"Średniowiecze", teresa michałowska, warszawa 1995

of 13/13
Andrzej Litwornia "Średniowiecze", Teresa Michałowska, Warszawa 1995 : [recenzja] Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 88/3, 187-198 1997

Post on 11-Jan-2017

217 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Andrzej Litwornia

    "redniowiecze", TeresaMichaowska, Warszawa 1995 :[recenzja]Pamitnik Literacki : czasopismo kwartalne powicone historii i krytyceliteratury polskiej 88/3, 187-198

    1997

  • III. R E C E N Z J E I P R Z E G L D Y

    Pamitnik Literacki LXXXVIII, 1997, z. 3 PL ISSN 0031-0514

    T eresa M ic h a o w sk a , REDNIOWIECZE. (Recenzenci tomu: B ryg id a K rb is, W ies a w W ydra. Indeks opracowa A ndrzej ubach). Warszawa 1995. Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 908 4- 8 wklejek ilustr. 4- errata na lunej kartce. Wielka Historia Literatury Polskiej. Instytut Bada Literackich Polskiej Akademii Nauk.

    (Wyd. 2: Warszawa 1996).

    Wyrnione w 1995 r. nagrod Rady Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej redniowiecze Teresy Michaowskiej uzupenia zasadniczo dzieo powojennego pokolenia polonistw opracowujcych literatur przedr om antyczn. Wybitna znawczyni literatury staropolskiej zajmuje si mediewistyk sensu stricto dopiero od ptora dziesiciolecia, tym bardziej wic godna jest podziwu benedyktyska wytrwao oraz umiejtno ujcia materiau jake czsto paraliterackiego. W naszej tradycji badawczej warto artystyczn polskiego pimiennictwa przed Janem Kochanowskim zdominowaa problematyka historycznojzykowa oraz stricte historyczna, traktujca wszystkie teksty jako rda dziejowe. Tym razem owo skromne pimiennictwo redniowiecza na ziemiach polskich przedstawione zostao w sposb historycznoliteracki, autonomiczny, a do tego na poziomie nowoczesnego uniwersyteckiego podrcznika literatury narodowej. Dodajmy od razu: literatury w rozumieniu jej funkcji spoecznych i estetycznych w owych czasach, odlegych od chociaby humanistycznego jej pojmowania, a wic pimiennictwa zdominowanego przez sakralne, rytualne cele oraz utylitaryzm i dokumentalizm. Obszerny wolumen Michaowskiej skonstruowany jest w sposb dydaktycznie przystpny i jasny.

    Mwic krtko, redniowiecze chce si czyta, cho zostaje pewien niedosyt, gdy po lekturze miaoby si ochot na jakie ywsze teksty pochodzce z dorobku przed- humanistycznego pimiennictwa w Polsce. Ale wybr jest niewielki i raczej lichy. Tak surowa ocena dorobku pierwszych wiekw polskiej literatury wynika z zewntrznej perspektywy ogldu zjawiska, widzianego poprzez wielobarwny witra literatury redniowiecznego Zachodu. Oczywicie, dorobek naszego redniowiecza mona uzna za zadowalajcy zwaszcza na tle pozostaych literatur sowiaskich, ale taki punkt widzenia wydaje si zbyt subiektywny, albowiem stoi za nim megalomania, le skrywany kompleks niszoci i obawa przed zagroeniem izolacj.

    Przy prezentowaniu tych odlegych zjawisk i tekstw zachowuje Michaowska godny uznania umiar, ktry nie zawsze by cnot jej poprzednikw. Nie popada wic przede wszystkim w patriotyczne laudacje, w przesadne pochway, ale pokazuje w dorobek w sposb z zaoenia obiektywny, szczliwie daleki np. od czstych wrd braci Sowian pokus szowinizujcych rewindykacji1. Dla przykadu: wychowanka wrocawskiego uniwersytetu wykazuje godn powcigliwo wobec aciskiego ywota w. Jadwigi, ony Henryka Brodatego (ktrego towarzyszem broni i grobowca w trzebnickim klasztorze jest Conradus de Feuchtwangen, decimus magister generalis Ordini Teutonici), crki ksicia Meranii, hrabiego Bertolda z rodu Diessen-Andechs. Legenda jej nie

    1 Przykadem niemiaego przywaszczenia jest na s. 218 wzmianka o komentarzach Petera W irtha, profesora uniwersytetu w Lipsku i kanonika katedry wrocawskiej, do wydanych u schyku XVI w. poetyckich modlitw Ojcw Kocioa, Latini veterum ecclesiae patrum hymni.

  • 1 8 8 RECENZJE

    zdobya nigdy w samej Polsce (poza nadodrzask dzielnic i przylegymi do lska terenami) wikszej popularnoci, natomiast funkcjonowaa w folklorze lskoniemiec- kim (wiadczy o tym np. opowie o zamordowaniu tatarskiej ksiniczki w rodzie, za co zemst mia by najazd Batu Chana)2. Autorka legend Jadwigi wspomina, ale nie prbuje rewindykowa z dorobku tej mocno zgermanizowanej ju wwczas ziemi, ktrej tekst w przynaley, gdy tam powsta. Przynaleno t potwierdza fakt, e Jadwiga, ksina stanowicego przez wieki cz korony czeskiej lska, zaliczana bya najczciej w poczet witych Kocioa morawskiego, a wskutek bdnej identyfikacji alpejskiego Meranu z Merani trafia i do Tyrolu. Tamtejsze kalendarze nazywaj j Sancta Hedvigis, Moraviae et Troli Ducissa, Henrici Barbati Poloniae et Silesiae ducis uxor, a wito jej wyznaczaj inaczej ni my dzi, bo na dzie mierci 21 IX (w r. 1243).

    Rzadko kiedy akademickie poczucie krytycyzmu autorki ustpuje entuzjazmowi i mimowolnej chci uwietnienia narodowej przeszoci. A liska to przecie droga, na ktrej atwo wpa w skrajno i uczyni w. Hieronima Chorwatem, w. Augustyna Arabem z Libii itp. w sposb godny ksidza Dbockiego. Jest, niestety, takim symptomem w naszej nauce uparte przypisywanie (take w wydanych na tysiclecie martyrium pracach, zwaszcza popularnonaukowych) autorstwa Bogurodzicy w. Wojciechowi. U Michaowskiej zdarza si najwyej, e biskup krakowski Maurus, dbajcy o ksigi, prowadzcy kancelari, przedstawiony jest dosy bezdowodnie jako dostojnik kocielny znany ze swych zainteresowa naukowych (s. 49). W sporzdzonym w 1110 r. na jego polecenie inwentarzu biblioteki katedralnej nie ma w zasadzie dzie wykraczajcych poza zwyky kanon wyksztacenia dostojnika kocielnego, ktry z racji urzdu powinien nie tylko wada acin liturgiczn, ale rwnie zna najwaniejsze, cho nie zawsze zwizane z officium teksty3. Maurus na tle Krakowa, dworu i reszty naszego episkopatu zapewne by intelektualist, lecz brak szerszej dokumentacji sugerowaby wiksz ostrono4.

    redniowiecze polskie to karczowanie pustoszonego przez wieki ugoru, orka pod plon wielkiej literatury wieku XVI. Jest ono skromnym pocztkiem, echem form i zjawisk przyniesionych do kruchego pastwa Piastw wraz z niezbyt wczesn chrystianizacj, ktra wprowadzia te ziemie w odlegy krg kultury rdziemnomorskiej. Nie byo w tym procesie zmian radykalnych, ostrego kontrastu midzy tym, co przynalene do wiekw ciemnych, a tym, co rozwietlone ide renovatio. Kontekst i genez przeciwstawiania redniowiecza renesansowi przedstawi przed laty Zabocki i naley ono dzi do przestarzaego arsenau rodkw interpretacyjnych5. Odnosi si jednak wraenie, e dla Michaowskiej redniowiecze to nie epoka, ale co w rodzaju nurtu literackiego. Pi wiekw to pojemna szuflada, do ktrej prbowano przylepi rne etykietki (przypomnijmy alegoryzm Krzyanowskiego, karoliski i XII-wieczny protohuma- nizm, franciszkaski wernakularyzm, itp.). Na tym obszarze splot nurtw klasycy ujcych z tradycj lokaln spowodowa zatarcie dajcych si wypreparowa cigw. Naukowa odpowiedzialno nakazuje autorce wspomnie, na kilku zaledwie stronicach,

    2 Zob. H. M a n ik o w sk a , Legenda w. Jadwigi obieg i transformacja. W zbiorze: Kultura elitarna i kultura masowa w Polsce pnego redniowiecza. Wrocaw 1978. B. Z ien ta ra , Cesarzowa tatarska na lsku geneza i funkcjonowanie legendy. W zbiorze: jw. Ludow ballad na ten temat opublikowali J. A rn im i C. B ren ta n o w Des Knabes Wunderhorn.

    3 Zob. M. P lez ia , Ksigozbir katedry krakowskiej wedle inwentarza z r. 1110. Silva Rerum. Series Nova. Krakw 1981.

    4 Zob. K. O g , Formacja intelektualna biskupw krakowskich w redniowieczu. W zbiorze: Cracovia. Polonia. Europa. Studia z dziejw redniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskie- mu w szedziesit pit rocznic urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej. Krakw 1995, s. 159, 177.

    5 S. Z a b o ck i, Geneza i rozwj poj redniowiecza i renesansu jako przeciwstawnych sobie epok. Eos LX, 1972.

  • RECENZJE 1 8 9

    o szcztkach przedchrzecijaskiej twrczoci oralnej, ladach owego sui generis pre- folkloru, ktry w pozostaych literaturach sowiaskich traktowany jest czsto bez owej niezbdnej filologicznej odpowiedzialnoci, a skaony bywa entuzjazmem, podbudowanym ideologiami narodowo-romantycznego rodowodu. Nie idzie tu tylko o najjaskrawsze przykady: Hanki czy McPhersona, ale o pokus antydatowania na wieki rednie zapisw z ostatnich dwu stuleci lub rekonstruowania hipotetycznego poezji ludowej na staropiastowsk (np. opublikowana w Pamitniku Literackim w 1931 r. praca Kucharskiego Pani pana zabia jako zabytek redniowiecznej poezji dworskiej).

    W epoce uniwersalistycznej kultury kryteria narodowoci autora czy miejsca powstania tekstu staj si czsto niebezpiecznymi puapkami. Wyrnikami podstawowymi, jedynie pewnymi, cho zbytnio znieksztacajcymi statystyczny, ilociowy obraz owej kultury pimienniczej, jest tematyka tekstw i ich jzyk. Autorce udao si przedstawi l ite r a tu r p o lsk w szerszym kontekcie l ite r a tu r y fu n k cjo n u j ce j w P o lsc e pomimo niemonoci zachowania proporcji midzy tym, co powstao w krgu naszej kultury, a tym, co do niej weszo.

    Szczeglnie wan zdobycz ksiki jest peniejsze ni dotychczas uwzgldnienie polskiego pimiennictwa w jzyku aciskim, de facto niemal cakowicie dominujcego w yciu umysowym na ziemiach polskich po schyek renesansu. Szczliwie zbiega si to ze spnion moe, ale wzorow edycj niezastpionego po dzi dzie tomu Curtiusa, przygotowan przez Andrzeja Borowskiego 6. Analfabetyzm (idiotismus) oznacza przecie w owych czasach wanie nieznajomo aciny w mowie i pimie. W konsekwencji tekstami przeznaczonymi do czytania byy w naszej rzeczywistoci wycznie utwory w tyme jzyku. Oralno to cecha kultur wernakularnych, tak jak pimienno bdzie domen (przynajmniej w pierwszych wiekach) wycznie mczyzn, yjcych do tego wedug rozmaitych odmian reguy w. Benedykta. Przesunicie przez jzykoznawcw ciaru badawczego na teksty w jzyku narodowym zataro ten truizm i zwrcio uwag na wtrny gatunkowo i jakociowo krg pimiennictwa w polszczynie. Odbyo si to kosztem rzeczywistego obiegu literackiego, ktry pomidzy klasztorem, kocioem, szko parafialn, trybunaem i uniwersytetem zdominowany by przez jzyk Rzymu. W omawianym tomie wraca na nalene jej miejsce poezja polsko-aciska, ktrej powicili lata studiw Ganszyniec, Gadysz, a przede wszystkim Kowalewicz. Zostaj ostatecznie wydobyte z zapomnienia wydane przeze sekwencje, wiersze akowskie, mnemotechniczne kompozycje zakonne i cay ogromny dorobek wszelakich rymopisw7.

    Kim byli i jak sami siebie zwali ludzie pira wczesnej Polski, trudno jednoznacznie odpowiedzie. Przytoczona w podrczniku redniowieczna nazwa wdrownych poetw: rimarii w polszczynie pojawia si pno i do tego w kontekcie spoecznie odmiennym. Dokument krlewski z 1546 r. mwi o nadaniu przez Zygmunta Starego podhalickiej wsi Temerowce vati Polono, alias Rymarzowi Mikoajowi Rejowi. Chyba wic powiadczona w dokumencie krlewskim z 1336 r. aciska nazwa nie ulega polonizacji w czasach przedodrodzeniowych.

    Przy okazji, omawiajc po raz pierwszy w polskim podrczniku schemat kompozycyjny stanowego poematu Antigameratus Frowinusa (s. 257), dobrze byoby poza wczenie uywanym terminem ekwiwoki wprowadzi stosowany dzi powszechniej homonim, aczkolwiek nie s to pene synonimy.

    Ogromn zdobycz ksiki jest ostateczne wprowadzenie w krg polskiej wiadomoci historycznoliterackiej modlitewnych tekstw pochodzcych z drugiej poowy w. XI, a nalecych do Gertrudy, crki Mieszka II i Rychezy, ony Izjasawa Jaro- sawowicza. Psaterz arcybiskupa trewirskiego, Egberta, na ktrego pustych stronicach

    6 E. R. C u rt i us, Literatura europejska i aciskie redniowiecze. Tumaczenie i opracowanie A. B orow sk i. Krakw 1997.

    7 Zob. M. K o w a le w ic z , Bibliografia prac Henryka Kowalewicza. Eos LXX, 1982, z. 2.

  • 1 9 0 RECENZJE

    zostay wpisane mody polskiej ksiniczki, bdce czym w rodzaju dramatycznego pamitnika stanu jej ducha, przechowywany jest w pooonym o abi skok od Udine Cividale del Friuli. Obszerne studium Doroty Leniewskiej rekonstruuje ostatnio dzieje kodeksu 8, ponadto przygotowywane jest przez Brygid Krbis nowe wydanie, a sama Michaowska koczy ksik o Gertrudzie. Codex Gertrudianus, najwczeniejszy (a do tego zachowany w oryginale) zabytek pimiennictwa polskiego, przeywa tuste lata, nasza za literatura, jeli ulec nie ukrywanemu entuzjazmowi autorki redniowiecza, zamkna si obecnie midzy dwiema poetkami: Gertrud i Wisaw.

    Proporcjonalnie mniej miejsca zajmuje w podrczniku niezwykle bogata epistolo- grafia, gwnie aciska, oraz sztuka oratorska. Szerzej potraktowany zosta teatr i dra- matr redniowieczny.

    Zwraca uwag rwnie pozbawione ostatecznie wszelakich pruderii podkrelenie zalenoci i poyczek od naszych zachodnich i poudniowych ssiadw. Michaowska wyprowadza polskie pimiennictwo na szerokie wody, chocia paralelizmy midzy zjawiskami na terenie zachodniosowiaskim i wgierskim warto by moe pokaza dokadniej jako wyraz ponadnarodowej wsplnoty kulturalnej rodkowej Europy. Postulat to jednak nie pod adresem autorki syntezy, ktrej dewiz jest relata refero, ale raczej konstatacja niekompletnoci polskiego stanu bada, ograniczajcego si w zasadzie do prac jzykoznawczych.

    A przeciez ju Brckner pisa o schyku w. XIV, kiedy to kultura polska z wolna wychodzi pocza poza kocielny utylitaryzm, e jak Kazimierz Wielki na Karola, tak zapatrywa si Krakw na Prag, a Polska na Czechy; std brano wszystko, od monety a do pisowni9. Wikszo wzorw literackich rodem z Cesarstwa, z Francji czy Woch przechodzia do polszczyzny przez nobilitujcy jzykowo filtr nadwetawskiej stolicy. Dziao si tak, poniewa oczywista przewaga czeska na polu kulturalnym, politycznym, gospodarczym i wojennym, bliskie ssiedztwo, ywe kontakty, tak przyjazne, jak i wrogie, otwieray drog gorliwemu naladownictwu. Wpywy czeskie oddziayway na ycie religijne i naukowe, dworskie i handlowe, na prawodawstwo i administracj, na sztuk wojenn i na literatur, tak prozaiczn, jak i poetyck. A w kadej z tych dziedzin przenikanie nowych wartoci, nowych myli i form odbijao si take na wkadzie jzykowym 10. Wkad ten wida bdzie najwyraniej w pierwszych wiekach, podczas gdy wpywy literackie i zalenoci formalne utrzymuj si jeszcze po poowie wieku XVI.

    Skoro ju o ssiednich jzykach mowa, to czytamy, e Kunegunda, fundatorka klasztoru sdeckich klarysek, wdowa po Bolesawie Wstydliwym, miaa zwyczaj przed wyjciem z kocioa odpiewywa wraz z innymi mniszkami 10 psalmw in vulgari (tzn. w jzyku polskim) (s. 294). Franciszkaski hagiograf piszcy okoo 30 lat po mierci Kingi wiadczy, e w ten oto sposb w blisko dwa tygodnie ksina totum psalterium per ordinem complebat. Michaowska, jak wikszo dotychczasowych badaczy, przyjmuje bez cienia wtpliwoci, e in vulgari znaczy 'po polsku. Kunegunda bya crk Beli IV i bizantyskiej ksiniczki, znaa wic nie tylko jzyk polski, ale i wgierski, cho teksty przez ni zostawione s oczywicie wycznie aciskie. Zofia Budkowa pisze ostroniej o Kindze, e recytowaa ywoty witych, moe take po polsku 11. Na Wawelu przed r. 1300 jzykami uywanymi byy rwnie, poza acin i polskim, czsto

    8 D. L en iew sk a , Kodeks Gertrudy. Stan i perspektywy bada. Roczniki Historyczne LXI, 1995. Tu najpeniejsza bibliografia przedmiotu.

    9 A. Br iickner, O poatcich djin eskych apolskch. esky asopis historick XXIV, 1918.10 R. J a k o b so n , Polska literatura redniowieczna a Czesi. Przeoy W. W ein trau b . Kul

    tura (Pary) 1953, nr 6, s. 28.11 Z. K o z o w sk a -B u d k o w a , Kunegunda. Haso w: Polski sownik biograficzny, t. 16

    (1971).

  • RECENZJE 1 9 1

    wgierski, czeski i niemiecki12. Michaowska, pytajc o polski przekad Psaterza w tym krgu, zakada za Briicknerem jego istnienie jako co oczywistego, podczas gdy pytanie o jzyk tumaczenia in vulgari zostaje nadal bez odpowiedzi

    Sprawom wpyww czeskich powica autorka wystarczajco duo miejsca, wskazujc m.in. na bohemizmy jzykowe. Na s. 268 cytuje fragment z Ksigi henr y kolskiej z gonym zdaniem o Bogwale Brukalu, ktremu to Czechowi ksi Bolesaw Wysoki nada by wie nazwan Brukalice. Sugeruje tu Michaowska, e owo zdanie, tradycyjnie odczytywane: Daj, a ja pobrusz, a ty poczywaj!, powinno raczej by odczytane w takiej postaci: Daj, a ja pobrucz, a ty podziwaj! (podziwaj popatrz, przyjrzyj si) (s. 268). Zdaje si jednak, e staroczeskie podivati se (zatem i forma podivej se), jak i rzeczownik podivenje blisze s dzisiejszemu obdivovani, a wic podziwianiu raczej, dziwowaniu si czemu ni przygldaniu. No a jeeli pozi- wai z Ksigi henrykowskiej mamy odczyta jako bohemizm, to zmienia on psychologiczny obraz Bogwaa, ktry z mao prawdopodobnego w wczesnym kontekcie kulturowym opiekuczego ma staje si panem swojej ony, dnym podziwu, a do tego, jak zawsze, robicym wszystko lepiej. Drobna to zmiana semantyczna, ale obyczajowo to chyba blisze prawdy. Istnieje te zawsze moliwo, e Bruka zastpi on w pracy, aby co zjada, i naleaoby sowo poziwai odczytywa jako poywaj. W pochodzcej z pocztku XV w. pieni Jezu Kryste krzyowany... w wersach 23 24 Jezus mwi do Marii: Dzikuj, em w tobie mieszka / I twoich piersi poywa (s. 443). Ze wzgldw socjolingwistycznych nie byoby le podkreli wyraniej rwnie czeskie pochodzenie sw bydo (Kancjona Przeworszczyka) i bydli (Satyra na leniwych chopw), ktre w dzisiejszej polszczynie odeszy bardzo daleko od pierwotnego, wsplnego z czeskim znaczenia: 'ywot, 'stan5, 'powoanie5 oraz 'obcowa, 'przebywa. Wspczesna czeszczyzna rwnie oddalia si nieco od owych znacze. Bohemizmem jest take w zaskakujcy dzisiejsz wraliwo jzykow woacz liczby mnogiej: dne maciory (Posuchajcie, bracia mia...), bo w staroczeskim matera to po prostu wszelka matka i tyle13.

    Porednictwo jzyka czeskiego moe by drog pozwalajc na uzupenienie jednego z najpikniejszych lirykw maryjnych, pieni Kwiatek czysty, smutnego sierca... Brckner proponowa w wersie 21 koniektur kwiatek brunatny jest [[est so/] (s. 432). Jakobson w 1936 r. wyda wierszowany katalog symboliki kolorw pie Barvy vsecky, jen rost na p o li...1*, gdzie wiersze 2528 mwi o symbolice barwy brunatnej. Oznaczaa ona rzecz sekretn, tajemnic, a wic sprawy dostpne tylko wtajemniczonym, take uczonym teologom. W odniesieniu do rolin polskie sowo brunatny odpowiadao aciskiemu purpureus. Bardzo prawdopodobne, e propozycja Briicknera (nb. z niemoliwym powtrzeniem czasownika w polszczynie i acinie: ,jest / est) powinna by zastpiona botanicznym terminem typu vaccinium (fioek brunatny qui alias hiacintus dicitur) lub innym oznaczajcym odcie brzu bliski czerwieni i fioletu. Moe byo tu po prostu trifolium, czyli polna koniczyna, zwana czsto wosem N M P, albo hypericum, czyli dziurawiec lub dzwoniec, zwany dzwonkiem NM P i zielem w. Jana. Innego typu symboliki natury dotyka tzw. Modlitewnik Wadysawa Warneczyka, ktry pozostaje dzieem zagadkowym i tajemniczym, wymykajcym si jednoznacznej charakterystyce. Podkrela si rwnoczenie wyjtkowo w skali europejskiej jego tematyki (s. 706), jako e oparty zosta na krystalomancji. Do zrozumienia

    12 Np. W 1440 r. kazanie biskupa szegedyskiego, posa na Wawel z propozycj korony dla krla polskiego Wadysawa, skomponowane po acinie, przeoone zostao przez Olenickiego na jzyk polski dla zgromadzonego tumu. Zob. J. S ta rn a w sk i, List Zbigniewa Olenickiego z 1440 r. wiadectwem wygoszenia kazania w jzyku polskim w czasie przyjcia przez Wadysawa I Jagielloczyka korony wgierskiej. Roczniki Humanistyczne t. 7 (1960), z. 2.

    13 Zob. chociaby F. S i m e k , Slovnicek stare etiny. Prah 1947, s. 76.14 R. J a k o b so n , O cestch k cesk poesii gotick. ivot XIV, 1936.

  • 1 9 2 RECENZJE

    go w peni niezbdne jest gbsze ni w edycji Jzefa Korzeniowskiego (gdzie spraw t zajmowa si R. Ganszyniec) studium wczesnych lapidariw od greckich, poprzez Psellosa, Secretum secretorum, po Marbordusa, Bartolomeusa Anglicusa i znane encyklopedie wiekw rednich, jak Speculum maius Wincentego z Beauvais, Albertusa Magnusa czy Raimundusa Lullusa. Bardzo zreszt prawdopodobne, e modlitewnik nie nalea do Jagielloczyka.

    Rol porednika, ktr dla nas odegray Czechy, my spenilimy wobec Sowiaszczyzny wschodniej. Najsynniejszym dowodem tego jest tumaczenie Dialogu mistrza Polikarpa ze mierci, sporzdzone pod koniec w. XVI, a przechowywane kiedy w bibliotece seminaryjnej w Moskwie, na podstawie ktrego Anna Cornelia Croiset Van Der Kop prbowaa zrekonstruowa brakujce w polskim oryginale zakoczenie15.

    Przechodzc do analizy detali szkiekiem i okiem, wypada zauway brak w podrczniku redakcyjnej konsekwencji w uyciu zlatynizowanych lub spolonizowanych nazwisk autorw obcych. Mamy wic Tomasza z Akwinu obok Alana de Lille, a winien by chyba raczej Alanus de Insulis. Wrd redniowiecznych kronikarzy europejskich wymienia si Radulfa z Diceto obok Sikarda z Cremony, podczas gdy konsekwencja nakazywaaby: Sicardus da Cremona (bo chyba nie: Sykard z Kremony). S to braki czysto redakcyjne, wynikajce z dugiego okresu powstawania ksiki, opartej na rnorakich rdach, czym tumaczy si i Piotr Cantor (s. 201), pisany w ten sposb pewnie dla odrnienia od Tadeusza Kantora? Dotyczy to te autora Stabat Mater, Jacopone- go da Todi bo lepiej ju byo zostawi Jacopona z Todi czy wrcz Jacopone da Todi (s. 226), chyba e chcemy konsekwentnie polonizowa ad absurdum wszystko i mie Jakubona z Todi bd jeszcze lepiej : Jakubiska z Tuderu. Rwnie Filip Kallimach, figurujcy pod nazwiskiem Philippo Buonaccorsi (s. 325), sam podpisywa si rozmaicie (Callimachus Etruscus, Callimachus Experiens, Philippus Callimachus de Thedaldis, Callimaccho Romano, Kallimachus Philippus, Damianus Tus- cus), nazywa si za prawdopodobnie Filippo Buonaccorsi, a wersji podanej w podrczniku nie uy, zdaje si, nigdy16. Odwieczny to problem jzykw sowiaskich, ktre w ubiegym stuleciu, zaraone kulturow rewindykacj wobec Zachodu, wywoay narodowego ducha, ktry do dzi mieszy, tumani, przestrasza. A skoro ju wieszcz si kania, to czemu wrd miast rodkowej Francji wymieniony jest w pisowni francuskiej Orlans (s. 242), a nie Orlean, spolonizowany duo wczeniej ni Mickiewiczowska Darczanka?

    Miejsce tu przy spronociach wolteriaskich, aby wyrazi zdziwienie, e Michaowska pomija (s. 533) jeden z uytych przez Sot argumentw przemawiajcych za koniecznoci chwalenia dam. Pisa Przecaw z Gosawic:

    I to s li, cso jim szkodz,Bo nas ku wszej czci przywodz.Kto nie wie, przecz by to byo,Ja mu powiem, a mu mio:Kto koli csn matk ma,S niej wszytk cze otrzyma,Prze ni mu nikt nie nagani,T ma moc kada csna pani.Przeto je nam chwali susza,W kiem je koli dobra dusza. [w. 99 108]

    Czyby subtelna aluzja do pa zego prowadzenia i ich mskich potomkw miaa zgorszy czytelnika? Biorc pod uwag poziom kultury jzyka polskiego w chwili obecnej zbytnio kae autorka Socie pokutowa. Tym bardziej e aluzyjnie-erotyczn piosn

    15 A. C. C r o ise t V an D er K op, Altrussische bersetzungen aus dem Polonischen. I. De Morte Prologus. Berlin 1907. Tekst rekonstruowany na s. 72 74.

    16 Odmiany spotykamy i w wypadku pisarzy polskich. Na s. 190 inicjator Wielkiej kroniki, archidiakon kapituy gnienieskiej, Janko z Czarnkowa, jak tradycyjnie przyjo si go nazywa, nosi imi Jan. Pomyka to korekty czy s ku temu jakie udokumentowane podstawy?

  • RECENZJE 1 9 3

    k z zapisu Mikoaja z Kola cytuje (na s. 567), jak te i wedug staropolskich norm jawnie nieprzyzwoity dwuwiersz: By stary mg, a mody mia, / Tedy by dny kiep nie by ca17.

    Oszczdno informacji moe sta si niechccy niedoinformacj czy wrcz dezinformacj. Wida to chociaby na przykadzie toponomastyki klasztorw. Na s. 28: obok opactwa na Monte Cassino wspomniane jest Kasjodorowe Vivarium. Nie wszyscy czytelnicy musz wiedzie, e opactwo to pooone jest w Kalabrii, koo Squillace, a jego nazwa, zanim nabraa metaforycznego sensu, oznaczaa po prostu stawy rybne, bdce ekonomiczn podstaw ycia zakonnikw. Podobnie Pereum pod Rawenn, a wic pustelnia, w ktrej przebywa Brunon z Kwerfurtu, nazywana bya (jako pooona w Apeninach) Mons Sancti Petri. Potem pojawia si nazwa eremu: San Romualdo a Pereon. Dzi jest to Pereta koo Modigliany, midzy Tredozio a Rocca San Casciano, na drodze prowadzcej z Rawenny do Camaldoli. Skoro za o opactwach mowa, to na s. 99 wspomina si fundacj w r. 1147 cysterskiego klasztoru w Jdrzejowie. Miejsce to nazywao si jednak wtedy jeszcze Brzenica, a dzisiejsz nazw przyjo duo pniej. Na s. 263 mowa jest o opactwie cysterskim w Paradyu, podczas gdy wie nazywaa si naprawd Gocikowo, Parady bowiem to tylko spolonizowana nazwa (ac.: Paradisus) tego klasztoru koo Jordanowa, z ktrego wywodzi si sawny kaznodzieja Jakub, a gdzie dzi mieci si gorzowskie seminarium duchowne.

    Czwarty rozdzia pierwszej czci powicony jest epigrafom aciskim, ktrych wybr, zdaje si, dyktowaa przede wszystkim motywacja historyczno-patriotyczna. Przytacza wic Michaowska nie zachowane epitafium Bolesawa Chrobrego, zrekonstruowane przez historykw i tym samym mocno hipotetyczne. Chyba suszniej byo ograniczy si do przekazw istniejcych, dziki czemu znalazoby si tu miejsce np. dla napisu z tympanonu kocioa norbertanek w Strzelnie. Stanowi on swoiste pendant do tympanonu kocioa NM P na Piasku i jego eleganckie leoniny towarzysz analogicznej do wrocawskiej scenie donacji:

    Te velvt optarat hoc dono Petrus honort Virginis Anna pie mater veneranda M arie16.

    W przytoczonym w podrczniku epigrafie Marii Wostowicowej z opactwa na Piasku nawet w drugim wydaniu zmylona jest forma deklinacyjna powinno by veniae. Swoj drog szkoda, e brak tu napisu z tympanonu Jaksy (zicia Piotra Wostowica, wspomnianego zreszt na s. 147 w kontekcie Pieni Maurusa, traktujcej o ksinej Agnieszce, lskiej lady Mackbeth) z opactwa benedyktynw na Obinie, zbyt uszkodzonego, aby mg da filologiczne gwarancje. Napis na supie w Koninie, stojcym ongi na tzw. Rynku ydowskim, za bardzo rni si od dotychczas znanego, aby mogo to w podrczniku uniwersyteckim uj bez wyjanienia. Wersy 3 5 wedug opublikowanej dokumentacji brzmie winny:

    Indicat ista vie formula et iustitieQuam fieri ivssit Petrus comes hic palatinusHoc quoque sollerter dimidiavit iter.

    17 Nb. tekst nie jest kompletny, kontynuacja brzmi: Kto nie ma kurwy w swym rodzie, tedy to zma. Glosa ta pojawia si na egzemplarzu Arystotelesowego traktatu De animal Kto wie, czy nie jest to najstarsze z polskich przysw, nie odnotowane w Nowej ksidze przysw polskich Krzyanowskiego. Pnocnowoska wersja tego oglnoeuropejskiego powiedzenia brzmi: ,JSe il giovane sapesse, se il vecchio p o t e s s e bez dosownoci nastpnego wersu. Wersje francusk i acisk zanotowa H. E s tie n n e w Les Prmices (Paris 1594, IV, 5). Nieprzyzwoitoci, i to mocno wulgarnych, w redniowieczu polskim jest i wicej, choby takich, jak glosa z poowy w. XV, opublikowana przez L. L u b ic z a w Sprawozdaniu Komisji Jzykowej Akademii Umiejtnoci w Krakowie za r. 1880: O thy chlopye brodathy nye wtare sobye dupy.

    18 K. C ie c h a n o w sk i, Epigrafia romaska i wczesnogotycka w Polsce. Wrocaw 1965, s. 3 8 -4 1 , 130.

    13 Pamitnik Literacki 1997, z. 3

  • 1 9 4 RECENZJE

    Rwnie w wersie 6, by moe, zamiast uisue viator czyta naley omnisue viator 19. Michaowska ma nadzwyczajny such, gdy chodzi o aciskie modlitwy wierszowane i chyba tylko przez przypadek umkn jej uwadze niezwykle literacko pikny napis na srebrnej patenie z Trzemeszna:

    Vita subit letum dulcedo potat acetumNon homo sed vermis aromatum vincit inermis.Clamant scripturae quod signavere figuraeSignis patratis iubar emicuit deitatisQuae precesserunt Christi tipus illa fuerunt20.

    Epigraf to nie tyle enigmatyczny, co moe nieatwy do jednoznacznej interpretacji, w nowym wydaniu podrcznika jednak mgby si znale.

    Z Jadwig, crk Ludwika Andegaweskiego, zwizany jest kodeks Psaterza floriaskiego, zawierajcy epigraficzn zagadk. Wrd przytoczonych przez autork rozwiza plecionki dwch liter M (widniejcej przede wszystkim na karcie 53v) zabrako zaproponowanego ju przez Bernackiego Mons Mariae11. Identyczny monogram znajduje si na tzw. roztruchanie Jadwigi, przechowywanym w drezdeskim Grne Gewlbe. Dona- cyjny epigraf tego naczynia odtworzy w r. 1927 Ryszard Ganszyniec w formie metrycznej trzech leoninw, z ktrych ostatni ma czytelny charakter maryjny: [Situe] Polonorum regina superna polorum21. Jeeli w ozdobny kubek z krysztau grskiego darowany miaby by katedrze krakowskiej, to maryjna dedykacja w aden sposb si nie broni. Gdyby natomiast zaoy, e przeznaczono go jako dar dla ktrego z maryjnych sanktuariw (np. w Loreto), to sprawa wyglda prawdopodobniej. W latach 1398 1399 kanclerz dworu Jadwigi, Wojciech Jastrzbiec z ubnic, wysany zosta do Rzymu, aby prosi papiea Bonifacego IX Tomacellego o ask trzymania przeze do chrztu per procura dziecka, ktre ona Jagiey nosia w onie. W roku 1727 w inwentarzu skarbca loretaskiego zarejestrowano: ex crystallino lapide craterem auro, margaritisque ornatum, quo Sancta Edviges Ducissa Poloniae utebatur, ktry to Oeniponti Princeps Heroina Dona- vit23. Mao prawdopodobne, e mowa o tym samym przedmiocie, zdaj si to wyklucza daty inwentarzy w Drenie i nadadriatyckim klasztorze24. Zapewne o dwie rne Jadwigi chodzi, ale maryjny lad monogramu w Psaterzu floriaskim zasugiwa na zarejestrowanie.

    Spraw polsko-niemieckich dotyczy pie O pewnym wjcie krakowskim Albercie, w pierwszej czci ujta w monologow form lamentu o nieuniknionych zmiennociach losu. W drugiej czci utworu In Fortuna qui spem totam... pojawia si po raz pierwszy jeden z najbardziej zakorzenionych polskich stereotypw narodowych, obraz Niemca-kolonisty, ktry ,jak wiat wiatem, nie bdzie nigdy Polakowi bratem. Ze redniowiecza rwnie wywodzi si stereotypowe, negatywne wyobraenie yda. To Wadysaw z Gielniowa je utrwali, i to za przykadem dziaajcego pokolenie wczeniej we Wrocawiu i Krakowie Jana Kapistrana25. Napicia spoeczne, ktrych wyrazem

    19 Ibidem, s. 31.20 Ibidem, s. 45 46.21 L. B ern ack i, Geneza i historia Psaterza floriaskiego". Lww 1927, s. 13 15.22 Zob. Ibidem, s. 15. Zob. te M. G b a ro w icz , Psaterz floriaski" i jego geneza. Wrocaw

    1965, s. 1 5 -8 4 , 127-147 .23 Dona qubus culta aima lauretanae domus Deipare Virginis collitur et decoratur, a Petro

    Paulo Raphaelis humil dicti sanctuarii canonico hic indicata. W: H. T u rse llin u s , Lauretanae historiae libri quinque. Venetiis 1727.

    24 Roztruchan by ju w Drenie w r. 1726 (zob. G b a ro w icz , op. cit., s. 127147). Przed 1716 r. Fryderyk August, syn wczesnego krla Polski, nawrci si w Weneqi na katolicyzm, nie wiemy jednak, czy by w Loreto. Sprawa wyglda mao prawdopodobnie, ale godna jest odnotowania. Zob. A. L itw o rn ia , I polonica cinuecenteschi negli antichi libri lauretani. W zbiorze: Memor fui dierum antiquorum. Studi in memoria di Luigi de Biasio. A cura di P. C. Jo ly Z o r a tt in i, A. M. C ap ron i. Udine 1995.

    25 Zob. S. L em p ick i, Pater Capistrano w Polsce. W: Wiek zoty i czasy romantyzmu w Polsce. Wybr i opracowanie J. S ta rn a w sk i. Warszawa 1992.

  • RECENZJE 1 9 5

    w XII w. by ruch katarw i albigensw i ktrym przed poow wieku nastpnego pooy tam franciszkanizm, a ktre mimo to wrd joachimitw i zwolennikw Fra Dolcino wybuchy w formie komunizujcych rewolt, wraz z krucjat antyhusyck skanalizoway nienawi tumw przeciwko ydom i sektom, oskaronym o skonnoci mozaistyczne. Na s. 409 pisze Michaowska, wspominajc patrona Warszawy, Wadysawa z Gielniowa: o ydach mwi autor z najwysz wrogoci: ydowie okrutni, faszywi ydowie, rycerze niewierni, krzyowniki; w obrazach mki opisuje szczegowo tortury moralne i fizyczne zadawane przez nich Jezusowi. Oto sposb widzenia, ktry utrwali si w wiadomoci mas, przedostanie si do folkloru, do widowiska jasekowego, Piata za pozwoli umieci w Credo26.

    lsk, pooony midzy kultur niemieck i czesk a polsk, by wwczas dzielnic cywilizacyjnie przodujc. Std pochodzi autor take wprowadzonej przez Michaowsk do podrcznika husyckiej pieni Nowina o wgierskim krli... Pisze autorka o Krystianie z Gry, ktry tekst zanotowa: Wydaje si prawdopodobny domys, i stara si on dopasowa sw nowin do jakie znanej, prostej melodii [ ...] (s. 546 547). Nie trzeba domysw, gdy rkopis Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocawiu (sygn. IQ393) na karcie 264 w lewym dolnym rogu nad trzema pierwszymi linijkami tekstu posiada wyrany zapis nutowy w typie adiastematycznym, co znaczy, e nuty, bez wskazania linii i dugoci trwania dwiku, towarzysz poszczeglnym sylabom. Zdaje si, e melodia nie odpowiada adnej z zanotowanych przez Nejedlyego27, a jest zarazem najstarsz znan nam wieck pieni polsk.

    Jeli ju o tekstach wieckich mowa, to upomnie si wypada o najstarszy polski wiersz grunwaldzki, pochodzcy z tzw. Dopeniacza szamotulskiego Rocznika maopolskiego, zachowany w tzw. Kodeksie heilsberskim z lat midzy 1427 a 1471. Znany historykom, lecz przez nich dugo ignorowany, przypomniany zosta przez Ludwik lkow, ale ukryty w obszernym studium ech bitwy grunwaldzkiej28. Interesujcy jest w tym omiowierszu horyzont zachodniego wiata, trudno powiedzie, czy widziany jako wrogi, czy przyjazny. Brzmi jak pocztek pieni historycznej, czemu nie przeczy wprowadzajce tekst aciskie zdanie: Item subsequentia metra idiomatis Polonici possunt similiter recitarf:

    kroi Wodzisaw polski,Witold ksidz wielgi litewski posiekli brodacze, i leeli jako koacze na polu Grinwalskiem.Syszano to w krolewstwie franskiem, czeskiem, wgierskiem, angliskiem i tako duskiem.

    W omwieniu poezji politycznej wiekw rednich proponowany przez Michaowsk nowy podzia wersowy Pieni o zabiciu Andrzeja Tczyskiego wydaje si prawdopodobny, aczkolwiek nie do koca przekonywajcy.

    Gdy za o zastarzae bdy chodzi, to miaoby si ochot zama zasady filologicznego rygoru i poprawi nareszcie oczywiste usterki przekazw dzi, niestety, nie zachowanych, ktre skazuj nas na cytowanie wbrew zdrowemu rozsdkowi lekqi poprzednikw. Tak jest np. w wersie 7 przekadu hymnu Teodulfa Gloria, laus et honor tibi sit..., gdzie rodzic ju 100 lat temu naleao poprawi na dziedzic, o czym pisa Bruchnalski, na co narzekali i inni jzykoznawcy ale wara, skrupu nie pozwala.

    26 Powiedzonko potrzebny jak Piat w Credo jest owieceniowe. W roku 1618 zanotowana zostaa strofa pieni wielkopostnej, w ktrej ydzi daj od Piata, aby zawiesi na szyi Chrystusa acuch symbolizujcy skazanego na mier.

    27 Prb odczytania nut podja S. R o ss i przy pomocy A. W o la s k ie g o w nie drukowanej pracy magisterskiej Echi dell' hussitismo in Polonia, obronionej na uniwersytecie florenckim 23 III 1995.

    28 L. S z c z e r b ic k a - l k , Grunwald w dawnej pieni polskiej. Prace Literackie t. 9 (1967), s. 1 2 -1 6 .

  • 1 9 6 RECENZJE

    Posugiwanie si wspczesnym przekadem Biblii w analizie utworw redniowiecznych prowadzi do niezamierzonych kolizji. Jednym z najbardziej wyszukanych tekstw polskiego redniowiecza jest kazanie witokrzyskie Na dzie w. Katarzyny. Otwiera je cytat z Pieni nad pieniami (2,10): Surge, propera, arnica mea, et veni, ktry anonimowy kaznodzieja tumaczy: Wsta, popiej si, miluczka moja, i pojdzi. Jeszcze w 1561 r. u Leopolity czytamy: Wsta, spiesz si, przyjaciko moja, gobiczko moja, pikna moja, a przyjdzi 29. Na tych to trzech formach trybu rozkazujcego wsta, pospiesz si, pjd, skonstruowany jest cay tekst. Wprowadzenie przekadu Biblii Tysiclecia: Powsta, przyjaciko ma, pikna ma, i pjd30, pozbawia t konstrukq wszelkiego sensu. Prawda, e tradycja przekadu wersetu z dwoma jedynie czasownikami wywodzi si od reformacji31, ale rozkanik propra (od propro 'spieszy si, 'pospiesza) w acinie redniowiecznej (a jeszcze i u Knapskiego) znajdujemy tylko w tym znaczeniu. Dalej kaznodzieja, traktujc metaforycznie ycie ludzkie jako peregrynacj, mwi o grzesznikach przerywajcych wdrwk ku Bogu. Za pierwszym razem jest to szereg: siedzcy, picy, lecy, umarli (w. 1011), i oczywisty to bd. Nie ma wic powodu cytowa le ustalonego porzdku, skoro autor ju w nastpnych wersach sam si poprawia, dajc: siedzcy, lecy, picy, umarli (w. 1214). Wedug tej kolejnoci konsekwentnie konstruuje i reszt wywodu, gdy stopie obezwadnienia jest tu narastajcy od odpoczynku, poprzez chorob i sen ku mierci W tekcie rozdziau podrcznika nie jest to cakiem oczywiste32.

    Literackie walory tzw. Kroniki Galla Anonima wydobyte zostay przez Michaowsk wietnie i w sposb nie zostawiajcy wtpliwoci co do rzeczywistych intencji jej autora. Styl i kompozycja utworu przesuwaj go zdecydowanie ku dworskiej epice, stawiajc tym samym pod znakiem zapytania od dawna ju podejrzan warto rdow i obiektywizm owego jawnego panegiryku na cze Bolesawa Krzywoustego. Inwencja gruje tu nad faktograficznie rejestrowan rzeczywistoci, o czym wiadczy chociaby poruszona ostatnio sprawa wymylenia przez kronikarza bitwy na etymologicznie nobilitowanym Psim Polu. Dzieo Galla zostao wic w sposb przekonywajcy przyznane dworskiej twrczoci literackiej, co zreszt tylko podnosi jego warto artystyczn, a przy tym Michaowska jak najsuszniej podkrela wysoki poziom literacki listw dedykacyjnych dziea.

    Ten, kto dzi studiuje polskie redniowiecze, nie ma ju w pamici pieww historycznych Juliana Ursyna Niemcewicza, na ktrych wychoway si wczeniejsze pokolenia Polakw. Dlatego te, gdy Michaowska pisze o Kadubku: Po nagym zgonie ksicia Kazimierza pozosta jeszcze na dworze, bronic praw dynastycznych maoletnich synw nieyjcego wadcy i wspierajc owdowia ksin (s. 130), to mao ktremu studentowi przychodzi na pami: Od dworakw opuszczona, Helena w stroju niedbaym33. Nie wszyscy te musz pamita imiona obu maoletnich sierot po Kazimierzu Sprawiedliwym Leszka Biaego i Konrada Mazowieckiego. A skoro ju przy wadcach jestemy, to Wadysaw Jagielloczyk, podczas ktrego koronacji w r. 1440 miano piewa Bogurodzic (s. 293), znany jest Polakom z przydomka nadanego mu

    29 Leopolita. Faksimile der Ausgabe Krakau 1561. Hrsg. R. O lesch , H. R othe. Paderborn 1988, s. 306.

    30 Pismo wite Starego i Nowego Testamentu. [Biblia Tysiclecia]. W przekadzie z jzykw oryginalnych. Opracowa Zesp Biblistw Polskich [...]. Wyd. 3, poprawione. PoznaWarszawa 1980, s. 749.

    31 Biblia wita, to jest Ksigi Starego i Nowego Przymierza. Gdask 1632, s. 657: wstae przyjaciko moja, pikna moja, a pod.

    32 Przy okazji: to Stanisaw ze Skalbrzmierza nazywa swoje kazania: Sermones sapiential, i przeznaczone byy one dla wiernych mieszkajcych extra moenia. Moe okrelenie to suszniej byoby odda jako Kazania pouczajce albo nauczajce ni sapiencjalne?

    33 J. U. N iem c e w ic z , Leszek Biay. C y t z antologii: Zbir poetw polskich X IX w. Uoy i opracowa P. H ertz. Ks. 1. Warszawa 1959, s. 131.

  • RECENZJE 1 9 7

    post mortem: Warneczyk. atwo go bowiem pomyli z imiennikiem, a bratankiem, synem Kazimierza, krlem Czech i Wgier, tym bardziej e wspomniana koronacja dotyczya rwnie tronu w. Stefana.

    Wymagayby drobnych ucile niektre dane dotyczce woskich orodkw uniwersyteckich, gdzie Polacy coraz liczniej studiowali od XIII wieku. Najstarsz z uczelni (do ktrej przycigao gwnie prawo kanoniczne) bya Bolonia, zaoona nie: na przeomie XII i XIII w. (s. 173), ale okoo r. 1088 i w kadym razie dziaajca ju na pocztku XII wieku. Wrd najwczeniej przez naszych scholarw odwiedzanych woskich uniwersytetw wymienione jest susznie take Salemo, ale i Rzym z nowo ufundowan w okresie przedawinioskim Sapienz zasuguje na wspomnienie w tym szeregu. W wieku XVI szkoa z Salerno straci ostatecznie swe znaczenie, a polscy studenci ju wczeniej i coraz czciej wpisywa si bd na fakultety w Perugii, Ferrarze, Pawii, Pizie oraz Sienie, gdzie krtko po r. 1400 Mateusz, pniejszy biskup mudzki, na tyme toskaskim uniwersytecie obrany zostanie rektorem. Wczeniej zdarzyo si to w Bolonii Jarosawowi Bogorii ze Skotnik, tak jak epok pniej Janowi Zamoyskiemu w Padwie.

    Poezja polskiego redniowiecza to przede wszystkim pie religijna od tropw, poprzez sekwencje i hymny, po wierszowane legendy, te najczciej piewane. Zachowao si tego stosunkowo duo, ale duo te przepado w czasach reformy kocielnej w XVI wieku. Nie byoby wic bezcelowe doprowadzenie wykadu o zmianach w ukadzie mszau i brewiarza rzymskiego (s. 211) poza okres trydencki, kiedy to Urban VIII Barberini nakaza take reform hymnw, w znacznym stopniu unicestwiajc redniowieczny dorobek muzyczny katolicyzmu. Do dzi jednym z marze naszych mediewis- tw jest odnalezienie materiaw dokumentujcych wczesny stan pieww kocielnych, zebranych wwczas po diecezjach i przesanych do kurii rzymskiej, gdzie, by moe, nadal spoczywaj, zapomniane w archiwum ktrej z kongregacji34.

    Kilka potkni trafia si autorce znakomitego podrcznika na krtej ciece wiodcej przez ucho igielne spraw teologicznych sensu largo. No ale wina to w. Pawa, ktry wyznaczy niewiastom takie miejsce w kociele, e brak ministranckiego tirocinum daje si odczu. Zwiastowanie, przypadajce na 25 III35, a wic tajemnica poczcia Jezusa Chrystusa, a take niepokalane poczcie NM P (8 XII), potwierdzone dogmatem dopiero w r. 1854, to sprawa z gatunku tych, o ktrych Kochanowski pisa: a jeli nie rozumiesz i mnie si nie pytaj (Fraszki, III 50). W pieni Radoci wam powiedam... Maria pyta Gabriela: Kako syna mog mie, / O mu nic nie chc wiedzie (w. 3940). Archanio daje jej przykad w. Elbiety, matki w. Jana Chrzciciela, mwic, jak oto przezdziatkini pocza. Nie znaczy to jednak, e wspiera sw argumentacj przykadem innej dziewicy, ktra w podobny sposb pocza syna (s. 373). Elbieta i Zachariasz byli bezpodnym maestwem lata cae, jak Abraham i Sara, a interwencja Boska zlikwidowaa tylko t niemoc. Na s. 375 czytamy o pieni Mocne Boskie tajemnoci..., zawierajcej apokryficzn histori niepodnoci Anny, ony Joachima, ktra w wyniku zwiastowania anielskiego w niepokalany sposb pocza i porodzia Mari. Chodzi o dwie rne sprawy. Bezpodno Anny nawizuje do wczeniej cytowanych interwencji Boskich, niepokalane poczcie za nie polega na tym, e nie chciaa mie poznania / Plemienia mskiego (w. 53 64), ale e Maria poczta zostaa

    34 Skoro o pieniach mowa, to stwierdza autorka (s. 229): wiksz popularno zyskaa wszake druga, przypisywana rwnie Wincentemu z Kielczy pie o Stanisawie, piewana we wszystkich diecezjach polskich, uwaana za sekwencyjny odpowiednik hymnu Gaud, Mater Polonia. Nie zawadzioby poda dla porzdku incipit owej drugiej (obok Leta mundus / Exultans...) pieni: Jesu Christe, rex superne. Take aciski incipit hymnu procesyjnego Teodulfa dla porzdku naleaoby uzupeni na: Gloria, laus et honor tibi, sit Rex Christe Redemptor, skoro cytowany incipit polski jest peniejszy (s. 123).

    35 Folklorystyka zauwaya dawno zbieno tej daty z aeuinoctium wiosennym. Na s. 283 autorka przytacza najstarsze polonizacje imienia Marii Mara (oraz w spieszczeniach: Masza, Maszka). Wiosenna Marzanna te tu pasuje.

  • 1 9 8 RECENZJE

    bez zmazy grzechu pierworodnego, a wic nie spadao na ni potpienie Adama i Ewy.

    Znakomite ilustraqe wybrane przez Szczepana Gssowskiego uzupeniaj opasy tom redniowiecza. Jest to w przypadku tego podrcznika wrcz niezbdne ze wzgldw nie tylko dydaktycznych. Reprodukcje tekstw, portrety autorw znajdziemy we wszystkich pozostaych tomach historii literatury polskiej, ale dla tej epoki, ktra posugiwaa si jzykiem obrazu rwnie czsto, a moe czciej ni tekstem, umiejtne wkomponowanie w partie analityczne materiau ikonograficznego doskonale oddaje spektakularny charakter owej kultury. Ilustracje umieszczone s najczciej bezbdnie i we waciwym miejscu. Zdarzaj si jednak i tu drobne niedopatrzenia, spord ktrych godne zasygnalizowania wie si z dramatem liturgicznym Visitatio sepulchri i antyfon Maria Magdalena et alia M aria... Przytoczony (na s. 248) tekst sugeruje, zgodnie z kanonicznymi ewangeliami, przybycie jedynie dwch Marii, a miniatura umieszczona nad nim to potwierdza. Podpis pod ilustraq, jak i komentarz autorki odwouj si do apokryficznej tradycji mwicej o trzech Mariach u grobu. Na s. 450 fragment otarza Michaela Haberschracka z Muzeum Narodowego w Krakowie przedstawia trzy Marie. Wypadaoby to skomentowa albo wymieni cytaty na blisze tradycji ludowej.

    Oczywicie, tak obszerny podrcznik trudno wyczerpujco przedstawi, a c dopiero zrecenzowa szczegowo na kilku stronicach druku. Od czasw pierwszych tomw historii literatury Romana Piata nie mielimy dziea tak gboko wchodzcego w temat. Podrcznik Tadeusza Witczaka, z racji choby serii, w ktrej si ukaza, nie mg sprosta podobnemu zadaniu. Jest ksika Michaowskiej napisana w sposb nowoczesny i dydaktycznie przejrzysty, w czym nie ma jej synteza literatury naszych wiekw rednich ani wzoru, ani godnego poprzednika. wietnie si te stao, e rwnolegle poznaskie rodowisko mediewistyczne przygotowao dwie antologie uzupeniajce na duym obszarze omawiane dzieo. W tyme samym 1995 r. Wojciech Ryszard Rzepka i Wiesaw Wydra poprzedzili redniowiecze rozszerzonym i poprawionym wydaniem Chrestomatii staropolskiej, a rok pniej wraz z Mari Adamczykwn wydali staropolskie opowieci i przekazy apokryficzne pod proroczo brzmicym witojaskim tytuem Cay wiat nie pomieciby ksig. Ale z drugiej te strony w ksidze Michaowskiej mieci si niemal cay wiat polskiego literackiego redniowiecza. Czas teraz na antologi polsko-aciskiego dorobku tej epoki, oczywicie dwujzyczn.

    Andrzej Litwornia

    A n d rzej W ak o , ROMANTYCZNY SARMATYZM. TRADYCJA SZLACHECKA W LITERATURZE POLSKIEJ LAT 1831-1863. (Krakw 1995). Wydawnictwo Arcana, ss. 214.

    Na ksik Andrzeja Waki Romantyczny sarmatyzm spojrze mona z trzech sugerowanych przez samego autora perspektyw krytycznych.

    Pierwsza z nich okrela stosunek studium do wczeniejszych ustale badawczych. Zagadnieniu sarmatyzmu powicono bowiem wiele uwagi w najrozmaitszych kontekstach: zwizkami literatury baroku z sarmatyzmem zaj si Janusz Pelc, pisaa o romantycznych perypetiach stereotypu Sarmaty Janina Kamionkowa, samo pojcie doczekao si historyczno-filologicznych opracowa w studiach Tadeusza Ulewicza i Tadeusza Makowskiego *. Take twrczo pisarzy nawizujcych do tradycji szlacheckiej bya ju

    1 J. P elc , Barok epoka przeciwiestw. Warszawa 1993. J. K a m io n k o w a , Romantyczne dzieje stereotypu Sarmaty. W zbiorze: Studia romantyczne. Prace pod redakcj M. m ig ro d zk ie j powicone VII Midzynarodowemu Kongresowi Slawistw. Wrocaw 1973. T. U lew icz , Sar- macja. Studium z problematyki sowiaskiej X V i X V I wieku. Krakw 1950. T. M a k ow sk i, Genealogia sarmatyzmu. Warszawa 1946.