studije i ogledi

Download Studije i Ogledi

Post on 01-Jan-2016

238 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

STUDIJE I OGLEDIO CRNOGORSKOJ USMENOJ KNJIEVNOSTI

TRANSCRIPT

  • Novak KILIBARDASTUDIJE I OGLEDI

    O CRNOGORSKOJ USMENOJ KNJIEVNOSTI

  • IzdavaInstitut za crnogorski jezik i knjievnost Podgorica

    BibliotekaMONTENEGRINA

    Knj. 7

    UredniciAdnan irgi

    Aleksandar Radoman

    Recenzentiedomir DrakoviMilorad Nikevi

  • Novak KILIBARDA

    STUDIJE I OGLEDI O CRNOGORSKOJ USMENOJ KNJIEVNOSTI

    Podgorica, 2012.

  • SADRAJ

    PREDGOVOR (A. irgi: Novak Kilibarda kao prouavalac crnogorske usmene knjievnosti) ......................... 7

    Prolegomena za interpretaciju usmene pjesme ....................... 29

    Odnos optega i posebnoga u usmenome knjievnom tekstu ................................................................... 41

    Gnoseoloki znaaj crnogorske deseterake epike ................. 57

    Stanje narodne i narodske knjievnosti u Crnoj Gori danas ...... 71

    Aspekti hrianske rtve u crnogorskoj usmenoj epici ......... 115

    Duh homerske nepristrasnosti u usmenoj epici Crnogoraca i Bonjaka alijas Muslimana ............................. 123

    Knjievno uoblienje istorijskoga dogaanja u crnogorskoj usmenoj epici ................................................. 139

    O istorinosti crnogorskih epskih pjesama ........................... 151

    Odnos Njegoa dravnika i politiara prema crnogorskoj usmenoj epici ......................................... 163

    Sazrijevanje epske legende o Nikcu od Rovina ................... 169

    Pjesnika individualnost Teana Podrugovia ...................... 193

    Slika hajdutva u crnogorskoj usmenoj epici ....................... 211

    enidba Milia barjaktara je pjesma Starca Milije .............. 221

  • Istorijska osnova enidbe Milia barjaktara ........................ 233

    enidba Smailagi Meha, kasni ali pravi usmeni epos ........ 239

    O bugarticama iz Crne Gore ............................................... 245

    Usmena tubalica najintimnija pjesma .............................. 251

    Jedna anonimna crnogorska pjesnikinja ............................... 265

    Socijalni elementi narodnih tubalica .................................. 271

    Opet to, ali drukije .............................................................. 277

    O poslovicama ...................................................................... 287

    Niki u crnogorskoj usmenoj epici ..................................... 301

    Petar Mrkai pjesnik-pjeva iz Banjana ............................ 305

    Klasinu crnogorsku usmenu epiku treba usaglasiti s Pravopisom crnogorskoga jezika ....................... 315

    Pjesnici-pjevai ..................................................................... 325

    LITERATURA ...................................................................... 337

    INDEKS IMENA .................................................................. 347

    NAPOMENA UREDNIKA .................................................. 363

  • 7NOVAK KILIBARDAKAO PROUAVALAC CRNOGORSKE

    USMENE KNJIEVNOSTI

    Jedan od rijetkih crnogorskih naunih i kulturnih radnika za kojega se moe rei da se u potpunosti oduio svojoj struci svakako je Novak Kilibarda. Novak Gavrilov Kilibarda roen je 7. januara 1934. go-dine u zaseoku Jelii sela Tupan, u Banjanima. Osnovni studij i doktorat zavrio je u Beogradu. Prvi je crnogorski doktor knjievnih nauka koji je odbio posao na srbijanskim fakultetima i cio svoj radni vijek proveo u Crnoj Gori i za Crnu Goru.1 Iako za crnogorske prilike ivotni put Novaka Kilibarde nije bez presedana, ipak vrijedi pomenuti da, nekad mladi komunist, zbog predgovora u kojemu je istakao znaaj tuilice u kojoj se afirmativno pominje Krsto Zrnov Popovi, 70-ih godina XX vi-jeka biva iskljuen iz partije i suspendovan sa svih drutvenih funkcija;2 poetkom 90-ih godina postaje predvodnik prosrpsko-ga politikog bloka u Crnoj Gori, da bi nakon nekoliko godina pristupio crnogorskome pokretu i poetkom XXI vijeka uzeo znat-noga uea u borbi za obnovu crnogorske dravne samostalnosti. Osim toga politikoga i drutvenoga angamana treba pomenuti

    1 Boidar Ilijin Milii, Kilibarda mozaik likova, pogleda, misli, ideja, rijei, Podgorica, 2008, str. 9.

    2 Isto, str. 1012.

  • Novak Kilibarda

    8

    i Kilibardin knjievni rad, koji je, pored brojnih drugih nagrada (Radoje Domanovi, Branko opi, Jedinstvo, nagrada Srpske knjievne zadruge), krunisan i najviom dravnom Tri-naestojulskom nagradom. Za ovaj osvrt vrijedi pomenuti tek toliko da je cio njegov knjievni opus nastao na crnogorskome narodnom jeziku i da nosi sve govorne specifinosti kraja iz kojega je autor potekao. Koliko je njegov knjievni rad potvr-dio bogatstvo crnogorskoga jezika, naroito u pogledu leksike, najbolje pokazuje to da ga je Radosav Bokovi bodrio da tim jezikom nastavi pisati svoju prozu te da e po rijeima samoga Kilibarde ako ikad doe do kodifikacije crnogorskoga jezika, jezik njegova knjievnog djela biti nezaobilazan u tome poslu. Kilibarda je i nosilac Zlatne medalje asti, kojom ga je povo-dom dva milenijuma hrianstva nagradio Ameriki biografski institut kao pozitivnoga djelatnika za multinacionalni sklad u Crnoj Gori.3 Ove godine navravaju se etiri decenije otkad je Novak Kilibarda objavio prvu knjigu iz usmene knjievnosti Poezija i istorija u usmenoj knjievnosti (1972). Za njom su se brzo poele reati i druge: Bogoljub Petranovi kao sakuplja narodnih pje-sama; Legenda i poezija; O usmenoj knjievnosti; Iz korijena usmenosti; Epska mjera istorije; Usmena knjievnost u slubi pisane; Usmena knjievnost pred itaocem; Usmena knjievnost Crne Gore. Pored tih autorskih knjiga priredio je i etiri antologi-je: Bugartice (1979), tubalice Puti nedohodi (1987), Poslovice (1988) i antologiju crnogorske usmene poezije Via je gora od gore (2010). Na nagovor poznatoga crnogorskog slaviste Ra-dosava Bokovia prihvatio je da uradi komentare i objanjenja uz Njegoevo Ogledalo srpsko, koji su kao prvi komentari

    3 O ivotu Novaka Kilibarde, njegovu kolovanju, usavravanju, odnosu prema kolegama i profesorima i sl. vieti u intervjuu O sebi povodom drugih, koji je vodio Dejan Ajdai, u knjizi: Novak Kilibarda, Usmena knjievnost pred itaocem, Cetinje, 1998, str. 257429.

  • Studije i ogledi o crnogorskoj usmenoj knjievnosti

    9

    toga djela tampani 1974.4 Iako se iz naslova njegovih knjiga to moda ne moe jasno sagledati, moe se rei da su sve one najveim dijelom ili u potpunosti vezane za crnogorsku usmenu knjievnost. Pa i u onim studijama koje se direktno ne odnose na crnogorsku knjievnu problematiku provijava Starac Milija, Tean Podrugovi i drugi znani i neznani crnogorski pjesnici- -pjevai i njihove pjesme. No sve to nije uzrokovalo tvrdnju da je Kilibarda jedan od rijetkih crnogorskih naunika koji se oduio svojoj struci. Bilo je i u njegovo vrijeme i prije njega i crnogorskih naunika (Vido Latkovi, Radosav Medenica, Nikola Banaevi i dr.) i naunika iz suedstva (Vladan Nedi, Radmila Pei, Nada Miloevi i dr.) koji su posveivali panju crnogorskoj usmenoj knjievnosti i o tome ostavili znaajne studije i knjige. No niko od njih nije se odvaio da monografski obradi crnogorsku usmenu knjievnost osim Novaka Kilibarde. etrdeset godina nakon objavljivanja prve knjige Kilibarda je svoj nauni opus zaokruio monografskim opisom crnogorske usmene knjievnosti, koji obuhvata sva usme-na knjievna ostvarenja nastala na teritoriji dananje Crne Gore. 4 Drugo izdanje Ogledala srpskoga Novak Kilibarda, s manjim izmjena-

    ma i dopunama, uz novu biljeku (pogovor) i uz rjenik manje poznatih rijei koji je sainio Adnan irgi, bio je priredio za CANU, koja ga je naruila. No po zavrenu poslu CANU je odbila rukopis uz objanjenje da je negativno ocijenjen od strane recenzenta prof. dr Radojice Jovievia. Meutim, to je bio samo izgovor CANU, a u sutini je izdanje odbijeno zbog toga to se Njegoev jezik u njemu tretira kao crnogorski jezik i zato to su biljeke i komentari pisani zvaninim crnogorskim standardnim jezikom to se nikako ne uklapa u ideoloke koncepcije Akademije. Da je tako, potvruje i preutana afirmativna recenzija akademika Branka Pavievia, koja je takoe bila predata CANU. Oko svega toga u Pob-jedi je (2011) voena polemika izmeu Kilibarde i Momira urovia, predednika CANU. S obzirom na znaaj Kilibardinih komentara i na injenicu da su sve pjesme u Ogledalu prvi put grafijski prilagoene iz-vornome Njegoevu jeziku, to izdanje objavljeno je 2011. godine u Insti-tutu za crnogorski jezik i knjievnost u Podgorici.

  • Novak Kilibarda

    10

    Crna Gora je jedna od rijetkih, ako ne i jedina, sloven-ska zemlja koja nema monografski opisanu bogatu sopstvenu knjievnu batinu. Ako je nepostojanje neophodnih institucija, u okviru kojih bi se mogao pokrenuti projekt izrade istorije crnogorske knjievnosti, do 70-ih godina XX vijeka mogao opravdati tu injenicu, novije doba ne daje nikakva opravdanja za to. Iako ve nekoliko decenija imamo Univerzitet Crne Gore, Pedagoku akademiju i kasniji Filozofski fakultet (a u okviru njega i Institut za jezik i knjievnost), Crnogorsku akademiju nauka i umjetnosti i dr. sline institucije te pozamaan broj djelatnika u oblasti nauke o knjievnosti, na monografskome opisu bogate crnogorske knjievne batine u posljednjih pedese-tak godina nije uraeno gotovo nita novo. Izuzetak ini jedino studija Radoslava Rotkovia Pregled crnogorske literature. Od najstarijih vremena do 1918. godine (Stvaranje, br. 4, Ti-tograd, 1979). Prije te studije postojala je samo sinteza Trifuna ukia, nastala izmeu dva svjetska rata, u kojoj je kako se to iz naslova vidi (Pregled knjievnog rada Crne Gore od Vasilija Petrovia Njegoa do 1918. godine, Narodna knjiga, Cetinje, 1951) crnogorska knjievnost tretirana kao regionalni dio srp-ske knjievnosti. Iako se moe rei da je objavljen veliki broj antologija i zbirki crnogorske usmene knjievnosti, pri emu posebno treba istai izdanja u okviru