SRPSKA MUZIKA

Download SRPSKA MUZIKA

Post on 17-Jul-2015

1.134 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

<p> Sowa M</p> <p>SRPSKA MUZIKA</p> <p> 2008.</p> <p>Srpska muzika se na balkanskim prostorima razvijala u dugom vremenskom periodu koji se mo`e sagledati u dve osnovne etape stara srpska umetnost, ~iji se razvoj prati od vremena doseqavawa slovenskih plemena do XVIII v, kada je ostvaren sna`an prodor zapadnoevropskih uticaja i umetnost novog doba, koja zapo~iwe sa uplivom romanti~arskih ideja u XIX v. i traje do dana{wih dana.</p> <p>Stara srpska muzikaSistematska istra`ivawa stare srpske muzike zapo~eta su posle Drugog svetskog rata i obuhvataju nekoliko sadr`ajnih celina: studije izvora o muzicirawu kod starih Slovena iz vremena wihovog osvajawa i naseqavawa prostora na Balkanu; odlike muzike u feudalnom dru{tvu (svetovna muzika sa posebnim akcentom na istra`ivawe likovnih spomenika ovog vremena kao izvora za prou~avawe instrumenata, folklorna umetnost i crkvena muzika sa izdvajawem hilandarske tradicije i kompozitorskog nasle|a u sa~uvanim rukopisima) i muzi~ki `ivot u XVIII v. Pristup istra`ivawu ovog perioda razvoja srpske muzike uslovqen je istorijskim okolnostima i zahteva uva`avawe slo`enosti prilika, jer je srpski narod na ovim prostorima `iveo izme{an sa drugima. Balkan je teren na kojem se odvijaju burni procesi akulturacija, mesto gde se sudaraju i pro`imaju civilizacije i kulture. Ta me{avina je katkad toliko slo`ena da je te{ko odvojiti ne samo kulturnu nego i politi~ku istoriju pojedinih etni~kih celina, koja se prepli}e sa istorijom drugih naroda i wihovih dr`ava (solunska bra}a ]irilo i Metodije zajedni~ko su ishodi{te kulturnih tokova u ve}ini slovenskih zemaqa od Bugarske, Makedonije, Srbije, Hrvatske do Moravske ^e{ke). Srbi su u vi{e navrata bili glavni nosioci dr`avotvorne ideje na Balkanu, one uz koju ide i najcelishodnija institucionalna podr{ka razvoju umetnosti, ali to nije razlog da se istra`ivawa zaustavqaju i ograni~avaju dr`avnim granicama. Za razvoj srpske crkvene muzike, na primer, podjednak zna~aj imaju izu~avawa u vrlo udaqenim oblastima od manastira Hilandara na Svetoj gori, preko Pe}ke patrijar{ije, De~ana, moravskih i fru{kogorskih manastira, zapadnih pravoslavnih eparhija (slavonske, karl{tatske i dalmatinske, ukqu~uju}i i wihova udaqena naseqa u Istri i Trstu), pa Sentandreje, Komorana, Temi{vara i Arada, sve do Rusije i Ukrajine sa kojima su veze bile `ive i razmena rukopisa mogu}a. Izvori za prou~avawe stare srpske muzike nalaze se u malobrojnim ali dragocenim sa~uvanim notnim rukopisima, ali tako|e i u filolo{kim istra`ivawima terminologije koja se odnosi na muziku i u likovnim spomenicima, na kojima su ~esto `ivopisani prizori muzicirawa i fiksiran izgled instrumenata. Najstariji prikaz instrumenata na jednoj minijaturi2</p> <p>poti~e iz 1180. g, tako da sistematsko istra`ivawe ovih izvora daje interesantne podatke o razvoju instrumentarijuma u periodu od kraja XII do kraja XVIII v. Pored prou~avawa iluminiranih rukopisa i fresaka iz srpskih manastira, va`na su i komparativna istra`ivawa bugarske i rumunske tradicije, koje su tako|e bile naslednice vizantijske umetni~ke prakse na ovom poqu. Muzika i muzicirawe se pomiwu u starim hronikama i putopisima. Mada je to ~iweno bez namere da se o ovoj delatnosti ostravi trag i takve, uzgredne napomene pru`aju informacije o dru{tvenoj funkciji koju je muzika imala, statusu muzi~ara, wihovim instrumentima, ve{tini i mo}i uticaja na qude (naro~ito su katrakteristi~ni opisi muzike koja je pratila bitke). U istom smislu, koriste se kao izvori za muzikolo{ka prou~avawa kwi`evna dela i pravna dokumenta. Slovenske muzi~are pomiwe T. Simokata u svom delu Istorija, posve}enom opisu ratova Vizantinaca sa Avarima i Slovenima; T. Sinkel, arhivar Svete Sofije u Carigradu (VII v, vreme opsade Carigrada), od IX v. bele`e se svedo~anstva o misionarskoj delatnosti ]irila i Metodija i wihovih u~enika. Dragoceni podaci o muzicirawu na prvim srpskim dvorovima i u sklopu crkvenih obreda nalaze se u `itijima svetog Simeona i Svetog Save sredwevekovnih pisaca Domentijana i Teodosija, kao i u delu @ivot kraqeva i arhiepiskopa srpskih arhiepiskopa Danila. Prvi rukopisi u kojima se nalazi jasno svedo~anstvo o poja~koj tradiciji tokom crkvene slu`be poti~u iz XIIXIV v. Uz tekstove se nalaze oznake glasova u kojima treba pojati. U to vreme nastaju prva originalna dela pevane stare srpske kwi`evnosti. Neumski rukopisi su iz ne{to poznijeg razdobqa: u Psaltikiji Narodne biblioteke u Beogradu (u bombardopvawu biblioteke 1941. izgoreli rukopis br. 93, sa~uvane su fotografije 12 strana Psaltikije koja je nekad sadr`avala 300 folija) postoje zapisi dveju pesama kir Stefana Srbina: Niwa Sili (Sada nebveske sile) i Vkusite i vidite (sa razli~itim tekstovima: jedan je crkvenoslovenske redakcije, a dva su gr~ka po 34. i 148. psalmu). Pretpostavqa se da je wihov kompozitor `iveo na dvoru Lazara Brankovi}a u Smederevu. U rukopisu s kraja XV v. sa~uvano je nekoliko kompozicija jermonaha Isaije Srbina, me|u koja je najzna~ajniji Polijelej (prvi deo na tekst 134. psalma na srpskoslovenskom i, drugi deo, na tekst 135. psalma na gr~kom jeziku. Poznat je jo{ jedan srpski kompozitor XV v. Nikola Srbin i wegova Heruvimska pesma komponovana na gr~ki tekst. U vreme turske dominacije srpskim zemqama (od XV do XVIII v) nastaju mnoge promene, propadaju i gase se centri kulturnog delovawa ({to kulminira zabranom rada Pe}ke patrijar{ije 1766), a sa seobama se pomeraju na sever i zapad, na teritoriju Habzbur{ke monarhije. O tim te{kim danima svedo~e malobrojni sa~uvani putopisi. Oni potvr|uju da se me|u narodom sa~uvala `iva folklorna tradicija. Crkvena muzika je negovana u malobrojnim sa~uvanim punktovima u Hilandaru (u kojem postoji jo{ uvek nedovoqno prou~ena dragocena riznica sa oko 150 rukopisa iz XVIII i XIX v.) i u fru{kogorskim manastirima. Kult srpskih svetiteqa odr`avao se prete`no u usmenom predawu. Srbqak, kwiga Srpske pravoslavne crkve sa slu`bama posve}enim srpskim svetiteqima i oznakama za glasove po kojima se3</p> <p>poju, prvi put je {tampana u Rimniku 1761. g. (potom je pre{tampana u Veneciji 1765, tre}e izdawe je pripremqeno 1861. u Beogradu, a 1970. ponovo u Beogradu izlaze tri kwige Srbqaka). Odr`awe i daqi razvoj te tradicije podsti~u gr~ki i ruski uticaji, a za daqe usmerewe razvoja srpske muzike veliki zna~aj imali su kontakti sa ugarskom i austrijskom kulturom na teritoriji Vojvodine. Tu se osnivaju prve {kole (slavjanska {kola Maksima Suvorova, 1726, delatnost Emanuila Koza~inskog, {kole u drugim gradovima naseqenim Srbima). U ovim duhovnim centrima, zahvaquju}i E. Koza~inskom, razvija se i pozori{ni `ivot Srba u XVIII v, a oblast svetovnog muzicirawa dobija nov polet. Sredinom veka nastala je i najpoznatija srpska kwiga tog doba, rasko{no ornamentisana u duhu barokne umetnosti, sa jedinim do danas poznatim melodijama srpskog autora Pozdrav Mojseju Putniku Zaharija Orfelina, sa zapisima ~etiri pesme (1757).</p> <p>Svetovna muzi~ka tradicija sredweg vekaPodtataka o muzicirawu na feudalnim dvorovima nema mnogo. Uspon dr`ave Nemawi}a, delatnost wihovih naslednika Stefana Lazarevi}a i \ur|a Brankovi}a, a tako|e uzdizawe velika{kih porodica u sredwevekovnoj Bosni, Hercegovini i Zeti, podtakli su razvoj svakolike umetni~ke delatnosti. Arhitektonski i likovni spomenici nedvosmisleno su svedo~anstvo kreativnih potencijala. ^uveni Hilandar, Studenica, Sopo}ani, Staro Nagori~ino, Gra~anica, De~ani, Ravanica, fru{kogorski i mnogi drugi manastiri, wihove prebogate riznice i biblioteke trajna su svedo~anstva o slavi i snazi svojih ktitora, ali podjednako i o velikim umetnicima tog doba. Muzika onog vremena nije ostavila trag o svom postojawu. Svedo~anstva su samo posredna, u hronikama se pomiwu doga|aji u kojima su muzi~ari-zabavqa~i u~estvovali, i prema nazivima koji su u upotrebi lako je uspostaviti vezu sa istovremenom evropskom tradicijom: {pilmani ({to ukazuje na wihovo nema~ko poreklo), skomrasi, gudeci i sviralnici. Obi~aj onog vremena da vladari u znak pa`we i po{tovawa suseda i saveznika o praznicima {aqu svoje najboqe zabavqa~e da uveli~ju svetkovine svedo~i o mnogim takvim razmenama, naro~ito izme|u srpskih i dubrova~kih vladara (tako su sa~uvana i imena prvih muz~ara truba~a Dragana iz Prizrena, Prede svirca i Hruse, koji je vetrovatno bio guslar). Muzika nije slu`ila samo za uveseqavawe, ona se mogla pretvoriti u mo}no bojno oru`je, a pratila je i svakodnevni `ivot. Deo te tradicije sa~uvan je do danas koledari, lazarice, kraqice, obredi koji prate svadbu, ro|ewe i smrt, obi~aji povezani sa radovima u poqu, ~uvawem stoke, svakodnevnim `ivqewem sedeqkama i prelima.</p> <p>4</p> <p>Crkvena muzi~ka tradicija sredweg vekaNajzna~ajnija prekretnica u razvoju muzike na ovim prostorima nastupila je sa pokr{tavawem ju`noslovenskih plemena u IX v, kada su Srbi kao i Makedonci i Bugari veru primili sa Istoka, iz vizantijske crkve, dok su u pokr{tavawu Slovenaca i Hrvata primarnu ulogu imali rimski misionari. Ta ~iwenica odredi}e i wihovu potowu povezanost za Isto~nu i Zapadnu crkvu, {to postaje naro~ito zna~jno posle velike {izme (1054). Granica izme|u Istoka i Zapada pro{la je wihovim zemqama i to je ostavilo silne i raznovrsne posledice na daqi razvoj doga|aja na Balkanu. U muzici Srba, Makedonaca i Bugara slu`ba bo`ja i pojawe preuzeti su iz vizantijske kulture, a u liturgiji je kori{}en gr~ki jezik. Me|utim, vrlo brzo zapo~eo je proces slavjanizacije crkvene slu`be. Delatnost u~enika ]irila i Metodija Klimenta (? 917) i Nauma (? 910), koji su osnovali {kole u Ohridu i Preslavu, ostavila je traga na celom balkanskom prostoru. Muzi~ku praksu predstavqalo je jednoglasno pevawe na staroslovenskom jeziku, zajedni~ko za sve Ju`ne Slovene. Po~ekom XIII v, kada je Srpska pravoslavna crkva dobila samostalnost (1219), regionalni i nacionalni elementi sna`nije su prodrli u stari crkveno-slovenski jezik (formirane su wegove nacionalne redakcije). Postoje podaci da je u spomen na svog oca Stefana Nemawu, u mona{tvu svetog Simeona, Sveti Sava sa u~enicima na~inio slu`bu u wegovu ~ast. Bila je sastavqena po uzoru na pesme osmoglasnika i imala je oznake glasova u kojima je pojedine pesme trebalo pojati. Tako zapo~iwe negovawe osobene pesmene tradicije, koja }e se o~uvati do XVIII v, kada se prvi put objavquje u Srbuqama. Najstariji ju`noslovenski i srpski rukopisi glagoqicom pisani Sinajski psaltir i Sinajski molitvenik ~asoslov iz XI v, i }irili~ki, Miroslavqevo jevan|eqe (1180), i Vukanovo jevan|eqe (oko 1200), Beogradski parimejnik, pisan u Rasu po~etkom XIII v. sadr`ali su pesme pevane u bogoslu`ewu u razli~itim prilikama. Muzi~kih notnih zapisa iz ovog ranog perioda razvoja nema. Prvi su oni ve} pomenuti iz XV v. U drugoj polovini XIV v. zapo~iwu turska osvajawa na Balkanu. Sredinom XV Turci su kona~no osvojili sve srpske zemqe, a po~etkom XVI v. prodiru sve do Budima. Zbog ratnih pusto{ewa i pomerawa granica dolazilo je do velikih seoba i promena u sastavu stanovni{tva. Naslednici srpske despotske titule porodica Brankovi}a, na{li su tada uto~i{te u Ugarskoj, i tu su nastavili da neguju obi~aj sredwevekovnog zadu`binarstva i kultove srpskih svetiteqa. Manastir Kru{edol je tako podignut kao zadu`bina mitropolita Maksima Brankovi}a (1516). Tradicija pojawa bri`qivo je ~uvana, onoliko koliko je to bilo mogu}e u uslovima wenog prakti~no iskqu~ivo usmenog preno{ewa. Ipak, nisu svi centri pismenosti bili uga{eni. U Moldaviji, u manastiru Putna, postojala je zna~ajna prepisiva~ka {kola slovenskih i gr~kih rkopisa. Najzna~ajniji je neumski rukopis iz XVII v. Stihirar svetogorskog manastira Lavre, koji sadr`i Osmoglasnik i veliki broj stihira, pesama u ~ast Hrista, Bogorodice i svetaca.5</p> <p>Srpska muzika u XVIII vekuSeoba srpskog naroda na sever u zemqe Austrijske carevine 1690. g, predvo|ena patrijarhom Arsenijem III ^arnojevi}em velika je prekretnica u razvoju srpske kulture, umetnosti i duhovnosti. Nastaju novi centri u kojima }e svakolika umetnost dobiti sna`ne podsticaje (fru{kogorski manastiri, Karlova~ka mitropolija, Sentandreja, Komoran). Bila je to prilika za upoznavawe savremenih tokova evropske umetnosti i susret sa evropskim racionalizmom, a omogu}eni su uticaji rusko-ukrajinske crkvene tradicije na razvoj srpskog crkvenog pojawa. Poseban zna~aj imao je ruski uticaj. Godine 1713. srpsku redakciju staroslovenskog slu`benog zamenio je ruski crkvenoslovenski jezik, {to je zapo~elo proces promene akcentuacije napeva i samim tim imalo velike posledice na razvoj srpskog crkvenog pojawa. Ruski car Petar Veliki je poslao u Sremske Karlovce u~iteqa Maksima Suvorova, koji je 1726. osnovao slavensko-latinsku {kolu. Grupa ukrajinskih u~iteqa sa Kijevske duhovne akademije sti`e ne{to kasnije 1733. g. Oni uvode tradiciju negovawa kanta, duhovnih koncerata i {kolskih pozori{nih predstava. Emanuil Koza~inski priprema i izvodi u Sremskim Karlovcima prvi pozori{ni komad sa srpskom tematikom Smrt Uro{a Petog. Pod tim uticajima Zaharije Orfelin 1757. g. ispisuje ~etiri kanta u svom delu Pozdrav Mojseju Putniku. Sna`ni su bili i uticaji gr~kih daskala (u~iteqa muzike), pozvanih da pomognu razvoj pojawa i obu~avaju sve{tvenike. Na zahtev mitropolita Mojsija Petrovi}a ve} 1721. g. osnovana je gr~ka {kola koja postaje rasadi{te ovih uticaja ({kole su potom otvarane u Sremskim Karlovcima, Vidinu, Jegri, Smederevu, Po`arevcu, Zemunu, kao i Dalmatinskoj i Budimskoj eparhiji). Kroz ceo XVIII v. ukr{taju se brojni uticaji: u fru{kogorskim manastirima se pojalo srpski, gr~ki sa srpskim re~ima, ~isto gr~ki i ruski. Krajem XVIII v, uz budnu pa`wu i podr{ku mitropolita Stefana Stratimirovi}a, formira se veliko karlova~ko pojawe, koje }e postati osnov razvoja srpske crkvene muzike u XIX v. Istovremeno povoqniji dru{tveni uslovi omogu}avaju stvarawe prve gra|anske tradicije, posebno u Sentandreji, ali i u drugim ve}im naseqima. Mo`e se pretpostaviti da se ona utemeqivala pod uticajem srodnih evropskih pokreta, ali na`alost, za razliku od kwi`evnosti, o toj delatnosti u oblasti muzike nije ostalo pisanih svedo~anstava. U ovo vreme delovala je i ~uvena slepa~ka akademija u Irigu, koji je bio sredi{te okupqawa slepih narodnih muzi~ara. Bila je to svojevrsna {kola u kojoj su najve{tiji guslari podu~avali druge i tako prenosili svoja znawa, obezbe|uju}i trajnost i rasprostrawivawe epske tradicije. Ostala su zabele`ena imena slepog Pantelije i Nedeqka iz Lota. Poznato je da je i Vuk Karaxi} bele`io neke pesme od iri{kih guslara. Sviralo se i na drugim instrumentima gajdama, pregudnicima, duduku.</p> <p>6</p> <p>Umetnost novog dobaKrajem XVIII i po~etkom XIX v. u srpskom narodu se formira evropski moderna nacionalna svest, uprkos ~iwenici da u tom dobu on `ivi raspar~an i razbijen pod vla{}u nekoliko imperija i dr`ava. Borba za ostvarewe nacionalnih ideala, zapo~eta ustancima 1804. i 1815. g, sli~no kao i kod mnogih drugih evropskih naroda, dala je osnovu i okvir nacionalno-socijalnoj revoluciji koja se kao dugotrajni, kontinuirani proces odvija tokom celog XIX v. i zavr{ava 1918. g. Revolucionarno-oslobodila~ka borba u tom razdobqu...</p>