sustainability in food industry

of 195/195
9A 158989-TEMPUS-BE- TEMPUS-JPHES 2012 Sustainability in Food industry

Post on 31-Jan-2017

246 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1

    9A

    158989-TEMPUS-BE-TEMPUS-JPHES

    2012

    Sustainability in Food industry

  • 2

  • 3

    Sadraj

    ODRIVE TEHNOLOGIJE U PREHRAMBENOJ INDUSTRIJI ................................................................................... 5

    ENERGY EFFICIENCY AND FOOD INDUSTRY .................................................................................................... 35

    PREIAVANJE OTPADNIH VODA / WASTEWATER TREATMENT ................................................................... 37

    TETNE MATERIJE U HRANI PORIJEKLOM IZ OKOLIA ................................................................................... 65

    ZAGAENJA KOJA NASTAJU U PREHRAMBENOJ INDUSTRIJI .......................................................................... 91

    SISTEM NULTIH EMISIJA U PREHRAMBENOJ INDUSTRIJI .......................................................................... 123

    PROIZVODNJA I PRERADA MESA GOVEDA, SVINJA I DRUGIH VRSTA CRVENOG MESA ................................. 130

    STANJE I MOGUNOSTI RJEAVANJA OTPADA U PRERADI VOA I POVRA NA PRIMJERU FANA D.O.O., SREBRENIK ................................................................................................................................................... 153

    SUGAR .......................................................................................................................................................... 173

    ODRIVOST U PROIZVODNJI KRUHA ............................................................................................................ 175

    OTPADNE VODE U MLJEKARSKOJ INDUSTRIJI ............................................................................................... 185

  • 4

  • 5

    Odrive tehnologije u prehrambenoj industriji Sustainable Technologies in Food Industry

    Gruji R1., Franc A.2

    1Tehnoloki fakultet Univerziteta u Istonom Sarajevu 2Tehnoloki fakultet Univerziteta u Tuzli

    1. Uvod Introduction

    U ovom poglavlju autori e se prikazati analizu prirode i znaaja pojma odrivost (Sustainability) i pokuati da ukazati na aktivnosti koje je potrebno preduzeti u proizvodnji hrane. Akcenat analize e biti na vezi prehrambene industrije i odrivog razvoja. Da bi dolo do promjene u pristupu ovom problemu i nainu rada u prehrambenoj industriji, potrebno je identifikovati potencijale za promjene ili tzv. komercijalne pokretae/nosioce. U jednom broju razvijenih zemalja su razraene i usvojene strategije odrivog razvoja i u sklopu toga odrivog razvoja prehrambene industrije i data su rjeenja za jaanje odrivih tehnologija u proizvodnji i preradi hrane. Navedene strategije sadre konkretne prijedloge sa rokovima unutar kojih se predloena rjeenja trebaju ostvariti u praksi. U drugim zemljama ovo pitanje je jo uvijek tema o kojeoj razgovaraju vlasti i potroai, sa jedne, i industrija sa druge strane. U radu e biti ponueni neki elementi koji mogu posluiti kao osnova za diskusiju o odrivosti unutar sektora prehrambene industrije u zemljama zapadnog Balkana. Ovi prijedlozi su nastali na osnovu prouavanja iskustva industrijski najrazvijenijih drava u ovoj oblasti. Da bi aktivnosti na uvoenju odrivih tehnologija bile efikasnije potrebno je oznaiti neka od kljunih pitanja odrivosti i identifikovati nosioce promjena za prehrambenu industriju u cjelini. Odrivost (sustainability) je pojam koji ima veoma iroko znaenje. Da bi se to svatilo na adekvatan nain, potrebno je dati odgovor na mnogo pitanja, koja su relevantna za ivotnu sredinu, proizvodnju/prodaju hrane i lanac ishrane. Poto je ovo poglavlje dio ireg prikaza odrivog razvoja, zatite ivotne sredine i nulte emisije, koji se analiziraju u okviru projekta Tempus158989-Tempus-1-2009-1-BE-Tempus-JPHES Creation of university-enterprise cooperation networks for education on sustainable technologies, u njemu je samo dat prikaz polazita za proces tokom kojeg je potrebno prikupiti mnogo informacija i dati mnogo konkretnih prijedloga. Po svojoj prirodi, Tempus projekat je vie panje usmjerio na pitanja i oblasti o kojima uesnici projekta i budui studenti prvo trebaju uiti, da bi u drugoj fazi mogli dati konkretna rjeenja za industriju u zemljama zapadnog Balkana. Konsultacije u industriji, koje e se kasnije obaviti, treba da poslue kao dodatni element projekta to zahtijeva diskusiju sa poslodavcima ili predstavnicima njihovih organizacija. Definicija odrivosti (sustainability) je donekle dvosmislena i povremeno optereena politikim stavovima. Definicija odrivosti, koju su 1987. godine dale Unijedinjene nacije u Bruntland Commission Report on Our Common Future i u Declaration of the World Business Council for Sustainability(WBCSD, 2002), naglaavaja znaaj ivotne sredine i potrebu da se poboljaju odnosi izmeu ovjeka, ivotne sredine i globalnog trita. U poetku preduzea su na ove zahtjeve reagovala tako to su strogo potovala standarde za zatitu ivotne sredine i upravljanje ivotnom sredinom (ISO, ISO 14001). Odrivi razvoj je tumaen kao potreba da se poboljaju ekoloke performanse i smanji negativni uticaj

  • 6

    poslovanja na prirodne resurse i sisteme. Pored toga, preduzea su bila angaovana na ispunjenju zahtjeva i standarda, koje su propisale vlade pojedinih zemalja. Savremena razmiljanja ideju o odrivosti proiruju na zahtjev za obezbjeenje odrive budunosti. U diskusiju se ukljuuje vie faktora, koji se odnose na ivotnu sredinu. Savremeni koncept o odrivom razvoju ukljuuje ravnoteu izmeu ljudskih aktivnosti i socijalnih, ekonomskih i ekolokih faktora. U tome preduzea imaju trostruku ulogu: moraju voditi rauna o svom uticaju na ivotnu sredinu, uz istovremeno ispunjenje socijalne i ekonomske odgovornosti.

    2. Odrivost u sektoru proizvodnje hrane Sustainability in the food sector

    Lanac snadbjevanja hranom utie na ishranu svake individue na planeti Zemlji. Zbog toga je, odrivi razvoj lanca snadbjevanja hranom imperativ u sadanjem i buduem vremenu. U tom duhu odrivi razvoj (slika 1) je definisan kao zadovoljenje sadanjih potreba, bez ugroavanja mogunosti da i budue generacije mogu zadovoljiti svoje potrbe (WBCSD, 2002). Lanac snabdjevanja hranom se ponekad izjednaava sa pojmovima prehrambena industrija ili prehrambeni sistem. U tom kontekstu, lanac snabdjevanja hranom ukljuuje razliite aspekte proizvodnje, prerade, distribucije, kupovine od strane kupaca, koritenje od strane potroaa i zavretak ivotnog vijeka proizvoda (Baldwin, 2009). Proizvodnja hrane je proces koji znaajno utie na promjenu klime. U literaturi (Bellarby i sar., 2008; Hendrickson, 1996) se navodi podatak da je poljoprivredna proizvodnja odgovorna za nastajanje 17-32% od ukupne emisije gasova staklene bate (greenhouse gases). U tome prednjai stoarstvo, a samim tim i proizvodnja mesa i mlijeka i izrada proizvoda od mesa i mlijeka. Razvoj odrive poljoprivrede i prehrambene industrije su esencijalni elementi dugoronog ekonomskog plana i plana zatite ivotne sredine svake drave. Broj stanovnika na Zemlji se stalno poveava. Poveanje broja stanovnika u svijetu znai poveanje potronje hrane, goriva i drugih proizvoda to, dalje znai veu zavisnost od neobnovljivih prirodnih resursa. Tokom najveeg broja faza u lancu za snabdjevanje troe se velike koliine vode (25% ukupne potronje vode u svijetu i 50-80% potronje vode u industrijski razvijenim zemljama) i energije (16% od ukupne potronje energije u USA otpada na lanac snabdjevanja hranom). Najvaniji problemi vezani za odrivost koji nastaju u lancu snabdjevanja hranom su: koritenje energije, nastajanje otpada, zagaenje vode i gasa, promjena klime, uticaj na biodiversitet, uticaj na kvalitet, bezbjednost, kvantitet i cijenu hrane, zapoljavanje i prava zaposlenih (Kramer i Meeusen, 2003). Prerada hrane, u ovom smislu, znai konzervisanje i mogunost odgovarajue distribucije i skladitenja prehrambenih proizvoda, ali i smanjenje ukupne koliine otpadaka tokom upotrebe proizvoda. Veina zemalja u svijetu nastoji da tokom lanca snabdjevanja hranom primijeni principe odrivog razvoja, o emu e biti rijei u nastavku. Poljoprivredna proizvodnja treba da se usmjeri u pravcu proizvodnje nutritivno vrijednih proizvoda sa to manjim intenzitetom koritenja prirodnih resursa. Preraivaka industrija u svoj rad treba da ukljui aktivnosti koje utiu na odrivost (smanjenje otpada, prerada otpada, kompostiranje-pretvaranje u ubrivo, reciklaa i prerada uz minimalno koritenje vode i energije). Distribucija hrane, takoe mora biti efikasnija. Korist od odrive prakse imaju i u budunosti e imati drutvo i ivotna sredina u globalnim razmjerama. Interes potroaa za odrivu proizvodnju hrane je u porastu. Ovaj interes se ogleda, prije svega, u elji za unapreenjem linog zdravlja i zdravlja

  • 7

    porodice. World Business Council for Sustainable Development (WBCSD, 2002) je u svoje kriterijume finansiranja uveo ocjenu odrivih praksi (incorporate sustainable practices) koje fabrike trebaju da ispune jo u fazi projektovanja.

    Slika 1. Nastajanje otpada tokom lanaca snabdjevanja hranom (Gruji, 2011) Figure 1. Generation of waste in the food supply chain

    Proizvodnja hrane u svijetu je industrija koja zapoljava najvei broj radnika i znaajno doprinosi budetu mnogih zemalja. U zemljama zapadnog Balkana (Srbija, Bosna i Hercegovina i Makedonija), koje su ukljuene u realizaciju ovog Tempus projekta proizvodnja i prerada hrane je strateki elemenat razvoja i kroz proizvodnju hrane i prodaju prehrambenih proizvoda na svjetskom tritu, prije svega tritu Evropske unije, zemlje ovog regiona vide svoju ansu za razvoj. U sistem proizvodnje hrane i gotovih prehrambenih proizvoda ukljueni su primarni proizvoai u sektorima stoarstva, biljne proizvodnje i ribarstva, te preraivaki sektor. Fokus analize u ovom poglavlju e najveim dijelom biti usmjeren na preraivaki sektor. U Strategiji razvoja prehrambene industrije Australije naglaeno je da prehrambena industrija u Australiji zauzima znaajno mjesto u globalnom sistemu proizvodnje prehrambenih proizvoda, pri emu se istie uloga odrivih tehnologija u ostvarenju profita preduzea (The Allen Consulting Group Pty Ltd., 2004). Tako, 45% maloprodajne potronje roba u Australiji odpada na hranu, dok se kroz izvoz hrane zaradi oko 22 milijarde dolara godinje. etiri podruja djelovanja se navode kao kljuni u postizanju ciljeva strategije: razvoj nauka i tehnologija koje imaju uticaj na prehrambenu industriju razvoj strategije meunarodnog trita hranom

  • 8

    obezbjeenje boljeg poslovnog okruenja odrivost ivotne sredine.

    Naravno da su navedene teme u meusobno povezane. Teko je definisati pojam odrivosti tako da sve strane budu zadovoljne i saglasane sa tim. Korisno je naglasiti vie pitanja, koja ukazuju na zabrinutost u vezi sa rjeavanjem sadanje prakse, koja u budunosti, ako se ne preduzmu ozbiljni koraci, najvjerovatnije nee biti odriva. Trae se odgovori na sljedea pitanja: kako obezbijediti odrivost biodiverziteta u uslovima sve vee poljoprivredne proizvodne (uzgoj domaih ivotinja, biljna proizvodnja, ribarstvo), kako sauvati vodne resurse i sprijeiti zagaenje vode, ta raditi sa sve veom koliinom razliitih vrsta otpada, koje su mogunosti prerade i reciklae otpadaka iz prehrambene industrije i primarne poljoprivredne proizvodnje, kako poveati efikasnost koritenja energije (racionalno koritenje postojeih resursa, poveanje koritenja obnovljivih izvora energije i uticaj proizvodnje i koritenja energije na klimatske promjene i promjene vezane sa tim (iscrpljivanje neobnovljivih resursa, zagaenja vazduha, pojava smoga u gradovima i efekat staklene bate itd), salinitet, racionalno koritenje zemljita i degradacija rijeka i na kraju treba analizirati uticaj hemikalija na zagaenje okoline. To je preliminarna lista pitanja na koje treba dobiti odgovore u to kraem roku. Mnoga od ovih pitanja odrivosti i zatite ivotne sredine sve vie se prepliu sa pitanjima koja se odnose na bezbjednost hrane, dobrobit ivotinja i uslove rada. Iako ovi faktori nisu tako vrsto povezani sa odrivosti kao prethodno navedeni, oni su panju potroaa skrenuli na industriju i njenu praksu. Sustainable Agri-Food Production i Consumption Forum of the United Nations Environment Program su utvrdili da se zagaenje i iscrpljivanje prirodnih resursa javlja u cijelom lancu proizvodnje hrane. Ovo je ilustrovano u tabeli 1.

    3. Prerada hrane i nastajanje otpada Food processing and generation of waste

    Prerada hrane je velika industrija, koji se brzo razvija i ima veoma vanu ulogu u ekonomskom razvoju cijelog svijeta. Postoji vie razloga koji daju vanost prehrambenoj industriji. Prvo, prehrambena industrija prerauje sirovine proizvedene u primarnoj poljoprivrednoj proizvodnji (itarice, voe i povre, eerna repa, kafa, kukuruz, soja, meso, mlijeko, jaja, riba) u nove proizvode neophodne u ishrani ljudi. Drugo, prehrambena industrija predstavljaja granu privrede koja obezbjeuje radna mjesta i zapoljava veliki broj ljudi. Tree, prije koritenja hrane od strane krajnjih potroaa, vrijednost poljoprivrednih proizvoda se tokom obrade u prehrambenoj industriji poveava, to doprinosi ukupnom ekonomskom razvoju. U svim fazama rada procesi prehrambene industrije (od sirovina koje se eksploatiu i prerauju u gotove proizvode do koritenja gotovih proizvoda od strane potroaa) na razliite naine utiu na ivotnu sredinu. U skladu sa prirodom procesa, uticaj prerade hrane na prirodu se ogleda u stvaranju otpadnih materija, koritenju vode i upotrebi energije. Najvei dio otpadnih materija nastaje u toku primarne proizvodnje (oko 21% u odnosu na ukupni otpad u lancu snabdjevanja), dok u toku prerade nastaje znaajno manja koliina otpadnih materija (7% u odnosu na ukupni otpad u lancu snabdjevanja). U ovom procesu otpad najee nastaje u formi vrstog otpada (tabela 2), zagaivaa vode i zagaivaa vazduha (praina, isparljive organske materije i mirisne materije).

  • 9

    Tabela 1. Promjene i briga u vezi sa rjeavanjem odrivog razvoja

    Table 1 Changes and concerns relating to the settlement of sustainable development Tokom razliitih postupaka u prehrambenoj industriji nastaju otpadne materije (wastes) i/ili sporedni - nusproizvodi (by-products). Odreene vrste nastalih materija se mogu tretirati i kao otpadne materije i kao nusproizvodi. Na primjer, surutka nastaje u industriji prerade mlijeka tokom proizvodnje sira. Neki proizvoai nastalu surutku sakupljaju, a kasnije je isputaju u okruenje, dok drugi surutku koriste kao nusprodukt i iz nje daljnom preradom dobijaju cijeli niz veoma vrijednih prehrambenih proizvoda. Unutar sektora prehrambene industrije najvei proizvoai otpadnih materija su mljekare, konditorska industrija (kakao i proizvodi od eera), procesi vrenja/destilacija i prerada mesa (Dieu, 2009).

    Tabela 2 Nastanak otpada u proizvodnji i preradi mesa Table 2 The creation of waste in meat production and processing

    Izlazi Jedinica optereenja Industrijski uticaj vrsti organski otpad kg/glavi goveda 58 Nus proizvodi za spaljivanje kg/glavi goveda 110 vrsti organski otpad kg/glavi svinja 2,2 Nus proizvodi za spaljivanje kg/glavi svinja 20,8 Sakupljena krv l/glavi goveda 10-20 Sakupljena krv l/glavi svinja 2-4

    Isputanje otpadaka svih vrsta, ukljuujui i industrijski otpad sa visokim sadrajem toksinih materija i opasnih kontaminenata, u okolinu predstavlja opasan in. To moe imati velike posljedice po ivotnu sredinu. Na svu sreu, prehrambena industrija, po ovom kriterijumu

    biodiverzitet - biljna proizvodnja, ribolov, ispaa, kao i mnoge druge ovjekove aktivnosti, koriste resurse iz ekolokih sistema, koji se ponekad predstavljaju kao mjesto i sistem sa velikim rizikom.

    voda i zagaenje vode - postoji priznanje da nedostaju vodni resursi u svijetu. otpad i reciklaa zbog zagaenja koja potiu iz proizvodnje i pakovanja hrane, potroai vie

    godina javno postavljaju pitanja u vezi sa tim. Inicijative za reciklau i korienje recikliranih materijala, dobija zamah, naroito u Evropi.

    energija, klimatske promjene i pitanja vezana sa tim - korienje energije je snano vezano za zabrinutost zbog iscrpljivanja neobnovljivih resursa, zagaenja vazduha, pojave smoga u gradovima i efekta staklene bate. Evropska iskustva sa kiselim kiama, staklenom batom i sve vea zabrinutost, naglaavaju ovaj pokazatelj odrivosti.

    degradacije rijeka i zemljita, te porast saliniteta morske vode - u mnogim zemljama postoje pitanja vezana za ovu oblast, ukljuujui korienje ubriva, sjeu ume, degradaciju zemljita (to dovodi do znaajne erozije i nastajanja urbane praine.

    hemikalije i zagaenje raste briga kod potroaa u vezi sa prirodnim porijeklom prehrambenih proizvoda. Zapaa se rast potranje organskih proizvoda i otpor ka korienju vjetakih ubriva, pesticida i podvrgavanje hrane drugim tretmanima tokom transporta, skladitenja i pripreme svjeih proizvoda za prodaju). Povremeni dogaaji koji su u vezi sa aktivnostima u poljoprivredi, na primjer, cvjetanje algi, jaaju ove zahtjeve.

  • 10

    spada u blage zagaivae, jer je sadraj otrovnih materija u otpadnim vodama i emisiji gasova mali u poreenju sa hemijskom i drugim granama industrije. Poznato je da otpadne materije koje su nastale u prehrambenoj industriji mogu da sadre vrijedne sastojke, ali oni se ne koriste iz vie razloga:

    u preduzeima nedostaje znanje o metodama izdvajanja vrijednih komponenti iz otpadnih materija,

    ekonomska dobit od ponovnog izdvajanje je veoma mala ne postoje osobe/institucije, koje ele kupiti nove proizvode ne dostaju propisi i inicijative za ponovno izdvajanje i reciklau proizvoda i na

    taj nain pruanje doprinosa ouvanju ivotne sredine mali trokovi i kazne za odlaganje otpada, za preuzea koja stvaraju otpad.

    Kao to je reeno, agregatno stanje otpadnih materija koje nastaju u toku prerade hrane moe biti razliito: tene otpadne vode, vrsti otpad i zagaeni vazduh. Otpadne vode sadre bioloke materijale i rastvorene materije (organskog i neorganskog porijekla); vrsti otpad sadri dijelove hrane i ambalanih materijala; a emisija u vazduhu ukljuuje prainu, lako isparljive komponente i mirisne komponente. U tabeli 3 je navedeno nekoliko primjera iz prehrambene industrije gdje nastaju velike koliine otpadnih materija.

    3.1 Otpadne vode Wastewater

    U sljedeim tabelama (tabela 4, 5 i 6) prikazana je koliina vode koja se troi tokom razliitih operacija u fabrici za preradu mesa.

    Tabela 3. Primjeri otpadnih materija u prehrambenoj industriji Table 3 Examples of waste materials in the food industry

    Otpadak ili nus-proizvod Koliina Mogunost prerade

    Surutka iz proizvodnje sira 15 miliona t moe se preraditi u nove proizvode za ljude i ivotinje Melasa iz rafinerija eera

    Otpadne vode iz pivare 3-5 m3/t

    piva

    vrsti otpad iz pivare (korovske biljke, sjeme, klice, hmelj, kvasac, staklo od polomljenih boca itd)

    Otpadne vode iz industrije prerade mesa (sadre krv, komadie mesa, masnog tkiva, ekstrakt mesa, sadraj crijeva i eluca, slama posteljica, ubre, dlake, praina, kontaminirana voda iz faza urenja i salamurenja, sastojci alamure, konzervansi, alkalni deterdenti itd)

  • 11

    Tabela 4. Primjeri upotrebe vode u fabrici za preradu mesa (RAC/CP, 2006)1 Table 4 Examples of the use of water in the meat processing plant

    Proces % potronje vode Proces % potronje vode

    Dranje u oboru 25 Pranje i ienje povrina 10 Klanje i evisceracija 10 Pranje ruku, obue, kecelja 7 Pranje polutki 20 ienje fabrike 22 Dranje nusproizvoda (masti, proteini itd) 2

    Servisi u fabrici (hlaenje, topla voda itd) 4

    Tabela 5. Koliine vode koje se koriste u industrijskim klanicama (RAC/CP, 2006) Table 5 Amount of water used in industrial slaughterhouses

    Prosjena potronja vode (l/ivotinji)

    Govee 500-1000

    Svinja 250-550

    Perad 8

    Industrija prerade mlijeka zahtijeva velike koliine higijenski ispravne vode (tabela 7). Ukupna koliina vode koja se troi tokom razliitih procesa prerade mlijeka viestruko prelazi koliinu mlijeka koja se prerauje. Obino ona se kree izmeu 1,3 i 3,3 l vode/ kg zapremljenog mlijeka, ali u nekim sluajevima moe dostii i 10 l vode/kg zapremljenog mlijeka.

    Tabela 6. Potronja energije u klanicama goveda (RAC/CP, 2006) Table 6 Energy consumption in cattle slaughterhouses

    Aktivnost Udio koritenja (%)

    Sistem za grijanje 13

    Grijanje vode, ukupno 80

    Voda 40oC 5

    Voda 60oC 54

    Voda 82oC 21

    Gubici energije 7

    1 RAC/CP. 2006. Pollution prevention in the Meat Processing industry in Mediterranean region, UNICEP/ MAP/ Regional activity centre for cleaning production/Ministry of the Enveronment Spain/ Gaverment of Catalonia

  • 12

    Tabela 7. Potronja vode u fabrikama za preradu mlijeka (RAC/CP, 2002) Table 7 Water consumption in milk processing factories

    Vrsta proizvodnog procesa

    Nivo potronje

    Tehnoloke operacije sa najveom potronjom Zapaanja

    Proizvodnja sira Nizak Toplotna obrada Pakovanje

    Proizvodnja pavlake i maslaca Nizak

    Pasterizacija pavlake Bukanje

    Ispiranje mlaenice prije bukanja

    Proizvodnja jogurta Nizak - Najvea potronja tokom sekundarnih operacija Proizvodnja sira Srednji Soljenje Upotreba salamure

    Sekundarne operacije Visok ienje i dezinfekcija Proizvodnja pare Hlaenje

    Najvea potronja vode tokom ovih operacija

    Otpadne vode nastaju u razliitim procesima i meusobno se razlikuju zavisno od procesa. Kako navode WHO (1993) u procesima proizvodnje kvasca nastaje najvea koliina otpadnih voda: oko 150 m3 otpadnih voda/t proizvoda, zatim u procesima destilacije alkohola (113 m3 otpadnih voda/t alkohola) i prerade karfiola (90 m3 otpadnih voda/t sirovine). Koliine nastalih otpadnih voda u drugim procesima prehrambene industrije su u prosjeku sljedee veliine: prerada grepfruita 73 m3 otpadnih voda/t sirovine, prerada vinje u soku 20 m3 otpadnih voda/t sirovine, prerada masline 38,1 m3 otpadnih voda/t sirovine, prerada ljive 5 m3 otpadnih voda/t sirovine, prerada jagode 13 m3 otpadnih voda/t sirovine, prerada asparagusa 68,8 m3 otpadnih voda/t sirovine, prerada mrkve 12,1 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja smrznutog kukuruza 13,3 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja konzervisanog kukuruza 4,5 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja suenog povre 22,1 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja suenog luka 19,9 m3 otpadnih voda/t sirovine, konzervisanje luka 23, 0 m3 otpadnih voda/t sirovine , suenje gljiva 22,4 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja krompira 10 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja smrznutih proizvoda od krompira 11,3 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja osuenih proizvoda od krompira 8,8 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja konzervisanog pinata 37,6 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja smrznutog pinata 29,2 m3 otpadnih voda/t sirovine, proizvodnja jestivih rafinisanih ulja 6,8 m3 otpadnih voda/t proizvoda, proizvodnja maslinovog ulja 57,5 m3 otpadnih voda/t proizvoda, proizvodnja brana nema, proizvodnja hljeba 0,11 m3 otpadnih voda/t proizvoda, proizvodnja gotovih jela 12 m3 otpadnih voda/t proizvoda, proizvodnja specijaliteta od mesa 10 m3 otpadnih voda/t proizvoda, proizvodnja sosa od povra 8,5 m3 otpadnih voda/t proizvoda, proizvodnja skroba 33 m3 otpadnih voda/t proizvoda, destilacija fermentisane melase 63 otpadnih voda/t alkohola, destilerije vina 36 otpadnih voda/t alkohola, proizvodnja soft pia 12,8 m3 otpadnih voda/t proizvoda, klanice 5,3 m3 otpadnih voda/t ive vage, prerada mesa i pakovanje 12,5 m3 otpadnih voda/t ive vage, prerada peradi 37,5 m3 otpadnih voda/1000 ptica, proizvodnja maslaca 2,6 m3 otpadnih voda/t proizvoda, proizvodnja sira 7,7 m3 otpadnih voda/t proizvoda,proizvodnja sladoleda 3,0 m3 otpadnih voda/t proizvoda. Otpadne vode u klanicama i fabrikama za preradu mesa potiu iz vie tehnolokih operacija: obori za dranje stoke, klaonice, rasijecanje, prerada mesa, prerada sekundarnih proizvoda (nus-proizvoda) i ienje opreme i prostorija. Kontaminenti iz obora za dranje stoke se nalaze u ubrivu i urinu, stonoj hrani, praini i sredstvima za pranje i dezinfekciju. Krv predstavlja najozbiljniji zagaiva koji nastaje u klaonici. Tokom prerade mesa do zagaenja vode moe doi u vie faza: salamurenje, fermentacija, dimljenje, kuvanje i konzervisanje.

  • 13

    Nastale otpadne materije iz krvi, tkiva i masti putem cijevovoda se odvode do postrojenja za ienje. Otpadne materije iz industrija prerade mlijeka predstavljaju vodeni rastvor mlijeka i proizvoda od mlijeka u kojem se nalaze rastvorene druge materije (deterdenti, sredstva za dezinfekciju, lubrikanti, hemijske materije koje su dodate tokom tretmana voda, pranja tankova itd). Najvei dio otpadnih voda u industriji prerade voa i povra potie iz operacija pranja, sjeenja, ljutenja, vaganja, pranja konzervi, kuvanja i ienja postrojenja. Otpadne vode iz fabrika za proizvodnju biljnih ulja, koje nastaju tokom pranja i neutralizacije ulja, sadre veliku koliinu organskih materija, suspendovanih estica, azota, ulja i masti i manju koliinu rezidua pesticida. Najvei kvalitet imaju otpadne vode iz procesa proizvodnje piva. Zagaivai u ovim vodama su u principu samo organske materije koje su nastale tokom procesa prerade. Uticaj otpadnih voda iz prehrambene industrije na okolinu najbolje se moe pratiti preko nivoa bioloke potronje kiseonika, koji zavisi od intenziteta rasta prisutih mikroorganizama (tabela 8).

    Tabela 8. Parametri kvaliteta otpadnih voda iz industrije prerade mesa Table 8 The parameters of waste water from the meat processing industry

    Polutant Jedinica Granine vrijednosti

    pH pH 6-9 BOD5 mg/l 50 COD mg/l 250 Ukupni azot mg/l 10 Ukupni fosfor mg/l 2 Ukupne suspendovane materije mg/l 10 Ulje mg/l 50 Poveanje temperatura OC

  • 14

    Tabela 9. vrsti otpad iz procesa prerade u prehrambenoj industriji (WHO, 1993) Table 9 Solid waste from the process in the food processing industry (WHO, 1993)

    Proces Jedinica mjere (JM) Koliina vrstog otpada (kg/JM) Sastav otpada

    Klaonice tona ive vage 35 Krv, nejestive iznutrice, dlake Klanice peradi 1000 ptica 35 Perje, nejestivi dijelovi, Pakeraj tona proizvoda 300 Kosti, nejestivi dijelovi mesa Riba tona proizvoda 280 Nejestivi dijelovi ribe Konzervisanje jabuka tona proizvoda 280 Sjemena loa, sjemenke, ljuska Konzervisani kukuruz tona proizvoda 660 Konzervisane masline tona proizvoda 140 Konzervisane kruke tona proizvoda 290 Konzervisani krompir tona proizvoda 330 Konzervisani paradajz tona proizvoda 80

    Skob tona proizvoda N/A Komadii kukuruza

    Alkoholna destilacija tona proizvoda 300 Kom, oprema, konzerve

    Koritenjem naprednih metoda, mogue je izdvojiti odreene sastojke vrstog otpada i tako stvoriti pretpostavku za njihovo ponovno koritenje: jonskom izmjenom mogu se izdvojiti amikokiseline, kalijum, organske kiseline,

    fosfati i proteini, ultrafiltracijom se mogu izdvojiti molekule velike mase, na primjer proteini iz surutke flokulacojom/precipitacijom mogu se oporaviti velike molekule proteina, na primjer u

    preradi mesa reverznom osmozom se mogu oporaviti citrus proizvodi spray suenjem tenih proizvoda moe se dobiti prah za ponovnu upotrebu (na

    primjer, prah proteina krvi)2.

    3.3 Zagaenje vazduha Air pollution

    Prema podacima WHO (1993), kao primarni zagaivai vazduha iz prehrambene industrije su suspendovane estice (TSP), produkti sagorijevanja i isparljive organske materije (VOC). U produkte sagorijevanja se ubrajaju azotni oksidi (NOx), ugljen monoksid (CO), ugljendioksid (CO2) i oksidi sumpora (SOx). U tabeli 10 je prikazana koliina gasova koji se emituju u vazduh iz tri procesa prerade hrane: dimljenje proizvoda od mesa, prenje mesa ribe i proizvodnja vina. estice praine najee potiu iz fabrika za preradu voa, povra, uljarica i itarica. Praina nastaje u razliitim fazama proizvodnje, kao to su pranje, ljutenje, drobljenje, provjetravanje, mljevenje itd. Ukoliko u mlinu za mljevenje penice ne postoje sistemi za preiavanje, koliina ukupnih suspendovanih estica moe dostii vrijednost od 38 kg/t penice, 11,73 kg/t soje i 6,25 kg/t

    2 Moon N.J., Woodroof J.G. 1986. Plant sanitation and waste disposal, p613-646, In: Commercial Fruit Processing, Editors: Woodroof and Luh, AVI Publising Connecticut

  • 15

    kukuruza. Drugi potencijalni zagaivai vazduha mogu biti proizvodnja skroba (4,0 kg/t), procesi suenja (5,0 kg/t), te procesi ienja ciklona (2,6 kg/t).

    Tabela 10. Parametri zagaenje vazduha iz procesa prehrambene industrije Table 10 The parameters of air pollution from the process food industry

    Proces Jedinica mjere (JM) TSP

    (kg/JM CO

    (kg/JM) VOC

    (kg/JM) NOx

    (kg/JM) H2S

    (kg/JM) Dimljenje mesa t 0,15 0,30 0,18 58 Elektrostatsko dimljenje mesa t 0,15 0,0 0,075

    Prenje mesa ribe tokom procesa konzervisanja

    t 2,50 0,05

    Proizvodnja vina m3 0,35

    U nekim sluajevima prehrambena industrija moe biti izvor buke i mirisa. Dimljenje mesa moe biti problematino, dok se neprijatni mirisi najee emituju iz procesa prerade ribe ili iz procesa spaljivanja u kafilerijama. U nekim sluajevima mirisi koji se emituju iz fabrike (prionice kafe, proizvodnja konditorskih proizvoda itd) mogu biti prijatni po okolinu.

    4. Upravljanje otpadom Waste management

    Otpadom iz prehrambene industrije, koji je prethodno opisan, treba upravljati zbog sljedeih razloga a) smanjenje koliine otpada, b) oporavak resursa i njihovo ponovno koritenje i c) tretiranja i uklanjanja otpada. Pravilno upravljanje otpadom obezbjeuje korist koja je mnogo ira od onoga to na ovaj nain dobija ivotna sredina. Korist obuhvata dodatnu utedu koja nastaje zbog smanjenja trokova i obnove resursa. Da bi dolo do smanjenja otpadnih materija potrebno je postupati na domainski nain, pravilno koristiti opremu i planirati promjene u cilju poveanja efikasnosti. Domainsko poslovanje znai da su rukovodstvo i zaposleni u preduzeu marljivi tokom ispunjenja zakonskih propisa koji se odnose na zatitu ivotne sredine. Unapreenje sistema upravljanja sirovinama i zalihama proizvoda, smanjenje gubitaka sirovina i proizvoda, te obrazovanje zaposlenih mogu biti veoma efikasne mjere domainskog poslovanja. Kao primjer domainskog poslovanja moe se navesti proces odmrzavanja mesa. Poznato je da prilikom odmrzavanja iz mesa curi tenost u kojoj se nalazi krv. Krv koja curi, pada na pod i prlja ga, to kasnije zahtijeva intenzivno pranje i upotrebu velike koliine vode, sredstava za pranje i dezinfekciju. Na ovaj nain se poveava koliina otpadnih voda koje je u kasnijim fazama rada potrebno preistiti i iz njih ukloniti prisutne kontaminente (krv i druge materije). Jednostavnom upotrebom posuda za prikupljanje krvi, koje se stavljaju ispod mesa koje se odmrzava, preduzee za preradu mesa, moe sprijeiti ulazak znaajne koliine kontaminenta (krvi) u vodu, odnosno obezbijediti da se znaajno manja koliina otpadnih voda treba na kraju procesa podvri tretmanu preiavanja. Samo zbog pravilnog upravlja opremom i primjenom inovacija u procesu rada, koje utiu na smanjenje otpada, preduzee moe smanjiti trokove za 20-30%. Statistiki podaci pokazuju da preduzea u mesnoj industriji zbog neefikasnosti na liniji pakovanja gube do 4% vrijednosti proizvoda, ili zbog neefikasnog sistema kontrole procesa rada do 5%.

  • 16

    U metode za smanjenje nastajanja otpada ubrajaju se: reciklaa, dorada (oporavak) proizvoda i ponovna upotreba. Dieu (2009) navodi vie primjera u prehrambenoj industriji, gdje se proizvodi mogu ponovo upotrijebiti na jedan od navedenih naina i time se mogu smanjiti trokovi otpada i ukupni trokovi poslovanja preduzea. Melasa je nus-proizvod u procesu proizvodnje eera, ali se ona moe upotrijebiti na vie naina. Koritenje melase u proizvodnji stone hrane je poznato vie decenija. Specijalisti ishrane domaih ivotinja tvrde da se na ovaj nain poboljava nutritivna vrijednost stone hrane, a to se veoma pozitivno odraava na proizvodnju mlijeka kod krava. Otpadne materije iz procesa prerade voa i povra su biorazgradive. Zbog toga se koriste kao sirovine za kompostiranje ili proizvodnju biogasa. Vie istraivaa se bavilo mogunou iskoritenja otpada iz procesa proizvodnje kafe. Date su sljedee preporuke: koritenje ostataka kafe kao goriva, kao ubriva, kao sastojka stone hrane, kao nosaa insekticida i herbicida, kao podloge za uzgoj gljiva itd. ini se, ipak, da je najbolje koristiti ostatke kafe u proizvodnji goriva. Na ovaj nain se dobija gorivo koje ima veu energetsku vrijednost od drugih vrsta biogoriva. Direknom sagorijevanju se mogu podvri estice kafe vlanosti oko 50% ili se estice kafe prvo osue (na 30% vlage) i nakon toga spaljuju. Dorada i ponovna upotreba otpadnih materija podrazumijeva ukljuenje u proces dodatnih tehnolokih operacija: separacija, koncentrisanje (centrifugiranje ili filtracija), konverzija (bioloka ili hemijska) i minimiziranje (biodegradacija). Dodatni koraci u procesu proizvodnje mogu znaiti poveanje trokova, nove potrebe za energijom i drugim inputima, zbog ega je potrebno uporediti navedene trokove sa koristi koja se moe dobiti na kraju. Celulozni materijali ostaju kao otpad u razliitim granama prehrambene industrije. Ovi materijali se mogu fermentacijom prevesti u eere, a eeri se mogu upotrijebiti u izradi razliitih gotovih proizvoda (etanol, organske kiseline, specijalne vrste ulja). Anaerobni fermentori se koriste esto za smanjenje otpada u prehrambenoj industriji. Kao finalni proizvodi ovog procesa nastaju proizvodi koji se mogu upotrijebiti u razliite svrhe (metan za proizvodnju energije, specijalne hemikalije - esteri i sastojci hrane - organske kiseline). Metan proizveden na ovaj nain predstavlja visokokvalitetno gorivo. Prevoenje nus-proizvoda prehrambene industrije u gorivo ima viestruku korist. Otpadne materije se pretvaraju u korisne materije. Dobija se energija. Otpadne materije se prevode u biodizel, koji je generalno manji zagaiva od dizela dobijenog iz nafte. Biodizel je proizvod koji moe zamijeniti dizel za pokretanje motora. (Biodizel je proizvod koji se moe dobiti iz drugih biomaterijala, kao to su skrob i eeri ili lipidi. U tom cilju se uzgajaju kukuruz i uljana repica, koji su prevashodno namjeni za proizvodnju bioetanola, ali se njihovom preradom moe dobiti butanol, odnosno biogorivo). 50-60% otpadnih voda iz prehrambene industrije se moe ponovo upotrijebiti. Prije ponovne upotrebe voda se mora na odgovarajui nain obraditi. Postoji vie naina da se to postigne, o emu postoji dovoljno informacija u specijalizovanoj literaturi na naem i na engleskom jeziku.

  • 17

    5. Koritenje energije u prehrambenoj industriji

    Energy use in food industry Razliite vrste energije se koriste u svim granama prehrambene industrije (tabela 11 i 12). Trokovi energije u prehrambenoj industriji su manji od trokova sirovina (4,5% od ukupnog troka sirovina u preradi voa i povra), ali sa poveanjem cijene energije ona u ukupnim trokovima zauzima sve znaajnije mjesto. Velike kompanije u svijetu intenzivno rade na smanjenju utroka energije, a time i trokova (na primjer, PepsiCo je tokom 1999. godine smanjila potronju energije za 21%). Koritenje obnovljivih izvora u proizvodnji energije i koritenje sirovina koje ne stvaraju gasove staklene bate, dodatno motiviu napore koje ine preduzea u prehrambenoj industriji za unapreenje energetske efikasnosti i traenje novih izvora energije. Najvei potroai energije u prehrambenoj industriji su: mlinovi za mljevenje kukuruza, proizvodnja eera iz eerne repe, mlinovi u fabrikama za proizvodnju ulja iz soje, proizvodnja pia na bazi slada, fabrike za preradu i pakovanje mesa, konzervisanje voa i povra, smrzavanje voa i povra, proizvodnja hljeba, keksa i srodnih proizvoda (ICF, 2007). Procesi zagrijavanja i sistemi za hlaenje troe velike koliine energije. 75% energije u fabrikama za preradu hrane troe sistemi hlaenja i grijanja. Osim toga, energija (12%) u prehrambenoj industriji se troi na pokretanje razliitih maina (pumpe, konvejeri, mikseri, drobilice, ventilatori, suilice, propeleri), te na ventilacione sisteme i osvjetljenje oko 8% (ICF, 2007). Potronja energije tokom uobiajenih procesa prerade ribe varira od 15 do 2300 MJ/t sirovine zavisno od procesa. Izrada gotovih jela od mesa ribe zahtijeva do 2300 MJ/t sirovine, a izrada ribljih filea samo 18 MJ/t sirovine.

    Tabela 11 Oblici energije koji se najvie koriste u fabrikama za preradu mlijeka (RAC/CP, 2002) Table 11 Forms of energy that is mainly used in milk processing factories

    Vrsta energije Operacija gdje se najvie koristi Oprema

    Toplotna energija Proizvodnja pare i tople vode, pranje Pasterizatori/sterilizatori, CIP sistem

    Hlaenje, osvjetljenje, ventilacija, pokretanje opreme Elektrini ureaji (pumpe, mikseri), osvjetljenje

    Poetno hlaenje, prerada i skladitenje u rashlaenom stanju svjeeg voa i povra zahtijevaju veliku koliinu energije. Drugi postupci tokom prerade voa i povra nisu toliko zahtjevni za energijom (tabela 13) i kreu se od 0,5 do 30 kVh/t smrznutog povra. Ukupni uticaji na ivotnu sredinu od upotrebe energije se mogu smanjiti, to je vano kada se poizvodnja analizira iz ugla odrivosti. Na primjer, otpadne materije se mogu iskoristiti kao obnovljivi izvor energije. Prvi korak da se ovo poboljanje uradi jeste da se procijeni potronja energije. Ovo postaje vano kada su u pitanje bilo kakve promjene tokom provoenja operacija i osiguranje da je poreenje izmeu trokova i koristi povoljano/pozitivno.

    Tabela 12 Potronja energije u fabrikama za preradu mlijeka (RAC/CP, 2002)

  • 18

    Table 12 Energy consumption in milk processing factories Vrsta proizvodnog procesa

    Nivo potronje

    Tehnoloke operacije sa najveom potronjom Zapaanja

    Mlijeko Visok

    Filtracija/ienje, Obiranje/Standardizacija, Toplotna obrada, Homogenizacija Pakovanje

    Najvea potronja tokom toplotne obrade mlijeka

    Pavlaka i maslac Srednji Pasterizacija, Deodorizacija, Zrenje, Bukanje, Pakovanje Najvea potronja elektine energije za pokretanje maina

    Jogurt Nizak Inkubacija, Pakovanje Elektrina energija za pokretanje maina i grijanje tokom inkubacije

    Sir Srednji Koagulacija, Sjeenje, Oblikovanje-presovanje, Suenje, Zrenje

    Sekundarne operacije Visok ienje i dezinfekcija, Hlaenje Toplota se koristi tokom operacija ienja, a elektrina energija najvie tokom hlaenja

    Program koji se primjenjuje u SAD (Masanet, 2007) sugerie da se energetska efikasnost u prehrambenoj industriji uradi na etiri nivoa:

    1. na nivou komponenti i nivou opreme, energetska efikasnost moe poboljati redovno preventivno odravanje, pravilan rad i zamjenu starih komponenti i opreme sa efikasnijim modelima (tj. efikasnijim motorima) ako je potrebno,

    2. na nivou procesa, procesna kontrola i optimizacija trebaju biti sprovedene tako da se osigura da se proizvodne operacije provode uz maksimalnu efikasnost,

    3. na nivou objekta/zgrade, osvjetljenje, grijanje i hlaenje prostora mogu biti unapreeni dok se ukupni inputi energije u objektu minimiziraju kroz procese integracije i kombinovanja sistema za hlaenje i sistema za zagrijavanje,

    4. na nivou organizacije, implementacija sistema upravljanja energijom treba da obezbijedi jaku mreu postojeeg monitoringa energije, ciljeva politike, ukljuenosti zaposlenih i konstantnih unapreenja.

    Tabela 13. Izvori i koritenje energije u prehrambenoj industriji

    Table 13. Sources and use of energy in the food industry Ulaz po jedinici proizvoda Jedinica optereenja Industrijski uticaj

    Potronja energije (benzin i elektrina struja)

    kWh/t goveih trupova 90-1094

    kWh/t svinjskih trupova 110-760

    kWh/t sirovina

    400-650 (sirovi materijal) 570 (vlani materijal)

    Potronja vode po jedinici proizvoda

    m3/t polutki 1,62-9 (goveda) 1,6-8,6 (svinje) m3/t sirovine 0,5-1 (spaljivanje)

    Materijali Sadraj deterdenta kg/t goveig polutki 0,2

    Integrisani sistem ponovnog koritenja toplote moe obezbijediti utedu drugih sredstva radi poveanja energetske efikasnosti. McCain Foods, najvei proizvoa smrznutog pomfrit

  • 19

    krompira, je 1995. godine instalisao integrisani sistem. Obnovljena toplota se koristi za zagrijavanje vazduha za suenje ipsa i za obezbjeenje toplote za blaniranje krompira.

    6. Opti pristup u upravljanju EHS pitanjima tokom projektovanja objekata prehrambene industrije The general approach to managing EHS issues during the design of facilities of food industry

    World Bank group i International Finance Corporation su razvile Environmental, Health, and Safety (EHS) Guidelines (IFC, 2011), u cilju pruanja pomoi investitorima prilikom izrade projekta gradnje novih i rekonstrukcije postojeih objekata, koji e ispuniti sve zahtjeve vezane za ivotnu sredinu, radnu sredinu i bezbjednost proizvoda. Smjernice za ivotnu sredinu, zdravlje i bezbjednost (EHS) su tehniki dokumenati koji se zasnivaju na optim i specifinim primjerima Dobre meunarodne prakse u industriji (GIIP)3. EHS smjernice sadre nivoe performansi i mjera za koje se smatra da se mogu postii u novim objektima uz koritenje postojeih tehnologija i uz razumne trokove. Primjena smjernica za EHS u postojeim objekatima moe obuhvatiti uspostavljanje specifinih ciljeva na datoj lokaciji uz planiranje vremena za njihovo postizanje. Primjenljivost EHS smjernica treba da bude prilagoena opasnostima i rizicima koji se odnose na svaki projekat/objekat do kojih se dolo na osnovu procjene zatite ivotne sredine u kojoj se nalazi objekat u kontekstu zemlje domaina, kapaciteta ivotne sredine da prihvati otpadne materije, kao i drugih faktora koje projekat treba uzeti u obzir. Primjenljivosti odreenih tehnikih preporuka treba da se zasniva na strunom miljenju kvalifikovanih i iskusnih ljudi. Kada se propisi neke zemlje razlikuju od nivoa i mjera predstavljenih u EHS smjernicama, od projekata se oekuje da primijeni stroije odredbe. Ako se koriste mjere koje su manje stroge od nivoa datih u Smjernicama EHS, onda se primjenjuju smjernice. S obzirom na okolnosti konkretnog projekta, potrebno je potpuno i detaljno obrazloiti sve predloene alternative kao dio specifinih lokalnih uticaja na ivotnu sredinu. Ovo opravdanje bi trebalo da pokae da je izbor nivoa performansi u sutini izbor, koji titi ljudsko zdravlje i ivotnu sredinu. Primjena ovih smjernica u postojeim objekatima moe da se odnositi na postavljanje specifinih ciljeva, sa odgovarajuim redoslijedom za postizanje. Primjenljivost EHS smjernica se odnosi na prilagoenje na opasnosti i rizike, koji su, na osnovu rezultata ekolokih mjerenja, uspostavljeni za svaki projekat sa specifinim promjenljivim (ukljuujui kontekst zemlje domaina, asimilativan kapacitet ivotne sredine i druge faktora projekata). Primjenjivost odreenih tehnikih preporuka treba da se zasniva na strunom miljenju kvalifikovanih i iskusnih ljudi. 3 Dobra meunarodna praksa u industriji (GIIP): GIIP se definie kao ostvarivanje profesionalne vjetine, savjesnosti, razboritosti i predvianja koja se na globalnom nivou sa razlogom oekuju od kvalifikovanih i iskusnih profesionalaca angaovanih u istim preduzeima pod istim ili slinim uslovima. Okolnosti koje mogu analizirati obueni i iskusni profesionalaci, kada procijenjuju obim preventivnih mjera i kontrole postrojenja koja vre zagaenje, mogu da obuhvatate, ali nije ogranieno samo na, razliite nivoe ekoloke degradacije i zatite ivotne sredine, asimilativni kapacitet sredine, kao i nivoe finansijske i tehnike izvodljivosti.

  • 20

    Opte smjernice (EHS) sadre etiri poglavlja: ivotna sredina, zatita zdravlja i bezbjednost na radu, javno zdravlje i bezbjednost, izgradnja i prestanak rada industrijskog objekata. Peto poglavlje se odnosi na reference koje su koritene tokom izrade smjernica i listu dodatne literature. Tokom analize uticaja na ivotnu sredinu u prvom poglavlju je potrebno obuhvatiti analizu sljedeih faktora: zagaenje i kvalitet vazduha, utedu energije, koliinu i kvalitet otpadnih voda, utedu vode, upravljanje opasnim materijama, upravljanje otpadom, buku, kontaminaciju zemljita itd. U okviru drugog poglavlja treba analizirati pitanja koja se odnose na: projektovanje fabrika i postrojenja, obrazovanje zaposlenih, bioloke, hemijske, fizike i radioaktivne hazarde, lina zatitna sredstva i monitoring. Kada je u pitanju javno zdravlje i bezbjednost, uticaj industrijskih objekata se odnosi na: kvalitet vode za pie i njenu dostupnost, sigurnost infrastrukture, protivpoarnu zatitu, bezbjednost u saobraaju, prevoz opasnih materija, spreavanje pojave bolesti, hitnu slubu i dostupnost. Tokom poetka rada i prestanka sa radom industrijskog objekta potrebno je analizirati i nai rjeenja na pitanja vezana za ivotnu sredinu, zatitu na radu i javno zdravlje i bezbjednost. Efikasno upravljanje ivotnom sredinom, zdravljem i bezbjednosti (EHS) podrazumeva ukljuivanje EHS u analizu na nivou poslovnih procesa u organizaciji. On ima hijerarhijski pristup koji ukljuuje sljedee korake: identifikovanja EHS hazarda4 sa povezanim rizicima5 to je ranije mogue tokom

    izrade projekta industrijskog objekta ili projektnog ciklusa, ukljuujui EHS razmatranje u procesu odabira lokacije, dizajna proizvodnog procesa, procesa inenjerskog planiranja za kapitalne zahtjeve, izrade radnih naloga, promjene u objekatu ili rasporedu unutar objekta i tokom izmjene plana i rasporeda rada u samom procesu.

    ukljuivanje EHS eksperata, koji imaju iskustvo, strunost i obuku neophodnu za procjenu i upravljanje EHS uticajima i rizicima, u realizuju upravljanja ivotnom sredinom, ukljuujui pripremu projekata ili pripremu specifinih planova aktivnosti i procedura, koje sadre tehnike preporuke prikazane u ovom dokumentu, a koje su relevantne za projekat.

    razumijevanje vjerovatnoe pojavljivanja i intenziteta EHS rizika, zasniva se na: prirodi projektnih aktivnosti, kao to su pitanja a) da li e projekat generisati

    znaajne koliine emisije ili otpadnih voda ili b) da li su u projekat ukljuene opasne materije ili procesi;

    potencijalnim posljedicama za radnike, zajednicu, ili ivotnu sredinu, ako se sa opasnostima ne upravlja na adekvatan nain, to moe zavisiti od udaljenosti projektnih aktivnosti od ljudi ili resursa ivotne sredine.

    prioritetima strategije upravljanja rizicima u cilju smanjenja rizika po zdravlje ljudi i okolinu, fokusirajui se na spreavanju nepovratnog i/ili znaajnog uticaja.

    favorizovanju strategija, koje eliminiu uzroke nastajanja opasnosti (na primjer, izbor manje opasne materija ili procesa).

    kada nije mogue izbjei pojavu nekog uticaja, angaovanje inenjera i menadmenta treba da utie na smanje i/ili minimiziranje mogunosti i veliine neeljenih posljedica (na primjer, kontrolom zagaenja treba da se smanji uticaj emitovanog zagaivaa na radnike ili okruenje).

    priprema radnika i lokalne zajednice da preduzmu odgovarajue mjere u sluaju bilo kakve nesree u fabrici, ukljuujui pruanje tehnikih i finansijskih resursa za efikasno i bezbjedno upravljanje dogaajima i osiguranje bezbjednog stanja na radnom mjestu i zajednici.

    4 Pretnje za ljude i ono to je njima vrijedno 5 Kvantitativna mjera posljedica neke opasnosti, obino izraena kao vjerovatnoe da se doivi tete

  • 21

    poboljanje performansi kroz kontinuirano praenje performansi kapaciteta industrijskog postrojenja i efektivne odgovornosti.

    Kada je u pitanju zagaenje vazduha, ove smjernice se odnose na industrijske objekte ili projekte koji generiu emisiju u vazduh u bilo kojoj fazi ivotnog ciklusa projekta. Smjernice pruaju informacije o uobiajenim tehnikama za upravljanje emisijom, koje se mogu primijeniti na niz industrijskih sektora. Ovo uputstvo obezbjeuje pristup upravljanju znaajnim izvorima emisije, ukljuujui i posebne smjernice za procjenu i praenje uticaja. Ono, takoe, obezbjeuje dodatne informacije o pristupima upravljanju emisijom u projektima, koji se nalaze u oblastima loeg kvaliteta vazduha, gdje moe biti neophodno da se uspostave specifini standardi emisije. Do emisije zagaivaa vazduha moe doi tokom razliitih aktivnosti u toku izgradnje, rada i zavretka projekta. Ove aktivnosti se mogu kategorizovati na osnovu prostornih karakteristika izvora, ukljuujui mjesto/izvor nastanka emisije i pokretne izvore emisije, te faze u procesu tokom kojih nastaje emisija (procesi sagorijevanja, materijali za skladitenje ili drugi procesi unutar specifinih sektora prehrambene industrije). Tamo gdje je mogue, kroz projekat je potrebno izbjei, smanjiti i kontrolisati negativni uticaj kontaminenata iz vazduha na zdravlje ljudi, bezbjednost i okolinu. Tamo gdje navedeno nije mogue realizovati, kombinacijom vie faktora (efikasno korienje energije, promjene u procesu, izbor goriva i drugih materijala koji e smanjiti emisiju kontaminenata u vazduh, primjena tehnikih postupaka za smanjenje emisije i dr) treba preduzeti efikasne mjere upravljanja koje se odnose na nastajanje i oslobaanje emisija bilo koje vrste. Izabrane preventivne i kontrolne tehnike u sebi mogu da sadre jednu ili vie metoda zavisno od zahtjeva datih u propisima, znaajnosti izvora, udaljenosti izvora koji emituje kontaminent od drugih izvora, poloaj osjetljivih receptora, postojeeg kvaliteta vazduha, kao i potencijala za degradaciju kontaminenta iz predloenog projekta, tehnike izvodljivosti i isplativost u odnosu na dostupne opcije za prevenciju, kontrolu i oslobaanje emisija. Pored optih, date su i specifine smjernice za odreene procese ili odreene grane industrije. Tako, EHS smjernice za preradu mesa sadre informacije relevantne za preradu mesa, sa fokusom na klanje goveda, svinja i preradu i to u svim fazama od prijema ivotinja do oblikovanja trupova koji su spremni za prodaju ili dalju obradu. Ovaj dokument se odnosi i na objekte koji pruaju jednostavne oblike prerade nus-proizvoda od mesa (IFC, 2011b). Ovaj dokument je organizovan kroz sljedea poglavlja: specifini ulazi i upravljanje u odgovarajuoj vrsti industrije, performanse indikatora i monitoring, reference i kratak opis aktivnosti u industriji.

    7. Problemi u prehrambenoj industriji koje je potrebno rijeiti primjenom odrive tehnologije Problems in the food industry that need to be resolved by applying sustainable technologies

    Poljoprivreda i proizvodnja hrane emituju 10-12% od ukupne koliine gasova staklene bate. Stoarstvo je odgovorano za etiri petine te emisije, koja ukljuuje emisiju metana (efekat staklene bate jai od uticaja CO2), a emituju ga preivari. Promjena naina korienja zemljita, ukljuujui krenje uma za stoarsku proizvodnju, dodatno utie na poveanje emisije. Ekonomsko bogaenje i porast standarda stanovnitva utie na poveanje potronje

  • 22

    mesa. Strunjaci prognoziraju da e se u budunosti stoarska proizvodnje dramatino poveati kako bi se zadovolja sve vea potranja potroaa. U vladinoj strategiji odrivog razvoja Velike Britanije je svim kljunim sektorima privrede data znaajne ulogu u odrivom razvoju. U tom poslu treba da uestvuju prehrambena industrija i proizvodnja hrane u cjelini. Prema zvaninim podacima, prehrambena industrija u Velikoj Britaniji uestvuje sa: 14% potronje energije i 7 miliona tona emisija ugljendioksida godinje 10% nastanka industrijskog i komercijalnog otpada 10% ukupne potronje vode iz javnog snabdevanja za upotrebe industrije 25% kilometara preenih od strane svih vozila HGV u Velikoj Britaniji 12,5% zaposlenih u Velikoj Britaniji.

    Pored toga, ona nudi hranu i informacije, koje e pomoi korisnicima da konzumiraju zdravu hrane i primjenjuju uravnoteenu ishranu. Poveanje broja oboljelih od bolesti srca, dijabetesa, nekih vrsta raka i drugih bolesti povezanih sa prekomjernom ishranom, unosom velike koliine masti, te smanjenjom fizikom aktivnosti, se zapaaju u nekim zemljama sa niskim i srednjim standardom. Prema studijama o uticaju proizvoda na ivotnu sredinu, koje su provedene u EU, proizvodnja i potronja hrane stvaraju 22-31% od ukupne koliine gasova staklene bate. To je poznato pod nazivom otisak ugljen-dioksida koji potie od hrane (carbon footprint). Meso i proizvodi od mesa su najvei izvor ugljen-dioksida, zatim slijede mlijeko, maslac i sir. Procjenjuje se da su potronja mesa i mlijenih proizvoda odgovorni za 14% od ukupnog uticaja Evrope na globalno zagrijevanje (Denmarks Ministry of food, Agriculture and Fisheries, 2011a). Najmanji otisak ugljenika potie iz namirnica biljnog porijekla, kao to su svjee povre, brano, itarice i hljeb. Carbon footprint koji potie od koljki dosta varira jastog i smrznuti oljuteni raii su najvei grenici od plodova mora, dok su dagnje ekoloki najvie prihvatljive. Svjea riba list ima slian otisak ugljendioksida kao piletina ili svinjsko meso, dok svjei bakalar ima manji carbon footprint od njih. Smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bate u proizvodnji hrane i poljoprivrednom sektoru moe da pomogne da se spree klimatske promjene i smanji optereenje ishemijske bolesti srca. Provedeno istraivanje (WHO, 2011) identifikuje nekoliko promjena koje se provode u poljoprivrednoj praksi da se smanji ova emisija: vea efikasnost u stoarstvu, sakupljanje vee koliine ugljenika kroz promjene u nainu korienja zemljita, bolje koritenje ubriva i manja zavisnost od fosilnih goriva. Ove etiri aktivnosti su neophodne, ali vjerovatno nee biti dovoljne za zadovoljenje postavljenog cilja da se do 2030. eliminie efekat staklene bate. Studija pretpostavlja da e to smanjenje dovesti do slinog pada potronje mesa i mlijenih proizvoda. Studija je ukazala na dodatne zdravstvene probleme, kao to su gojaznost i pojava raka, koji su povezani sa ishranom, tako da bi dobit za zdravlje mogla biti jo znaajnija. Trgovina stokom je globalna i predloena politika moe imati svoju punu snagu samo ako se primjenjuje u cijelom svetu. Zbog trenutne nejednakosti u dostupnosti prehrambenim proizvodima, politika u sektoru poljoprivrede treba da obezbijedi uslove koji e omoguiti ispunjenje nutritivnih potreba cjelokupne populacije stanovnitva u svijetu.

  • 23

    7.1 Ocjenjivanje ivotnog ciklusa proizvoda

    Life cycle assessment Otisak ugljenika (carbon footprint) koji potie od hrane je odreen procjenom ivotnog ciklusa. Odreivanjem carbon footprint odreene vrste hrane procjenjuje se njen uticaj na klimu u svim fazama proizvodnog lanca od kolijevke pa do groba. Drugim rijeima, procjena ne ukljuuje samo uticaje koji potiu iz primarne proizvodnje na klimu na samoj farmi, ve u obzir uzima i uticaj na klimu svih ulaznih komponenti (na primjer, uvezena hrane i ubriva) i izlaznih komponenti (na primjer, prodaja stajnjaka drugoj farmi), kao i transport, prerada (sjeenje, grijanje, zamrzavanje, itd) i pakovanje. Uticaj hrane na klimu se moe smanjiti, ako se manje jede meso, a vie povre. Vie gasova staklene bate se emituju u proizvodnji hrane ivotinjskog porijekla nego u proizvodnji namirnica biljnog porijekla. Meso ima najvei uticaj na klimu - posebno govee meso, koje ima 4-8 puta vei uticaj na klimu od svinjskog ili pileeg mesa. Mlijeko ima najmanji uticaj na klimu od svih proizvoda ivotinjskog porijekla. Uticaj divljih riba u velikoj mjeri se moe pripisati utroku goriva tokom procesa intenzivnog ribolova. Meutim, uticaj na klimu jednog kg mesa divljeg bakalara je uvijek nia od uticaja koji ima jedan kg piletine. Ostali faktori, kao to su zamrzavanje, znatno poveavaju uticaj na klimu. Gajenje povra i krompira na otvorenom imaju najmanji uticaj na klimu po kg proizvoda. U vie studija o uticaju proizvodnje hrane na klimu date su preporuke za pravilnu (zdravu) ishranu. Meutim, trenutni podaci o oslobaanju ugljenika nisu dovoljno detaljani da prue autoritativnu osnovu za davanje savjeta za ishranu iz ugla klimatskih promjena. Jedan broj nutricionista-ekologa se zalae za potovanje krilatice Climate-friendly food is healthy food. Prema podacima iz danske Agencije za zatitu ivotne sredine, 89% od svih otpadaka hrane u Danskoj potie iz domainstva (Denmarks Ministry of food, Agriculture and Fisheries, 2011a). Domainstvo baca 10-20% od ukupne koliine kupljene hrane, pri emu se najvei dio odnosi na meso i mlijene proizvode (18-20% ovih proizvoda zavrava u kanti za smee). Agencija smatra da domainstva trebaju pomo kod planiranja tokom kupovine i savjete koji e pomoi oko izrade menija i smanjenja rasipanja (bacanja) hrane. Boljem planiranju kod kupovine hrane sinergetsko djelovanje moe imati smanjeno koritenje privatnog prevoza prilikom odlaska u kupovinu.

    8. Poljoprivreda i adaptacija na promjene klime u budunosti Agriculture and adaptation to climate change in the future

    Genetski modifikovane (GM) biljake imaju bolja svojstva od kultivisanih biljaka u odnosu na nepovoljno djelovanje klimatskih uslova u kojima biljka raste. Pored toga, genetski inenjering je omoguio proizvodnju usjeva koji se bolje i lake prilagoavaju promjeni klimatskih uslova, tj. usjeva koji mogu da izdre vie temperature i suu i vie su otporni na rizik od napada tetoina i bolesti (Denmarks Ministry of food, Agriculture and Fisheries, 2011b). Postoje prognoze prema kojima e kao rezultat globalnih klimatskih promjena, doi do promjene klime u sjevernoj Evropi, koja e u narednim decenijama biti toplija i vlanija. Prvi znaci tih promjena su vidljivi u danska poljoprivredi:

    znaajano je proireno podruja na kojem se proizvodi kukuruz

  • 24

    u Dansku je stigla bolesti stoke poznata kao plavi jezik, a od koje ranije nije obolijeva stoka proireno je podruje na kojem raste biljka ambrozija, poznata kao biljka koja izaziva

    alergenske reakcije kod veine ljudi.

    Danska poljoprivreda od klimatskih promjena e vjerovatno do odreenog stepena imati koristi. Prorauni pokazuju da e toplija klima i povean sadraj CO2 u atmosferi do 2050. godine, zbog produene sezone vegetacije, vjerovatno uticati na poveanje prinosa mnogih usjeva za 10-15%. Nove mogunosti e pruiti osnovu za nastavak intenzivne poljoprivredne proizvodnje. Sa druge strane, porast prinosa u proizvodnji usjeva e vjerovatno poveati potrebe za azotom. Ovo podrazumijeva poveanje rizika od emisije tetnih gasova i hranljivih materija u vodenu sredinu. Toplija i vlanija klima e, takoe, imati uticaj na zatitu biljaka, kao i pojavu novih bolesti i oteenja jer e traiti upotrebu vee koliine pesticida. Domae ivotinje i ribe se mogu prilagoditi toplijoj klimi. Meutim, toplija klima e uticati na irenje novih bolesti ivotinja, kojima trenutno obolijevaju ivotinje u junijim dijelovima Evrope, i njihovo proirenje na sjeverni dio Evrope Denmarks Ministry of food, Agriculture and Fisheries, 2011b. tetoine mogu da predstavljaju poveani rizik. Ovo se, takoe, odnosi na bakterije (salmonele, Campilobacter) i druge bolesti koje inficiraju ljude i ivotinje. To e doprinijeti uestalosti infekcije salmonelom i Campilobacter-om kod ivotinja i ljudi u nordijskim zemljama, posebno tokom letnjih meseci. Ovo moe desiti zbog nekoliko razloga:

    poveana uestalost infekcija u primarnoj proizvodnji ee naruavanje hladnog lanca, to moe dovesti do poveanja broja bakterija

    u hrani zbog toplijeg ljeta, dua sezona koritenje rotilja za pripremu jela toplija i vlanija klima utie na poveanje broja muva (i drugih insekata), koje

    prenose zarazne bolesti. U toplijoj klimi, vei broj mikro-organizama je prisutan u hrani i ima bolje uslove za preivljavanje. To znai da su mikororganizmi u stanju da bre rastu i dostignu nivo koji prouzrokuje bolest kod ljudi. Meutim, virusi koji obino ive u hladnijim uslovima, kao to su rotavirusa, e tee opsti u novonastalim klimatskim uslovima.

    9. Prepreke za prihvatanje prakse odrivosti (sustainable practices) u prehrambenoj

    industriji Barriers to acceptance of practices of sustainability in the food industry

    Pokazalo se da mjerama, koje se preduzimaju u cilju jasnije primjene ekoloki odrive prakse u prehrambenoj industriji, kako na domaem, tako i na meunarodnom tritu, na putu stoje odreene prepreke koje treba prevazii (The Allen Consulting Group Pty Ltd. 2004). Kao prepreke za prihvatanje odrive prakse u prehrambenoj industriji navode se: nedovoljno znanje, vjetine i nedostatak informacija o tome ta treba mijenjati kako bi

    se vie koristile odrive prakse (sustainable practices), visoki trokovi ulaganja u nove odrive prakse, tekoe u razvoju trita za proizvode koji su ekoloki odrivi (environmentally

    sustainable) i nepostojanje zadovoljavajueg naina da se karakteristike ovih proizvoda prikau na nain koji e efikasnije djelovati na potroae da vie kupuju takve proizvode,

    tekoe u ostvarivanju zadovoljavajue cijene za proizvode,

  • 25

    neizvjesnost oko povrata uloenog vremena i novca u odrive prakse posmatrano u srednjoronom i dugoronom planu,

    tekoe u pronalaenju investitora za finansiranje odrivih praksi, u kombinaciji sa tekoama sa kojima se suoavaju investitori tokom provjere tvrdnji izreenih od strane proizvoaa,

    sloeni odnosi u lancu snabdjevanja hranom, koji mogu omesti ili uiniti nejasnim protok informacija izmeu proizvoaa i drugih strana, tokom isticanja dodatne vrijednost ove vrste prehrambenih proizvoda, sa jedne strane i aspiracije potroaa i elje zajednice za odrivosti, sa druge strane.

    Obim tih prepreka se vjerovatno razlikuje u razliitim granama prehrambene industrije i u razliitim takama u lancu snabdjevanja. Proizvodi koji nisu poznati iroj javnosti i ne spadaju u kategoriju poznatih brendova, vjerovatno e imati vie problema sa neizvjesnou kvaliteta i proizvoaima e biti skupo da dokau svoj odnos prema ivotnoj sredini i da trite to prihvati. Bez brendiranja, korisnici teko mogu da razlikuju proizvode pojedinanih firmi. Slino tome atributi odrivosti proizvoda, koji dolaze od nepoznatih proizvoaa, nee biti jasno identifikovati od strane potroaa.

    10. Trenutni i oekivani nosioci promjena Current and expected drivers of change

    Pitanja odrivosti ivotne sredine su postala vana za prehrambenu industriju. Neki od potencijalnih nosilaca promjena, koji imaju komercijalne dimenzije, su navedeni u tabeli 14. To je preliminarna lista faktora, koji mogu djelovati tako da promjene prerastu u a) komercijalne anse za razvoj industrije ili b) prijetnje koje mogu sprijeiti razvoj i uticati na prestanak rada preduzea. Ova lista je samo spisak potencijalnih faktora, koje treba razmotriti, te analizirati njihov znaaj i ne smije se svatiti kao izjava o injenicama ili predvianjima. Uticaj i znaaj gore navedenih faktora/pokretaa, a i drugih, se razlikuju izmeu domaeg i stranog trita (izvoza). Na primjer, ekoloki odriv razvoj i bezbjednost hrane su vaniji za potroae u EU, nego za potroae u SAD i Aziji (naroito izvan Japanu). S obzirom da prehrambena industrija balkanskih zemalja tei ka izvozu svojih proizvoda na inostranstranim tritima, od vitalnog je znaaja da se razumiju najjai komercijalni pokretai na najznaajnijim stranim tritima. U tabeli 15 su prikazane neke od promjena koje su se u posljednjih 5 godina desile na tritu zemalja Evropske unije. Ove promjene su nastale kao posljedica prilagoavanja svih uesnika u lancu snabdjevanja hranom u navedenim dravama, prema propisima unije i nacionalnim propisima, a u cilju unapreenja odrivih tehnologija u proizvodnji i prometu hranom. Faktori koji se razmatraju u ovom poglavlju predstavljaju poetnu analizu potencijalnih komercijalnih pokretaa odrive prakse u prehrambenoj industriji. Jasno je da je vano da se identifikuje puni opseg faktora koji su u igri. Takoe je vano da se dobije osjeaj o tome koji faktori su vani, kao i procijeni koji faktori stvaraju anse, a koji faktori predstavljaju pretnju.

    Tabela 14. Unapreenja odrivih tehnologija u proizvodnji i prometu hranom u zemalja Evropske unije Table 14. Improvement of sustainable technologies in the production and distribution of food in the countries of

    the European Union Poveanje brige

    Briga za bezbjednost hrane i elja za odrivom proizvodnom praksom, kod potroaa utiu na porast interesovanja za holistike karakteristike proizvoda koje kupuju, ukljuujui zatitu ivotne

  • 26

    potroaa sredine i socijalni uticaj pojedinih aktivnosti du cijelog proizvodnog lanca. Podrka vrijednostima zatite ivotne sredine meu potroaima moe da utie na poveano ispitivanje i pojavu sumnje u industrijski proizvodenu hranu.

    Promjena prihvatljivosti od strane potroaa

    Pojava organske proizvodnje je primjer promjene prihvatljivosti od strane potroaa. Potroai biraju organske proizvode iz razloga koji se odnose na kvalitet proizvoda, bezbjednost proizvoda i podrku za ekoloki odrivu praksu. Neki potroai su sve vie zainteresovani za druge atribute proizvoda, a ne samo za cijenu.

    Opasnost od gubljenja pristupa prirodnim resursima

    Prehrambena industrija se vrsto oslanjaja na prirodne resurse. Na primjer, poljoprivreda je najvei potroa vode, a veliki dio vode se, takoe, troi u prehrambenoj industriji. Raste svijest o pitanjima kao to su odrivost vode i degradacija zemljita. Gubitak pristupa ovim resursima, ili znaajno poveanje trokova tokom koritenja resursa, zahtijevaju strukturne promjene u prehrambenoj industriji.

    Ugled i obaveze

    Ugled preduzea, esto stvoren na osnovu poznavanja i uvida u njegov nain rada, postaje sve vanija dimenzija kod ocjene poslovnih vrijednosti i izbora od strane potroaa. Uz poveanje svijesti zajednice oko pitanja odrivosti ivotne sredine, lo naina rada u industriji postaje vei rizik.

    Usmjeravanje panje na ekoloke faktore

    Vlada i zajednica prate i ocjenjuju korienje i pruaju zatitu prirodnim resursima od nesavjesnog koritenja. To utie na potencijalnu izloenost prehrambene industrije poveanju ulaznih trokova, usvajanju novih propisa i veem regulisanju koritenja resursa u budunosti i izloenost moralnom sudu od strane potroaa prilikom ocjene atributa proizvoda i izbora kod kupovine.

    Vei zahtjevi za transparentnost

    I potroai i regulatorna tijela od prehrambene industrije zahtijevaju veu transparentnost o nainu rada i provoenju aktivnosti tokom procesa, i veu transparentnost o karakteristikama gotovih proizvoda. To utie na poveanje interesa potroaa i vlade za deklarisanje/etiketiranje prehrambenih proizvoda, i uoavanje eventualnih propusta tokom rada u fabrikama prehrambene industrije (odnosno tokom cijelog lanca snabdijevanja hranom).

    Strukturne promjene u industriji

    Nedavne strukturne promjene u industriji su se odrazile na konsolidaciju jednog broja sektora u industriji, posebno u odnosu kupac-preraiva hrane. Ovaj trend je promijenio izgled u lancu snabdjevanja prehrambene industrije, sa poveanjem vertikalne i horizontalne integracije. Na primjer, veliki prodavci imaju vei interes za ukljuivanje u nain rada svojih dobavljaa i kroz implementaciju sistema osiguranja kvaliteta obezbjeuju vee prisustvo u lanacu snabdjevanja

    Tabela 15. Spremnost trita da prihvati prehrambene proizvode izraene uz koritenje odrive tehnologije

    Table 15. The willingness of the market to accept food produced using sustainable technologies (Ministry of Foreign Affairs and Trade, 2010)

    Velika Britanija

    Industrija za prerade mesa je od drave dobila mapu puta koje se treba pridravati u cilju smanjenja emisije

    EBLEX (udruenje praraivaa mesa goveda i ovaca u UK) nedavno je najavilo program u kojem se definie nain na koji industrija namjerava da smanji emisiju gasova staklene bate tokom naredne decenije. Industrija prerade mesa svinja radi na razvoju slinog programa

    Smanjenje potronje mesa

    U posljednje vrijeme u UK je vea panja usmjerena na smanjene potronje mesa, kako zbog zdravstvene tako i ekoloke koristi. Vlada Velike Britanije i veliki trgovaci stalno naglaavaju znaaj koritenja tehnologije koja emituje malu koliinu CO2 (low-carbon) i daju dovoljno informacija kako bi se korisnicima omoguio najbolji izbor.

    Ulaganje u odrive tehnologije

    Uprkos recesiji, ulaganje u odrive tehnologije je i dalje visoko. Istraivanja su pokazala da je 80% preduzea iz sektora prehrambene industrije u Velikoj Britaniji povealo ulaganja u odrive tehnologije ili su odrivost zadrali na postojeem nivou.

    Danska

    Klimatske promjene i hrana

    Hrana doprinosi 22-31% od ukupne emisije gasova staklene bate u EU, a primarna proizvodnja ini najvei dio. Meso i mlijeni proizvodi ine 14% od toga. U Danskoj, poljoprivreda stvara gasove staklene bate u iznosu od 14% ukupne emisije. Danska e vjerovatno da postavi ciljeve za smanjenje poljoprivrednog sektora. Vlada je takoe dala savjete o tome kako da potroai koriste hranu koja je prijateljski naklonjena prema klimi (climate-friendly) i kroz savjete za ishranu u obliku kuvara sugerisano je da se jede to manja koliina mesa i proizvoda od mlijeka,

  • 27

    a da se jede to vie svih vrsta sezonskog i lokalno gajenog povre, kao i da se smanji koliina proizvedenog otpada

    Organski proizvedena hrana Organski proizvedena hrana generalno nije prijateljski naklonjenija ouvanju klime (climate-friendly) od konvencionalno proizvedene hrane.

    Smjernice za ishranu (kuvar) Ove smjernice sadre savjete za konzumiranje klima-prijateljski naklonjene hrane (climate-friendly food) Njemaka

    Klima nije odluujui faktor prilikom kupovine hrane

    Najnovija istraivanja udruenja potroaa ukazuju na to da njemaki potroai tokom donoenja odluke za kupovinu ne uzimaju u obzir uticaj procesa proizvodnje hrane na klimu. Vaniji su im drugi faktori kupovina lokalnih proizvoda, ali odbijaju da smanjenje potronju mesa. Ipak, rasprava o ulozi mesa u ekoloki-prihvatljivoj dijeti se nastavlja, sa prodajom ivine kao proizvodnjom sa relativno niskom proizvodnjom ugljen dioksida.

    Porijeklo proizvoda u maloprodaji je odreeno uticajem na odrivost

    Prodavci nastavljaju da na listu stavljaju nove proizvode (na primjer, mlijeko bez GM, GM-free milk) i poslije razmatranja odrivosti sa liste skidaju neke proizvode (na primjer, meso zeeva, necertifikovana riba). Vodei njemaki prodavci su se takoe usaglasili da usklade i razmjenjuju podatke u vezi rezidua pesticida u vou i povru.

    Genetski modifikovani mikroorganizmi

    U Njemakoj se uzgaja GM-Amflora krompir, razvijen od strane velike industrije BASF (ne prehrambene aplikacije), nakon odobrenja od nadlene komisije Evropske unije. U isto vrijeme, Njemaki ministar poljoprivrede trai od EU uvoenje GM-deklarisanja (na primjer, snimanje hrane ili stone hrane u kojoj su prisutni ili koriteni GM-mikroorganizmi ili GM hrana). Lobi u njemakoj prehrambenoj industriji je generalno pro-GM, dok jo uvek postoji znaajan otpor potroaa takvoj hrani (na primer, GM-free mlijeko i beby mlijeko, koje potie od krava hranjenih sa hranom koja je GM-free).

    11. Postojee inicijative Existing Initiatives

    U Strategiji razvoja prehrambene industrije u Australiji navedeni su koraci, koji u cilju prilagoavanja nosiocima reformi u pravcu odrivog razvoja ukljuuju sljedee aktivnosti: implementacija sistema upravljanja ivotnom sredinom (EMS), uvoenje istih proizvodnji (Clean Production), istraivanje, uvoenje sistema trostrukog izvjetavanje (Triple Bottom Line reporting), uvoenje industrijskih standarda za odrivost (Industry wide standards for sustainability), uvoenje sistema osiguranja kvaliteta i uvoenje novog naina oznaavanja/deklarisanja/etiketiranja proizvoda. U obrazloenju pomenutih aktivnosti date su kratke informacije o sutini svakog od koraka. Sistem upravljanja ivotnom sredinom (EMS) je vaan alat za poboljanje upravljanja prirodnim resursima. Veina vlada u svijetu podrava EMS kroz finansiranje projekata implementacije EMS. Industrija sve vie primjenjuje praksu iste proizvodnje (Clean Production) i praksu eko-efikasnosti. Australijska vlada je bila aktivna u promovisanju novih tehnologija i informisanju industrije o mogunostima i znaaju aplikacije. Provedeno je vie istraivanja u oblasti novih tehnologija, koje e pomoi industriji tokom uvoenja odrive prakse. Navodi se vie primjera poveanja promocije i prihvatanje Tripple Bottom Line raunovodstvenih praksi, koje uzimaju u obzir ekonomske, socijalne i ekoloke trokove i koristi za industriju. Sektori u prehrambenoj industriji su promovisali standarde za praksu odrivog razvoja, kao industrijske standarde za odrivost (Industry wide standards for sustainability). Na primjer,

  • 28

    Smjernice za ishranu sadre savjete za konzumiranje klima-prijateljski naklonjene hrane (climate-friendly food), kao to su: jesti manje mesa i mlijenih proizvoda i vie sezonskog povra (hlaenje i zamrzavanje znaajno poveavaju

    emisiju). smanjiti emisiju u vezi sa transportom, kako u pogledu udaljenosti sa koje se hrana dovozi (nije svejedno da li stek

    dolazi iz Argentine ili iz susjednog sela), tako i u pogledu udaljenosti koju potroai prelaze u cilju kupovine hrane (vonja do supermarketa).

    napraviti plan kupovine i ishrane kako bi se smanjilo nastajanje otpada hrane. Danska domainstava bacaju 10-20% od ukupno kupljene hrane, u emu meso i mlijeni proizvodi dominiraju.

    takav je sporazum izmeu industrije o pakovanju hrane u cijelom lancu proizvodnje i vlasti, na principima podjeljene odgovornosti. On se primjenjuju du cijelog lanaca, od sirovine do prodavaca na malo, i na kraju do procesa odlaganje iskoritene ambalae. Konsolidacija industrije i integracija lanca snabdevanja, doveli su do toga da veliki prodavci postavljaju zahtjeve u vezi sa primjenom sistema osiguranja kvaliteta, kao naina kontrole vlastitih postupaka rada i postupaka rada kod svojih dobavljaa. Industrijska praksa odrivosti se promovie kroz oznaavanje (deklarisanje, etiketiranje) proizvoda. Organska proizvodnja je dobrovoljni proces certifikacije, a postoje i druge inicijative za deklarisanje reciklirane ambalae i druge naine eko-oznaavanja. Ovo je veoma kratak spisak i ne odraava itav spektar aktivnosti koje su ve u toku. elja autora je da prui bolji uvid u itav niz aktivnosti koje su u toku, njihovu koordinaciju i da da doprinos razvoju industrije.

    Da bi olakali primjenu, odnosno ublaili trokove uvoenja odrivih tehnologija, proizvoai, preraivai i distributeri hrane esto prave svoja udruenja. Jedno od takvih udruenja je okupljeno oko The Food Industry Sustainability Strategy (FISS) u Velikoj Britaniji (FISS, 2006). FISS je, u stvari, dobrovoljna mrea preraivaa hrane, skladitera, distributera i isporuioca hrane u Velikoj Britaniji, koja je formirana u cilju prilagoavanja najboljim praksama i pomoi kod unapreenja odrivog razvoja preduzea. Ova mrea zapoljava vie od 3,2 miliona radnika. Njen cilj je da se pobolja efekat odrivosti sektora kroz niz dobrovoljnih mjera, na osnovu kriterijuma i takmienja za rangiranje i izbor najboljih preduzea u razliitim granama industrije i ostvarivanje saradnje industrije sa Vladinim tijelima koja su zaduena za primjenu najboljih odrivih tehnika (BAT). Nova vizija odrivog razvoja, koju ima vlada Velike Britanije, data je u Strategiji odrivog razvoja Securing the Future u kojoj se kae Cilj odrivog razvoja jeste da svim ljudima irom svijeta omogui da zadovolje svoje osnovne potrebe i da ive kvalitetno, bez ugroavanja kvaliteta ivota buduih generacija. Ovo e se postii kroz odrivu, inovativnu i produktivnu ekonomiju koja prua visok nivo zaposlenosti i kroz drutvo koje promovie socijalnu inkluziju, odrivu zajednicu i lino blagostanje. To e biti uinjeno na nain koji titi i unapreuje fiziko i prirodno okruenje, kao i korienja resursa i energije na najefikasniji mogui nain. U dokumentu FISS-a se navodi kako svi koji su ukljueni u prehrambenu industriju mogu, kroz iroko usvajanje najboljih praksi, doprinijeti ostvarenju odrivog razvoja. Trai se da se odrivost pozabavi upravljanjem prioritetnim oblastima, identifikovanim od strane zainteresovanih strana FISS grupe i koje su potvrene od strane javnosti. Mnoge oblasti prioriteta zahtijevaju dalji rad da se preciznije utvrdi ta se moe postii i kako. U nastavku izlaganja navedene su inicijative, koje treba realizovati u narednim godinama.

  • 29

    Jedan od prioriteta FISS jeste smanjenje emisije ugljen dioksida. Konkretno, trai se od prehrambene industrije u Velikoj Britaniji da smanji korienje energije za 20%. To znai da e industrija morati da smanji emisiju tetnih gasova za apsolutnih 1,6 miliona tona ugljenika. To je mogue postii na razliite naine: na primjer, kroz poveanje energetske efikasnosti ili kroz trgovinu u Velikoj Britaniji i EU unutar eme trgovine emisijom. to se tie prioriteta rjeavanja otpada, veliki napredak je uinjen u industriji na osnovu postojeih podsticaja, ukljuujui porez na deponije, preradu, reciklau i pakovanje otpada i smanjenje pakovanja. FISS to prihvata i nastoji da ga ostvari kroz poveanje trenutnog nivoa angaovanja prehrambene industrije na provoenju vladinih programa najbolje prakse. Obezbijeena su uveana sredstva za zadovoljenje potranje industrije. To je izazov preraivakoj prehrambenoj industriji da svoj otpad za 15-20%. FISS podstie prehrambenu industriju da smanji sadanji nivo potranje za vodom u svim fazama lanca snabdjevanja kroz unapreenje efikasnosti, kroz usvajanje najboljih praksi bez ugroavanja higijene hrane. Konkretno, to izaziva prehrambenu industriju da do 2020. smanji korienje vode za 10-15% i (20-25% u jugoistonoj regiji UK). Na kraju kada se dostigne cilj, upotrebe vode od strane prehrambene industrije u Velikoj Britaniji e se smanjiti za 10% i utedeti e se 43 Mega litara vode dnevno, odnosno 1% od ukupne koliine vode koja se koristi u industriji. Eksterni trokovi transporta hrane (ekoloki, socijalni i ekonomski trokovi) u Velikoj Britaniji se procjenjuju na 9 milijardi godinje. Od toga, 20% nastaje u inostranstvu, 40% se moe pripisati putovanjima potroaa i 40% na domae aktivnosti prehrambene industrije. To ukljuuje redovnu procjenu popunjenosti vozila robom, prazan hod, vrijeme korienja prevoznih sredstava, odstupanje od rasporeda i potronju goriva. To je takoe izazov prehrambenoj industriji da smanji eksterne trokove u vezi sa prevozom do 2012 za 20%. FISS podrava konzistentnost sa ciljevima vladine politike o ishrani i zdravlju izraenoj u Bijeloj knjizi javnog zdravlja. To ohrabruje prehrambenu industriju da radi u partnerstvu sa Vladom i drugim zainteresovanim stranama, kako bi pomogla oko dostizanja trajnog poboljanja ishrane i zdravlja ljudi u Velikoj Britaniji. FISS priznaje da su glavni prioriteti za industriju i Vladu Velike Britanije odravanje i jaanje povjerenja javnosti u nain rada prehrambene industrije i povjerenje u bezbjednost prehrambenih proizvoda. To je izazov industriji da igra punu ulogu u ostvarivanju postojeih ciljeva Food Standard Agency u smanjenju trovanja hranom i smanjenju bolesti prenosivih hranom za 20%. FISS dalje trai od prehrambene industrije da dodatno pobolja svoju evidenciju o zdravlju i bezbjednosti. FISS podstie industriju da sa postojeim ciljevima smanji broj smrtnih sluajeva i ozbiljnih povreda radnika u sektoru za 10%. FISS ima za cilj da osigura da se inovacije, koje su zasnovane na nauci, podre odgovarajuim nainom finansiranja, te da se stvori jaka mrea izmeu industrije i nauke kako bi se uspostavila osnova za saradnju radi irenja inovacija i najbolje prakse, ukljuujui MSP u oblasti proizvodnje hrane i pia. Sljedei FISS izazov se odnosi na obezbjeenje promocije radnika u prehrambenoj industriji, rjeavanje problema unutar preduzea kroz dodatnu obuku radnika. Posebno, on podstiu preduzea u oblasti prodaje hrane na malo i proizvodnje hrane da za najmanje 40% smanje broj odraslih radnika u maloprodaji i proizvodnom sektoru koji nemaju odgovarajuu

  • 30

    Firma Tesco je postavila ciljeve za emisiju ugljen dioksida do 2050 godine, to ukljuuje sljedee: obavezu da se iskreno postigne nula ugljenika do 2050 otvaranje svoje prve prodavnice sa nula ugljenika u 2010 obavezu da 30% smanjenja ugljenika uticaj proizvoda i procesa u lancu snabdevanja do 2020, radi

    sve to je potrebno da radi sa dobavljaima kako bi se to dogodilo koritenje zelene Club kartice nagraditi niom cijenom podsticanju konkurencije meu prodavnicama da prodaju vie proizvoda sa niskom emisijom

    ugljenika uvoenje Kupi jedan, dobi jedan slobodan ... kasnije ime kupci treba da obeshrabre proizvodnje

    otpada i jaaju odrivu potronju.

    kvalifikaciju, to je u skladu sa optim ciljevima postavljenim u Strategiji Bijela knjiga (White Paper).

    12. Strateke aktivnosti za budunost Strategic actions for the future

    U cilju rjeavanja i izrade strategija potrebno je na dravnom nivou predloiti strateki okvir za analizu stanja u prehrambenoj industriji i predloiti odgovarajue mjere, koje se nametnu na osnovu te analize. Meu aktivnostima koje je potrebno rijeiti u cilju uvoenja odrivih tehnologija, izmeu ostalog, potrebno je uiniti sljedee (The Allen Consulting Group Pty Ltd. 2004):

    1. Otkloniti uoene nedostatke u znanju. Ovo je oblast koja je usmjerena ka trenutnim inicijativama, posebno ka idejama koje su fokusirane na istraivanje novih tehnologija i procesa i aktivnosti koje su usmjerena na obrazovanje zaposlenih u preduzeima i podizanje sposobnosti uesnika u prehrambenoj industriji o metodama pomou kojih svoju praksu mogu uiniti vie odrivom.

    2. Obezbijediti finansijska sredstva za ulaganje u nove odrive prakse (nain rada). Neke nauke, istraivanja i razvojne aktivnosti utiu na pronalaenja jeftinijih postupaka tokom rada u prehrambenoj industriji. Kroz usmjeravanje panje na drugaiji pristup, kao to je eko-efikasnost, drava i industrija treba da pokau trokove koji se sada ulau predstavljaju ulaganje u budunost, odnosno da su oni oblik tednje za budunost.

    3. Prevazii tekoe u razvoju trita i komunikaciji sa potroaima o vie odrivim proizvodima. Potrebno je osloniti se na preusmjeravanje klijenta sa sklonosti ka odrivosti i radu, ka tome kako da se one i dostignu.

    4. Otkloniti tekoe u ostvarivanju najbolje cijene za proizvode, zbog razlika u miljenju proizvoaa i potroaa o atributima novih proizvoda. Kljune inicijative ukljuuju eme deklarisanja proizvoda, koje potroaima pruaju prepoznatljiv simbol, kojem oni mogu da vjeruju.

    5. Prevazii tekoe u pronalaenju investitora za finansiranje vie odrive prakse. Postoje mnoge nove i vie etine investicije i drutveno odgovorni investicioni fondovi, koji trae mogunost investiranja u oblastima koje se odnose na poveanje odrivosti. Sa druge strane, postoji mnogo inovativnih preduzea u prehrambenoj industriji, koja sve vie razvijaju princip odrivosti i trae investitore. Izgleda da nedostaju mehanizmi da se izvori sredstava i korisnici investicionih fondova nau zajedno i da se efikasno dogovore o zajednikom nastupu.

  • 31

    6. Pojednostaviti odnose u lancu snabdjevanja hranom, koji mogu omesti ili napraviti nejasnim protok informacija izmeu proizvoaa i drugih, da prihvate dodatnu vrijednost hrane i tenje potroaa i zajednice za odrivosti. Jedna od aktivnosti, koja utie na poboljanje komunikacija izmeu elemenata u lancu snabdjevanja, jeste sistema osiguranja kvaliteta.

    Na poetku aktivnosti rjeavanja problema odnosa izmeu industrije, okoline i drutva, treba identifikovati oblasti koje su vane za rjeavanje ovog pitanja. U stvari, to je odgovor na pitanje: koje oblasti generiu najvie povrata za industriju ili koje oblasti ublaavaju najvei rizik od oteenja. Iako je kljuna panja usmjerena na jaanje proizvodnje i trita, jasno je da odreenu ulogu u usvajanju odrive prakse i aktivnostima uvoenja odrivih tehnologija ima drava/vlast. Aktivnosti drave u vezi sa odrivosti ivotne sredine u razliitim aspektima prehrambene industrije obuhvataju sljedee: usvajanje uredbe o upotrebi hemikalija propisivanje naina korienja zemljita i voda usvajanje propisa o zatiti zdravlja i bezbjednosti prehrambenih proizvoda usvajanje zakona u vezi sa poslovanjem i zatitom potroaa propisivanje radnji, zabrana i standarda u vezi sa procesima u industriji (fokusirajui

    se uglavnom na kontrolu zagaenja) pruanje dobrovoljne certifikacije za proizvoae, koja treba potroaima da

    obezbijedi informacije o proizvodima (na primer, Organics certifikacija) finansiranje nauke, istraivanja i razvojnih aktivnosti edukacija zaposlenih u industriji u oblasti odrive prakse, to povezuje industriju sa

    najnovijom tehnologijom pomo u vezi odrive poljoprivrede i usvajanje tehnika odrive proizvodnje hrane kontrola uvoza (tj. zahtjevi za carinskim karantinom) u cilju zatite integriteta domae

    proizvodnje i kontrola izvoza (na primjer, izdavanje dozvola za izvoz ribe kao mjera zatite ivotne

    sredine i ouvanje biodiverziteta). Pored toga, treba navesti ulogu vlasti u uspostavljanju pravila za trgovinu i investicione tokove. Vlade na meunarodnoj sceni stvaraju uslove za poveanje globalizacije u nekim oblastima, dok u drugima vlade trae zatitu za svoju zajednicu ili osjetljive interese industrije od pritisaka i izazova koje je pokrenula globalizacija. U tom smislu, postoji veliki broj meunarodnih konvencija koje postavljaju standarde za bezbjednost hrane. Organizacija koja je zaduena za meunarodne standarde u oblasti proizvodnje hrane je Codex Alimentarius, formiran 1963. od strane UN FAO i WHO u cilju razvoja standarda o hrani, smjernica u vezi propisa i prakse u proizvodnji i preradi namirnica. Kodeks standardi obuhvataju pitanja deklarisanja hrane, prehrambenih aditiva, kontaminanata, higijenu prehrambenih proizvoda i rezidua u hrani (ukljuujui pesticide i veterinarske lijekove). Monitoring ivotne sredine Enveronmental monitoring Program Monitoringa ivotne sredine u ovom sektoru treba da prati sve aktivnosti u toku normalnog poslovanja i odobrenih uslova, koje su identifikovane kao faktori sa znaajnim uticajem na ivotnu sredinu. Aktivnosti tokom monitoringa ivotne sredine treba da se

  • 32

    zasnivaju na praenju direktanih ili indirektnih pokazatelja emisija, otpadnih voda i korienja resursa koji vae za odreeni projekat. Frekvencija monitoringa bi trebalo da bude dovoljna da obezbijedi reprezentativne podatke za parametare koji se prate. Monitoring treba da se sprovodi od strane obuenih pojedinaca za praenje i voenje evidencije postupaka, kao i korienje ispravno kalibrisane i odravane opreme. Praenje podataka treba analizirati i preispitivati u odreenim vremenskim razmacima i porediti ih sa operativnim standardima, na osnovu ega treba preduzeti neophodne korektivne mjere.

    13. Zakluak

    Uticaj prehrambene industrije na ivotnu sredinu se ogleda u stvaranju otpada, koritenju vode i koritenju energije. Upravljanje otpadom podrazumijeva spreavanje nastanka i minimiziranje izvora (bez otpada ne znai i bez zagaivaa, ve samo bez trokova ukljuenih u upravljanje otpadom). Spreavanje nastanka otpada i minimiziranje izvora u svim procesima ne donose dobre rezultate. U nekom drugom proizvodnom sistemu potrebno je nastale otpadne materije prevesti u sekundarne sirovine za proizvodnju novih materijala. ak i kada se oba prilaza primijene, jo uvijek postoji odreena koliina preostalog otpada koji treba baciti. Ova koliina otpada moe da predstavlja rizik po okolinu, da stvara probleme sa tetoinama i ugrozi zdravlje i bezbjednost ljudi. Ponekad se u razvijenim zemljama kombinuju oba prilaza u rjeavanju problema otpada i koritenja energije u prehrambenoj industriji. U praksi to daje najbolje rezultate. Rezultat zajednikog razmatranja oba prilaza doveo je do razvoja modela industrijskog ekosistem sa otpadom jednakim nula (zero waste industrial ecosystem). U ovom modelu, izmeu nekoliko preduzea u oblasti poljoprivrede i industrijske prerade egzistenciju tokovi energije i materijala. Na taj nain, prehrambena industrija i poljoprivreda mogu da sarauju i da se obadvoje razvijaju u ekolokom pravcu, tj. da zajedno rjeavaju ekoloke probleme.

    14. Reference Academy of Medical Science/WHO. 2011. The health benefits of tackling climate change, Academy

    of Medical Science/WHO, http://download.thelancet.com/flatcontentassets/series/health-and-climate-change.pdf

    Baldwin J.C. 2009. Sustainability in the Food Industry, Editor Baldwin JC., Wiley-Blackwell, IFT Pres, Iowa, USA

    Bellarby J., Foereid B, Hastings A., Smith P. 2008. Cool Farming: Climate Impacts of Agriculture and Mitigation Potential, Amsterdam, the Nethwrland: Greeenpeace

    Cybulska G. 2000. Waste management in the food industry An overview, Key Topics in Food Science and Technology, CCFRA, Chipping Campden, Gloucestershire, UK

    Denmarks Ministry of food, Agriculture and Fisheries. 2011. Foods carbon footprint http://www.fvm.dk/foods_carbon_footprint.aspx?ID=42268 Denmarks Ministry of food, Agriculture and Fisheries. 2011. Agriculture and adaptation to the climate of the future, http://www.fvm.dk/agriculture_and_adaptation_to_the_climate_of_the_future.aspx?ID=42267 Dieu MTT. 2009. Food Processing and Food Waste, In