stabilizowanie

10. Obrbka wykoczeniowa ostateczna

11. Obrbka b. dokadna

12. Kontrola jakoci

Strona 78787878

12.7. Ramowy proces wau stopniowanego z otworem osiowym

Przez wykonanie otworu osiowego naley rozumie wykonanie otworu nieprzelotowego bd przelotowego. Nakiekowanie w operacji 3 potrzebne jest tylko do przeprowadzenia obrbki zgrubnej (toczenie zgrubne), po ktrej zostanie wykonany otwr osiowy usuwajcy tym samym nakieki. Po wykonaniu otworu osiowego 45 stopniowe sfazowania krawdzi otworw stanowi bd baz technologiczn do dalszych operacji. Niekiedy w wykonanych otworach umieszcza si specjalne korki z nakiekami by dalej prowadzi proces jak typowy wa ustalany w kach. Proces przebiega wedug schematu:

1. Przecinanie materiau

2. Prostowanie

3. Nakiekowanie

4. Obrbka zgrubna

5. Wykonanie otworu osiowego

6. Wykonanie baz obrbkowych do wykonania obrbki ksztatujcej

7. Obrbka ksztatujca

8. Obrbka pow. stokowych i ksztatowych

9. Frezowanie rowkw wpustowych

10. Frezowanie wielowypustw

11. Wykonanie gwintw na zewntrznych powierzchniach walcowych

12. Wykonanie otworw poprzecznych

13. Obrbka wykoczeniowa

14. Obrbka bardzo dokadna

15. Kontrola jakoci

Strona 79797979

13Projektowanie procesu technologicznego czci klasy tuleja i tarcza

W tym rozdziale:

o Ramowy proces technologiczny tulei i tarczy z bazowaniem na otworze

o Ramowy proces technologiczny tulei i tarczy z hartowaniem

Strona 80808080

13.1. Ramowy proces technologiczny tulei i tarczy z bazowaniem na otworze

W tulejach wymaga si by otwr by wykonany wsposiowo z zewntrzn powierzchni. Niej przedstawiono proces technologiczny, gdzie wanie do obrbki powierzchni zewntrznych wybrano otwr. Moe istnie inne rozwizanie, gdzie bazujc na dokadnie wykonanej powierzchni zewntrznej wykonuje si otwr osiowy. Poniszy schemat nie uwzgldnia tego przypadku i dotyczy procesu bez obrbki cieplnej wewntrz procesu.

1. Obrbka zgrubna lub zgrubna i ksztatujca powierzchni zewntrznych i wykonanie otworu wstpnie lub na gotowo

2. Obrbka wykoczeniowa otworu

3. Obrbka rowka wpustowego lub wielowypustu w otworze

4. Obrbka ksztatujca powierzchni zewntrznych z bazowaniem na otworze

5 Frezowanie rowkw wpustowych na powierzchni zewntrznych

6. Wykonanie wielowypustw

7. Wykonanie gwintw

8. Wykonanie otworw poprzecznych

9. Obrbka bardzo dokadna otworu

10. Obrbka wykoczeniowa powierzchni zewntrznej

11. Kontrola jakoci

Strona 81818181

13.2. Ramowy proces technologiczny tulei i tarczy z hartowaniem

Proces ten w istocie niewiele rni si od procesu przedstawionego w punkcie 13.1. Ukad operacji jest analogiczny. Jedyn rnic jest wprowadzenie w operacji 4 hartowania i odpuszczania, w tym przypadku dla materiau do ulepszania cieplnego. Jeli byby to materia do nawglania, naley kierowa si zasadami prowadzenia obrbki analogicznie jak dla waw maszynowych nawglanych i hartowanych.

1. Obrbka zgrubna lub zgrubna i ksztatujca powierzchni zewntrznych oraz obrbka zgrubna lub zgrubna i ksztatujca otworu

2. Obrbka wielowypustu w otworze z pozostawieniem naddatkw na pow. ustalajcych

3. Obrbka ksztatujca pow. zewn. z bazowaniem na otworze

4. Hartowanie i odpuszczanie

5. Obrbka wykoczeniowa otworu lub wielowypustu w otworze

6. Obrbka wykoczeniowa powierzchni zewntrznych z bazowaniem na otworze

Strona 82828282

Strona 83838383

14Projektowanie procesu technologicznego czci klasy dwignia

W tym rozdziale:

o Wymagania i technologiczno konstrukcji

o Ramowy proces technologiczny dwigni jednostronnej

o Ramowy proces technologiczny dwigni dwustronnej

Strona 84848484

14.1. Wymagania i technologiczno konstrukcji

Poszukujc analogii technologicznych z innymi czciami maszyn, dwignie mona uwaa jako dwie lub wicej tulei poczonych trzonem. Najczciej w dwigniach obrabia si otwory i ich powierzchnie czoowe. Jednymi z istotnych odchyek pooenia spotykanych w dwigniach jest rozstawienie otworw i ich rwnolego i wanie te warunki narzucaj sposb prowadzenia procesu technologicznego. Pod wzgldem technologicznym dwignie nale do najtrudniejszych czci, a ma to zwizek z projektowaniem uchwytw obrbkowych. Technologiczno konstrukcji wie si z uatwieniem obrbki, a w szczeglnoci wyboru baz obrbkowych. Jeli jest to moliwe, naley projektowa dwigni tak, by przynajmniej z jednej strony otwory leay w jednej paszczynie. Uatwia to bazowanie i konstrukcj uchwytu obrbkowego. Otwory powinny by przelotowe, gadkie, co uatwia obrbk wierceniem, przeciganiem czy wytaczaniem.

14.2. Ramowy proces technologiczny dwigni jednostronnej Typowym przedstawicielem czci klasy dwigni jednostronnej s dwignie z jedn tulej (rys.14.2.1.)

Rys.14.2.1. Dwignia jednostronna

Ramowy proces technologiczny przedstawia si nastpujco:

Strona 85858585

1. Obrbka powierzchni czoowych

2. Obrbka otworu na gotowo

3. Wykonanie operacji drugorzdnych

4. Toczenie rkojeci

5. KJ

14.3. Ramowy proces technologiczny dwigni dwustronnej

Rys.14.3.1 przedstawia dwigni dwustronn. Typowym najczciej spotykanym przykadem dwigni dwustronnej s korbowody silnikowe.

Rys.14.3.1. Dwignia dwustronna

Ramowy proces technologiczny przebiega wedug schematu:

Strona 86868686

1. Obrbka powierzchni czoowych

2. Obrbka otworu o wikszej rednicy z jednoczesn obrbk powierzchni czoowej

3. Obrbka otworu o mniejszej rednicy i powierzchni czoowej z ustaleniem dwigni na wykonanym otworze

4. Wykonanie operacji drugorzdnych

5. KJ

Strona 87878787

15Projektowanie procesu technologicznego czci klasy korpus

W tym rozdziale:

o Wymagania i technologiczno konstrukcji

o Ramowy proces technologiczny korpusu jednolitego

o Ramowy proces technologiczny korpusu dzielonego

Strona 88888888

15.1. Wymagania i technologiczno konstrukcji

Korpusy s czciami maszyn, ktrych rol jest czenie innych czci maszyn w zespoy speniajce okrelone funkcje. Najczciej w warunkach produkcji seryjnych korpusy wykonuje si jako odlewy z eliwa, staliwa, stopw metali lekkich. W produkcji jednostkowej spotyka si korpusy spawane. Wymagania obrbkowe dotycz gwnie obrbki powierzchni paskich i otworw o chropowatoci Ra=1.25 0. 32 m i klasach dokadnoci nawet szstej. Rwnolego i prostopado osi otworw, wsposiowo to wymagania stawiane procesowi technologicznemu. Technologiczno konstrukcji korpusu wi si z zapewnieniem odpowiedniej sztywnoci przeciwdziaajcej odksztaceniom w procesie obrbki. Obrbk korpusu uatwia dostpno do wszystkich powierzchni i otworw. Proste ksztaty otworw bez odsadze i podci, o jednakowej rednicy lub te zmniejszajcej si do wewntrz wpywaj prowadzenie obrbki, dobr znormalizowanych narzdzi i obniaj koszty operacji. Bardzo wan cech z punktu widzenia technologii obrbki jest zapewnienie odpowiednio duej, moliwie najdokadniej wykonanej, czystej surowej powierzchni jako bazy do pierwszej operacji. Wszystkie te uwarunkowania winny by uwzgldnione na etapie konstruowania korpusu.

15.2. Ramowy proces technologiczny korpusu jednolitego

Charakterystyczn, czsto spotykan pierwsz operacji w technologii korpusw jest operacja trasowania po ktrej nastpuje obrbka powierzchni stanowicej pomocnicz baz obrbkow. Operacje trasowania spotyka si nawet w

Strona 89898989

produkcjach wielkoseryjnych, cho dzisiaj przy stale widocznej tendencji do podnoszenia jakoci surowego odlewu, operacja ta jest eliminowana zachowujc nadal swoje istnienie w produkcji jednostkowej i maoseryjnej. Ramowy proces technologiczny przedstawia si nastpujco:

1. Trasowanie

2. Obrbka zgrubna i ksztatujca powierzchni stanowicej pomocnicz baz obrbkow

3. Obrbka zgrubna i ksztatujca powierzchni stanowicej zasadnicz baz obrbkow

4. Obrbka wykoczeniowa powierzchni stanowicej zasadnicz baz obrbkow

5. Wytaczanie gwnych otworw

6. Obrbka powierzchni drugorzdnych

7. Wiercenie i gwintowanie otworw

8. Kontrola jakoci.

15.3. Ramowy proces technologiczny korpusu dzielonego

Proce technologiczny korpusu dzielonego przebiega odmiennie ni jednolitego. Obie czci korpusu obrabia si do pewnej operacji oddzielnie, a dalej razem z uwagi na wykonanie gwnych otworw. Projektowanie procesu rozpoczyna si zwykle od bardziej pracochonnej czci korpusowej, najczciej jest to cz dolna. Jego przebieg przedstawia si nastpujco:

1. Trasowanie

2. Obrbka zgrubna i ksztatujca powierzchni stanowicej paszczyzn podziau

Strona 90909090

3. Obrbka zgrubna i ksztatujca podstawy

4. Obrbka wykoczeniowa podstawy

5. Obrbka wykoczeniowa powierzchni stanowicej paszczyzn podziau

6. Wiercenie otworw czcych obie czci korpusu

7. Monta i kokowanie obu czci

8. Wytaczanie otworw gwnych

9. Obrbka powierzchni drugorzdnych

10. Wiercenie i gwintowanie pozostaych otworw

11. Kontrola jakoci

Proces technologiczny grnej czci przebiega wedug schematu:

1. Trasowanie

2. Obrbka zgrubna i ksztatujca powierzchni stanowicej paszczyzn podziau

3. Obrbka wykoczeniowa powierzchni stanowicej paszczyzn podziau

4. Wiercenie otworw czcych.

Po wykonaniu tych operacji grny korpus docza do dalszej obrbki wsplnie z dolna czci od operacji 7.

Strona 91919191

16 Oprzyrzdowanie technologiczne

W tym rozdziale:

o Oglne wytyczne do konstruowania oprzyrzdowania

o Elementy ustalajce, oporowe, podporowe

o Mechanizmy mocujce

o Elementy prowadzce i ustalajce pooenie narzdzia

Strona 92929292

16.1. Oglne wytyczne do konstruowania oprzyrzdowania

Przed wyspecyfikowaniem oglnych wytycznych przyjmowanych w konstrukcji oprzyrzdowania technologicznego warto wyjani pojcie uchwytu obrbkowego i przyrzdu. Uchwyt obrbkowy suy do ustawienia i zamocowania przedmiotu obrabianego. Przyrzd obrbkowy spenia to samo zadanie co uchwyt lecz jednoczenie zwiksza moliwoci technologiczne maszyny. Przyrzdem bdzie np. podzielnica, st obrotowy. Niekiedy mona spotka si z definicj, i przyrzd jest to uchwyt z moliwoci zmiany pozycji przedmiotu (podzia) i prowadzenia narzdzia. Przywoane na rysunkach normy nie s aktualne i nieobowizujce, cho w przemyle nadal czsto stosowane. Oglne wytyczne przedstawiaj si nastpujco:

1. Dostatecznie duo miejsca na wkadanie i wyjmowanie przedmiotu

2. Ustalenie winno by pewne i jednoznaczne 3. Zamocowanie szybkie i pewne i nie powodowa

odksztacenia przedmiotu 4. atwy dostp do mechanizmw mocujcych 5. atwe usuwanie wirw i czyszczenie przyrzdu 6. Dogodny dopyw chodziwa 7. Moliwo obserwacji miejsc obrabianych i dokonywania

pomiarw (jeli zachodzi taka potrzeba) 8. Moliwo obrbki przedmiotu narzdziami

znormalizowanymi 9. Uchwyt nie powinien by ciki (zwaszcza uchwyty do

obrbki wykoczeniowej i przyrzdy wiertarskie), a jednoczenie sztywny

10. W konstrukcji uchwytu naley stosowa elementy znormalizowane

11. Elementy szybciej zuywajce si winny by wykonane z lepszych materiaw lub obrabiane cieplnie.

12. Naley zapewni atw wymian elementw szybko zuywajcych si

Strona 93939393

13. Naley zadba o bezpieczestwo pracy . Krawdzie musz by zaokrglone, stpione, czci wykonujce ruch obrotowy osonite.

14. Tolerancje wymiarw wskie tylko tam gdzie konieczne. Rzutuje to na koszty oprzyrzdowania.

16.2. Elementy ustalajce, oporowe i podporowe Elementy ustalajce mog wystpowa jako elementy stae, nastawne lub ruchome. Elementami ustalajcymi s koki, ruby ustalajce, pryzmy, pytki ustalajce (oporowe), powierzchnie korpusw uchwytw, powierzchnie trzpieni.

Rys.16.2.1. Koki oporowe stae: a)z bem paskim, b)z konierzem, c) z konierzem i z gwintem

Rys.16.2.2. Ustalanie na pytkach oporowych

Strona 94949494

Rys.16.2.3. Elementy podporowe: koek oporowy nastawny i podpora samonastawna [2]

Rys. 16.2.4. Trzpie tokarski stay [2]

Rys.16.2.5. Pryzma [2]

Strona 95959595

16.3. Mechanizmy mocujce Mechanizmy mocujce, biorc pod uwag rdo siy mocujcej

mona podzieli na: rczne (rubowe, krzywkowe, klinowe, itp.), pneumatyczne, hydrauliczne, magnetyczne i elektromagnetyczne. Najbardziej rozpowszechnione s gwintowe mechanizmy mocujce (rys.16.3.3.), w poczeniu z apami (rys. 16.3.1), zarzutkami (rys.16.3.2.).

Rys.16.3.1. Mocowanie za pomoc ap dociskowych [2]

Rys.16.3.2. Mocowanie za pomoc zarzutek [2]

Strona 96969696

Rys.16.3.3.Mocowanie z podkadk odchyln (z lewej) i typowe zamocowanie gwintowe [2]

Rys.16.3.4. Zamocowanie krzywkowe [2]

Strona 97979797

16.4. Elementy prowadzce i ustalajce pooenie narzdzia

Konieczno zastosowania elementw ustalajcych pooenie narzdzia wynika z:

niewystarczajco sztywnego ukadu OUPN (wiercenie, niektre odmiany wytaczania),

uatwienia ustawienia narzdzia wzgldem przedmiotu obrabianego (frezowanie, wytaczanie)

Elementami prowadzcymi narzdzie dla pierwszego przypadku bd tuleje wiertarskie (stae, wymienne i zamienne) osadzone w pycie wiertarskiej lub tuleje wytaczarskie osadzone w korpusie uchwytu, a czasami w wykonanych na gotowo otworach w przedmiocie obrabianym. Taki sposb spotyka si w obrbce otworw w korpusach.

Rys.16.3.1. Tuleje wiertarskie wymienne [2]

Strona 98989898

W operacjach frezarskich ustalenie pooenia narzdzia wzgldem przedmiotu uatwiaj ustawiaki: paskie i ktowe (rys.16.3.2) i pytki ustawcze. Po ustawieniu narzdzia i wyjciu pytek ustawczych mona bezpiecznie prowadzi operacje frezowania bez obawy uszkodzenia freza.

Rys.16.3.2. Ustawiak ktowy (dwukierunkowy) [7]

Ustawiaki umieszcza si w uchwycie poza stref ruchw posuwowych w miejscu umoliwiajcym wsunicie pytek ustawczych. Pooenie wymiarowe w uchwycie powierzchni roboczej ustawiaka i dobr pytek ustawczych, okrela si przez obliczenie tzw. wymiaru operacyjnego wyznaczanego od elementw bazowych uchwytu.

Strona 99999999

17 Uwagi kocowe

W tym rozdziale:

o Podsumowanie

o Literatura

Strona 100100100100

17.1. Podsumowanie Opracowany materia dydaktyczny z racji swojej objtoci nie

wyczerpuje caoci obszernej tematyki jak zajmuje si technologia budowy maszyn. Stanowi on uzupenienie wykadw i wraz z literatur moe by pomocny w przyswajaniu wiedzy z technologii budowy maszyn.

17.2. Literatura 1. M. Feld: Podstawy projektowania procesw

technologicznych typowych czci maszyn, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa 2003.

2. S. Kapiski, P. Skawiski, J. Sobieszczaski, J.Z. Sobolewski: Projektowanie technologii maszyn, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2007.

3. T. Kosiewicz: Technologia budowy maszyn, PWN, 1977.

4. T. Dobrzaski: Przyrzdy i uchwyty obrbkowe. Poradnik konstruktora, PWT, 2001.

5. Poradnik warsztatowca mechanika, WNT, 1975.

6. Jerzy Z. Sobolewski (red) i inni. Techniki wytwarzania. Technologie bezwirowe. Materiay dydaktyczne dla studentw kierunku Edukacja Techniczno Informatyczna. Warszawa 2012