Tasso programmaboekje - het Nationale Toneel

Download Tasso programmaboekje - het Nationale Toneel

Post on 03-Apr-2016

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Theu Boermans: "Ik heet u van harte welkom bij Tasso, de eerste productie van het Nationale Toneel in seizoen 2014/15. Dit stuk van Johann Wolfgang Goethe stelt de waardering van kunst en de kunstenaar aan de orde. Het daagt kunstenaars uit om zich vragen te stellen over een leven voor de kunst en het vraagt het publiek om na te denken over wat kunst in hun leven betekent. Onze voorstelling onderzoekt de relevantie van Goethes tweehonderd jaar oude tekst voor kunstenaars en hun publiek vandaag."

TRANSCRIPT

<ul><li><p>Tasso</p><p>Programma</p></li><li><p>tekst Johann Wolfgang Goethevertaling Tom Kleijnregie Theu Boermansregie-assistentie Daria Bukvic, Florie Bos (stage)dramaturgie Rezy Schumacher, Vera Vermaas (stage)toneelbeeld Bernhard Hammer assistent toneelbeeld Nora Piererlichtontwerp Stefan Dijkman kostuumontwerp Catherine Cuykens grime-advies Amber Schiphorstmuzikale begeleiding Floris Verbeijtango Janine Damenproductieleiding Hans Nasstechniek Joop Spies (voorstellingsleider) Justus Matla Lukas Tulkens Glenn Neyndorff Robbert Weinen Jasper van der Klauw (stage)decoratelier o.l.v. Ruud Brouwer Ronald van Rijn Arjen Schoneveld Koos s-Gravendijk Kees Schellenberg Cedric Wieman Peter Visscher Puck Koperkostuumatelier o.l.v. Iris Elstrodt Daan Wieman Peter van der Meerkleedster Kiswati van Keulentourneebegeleiding Mirjam Overdevestcommunicatie en marketing Dieke van der Spekeducatie Lejo De Hinghscnefotografie Kurt Van der Elstmet dank aan Toneelgroep De Appel Villa Ruimzicht, brillen en lenzen</p><p>Credits</p><p>het Nationale Toneel070 3181444info@nationaletoneel.nlnationaletoneel.nlVolg ons: nationaletoneel</p></li><li><p>De wereld van tegenwoordig is vooral genteresseerd in veiligheid en orde. Waarom zou ze kunstenaars nodig hebben? Om niet helemaal te bevriezen in puur pragmatisme? En waarom zou een kunstenaar de wereld nodig hebben? Om serieus genomen te worden, om iets teweeg te brengen, om in leven te blijven?</p><p>Ik heet u van harte welkom bij Tasso, de eerste productie van het Nationale Toneel in seizoen 2014/15. Dit stuk van Johann Wolfgang Goethe stelt de waardering van kunst en de kunstenaar aan de orde. Het daagt kunstenaars uit om zich vragen te stellen over een leven voor de kunst en het vraagt het </p><p>publiek om na te denken over wat kunst in hun leven betekent. </p><p>Onze voorstelling onderzoekt de relevantie van Goethes tweehonderd jaar oude tekst voor kunstenaars en hun publiek vandaag. Zijn wij in zekere zin niet allemaal vormgevers van ons eigen leven geworden? In de emotionele rollercoaster waarin Tasso en zijn vriendenkring belanden, verbergt zich ook het verlangen van de moderne mens een vrij en creatief individu te zijn.</p><p>Theu Boermans</p><p>Welkom </p><p>3</p><p>Kort hiervoor leek je nog van mening dat kunstenaar en politicus elkaars gezelschap op moeten zoeken, elkaar moeten aanvullen. Tasso</p></li><li><p>Synopsis</p><p>De getalenteerde kunstenaar Tasso woont als gast van de rijke Alfonso en zijn zus Leonore in hun zomerresidentie. Hij werkt er vrij van (financile) zorgen - aan zijn nieuwe epos, dat een meesterwerk belooft te worden. Er ontstaat in de loop van de zomer een tedere liefde tussen Tasso en Leonore. Hij wil haar met zijn nieuwe kunstwerk definitief veroveren en wacht op het perfecte ogenblik om het aan te bieden. Wanneer dat ogenblik is gekomen en hij zijn langverwachte werk aanbiedt, kronen Leonore en haar vriendin Eleonore Sanvitale hem als dank met een lauwerkrans. Dat was niet helemaal wat Tasso van Leonore had verwacht, maar hij lijkt er vrede mee te hebben. Dan keert huisvriend en politicus Antonio Montecatino terug van een belangrijke lobbymissie. En wat perfect leek, verandert in een puinhoop.</p><p>De aandacht die Tasso krijgt, wekt Antonios afgunst op. Voor Antonio is kunst, vergeleken met het dagelijkse politieke bedrijf, niet van groot belang. Bovendien voelt hij de onuitgesproken wederzijdse genegenheid tussen Leonore en Tasso. Hij weet Tasso zo te irriteren, dat deze hem aanvalt. Alfonso moet tussenbeide komen en geeft Tasso huisarrest. Diep beledigd begint Tasso in een samenzwering van zijn vermeende vrienden te geloven. Hij voelt zich niet serieus genomen. Zijn geliefde Leonore schiet hem niet te hulp en wanneer Eleonore Sanvitale hem dan ook nog met ondubbelzinnige bedoelingen probeert mee te lokken naar Florence, vraagt </p><p>4</p><p>hij zich af wat hij in een systeem waarin men alleen bezig is met zichzelf en de eigen status, nog te zoeken heeft. </p><p>Hij besluit Ferrara te verlaten om in Rome zijn meesterwerk aan de vakkundige kritiek van collega-kunstenaars te onderwerpen. Maar wanneer hij Alfonso vraagt hem zijn manuscript terug te geven, weigert deze. Hij mag gaan, maar zijn kunstwerk blijft Alfonsos bezit. Een laatste poging van Leonore om de wanhopige Tasso in Ferrara te houden, eindigt in een ramp: Tasso vat haar smeekbede op als het bewijs van haar liefde voor hem. Maar Leonore weet dat ze niet met hem zal kunnen samenleven. Uit onmacht en woede vergrijpt Tasso zich aan haar. Eleonore vlucht weg en laat Tasso zonder illusies achter. Zijn kunst heeft de wereld niet kunnen veranderen. Met kunst kun je de werkelijkheid dus niet naar je hand zetten. Als een drenkeling klampt Tasso zich vast aan zijn tegenstander Antonio.</p></li><li><p>TASSO EN GOETHEGoethes stuk draait om het tragische levensverhaal van de Italiaanse barokdichter Torquato Tasso (1544-1595), een van de belangrijkste schrijvers van zijn tijd. Zijn epos La Gerusalemme Liberata (Jeruzalem Bevrijd, 1575) was zo succesvol dat Tasso op jonge leeftijd plotseling in heel Itali bekend werd. Hij woonde aan het hof van zijn mecenas, hertog Alfonso II van Ferrara, en leed volgens de legende verschrikkelijk onder zijn ongelukkige liefde voor prinses Leonore dEste, Alfonsos zuster. Hij werd waanzinnig en stierf nog voor zijn roem haar hoogtepunt bereikte. Torquato Tasso is nu grotendeels vergeten, maar als toneelpersonage leeft hij voort. Goethe schonk hem tegen het einde van de achttiende eeuw een nieuw leven.</p><p>GOETHE EN TASSOJohann Wolfgang Goethe (1749-1832) wilde een toneelstuk schrijven over de wanverhouding tussen talent en leven en over waardering als instrument van macht. Zijn Torquato Tasso is waarschijnlijk het eerste kunstenaarsdrama van de wereldliteratuur. Er is nauwelijks een ander toneelstuk dat de vraag naar de afhankelijkheid van de kunstenaar van zijn financiers op zon indringende wijze aan de orde stelt. </p><p>Kunst en leven</p><p>5</p><p>&gt;</p><p>Ik kende het leven van Tasso, ik had mijn eigen leven, en doordat ik twee zo grillige personages met hun eigenaardigheden bij elkaar gooide, ontstond in mij het beeld van Tasso. Eckermann: Gesprekken met Goethe, 1825</p></li><li><p>6Torquato Tasso is ook een perfecte karakterstudie van de persoonlijkheid van de kunstenaar. Het stuk stelt de vraag hoe een creatieve geest zich moet verhouden tot de werkelijkheid. Bij het tot stand komen van een kunstwerk spelen emoties een grote rol, maar is dat ook een garantie om in de echte wereld van invloed te kunnen zijn?</p><p>Met dit dilemma had Goethe aan het hof van hertog Karl August in Weimar zelf te maken. Hij was enerzijds dichter, toneelschrijver en regisseur, verteller, literatuur- en kunstcriticus, tekenaar en bioloog. Aan de andere kant was hij afgestudeerd jurist en gaf hij vanaf 1775 als minister van Financin leiding aan de mijnbouw en het krijgswezen, later ook aan het onderwijs. De twee zielen die in zijn borst woonden, kwamen steeds weer met elkaar in botsing. Dit werd nog verergerd door zijn heftige liefde voor de zeven jaar oudere hofdame Charlotte von Stein. Charlotte was getrouwd en Goethes zielsverwante. Goethe wilde meer, maar de hofetiquette verbood elke poging om verandering in hun situatie te brengen. In 1786 leidde het conflict tussen zijn kunstenaarschap en de dagelijkse beslommeringen van een succesvol hoveling en politicus tot een creatieve crisis. Hieruit kon zelfs Charlotte hem niet redden en Goethe vluchtte naar Itali om zich daar als kunstenaar opnieuw uit te vinden.</p><p>TASSO IRRITEERTUit een brief van Goethe aan zijn vriend Zelter, 6 juni 1825:Rijkdom en snelheid zijn wat de wereld bewondert en waar iedereen naar streeft. Spoorwegen, expresse-post, stoomschepen en allerlei voorzieningen op het gebied van communicatie zijn de dingen waar de beschaafde wereld niet genoeg van kan krijgen, met als gevolg dat ze in middelmatigheid dreigt te blijven steken ... Eigenlijk is dit de eeuw voor de knappe koppen, voor praktische mensen die snel zijn van begrip en die een zekere handigheid bezitten, &gt;</p><p>Het is dom in alles redelijk te zijn: dat betekent jezelf verwoesten. Vrij wil ik zijn in denken en in schrijven, in handelen beperkt de wereld al genoeg. Tasso</p></li><li><p>Sallie Harmsen en Joris Smit</p></li><li><p>Joris Smit</p><p>Hannah Hoekstra</p></li><li><p>Bram Suijker en Justus van Dillen</p><p>Joris Smit en Hannah Hoekstra</p></li><li><p>Joris Smit</p><p>Joris Smit, Sallie Harmsen, Bram Suijker, Justus van Dillen en Hannah Hoekstra</p></li><li><p>11</p><p>die hun superioriteit over de menigte voelen hoewel ze zelf niet tot de hoogbegaafden behoren. Laten wij ons zoveel mogelijk houden aan de mentaliteit waarmee we kwamen.</p><p>De kunstenaar Tasso leeft op gespannen voet met de rol die hij geacht wordt te spelen. Enerzijds wordt hij door zijn beschermheer Alfonso verwend en door de dames aanbeden omdat hij hun levens van inhoud en betekenis voorziet. Anderzijds wordt hij niet in staat geacht in de echte wereld en in de politiek iets te betekenen. Wanneer de kosmopolitische en succesvolle pragmaticus Antonio het nutteloze bestaan van een leven in de kunst op een provocerende manier aan de orde stelt, reageert Tasso ongewenst en wordt hij op een kinderachtige manier gestraft. Wanneer hij zich wil onttrekken aan de invloedssfeer van zijn mecenas, moet hij constateren dat zijn kunstwerk niet meer van hem is, maar van degene die ervoor heeft betaald. </p><p>Dat Tasso overhoop komt te liggen met Alfonso en de zijnen berust niet op een misverstand. Tasso leeft tussen mensen die het hem mogelijk maken een meesterwerk te schrijven door hem voor lange tijd van alle materiele zorgen te bevrijden. In dit gezelschap voelt hij zich veilig en geborgen. Het feit dat er een uitgesproken hirarchische verhouding bestaat tussen geven en nemen, doet er voor hem minder toe. In de eerste scne al zegt Eleonore Sanvitale dat het heel voordelig is om een kunstenaar te onderhouden: Je geeft hem iets cadeau en hij geeft je er iets mooiers voor terug. Het gezelschap gaat ervan uit dat het recht heeft op het mooie geschenk en dat de kunstenaar zich hiervan bewust is. </p><p>Kunst tegen betaling dus. Maar de mecenas is genereus: Hij is welkom wanneer hij het werk brengt en hij zal voor de komende tijd niets hoeven te presteren., zegt Alfonso. Dat wil zeggen: de oude schulden worden vereffend en tegelijkertijd krijgt de kunstenaar een nieuw krediet. Totdat ook dat op is en er weer een werk geproduceerd moet worden. Enzovoort. Een relatie die berust op een zakelijke transactie die volmaakt elegant wordt afgewikkeld en waarbij, zo </p><p>Verheugt de wetenschap, verheugt de kunst zich ook in jouw bescherming? Tasso</p><p>&gt;</p></li><li><p>lijkt het, iedereen profiteert. Hoewel Tasso in plaats van waardering in de vorm van de lauwerkrans liever de liefde van Leonore had gewild. Dat deze elegante wereld enkele uren later is veranderd in een puinhoop heeft alleen maar te maken met hoe Tasso zich gedraagt. Hij beheerst, zo blijkt, de spelregels niet. Tasso danst voortdurend uit de rij. Soms is hij gelukkig, dan weer ontroostbaar, net vertrouwde hij nog iedereen, nu is hij het wantrouwen in persoon. Het lijkt alsof hij overgeleverd is aan zijn gevoelens. Hij handelt volkomen irrationeel in deze geordende samenleving.</p><p>Wat Tasso van de samenleving scheidt, wat hem met haar in conflict brengt, is niet dat hij als een bijzonder gevoelig mens in een door het verstand gestuurde omgeving moet leven. Want wat zijn de doelen van zijn verstandige vrienden? Alfonso jaagt de begeerte naar roem, naar uitgebreid bezit na. Zijn vriend Antonio probeert zich daarbij voor Alfonso onmisbaar te maken. Beiden hechten grote waarde aan de status, die de kunstenaar hen kan verschaffen. Voor Leonore fungeren Tassos liefde voor haar en zijn kunst als reddingsboei en voor de fan Eleonore Sanvitale is Tasso degene die haar leven betekenis moet geven. Alle vier zijn ze eenzaam en willen door Tasso opgetild worden. Alle vier hebben naar vermogen strategien daarvoor ontwikkeld. Die grijpen in elkaar en zijn zo in harmonie met elkaar. Tasso is uitgenodigd daaraan deel te nemen. </p><p>Maar Tasso wil niet. Tasso claimt totale vrijheid. Waarom kiest Leonore niet voor hem? Hij begrijpt niet wat men van hem wil. Zijn gedachten zijn gedachten zonder maat en ordening. En dat irriteert. Tasso lijdt schipbreuk omdat hij niet in staat is ook aan de andere zijde van de oever, bij de verstandige dames en heren, plaats te nemen om samen met hen volgens hun verstand verstandig te zijn. </p><p>TASSO TUSSEN LEONORE EN ANTONIOMet Leonore lijkt hij te kunnen praten. Zij heeft geen sterk gestel, is vaak depressief. Daardoor heeft ze nooit echt aan het leven deel kunnen nemen. Net als Tasso hoort ze er niet helemaal bij. Ze houdt van hem, van hun zielsverwantschap en van de kunst. Die verandert haar neerslachtigheid in </p><p>12</p><p>Gedachten zonder maat of ordening spoken rond in mijn ziel.- Tasso </p></li><li><p>genot en het treurige gevoel wordt harmonie. Tasso houdt van Leonore. Dus laat hij zich verleiden haar zijn diepste zielenroerselen te tonen. Dat leidt tot een catastrofe, want Leonore kan zich niet aan hem geven. Ze lijken te zeer op elkaar. Ze weet dat hij zal haar weer de depressie in zal trekken.Met Antonio lijkt Tasso niet te kunnen praten. Antonio is een man die zich beheerst. Tasso ziet die beheersing als iets negatiefs. Met elke dam die Antonio opwerpt, begint Tassos stroom woester en onstuimiger te kolken.Antonios verstand produceert Tassos onverstandige reacties. Tegen zijn wil fungeert hij als Tassos Mephisto. En net als bij Faust wordt Tassos blik, </p><p>naarmate de catastrofe nadert, steeds helderder. Zijn opstand leidt ertoe dat hij zich opnieuw moet uitvinden. De vernietigde illusie vormt de basis voor nieuw inzicht. Het einde is een begin, nieuwe hoop: Tasso werpt zich met zijn beroemde laatste zinnen in de armen van Antonio: Zo klampt de schipper zich uiteindelijk nog / Aan de rots vast, waarop hij te pletter zou slaan. Precies naar Goethes ideaal. De kunstenaar die de juiste balans vindt tussen talent en leven, tussen kunst en politiek, tussen gevoel en pragmatisme. Tasso en Antonio in vriendschap verenigd, wat een mooi vergezicht.</p><p>Rezy Schumacherdramaturg het Nationale Toneel</p><p>13</p><p>Jij staat zo vast en stil, ik lijk maar een door storm bewogen golf. - Tasso</p></li><li><p>Ronddobberen zonder principes is levensgevaarlijkuit: Blauwdruk voor een nog beter leven</p><p>4 november 2014 t/m 1 februari 2015</p><p>Dat soort dingen vertel je niet. Die hou je binnen de familie.uit: Vrijdag</p><p>25 november 2014 t/m 17 januari 2015</p><p>Babel, het journalistieke programma van het Nationale Toneel, organiseert gesprekken, debatten en bijzondere evenement rond en naast de voorstellingen. Zo slaan we de brug tussen onze stukken en de actualiteit. </p><p>nationaletoneel.nl/babel</p><p>Hoe actueel is het verhaal van Tasso? En herkennen hedendaagse kunstenaars, mecenassen en opdrachtgevers zich in Tasso, Alfonso en Antonio?Babel gaat op zoek naar antwoorden op die vragen. Tijdens de tournee organiseren we daarom nagesprekken met hedendaagse mecenassen of opdrachtgevers en hun kunstenaars. </p><p>14</p><p>foto: Barrie Hullegie</p><p>foto: Barrie Hullegie</p><p>Heeft u hart voor theater? Reikt uw betrokkenheid tot ver ac...</p></li></ul>