skripta iz investicijskog menadzmenta

Click here to load reader

Post on 09-Jul-2016

32 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

44

SKRIPTA IZ INVESTICIJSKOG MENADZMENTA I PARCIJALA1. Definicije investicijaEtimoloko porijeklo rijei je ustvari izvedenica latinskog porijekla in-u + vestire-zaodjenuti, kojoj se prije svega u ekonomskoj literaturi daje znaenje ulaganja kapitala u neki biznis, firmu i sl, a onaj ko ulae kapital bi bio investitor ili poduzetnik.U ekonomskoj teoriji postoji veliki broj razliitih definicija pojma investicija, pri emu se mnogi autori slau s osnovnom postavkom da investiranje predstavlja rtvovanje, odnosno odricanje od potronje u sadanjosti da bi se dobile odreene koristi u budunosti.Subjekti investiranja mogu biti razliiti od privatnih osoba preko preduzea do drave. Objekti investiranja mogu takoe biti heterogen, kao npr; sredstva za rad, istraivako razvojni rad, kadrovi, uslnvi rada, organizacija, rada itd. Cijena jedne rtve je odreena oekivanim profitom sa jedne strane i koeficijentom rizika i neizvjesnosti da se on ostvari s druge strane. Vrijednost jedne nade podrazumijeva eljeni efekat vremenski rasporeen nakon efektuiranja investicije. G. Depallens definie pojam investicija u irem smislu kao ulaganja u nepokretna dobra, ali i sve aktivnosti kojima se finansijska sredstva pretvaraju u faktore koji se koriste u preduzeu. Izmeu investiranja i finansiranja postoji velika razlika. Naime finansiranje je znatno iri pojam jer svako investiranje po prirodi ukljuuje fiansiranje. ali se finansirati moe i u projekte koji nemaju nita zajedniko s investicijama u pravom smislu rijei.Makroekonomski posmatrajui investicije ameriki autori naglaavaju njihov uticaj na rast proizvodnje i zaposlenosti u kratkom roku preko agregatne tranje i njihov uticaj na rast proizvodnje u dugom roku, s obzirom da vode akumulaciji kapitala koja utie na potencijalnu proizvodnju i agregatnu ponudu.Investiranjem se dakle kreira novi kapital dok se npr: kupovina zemljita ili vrijednosnih papira predstavljaju samo finansijske transakcije ili promjene portofolia.Metodolozi OUN pod investicijama se podrazumijevaju samo ona ulaganja koja su vrena za zamjenu dotrajalih i istroenih i izgradnju novih kapaciteta.2. Teorijski pogledi o investicijamaU neoklasinoj ekonomiji teorija investicija se u potpunosti zasniva na teoriji kapitala, pri emu su najrelevantniji odnosi izmeu kapitala, njegovog marginalnog proizvoda i njegove cijene. Resursi e se usmjeravati u one procese gdje marginalna produtivnost premauje trokove kamate, a ravnotea nastaje ako je kamatna stopa jednaka marginalnoj produktivnosti rada.Keynesova istraivanja su pridavala kljuni znaaj problematici investicija, a inspirisala su neke njegove savremenike i sljedbenike da jo vie prodube istraivanja. Kevnes je proteirao dravni intervencionizam i napustio stav da svako uzdravanje od potronje automatski rezultira investiranje. Koliina ukupnog dohotka i ukupne tednje su posljedica slobodnih odluka pojedinca o tornada li potroiti ili ne, odnosno da li investirati ili ne, a niti jedna od njih ne moe poprimiti nezavisnu vrijednost na osnovi posebnog skupa odluka koju su nepovezane sa odlukama o investiranju. Svu svoju panju usmjerio je makroekonornskim relacijama izmeu nacionalnog dohotka, zaposlenosti, investicija i tednje.Savremene teoretiari dosta panje posveuju ponaanju preduzea u procesu investiranja, u ovim istraivanjima dominiraju tri prepoznatljiva teorijska pristupa: investicijska teorija profita i teorija akceleratora iji protagonisti smatraju da profit odnosno princip akceleracije, trebaju biti osnova za kreiranje odgovarajue investicijske politke. Trei teorijski pristup jeste teorija finasiranja.Prema investicijskoj teoriji profita, cilj poduzetnika je maksimiziranje profita. Ova teorija je prirodno blizu klasinoj analizi jer polazi od pretpostavke donoenja investicijske odluke. Obim investicija ovisi od nivoa profita koji bi se ostvario u budunosti te e investitori realizovaii investicije sve dok njihov marginalni prihod bude vei od marginalnih trokova.Prema teoriji akceleratora, investicijska ulaganja se preduzimaju, ne zbog rasta profita u budunosti ve zbog toga to poveanje proizvodnje vri pritisak na poveanje nivoa i stepena iskoritenosti postojeih kapaciteta. Trei, rjee razmatrani pristup, odnosno teorija finasiranja, negira implicitnu hipotezu perfektnog trita kapitala i uzima u obzir finansijski rizik akcionara koji rezultira zaduivanjem firme i prednostima i neumjerenim razlikama ovakvih izvora finansiranja.

3. Realne i finansijske investicijeJedna od najvanijih oblasti djelovanja svake firme su investicijske aktivnosti tj. operacije povezane s ulaganjem kapitala u realizaciju razliitih projekata. U praktinom ivotu se javljaju razliite vrste takvih investicija kao to su npr. ulaganje u fiziku aktivu, ulaganje u novanu aktivu i ulaganje u nematerijalnu aktivu.Realne investicije, uglavnom podrazumijevaju ulaganje u neku vrstu stvarne imovine kao to su zemlja, maine, fabrike itd. Finansijske investicije ukljuuje ugovore napisane na komadu papira kao to su akcije i obveznice.Finansijske ili portofolio investicije, predstavljaju samo transfer finansijskih sredstava meu subjektima te se po njima ne mijenja veliina nacionalnog dohotka. Da li e se ulagati u realnu imovinu ili u vrijednosne papire privredni subjekt e se odluiti shodno oekivanoj visini dobiti. Napraviti granicu izmeu realnog i finansiiskog investiranja nije mogue jer se ova dva tipa investiranja nerijetko dopunjuju.

4. Klasifikacija investicijaOd mnogobrojnih kriterija klasifikacije realnih investocka sa mikro i rnakro aspekta, najee se u ekonomskoj literaturi izdvajaju slijedei;1. Prema osnovnoj namjeni: privredne investicije (tzv. kapitalna izgradnja kao to je izgradnja graevinskih objekata, nabavka opreme itd.) i neprivredne investicije (obrazovanje, zdravstvo, socijalna zatita itd.).2. Prema izvorima finansiranja: bruto investicije (finansirane iz tekue raspodjele nacionalnog dohotka i odgovarajuih amortizacionih fondova) i neto investicije (finansirane iz tekue raspodjele nacionalnog dohotka), tj. bruto investicije umanjene za amortizaciju.

3. Prema znaaju i obuhvatnosti: meunarodne investicije (izgradnja meunarodnih saobraaj ni ca, gasovoda i si.), investicije dravnog znaaja (projekti komunikacija, energetike, poljoprivrede, transporta i td regionalne investicije (investicije u vee teritorijalno znaajne kapacitete}, lokalne investicije. industrijski kompleksi (tehnoloki, proizvodni, preraivaki, ekonomski i teritorijalno meuzavisni). konstituentne investicije (sukcesivnost finalizacije iste sirovine, participacija u proizvodnji dijelova, koritenje zajednike infrastrukrure i sl.) itd.

4. Prema predmetu ulaganja materijalne investicije (ulaganje u fiksni i obrtni kapital i ostala trajna materijalna dobra). nematerijalne investicije: prava, patenti i licence, nauna ili istrazivako-razvojn istraivanja, kadrovi, nova organizacijska rjeenja, reklama i propaganda goodwill (sadanja vrijednost budueg profita koji je vei od uobiajenog profita na neto imovinu koja se moe identifikovati) itd.

5. Prema karakteru vlasnitva: investicija u privatnom sektoru. investicije u javnom sektoru (projekt odbrane naprimjer) itd.

6. Prema tehnikoj strukturi: graevinski objekti, oprema (strojevi, ureaji i si.), instaliranje opreme, priprema kadrova. studije i istraivanja. otkupi i odtete (patenti, licence) itd.

Ima jos puno klasifikacija, al asistent je rekao prvih 6 da je po njemu najbitnije za naucitiA neke od njih su:7. Prema karakteru izgradnje: novogradnja. rekonsimkcija racionalizacija.8. Prema razlozima koji determiniraju investiranje: autonomne investicije determinisane egzogenim socijalnim, politikim tehnikim i drugim faktorima (rast populacije, uvoenje novog proces prirodne nepogode i sil) i inducirane investicije determinisane endogenim faktorima ekonomskog sistema (kamatnim stopa, ponuda i tranja, nivo dohotka itd.).9. Prema problematici utvrivanja efekata investiranja: investicije u kojima se efikasnost investiranja relativno lako utvruje klasinim i novijim metodama. investicije u kojima se efikasnost investiranja tee utvruje, npr. cost-benifit analizom (projekti odbrane, obrazovanje, zdravstvo, saobraaj i si.) itd.10. Prema motivima investiranja: investicije u zamjenu (uslijed vremenske ili moralne zastarjelosti, pri emu nova sredstva imaju u principu istu poslovnu namjenu kao i zamijenjena sredstva), investicije u ekspanziju kapaciteta (horizontalno poveanje kapaciteta ili vertikalno dodavanje novih proizvodnih procesa), najee uslijed poveanja tranje proizvoda, investiranje u proizvod (poboljanje ili zamjena postojee strukture proizvodno-prodajnog programa), strateke investicije (motivisane smanjenjem rizika koji moe nastati iz tehnikog progresa ili konkurencije), investicije u diversifikaciju ili inovaciju itd.11. Prema vrsti i irini zahvata za odravanje postojeih ili fiksnih sredstava: rekonstrukcija (ulaganje u radove u postojeem objektu prvenstveno u cilju podizanja njegove efikasnosti), modernizacija (ulaganje u usklaivanje odreenih segmenata djelatnosti ekonomskog subjekta s naunim i tehnikim progresom), adaptacija (prilagoavanje odreenih karakteristika postojeeg objekta naknadno utvrenim uslovima ili zahtjevima). dogradnja (ulaganje u cilju poveanja efikasnosti radnih karakteristika postojei investicionih objekata) itd

5. Proces donoenja investicionih odluka

U uem smislu proces donoenja odluka bi bio izbor ueg broja alternativa iz mnotva razmatranih, odnosno donoenje odluke je akt izbora izmeu dvije ili vie konkuretnih alterantiva usmjerenih ka budunosti. Prije izbora optimalne alternative, treba imati na umu slijedee;

Podsjetiti se na cilj kome se tei,- Imati na umu poslovnu politiku kompanije,- Uporediti namjeravan izbor s kontrolnom listom kriterija i- Donijeti odluku tek nakon diskusije sa svima koji su pomogli pri identifikaciji i provjeri alternativa

Proces investicijskog odluivanja u makroekonomskom kontekstu moe se podijeliti u nekoliko etapa:- Definisanje kvantuma investicija u drutvu raspodjelom drutvenog proizvoda na investicije i potronju- Raspored investicija po sektorima u skladu sa eljenim strukturnim promjenama- Formulisanje i ocjena potencijalnih projekata u cilju sagledavanja realnih mogunosti realizacije programirane investicijske politike i- Korekcija rezultata prvih dvaju etapa u skladu s rezultatima tree.

6. Ekonomski rast i razvoj i investicije

Teorijskji posmatrano investicije su generator privrednog razvoja, njegove stope rasta, strukture razvoja i ekonomske stabilnosti pa teorijski detinisana i empmiski potvrena funkcionalna veza izmeu investicija i ekonomskog rasta i razvoja nije sporna mada je teko definisati jedinstven oblik takve funkcionalne veze jer treba imati u vidu da same investicije ne znae rast i razvoj. One su zapravo samo jedna dominantna varijabla koja se mora uzeti u obzir pri analizi faktora rasta i razvoja na mikro i makro nivou jer najee polazi od pretpostavke da via stopa investicija znai viu stopu rasta.Ekonomski rast prema savremenom shvatanju oznaava promjenu nivoa materijalne proizvodnje, odnosno poveanje realnog proizvoda ili realnog dohotka, ukupnog ili po glavi kroz razdoblje na sreenom teritoriju" i najee se mjeri stopom rasta ti:r= (Yt-Yo)/Yo = Y/Yogdje je r- stopa rasta; Yt-veliina outputa u posmatranom periodu: Yo- veliina outputa u baznom penodu

Za razliku od ekonomskog rasta ekonomski razvoj je znatno iri pojam koji obuhvata pretvarane jednog stanja u drugo, to ukljuuje mnoge kvalitativne promjene, kao npr. pnrnienu nove tehnologije, novog marketinkog pristupa, nove organizacije, te druvenog ponaania uopte. odnosnoodgovarajue strukturne i funkcionalne promjene u tehnikim i institucionalnim okvirima u kojima se proizvodnja vri. Prema Kindelbergu, ekonomski rast se moe ilustrirati porastom visine i teine ovjeka, a gospodarski razvoj promjenama u funkcionalnom kapacitetu zajednice, u n fizikoj koordinaciji ili u sposobnosti uenja, dok prema umpeteru ekonomski rast je ustvari ciklino kretanje odnosno spontane i diskontinuirane promjene rezultirane inovacijama. Ekonomski razvoj je najee svjesna akcija donosilaca razvojnih, odnosno investicijskih odluka to ima za posljedicu odgovarajui intenzitet ekonomskog rasta, odnosno odreeni stepen aktiviranja njegovih stratekih determinanti. Tretirajui ekonomski razvoj kao funkciju investicija i ekonomskog rasta, iz Harod- Domarovo modela tj.r=S/kgdje je r-stopa rasta drutvenog proizvoda: s- stopa investicija; k- kapitalni koeficijent,proizilazi da je donja granica stope investiranja determinisana vrijednou za s=0

Jedan od moguih metodolokih postupaka, koji je danas esto koristi u praksi za mjerenje meuzavisnosti investicija i ekonomskog rasta, jeste metoda kapitalnih koeficijenata koja treba da odgovori na pitanje koliko je potrebno investirati da bi se proizvodnja poveala za jedinicu. Ekonomski rast se moe ubrzati promjenom strukture investicija i proizvodnje, to se moe ostvariti uvoznom tehnologijom, kapitala, poduzetnitva i njihovim usmjeravanjem u propulzivne grane ili jednostavno promjenom strukture investicija u korist grana s veim tehnolokim progresom.

Iz teze da e se via stopa ekonomskog rasta ostvariti ukoliko se vei dio drutvenog proizvoda izdvaja za investicije proizilazi i zakljuak da je ekonomski rast funkcije visine investicije i investicijskog uinka:AQ=Qi x Io

gdje je AQ- output: Qi investicijski uinak i Io- incijalna vrijednost investicije

Investiranje ne moe bezgranino ubrzavati ekonomski rast iz razliitih razloga: U odsustvu tehnolokog progresa mogunosti investiranja su ograniene samo na obnovu a neto investicije su jednake 0 Granina taka poslije koje rast investiranja ne vodi ubrzanju ekonomskog rasta, odnosnoefikasnosti investiranja izjednaena sa 0 nastaje kada se porast kapitalnog koeficijenta izjednai s tempom rasta stope investicija. Kada se granini investicijski uinak izjednai sa kamatnom stopom tada optimalni obim investicija osigurava maksimalni rast. kamatna stopa dakle povlai granicu izmeu efikasnih i neefikasnih investicijskih projekata.

Ekonomski rast se moe ubrzati promjenom strukture investicija i proizvodnje to se moe ostvariti uvozom tehnologije, kapitala, i preduzetnitva i njihovim usmjeravanjem u propulzivne grane ili jednostavno, promjenom strukture investicija u korist grana s veim tehnolokim progresom.

7. Investicione politike u funkciji efikasnijeg investiranja

Postoje dva razloga za kreiranje investicijske politike prvi, pomae investitoru da to realnije definie investicijske ciljeve nakon to sagleda karakteristike trita i rizika investiranja: drugi, kreira standard na osnovu koies e se suditi o uspjenosti performansi investicijskog menadera.

Veina investicijskih politika ukljuuje benchmarke, tj.vrijednosl koja predstavlja ciljanu stopu prinosa koja zadovoljava investitora i predstavlja standard za mjerenje uspjenosti investicijskog menadera. Temelji investicijske politike proizilaze iz same funkcije investicija te se ona u teoriji razmatra sa razliitih aspekata. Najee polazi od postavke da investicijska politika i investicije predstavaljaju prije svega, izraz razvojne politike kojom se usmjerava i kontrolie realni razvoj preduzea. Investicijska politika u sebi ukljuuje odreena ulaganja u cilju ostvarenja odgovarajuih ciljeva u budunosti. Razvojna politika se realizuje pomou investicijske politike ali je na pojedinim podrujima djelatnosti preduzea razvoj doodredene granice mogu i bez investiranja iskoritavanjem materijalnih, organizacijskih i drugih rezervi. Pored toga neracionalna i neefikasna investicijska ulaganja nisu izraz razvojne politike preduzecajer dovode do kontrakcije njegovog

Za razliku od finansijske politike koja se odnosi na veliinu i strukturu ulaganja i njihove izvore investicijska politika se odnosi na ulaganje u neposrednu ekonomsku ili neekonomsku aktivnost radi sticanja buduih novanih koristi. Ona u sebi inkorporira i politike iz funkcionalnih oblasti kao to su finansije, tehnologija, marketing itd. U cilju optimalnog izbora investicijskih alternativa sa aspekta razvojne politike. Investicijska politika mora biti nauno zasnovana i dobro organizovana i u skladu sa dostignutim nivoom i mogunostima budueg razvoja odreene zemlje. Ona se niti u jednoj zemlji ne treba prepustit samo privatnoj, parcijalnoj i regionalnoj incijativi jer kako je rekao ameriki autor: privatno trite ne upuuje investicije na prava mjesta" a ..vlada ima analitiku sposobnost da odredi s veim uspjehom nego trine snage koje su svojstvene industrijskoj strukturi, kao i ko su potencijalni dobitnici, ko od onih koji gube treba da budu spaavani i kako ih treba prestrukturirati".

Uspjena investicijska politika podrazumijeva sinhrozivano djelovanje vlade, poslovnih ljudi i banakrskog sistema u zemlji u cilju realizacije veih projekata ali i minimiziranja uvijek.prisuinih. konflikata koji prate investicijsku aktivnost. To se moe izbjei formulisanjem ciljeva od strane zainteresovanih aktera, a zatim razradom projekata s vie alternativa i konano izborom najprihvatljivijih alternativa sa ili bez korekcija za sve aktere. Svaku investicijsku politiku determiniu razliiti faktori koji mogu biti izvan dometa uticaia donosilaca investicijskih odluka i stimulativno i destimulativno djelovati na investicijsku politiku preduzea- a od tih faktora su najintenzivniji sljedei: trite finansijski potencijal preduzea tehnologija ekonomski razvoj zemlje

U procesu kreiranja i voenja investicijske politike vano je pridravati se sljedeih naela: usklaenost sa bazinim ciljevima kao cjeline usklaenost sa bazinim ciljevima preduzea potpuna konzistentnost s razvojnom politikom preduzea istraivanja, kao osnova za kreiranje i voenje investicijske politike objektivnost u odluivanju o najpovoljnijim investicijskim rjeenjima

Savremena investicijska politika u preduzeu moe se razmatrati i u okviru procesa planiranja pa se i tok programiranja razvoja u preduzeu moe predstaviti na sljedei nain:

Dugorona razvojna politika -> investicijska politika -> investicijski projekat

Na ovaj nain se investicijska politika u preduzeu predstavlja kao sredinji dio pogramiranja njegove budue poslovne aktivnosti, odnosno u okviru procesa reprodukcije. Tok procesa reprodukcije ukljuuje pennanentno investiranje ali i dezinvestiranje koje je u pravilu, privremenog karaktera.Investicijska politika je u svom pripremnom dijelu, vezana za optu razvojnu poltiku na mkro nivou, a u svom operativnom dijelu za konkretne investicijske projekte pa je samim time vremenski odreenija od kompleksnije razvojne politike s obzirom da se konkretizuje kroz odreeni investicijski zadatak.

8. Osnovni ciljevi razvojnog i investicijsko projektovanja

Svaki projekat je u odreenom smislu instrument razvoja a njegov najei strateki cilj je kontinuiran rast drutvenog standarda, odnosno rast dohotka kroz poveanja proizvodnje i/ili usluga kome su podreeni i svi ostali razvojni ciljevi. Jedan od moguih redoslijeda aktivnosti u tehnologiji projektovanja razvojnih ciljeva, od prognoze do konkretnih projekata, moe se vidjeti preko slj. slike

Slika: upravljaki lanac u procesu projektovanja razvojnih ciljeva

Projektovanje ciljeva zahtijeva obavezno interdisciplinrani pristup i ponudu vie alternativa za konaan izborpo razliitim kriterijima. Ostavljajui po strani razliite forme realizacije cilja, u literaturi se navode kao glavni elementi koji se moraju imati u vidu pri definisanju razvojnog Svaki cilj mora biti jasno definisan kako u pogledu mjesta u ukupnoj rang listi drutvenih ciljeva za odreeno vremensko razdoblje tako i u pogledu stepena svog znaaja u drutvu. Opredjeljenje kao izrazit definisan cilj te stepen njegove komplementarnosti i konfliknosti s drugim ciljevima Utvrditi najvanije limite, kao i mogunost niigovpg prevazilaenja u procesu realizacije datog cilja Provjeriti granski i teritorijalni znaaj te stepen granske i teritorijalne konfliktnosti definisanog cilja s drugim ciljevima Utvrditi indirektne efekte definisanog cilja Procijeniti stepen izvijesnosti realizacijom izabranog cilja

U savremenom sistemu projektovanja bez obzira na njegovu manje ili vie sloenu matematiku aparaturu, posebno se istiu specifini problemi koje treba imati u vidu: Obaveznost primjene vievarijantnog principa, odnosno izrada vie kompletnih razliitih projektnih varijanti s istim najvanijim elementima, to nije teko ostvariti ukoliko postoji razvijena infotmaciona baza za izradu projekata i savremena tehnika. Svaki veliki projekat, jednociljni ili vieciljni, s obzirom da sadri minimalne kriterije efikasnosti i druge upravljake paramtere, ukoliko pokriva odreeni strateki cilj, obavezno treba da sadri i manje ili vie potprojekata koji e sadravati ostale bitne elemente za realizaciju zadanog stratekog cilja; Projekti moraju biti rezultat usaglaenog interesa u razvojnoj i investicionoj politici i biti prioritetni ciljevi odreenih ekonomskih subjekata U projektnom planiranju je veoma bitno odrediti dijapazon interesa projektnih planera za ciljeve izvedene iz osnovnog cilja ili odrediti prioritet ciljeva za nivo obuhvata drutvenogi ekon.ivota. Svako projektno rjeenje treba da odradi struna ekipa koja ima u vidu interese ekonomskog subjekta za kojeg se taj projekat radiU sluaju investiranja, npr u novi proizvod, proces donoenja investicijsko-projektne odluke bi se mogao odvijati po sljedeoj emi:

9. Pojam i vrste investicijskih projekata

U vezi sa projektima i projektovanjem koristi se vie pojmova. U kontekstu projektnog menaderstva projekat je jednostran posao koji ima definisan poetak i kraj, koji jasno definie ciljeve i svrhu i obino budet ili je to privremeni napor koji je preuzet da bi se osnovao jedinstven proizvod ili usluga. Projekat nije rutinski ve privremeni posao s poetkom i krajem koji se zavrava realizacijom definisanih projketnih ciljeva. Pema Haucu projekat je jednokratni proces koji je ciljno usmjeren, koji ima odreeni poetak i zavretak i koji zahtijeva organizaciju izvoenja dok se ne postigne zadani cilj. U njemakoj literaturi projekat se deftnie kao namjera: iji je tok edinstven, ija struktura pokazuje odreenu kompleksnost i iji je postavljeni cilj u datom vremenu i s datim sredstvima ostvariv.

Da bi se neki zadatak tretirao kao projekat on bi trebao da sadri djelokrug unikatnost neponovljivost kompleksnost i podrku pothvata, odnosno sljedea karakteristike Cilj Rokovi Kompleksnost Obim i priroda zadatka Organizacijska struktura lnformacioni i kontrolni sistem

Veoma esto su projekti posebni dijelovi globalnog ili funkcionalnog razvojnog programa koji ima za cilj rjeenje odreenog razvojnog problem s identifikovanim aktivnostima i faktorima usmjerenim za rjeavanje tog cilja. U savremeno doba svaki ekonomski subjekt svojim projektnim procesom usmjerava akcije, bilo da se radi u okviru sadanjeg podruja aktivnosti, bilo da se ulazi u nova, s obzirom da strateko planiranje, prije svega, zahtijeva odgovore na tri klasina pitanja: Gdje se sada nalazimo? Gdje elimo ii? Kako emo tamo stii?

Projektima se najee postiu odreeni razvojni ali i neki drugi ciljevi u datom vremenskom razdoblju. Imajui u vidu njihovu razvojnu namjensko-ciljnu funkciju projekti se mogu sistematizovati s obzirom na njihovu ulogu u procesu rasta i razvoja odreenog ekonomskog subjekta kao npr na sljedeoj slici:

Slika: vrste projekataS obzirom na to kakve uinke ostvaruju u budunosti pojedini autori dijele projekte sa neposrednim i projekte sa posrednom ekonomskom efikasnou. Projekti prve grupe obezbjeuju odreeni nivo ekonomskih uinaka direktno ili indirektno, dok projekti druge grupe uveavaju sposobnosti ekonomskog subjekta zaa njegov bri rast i razvoj. U najirem smislu investicioni projekat je svaki prijedlog za investiranje kapitala u razvojnom procesu tog preduzea, odnosno to je opeprihvaena alternativa investiranja u cilju razvoja odreenih potencijala preduzea i rasta proizvodnje roba ili usluga u datom vremenskom periodu. U savremenuj investicionoj praksi obino se pojam projekt ograniava na vee poslovne poduhvate koji zahtijevaju vei investicioni kapital na dui rok i koji daju odgovarajue rezultate u duem vremenskom periodu.

10. Osnovni okviri sadraja investicijskih projekata

Zajedniko svim projektima je: Potreba ili ve jasno postavljeni ciljevi za svjesno projektovanje dogaaja Jasna namjera za realizaciju potrebnih aktivnosti Nominiranje nosioca investicionog projekta i obima investiranja Manje ili vie detaljna analiza postojeeg stanja Plan. projekcija, vizija novog budueg stanja u svrhu efinisanja odreenog ciljainvesticiono - projektne aktivnosti Deskripcija i kvantificiranja direktnih i indirektnih tehniko-teholokih organizacionih,ekonomskih i dr.buduih efekata investicionog projekta Multidisciplinarna ocjena podobnosti projekta prije donoenja konane investicione odlukeU cilju donoenja racionalne investicione odluke treba poi od pretpostavke da je svaki investicioni projekat kompletan investicioni elaborat s tehnikim, ekonomskim, i drugim potrebnim parametrima koji predstavljaju pripremnu fazu za sve aktivnosti i radnje koje preduzimaju investitori u izgradnji investicionog objekta i koji najee obuhvata: Opte podatke o nosiocu projekta Analizu trita i koncept marketinga Lokaciju i poloaj investicionog projekta Ininjering i tehnologiju Kapacitet i strukturu proizvodnje nakon zavretka investiranja Mogunost snadbijevanja sirovinaa. materijalom i energentima Trokove proizvodnje Organizaciju projekta i trokove reije Radnu snagu Implementaciju projekta Finansijsku ocjenu Ekonomsko vrednovanje Ekoloki aspekt investicije Zakljuna razmatranjaCjelovito i sistematsko razmatranje svih aspekala predloenog projekta mora ukljuivati procjenu u kancelariji ali i na licu mjesta, pri emu trebaju biti razmotreni sljedei primarni aspekti projekta: Tehniki: da li se projekat moe realizovati na predvieni nain i da li postoje alternative Finansijski: da li su sredstva za realizaciju projekta dobro izraunata Ekonomski: da li je investicija efikasna za privredu zemlje u komparaciji koristi za privatni i sektor Drutveni: ko ima koristi i ko snosi trokove projekta Institucionalni: da lije organizaciona struktura odgovarajua Ekoloki: kakav je ekoloki efekat projekta

Pored ovih postoje i drugi aspekti projekta, koje je neophodno razmotriti a oni su najee predmet pecijalizovanog izvjetaja Svjetske banke i mnogih donatroskih agencija o ocjeni projekta a odnose se na: Odrivost: ekoloka pitanja i njihovo razmatranje na lokalnom nivou, Demokratizaciju: svi drutveno-ekonomsi i politiki procesi trebaju biti dostupni i otvoreni, Razmatranje poloaja ena: obraa se posbena panja na akcije koje imaju direktan uticaj na kvalitet ivota ena i sl.

Prema Dejtonskom sporazumu sadraj projekta hitnog oporavka mora se sastojati od: Detaljan opis projekta Podaci o investitoru. Ocjenu trita Isporuku sirovina Detalji za koritenje posuenih i investiranih sredstava Terminski plan impleentacije Procjena finansiiskog.povrata projekta Garancije i finansijske garancije koje se ohezj^jemjj Procjena rizika Finansijski podaci

11. Faze investicijsko-projektnih aktivnosti

Faze invesricijskog projekta1. predinvesticijska.2. invensticijska,3. operativna.

12. Osnovni segmenti projektnog ciklusa

U cilju realizacije razvojnih ciljeva, preduzee treba da kontinuirano investira, odnosno da realizuje odgovarajue investicijske projekte. Svaki investicijski projekt ima tri osnovne faze razvoja: predinvesticijsku. invensticijsku. operativnu. Svaka od ovih glavnih faza moe se dalje podijeliti na pojedine etape u kojima su sadrane razliite investicijske, odnosno ekonomske aktivnosti. Svrha svake projektne aktivnosti je realizacija definisanog cilja pa se shodno tome i projektne aktivnosti(projektni ciklus) mogu razliito grupisati kao niz ekonomskih aktivnostin specifinog redoslijeda. Tako npr.britanski autori navode nekoliko modela projektno ciklusa poinjui sa tkz. Baumovim projektnim ciklusom koji je dosta uproeen i opisuje procedure Svjetske banke.

Baumov projektni ciklus se sastoji od sljedeih ciklusa(faza):1-identifikacije 2. pripreme 3. ocjene, 4 realizacije, 5. vrednovanja.

Predinvesticijske aktivnosti iniciraju najee preduzetnici ili korporacijski sektor, esto na osnovu definisane strategije razvoja ili nekog drugog razvojnog dokumenta oderedenog geoprostora. Za identifikaciju i i odabir investicijskih projekata neophodni su prije svega, utvrene sektorske potrebe i jasno definisani industrijski prioriteti te selekcija sektorskih programa. Prema ve navedenom UNIDO priruniku u ovoj fazi je neophodno donijeti ak 5 investicijskih odluka.

Predinvesticijske studije su osnova investiranja, a za razliku od investicijskih projekta koji suusmjereni na razradu tehnolokih i ekonomskih rjeenja izvoenja projekta, ovdje je primarno teite na utvrivanju trinih mogunosti, ekonomike investiranja i institucionalne i ekoloke sigurnosti projekta. Investicjska faza (implementacija) projekta zahtijeva irok spektar konsultacija i kvalifikovanih radova, prvenstveno u oblasti projekt menadmenta. Ona se moe u industrijskim projektu podjeliti na sljedee meufaze: definisanje zakonske, finansijske i organizacijske baze za implementaciju projekta nabavka i transfer tehnologije, ukljuujui i bazini tender detaljni inenjering plan i ugovaranje, ukljuujui tendere, evaluaciju ponuda i pregovaranja kupovina zemljita, graevinski i instalacijski radovi pretproizvodni marketing, ukljuujui sigurnost snadbijevanja i probni rad i pokretanje proizvodnje.

Operativna( radna) faza projektnog ciklusa, uproeno posamatrano, obuhvata karatki period aktiviranja projekta u kojoj se, veoma esto, uoe odreene manje ili vee slabosti rezultirane propustima u ranijim fazama ivota projekta pa je neophodno preuzeti odreene korektivne mjere.pogotovu u odnosu na realizaciju projekta. Dugoroni aspekt operativne faze obuhvata prihode i trokove projekta ija je visina ovisna o tanosti procjena napravljenih u predinvesticijskoj fazi i njihove primarne realizacije u fazi implementacije i naknade realizacije u radnoj fazi. est je nedostatak nedovoljna povezanost izmeu pojednih portfaza investicijskog ciklusa, to u krajnjem rezultira neefikasnost itavog projektnog ciklusa.

Primarni zadataka ovog rada je razumijevanje problema u predinvesticijskoj fazi projektnog ciklusa, koja se (prema UNIDO) dijeli na nekoliko etapa:1. Identifikacija i analiza investicionih mogunosti(studija mogunosti)2. Predhodna selekcija projekta( predstudija izvodljivosti)3. Formuiisanje projekta( studija izvodljivosti i funkcionalne studije)4. Evaluacija projekta i investicijska odluka.

Prema istom izvoru, faza realizacije projekta moe se predstaviti sa tri etape: priprema, vrednovanje i implementacija pri emu se sama priprema projekta dijeli na identifikaciju, preliminarnu selekciju i formulaciju projekta.Vrednovanje (evaluacija) projekta se u pravilu, parcijalno provodi tokom itave faze pripreme, ali se kompletno vrednovanje provodi na kraju faze formulacije projekta.

13. Identifikacija i analiza investicijskih mogunosti projekta:studija mogunosti (opportunity study)Projekti, u pravilu, nastaju iz neke ideje. Inicijativa esto poinje od pojedinca, a inicijatori nemoraju uvijek biti strunjaci, dok samoinicijativa moe potei i od naune institucije. Vremenom se ideja razrauje i postaje prijedlog projekta koji treba fmansirati pa treba definisati izvore finansiranja i potencijalne investitore osmiljenog investicijskog poduhvata. Identifikacija investicijskih mogunosti, koje se mogu razviti u investicioni projekta, polazna je taka investicijsko povezanih aktivnosti. Sa njom obino poinje mobilizacija investicijskih fondova. Na sektorskom nivou neophodno je definisati ukupne investicijske potencijale u zemljama u razvoju, odnosno raspoloive finansjske potencijale u razvijenim zemljama za finansisranje investicija.

Glavni instrumenti koji se koriste za kvantifikaciju parametara, informacija i podataka neophodnih zarazvoj projektne ideje u investicijski prijedlog, jeste studija mogunosti, odnosno studija podobnosti koja ima za cilj identifikovati investicijske mogunosti koje e se dalje istraivati analizom sljedeeg: Prirodnih resursa s potencijalnom pogodnim za preradu Postojee strukture i mogunosti intenzivnije eksploatacije poljoprivrednih resursa Potencijalnog rasta budue tranje odreenih potronih roba Uvoza Uticaja okruenja Proizvodnih sektora uspjenih u drugim zemjama na slinom nivou Moguih povezivanja s drugim industrijama u zemlji i inostranstvu Moguih proirenja postojeih proizvodnih linija integracijom Mogunosti za diverzifikaciju Industrijske politike Trokova i raspoloivih proizvodnih faktora Izvoznih mogunosti i sl.

Studija mogunosti ptredstavlja vie procjenu nego detaljnu analizu investicijskih mogunosti. Orijenjacione je prirode, a trokovi se najee uzimaju komparirajui druge projekte. Informacije koje sadri ova studija ne bi trebale zahtijevati vee izdatke i treba da daju odgovor na pitanje da li nastaviti ili prekinuti dalja istraivanja za realizaciju investicijske ideje. Ova studija treba da, uz manje trokove i u relativno kratkom vremenu, ponudi osnovne tehnoloke, ekonomske i dr informacije. Ovisno od obima, intenziteta i potrebe za istraivanjem predhodnih uslova moe se raditi opta (sektorski pristup) ili specifina studija mogunosti (pristup sa aspekta preduzea).

I. Opta studija mogunosti najee ima za cilj da pobudi interes za dalja istraivanja mogunosti ulaganja (moe biti usmjerana na odreene geoprostore, sektore, poseban resurs) i ona se moe podijeliti u sljedee tri kategorije:1. Studija prostora koja treba da identifikuje mogunosti za investiranje na odreenom prostoru.2. Subsektorska studija ima zadataka da identifikuje mogunosti investiranja u odreenom podsektoru-grani.3. Studija bazirana na resursima ima za cilj da definie investicijske mogunosti bazirane na koritenju prirodnih industrijskih i drugih resursa.II. Studija mogunosti specifinih projekata ima iza sebe neku optu studiju mogunosti morala bi se zasnivati na tanim specifinim podacima. Njih najee izrauju vladine agencije ili investicijski konzorciji.

14. Priprema investicijskih projekataFaze pripreme investicijskih projekata su:1. Predstudija izvodljivosti2. Pomone (funkcionalne) studije3. Studija izvodivosti.

15. Predstudija izvodljivostiUkoliko je identifikovanje bitnih investicijskih mogunosti dalo pozitivne rezultate, projektnu ideju treba razraditi u detaljnu studiju. Prestudija izvodljivosti istrauje detaljnije neki projekt i predstavlja meukorak izmeu studije mogunosti i prave studije izvodljivosti. Ona naznaava alternative i oblasti koje treba temeljitije istraiti, pri emu se odbacuju neracionalne alternative i usmjerava na bitne aspekte projekta.

Osnovni zadatak ovog tipa studije je : Odgovoriti na pitanje da li predmetna investicija ima toliko povoljne izglede na realizaciju da se investicijska odluka moe donijeti na osnovu informacija i analiza razraenih u preliminarnom studiju istraivanja, Pa li sama koncepcija investicijskog ulaganja opravdava detaljniju analizu kroz studiju izvodljivosti, Da li neki aspekt projekta posebno kritian za njegovu prihvatljivost tako da zahtijeva detaljnija istraivanja putem dodatnih ili funkcionalnih studija, Da li je budue investiranje dovoljno prespektivno i da li se moe na bazi prikupljenih informacija zakljuiti da ideja projekta nije realna.

Izrada predstudije izvodljivosti moe i preskoiti s obzirom ja neke studije investicijskih mogunosti sadre dovoljno podataka o namjeravanoj investiciji. Predstudija izvodljivosti se radi kada profitabilet nekog potencijalnog projekta izgleda sumnjiv ili su nedovoljno sagledani faktori koji deterministi mogunost racionalne i rentabilne eksploatacije potencijalne investicije.

16. Pomone (funkcionalne) studije? (Support Studiies)

Pomone (funkcionalne) studije, pokrivaju odreene aspekte investicijskog projekta, a irina njihovog obuhvata pojedinih projektnih problema je ovisna od tipa i veliine investicijskog projekta., dui ne investicijskog ciklusa itd. Studije su najee podrka predstudiji izvodljivosti ili studiji izvodljivosti i mogu biti u industrijskim projekima, najee kao: studija trita koja ima za cilj dati projekciju tranje proizvoda u budunosti, studije repromaterijala, iji je zadatak da analiziraju stanje i projicira mogunosti i ciljeve buduih nabavki repromaterijala i inputa za potrebe projekta, laboratorijska i prototipska istraivanja, koja su neophodna za utvrivanje upotrebljivosti odreenog materijala ili kvaliteta proizvoda. lokacijske studije, uglavnom u projektima u kojima su transportni trokovi bitna determinanta ukupnih trokova, ekoloke studije koje pokrivaju tekue i budue uslove vezane za zatitu okoline u regiji, a neophodne su kod nekih projekata, studije ekonomije obima koje su potrebne kao dio studije i tehnolokoj selekciji projekata, a uvode se kada postoji nekoliko tehnologija i veliina trita, a cilj im je da definiu optimalne tehnologije, investicijske trokove i cijene buduih proizvoda projekata i studije selekcije opreme koje su neophodne u veim projektima, gdje je operativna efikasnost projekta direktno ovisna od vrste opreme.

Sadraj pomone studije je dosta heterogen, ovisno od namjene projekata, ali njihovi zakljuci moraju biti decidni, a skraena verzija ukomponovana u okviru odreene projektne studije u fazi pripreme projekta.

17. Studija izvodljivosti? (Feasibility Study)

Bilo koji razvoj projekta mora u centru panje sadravati studiju izvodljivosti ili studiju podobnosti, da bi se osiguralo najefikasnije koritenje kompanijskih resura. Ove studije moraju odrediti izvodljivost namjeravanog projekta te, kao takve, moraju biti izraene s maksimalnom preciznou i procijeniti sve vrste proizvodnih, ekonomskih i drugih rizika. Studije moraju sadravati objektivan pristup svim relevantnim aspektima nekog projekta pri emu se moraju uiniti razumljivim granini zahtjevi i oekivani rezultati.

Ona se zasniva na detaljno razraenom planu (finansijskom, vremenskom, radnom.) koji e olakati planiranje i podjelu poslova izmeu uesnika u investicijskom poslu. Veina ovih studija imaju identian ili slian sadraj.U stvarnosti se investitor rijetko slae u potpunosti s rezultatima studije pa se parvj revidirana studija izvodljivosti. Takva finalna verzija ove studije moe se manje, ali i sutinski, razlikovati od prvnhitno uraene studijePodaci koji se koriste u studiji izvodljivosti dobivaju se procjenama. Procjene investicijskih trokova se vri pozivanjem na tendere zasnovane na specifikacjama (to je dosta skupo i zahtjeva puno vremena), koritenjem cijena iz slinih projekata, koritenjem parametrajedinini troak izvedenog iz komparativnih projekata, koritenjem podataka iz relevantnih publikacija (domaih i stranih) itd.

18. Osnovne karakteristike predinvesticijskih studija?Osnovne karakteristike predinvesticijskih studija_su^a) Projektna strategija preduzea i neophodno investicijsko okruenjeb) Obim projektac) Struktura trokovad) Nosioci izrade predinvesticijskih studijae) Tanost procjene trokova u predinvesticijskim studijamaf) Trokovi i tinansiranje predinvesticijskih studija

a)Projektna strategija preduzea i neophodno investicijsko okruenjeKorporativno investicijsko okruenje projekta mora sadravati ekonomski i socijalni okvir kao vezu izmeu potroaa i resursa. Investicijski projekti trebaju biti programirani da inkorporiraju budue ekoloke promjene. U studiji izvodljivosti ne samo da se mora procijeniti tekue okruenje ve i faktori koji utiu na njegove promjene u budunosti.

b) Obim projektaSastavni dio svake predstudije izvodljivosti jeste i definisanje odreenih kriterija na osnovu kojih e se procijeniti u adekvatnom stepenu nivo efikasnoti namjeravane investicije, na osnovu ega bi bila donesena odreena investicijska odluka. Investicijski projekti bi trebalo da obuhvate sve osnovne i pomone aktivnosti investicijskom procesa, a sam obim projekta bi trebao da bude razumljiv i da obuhvata sve trokove investicija i proizvodne trokove datog investicijskog projekta.

c) Struktura trokovaU procesu definisanja projektnih aktivnosti neophodno je razlikovati investicijske, i proizvodne izdatke koji se odnose na odliv investicijskih sredstava i investicijske i proizvodne trokove koji predstavljaju ukupan troak investicije od ukupnih trokova neophodnih za proizvodnju odreene koliine roba.

d) Nosioci izrade predinvesticijskih studijaStudiju izvodljivosti najee rade domai ili strani eksperti za potencijalne domae ili strane investitore, ali i vladina odjeljenja, agencije za regionalni razvoj itd. u skladu s investicijskom, odnosno razvojnom politkom vlade. Strane konsultanske firme su veoma esto nosioci izrade ovih studija, pogotovo u zemljama u kojima se razvojna politika vlade provodi uglavnom kroz preduzea u javnom vlasnitvu.

e) Tanost procjene trokova u predinvesticijskim studijamaTanost procjene investicijskih i proizvodnih trokova u predinvesticijskim studijama se poveava sa faznim napredovanjem projekta.

f) Trokovi i finansiranje predinvesticijskih studijaS obzirom da su trokovi vitalna determinanta razliitih vrsta predinvesticijskih studija, preporuljivo je da ih zbog nivoa trokova rade eksterne institucije. Trokovi studija izvodljivosti mogu biti finansirani od strane investitora, udruenih sredstava investitora i partnera, meunarodnih programa kroz meunarodne organizacije, kao to je: UNDP, UNIDO. itd.

19. Teorijski i praktini aspekt odluke o finansiranju projekta?

Za donoenje investicijske odluke, bilo u fazi formulacije, predinvesticijskoj ili operativnoj fazi, neophodno je definisati strukturu i veliinu raspoloivih resursa da bi zakljuci konkretne studije bili pozitivni. Alokacija finansijskih resura za neki projekat predstavlja integralni dio tog projekata te u ocjeni podlijee istim kriterijima rentabiliteta i efikasnosti, ali i specifinim kriterijama.

Investicijski projekat se moe finansirati iz razliitih izvora: vlastiti izvori, zaduenje kod bankara i drugih finansijskih institucija, preduzea ili stanovnitva, uz plaanje ugovorene protivnaknade, udruivanjem sredstava sa domaim ili stranim ulagaima, zakupom sredstava, povremenim koritenjem tuih sredstava na osnovu dospjelih, a neizvrenih obaveza itd.

Donoenje odluke o ovim projekttnim varijantama je vezano za izbor strategije finansiranja, pri emu je potrebno sagledati naroito: uslove i nain finansiranja projekta strukturu i dinamiku izvora kapitala usklaenost strukture izvora sa zahtjevima projekta i uticaj naina i uslova finansiranja na budue rezultate projektaOblik finansiranja treba da se odredi na takav nain da bude povoljan sa aspekta raspoloivosti resursa, ali sa aspekta ukupnog ekonomskog prinosa. U pravilu, dugorona inicijalna ulaganja treba da budu finansirana iz internih i eksternih dugoronih izvora dok potrebe za obrtnim kapitalom treba pokriti dodatnim srednjeronim ili kratkoronim zajmovima. Kratkorono zaduivanje kod banke ili lokalnih finansijski institucija obezbjeuje se najee na bazi hipoteke ili zaloga zaliha.

Kada su institucionalni izvori kapitala skupi, kapitalom iz preferencijalnih dionica se pokriva ne samo inicijalna vrijednost investicije nego djelimino i potrebe za neto obrtnim kapitalnom. Inostrana participacija, u mnogim zemljama u razvoju, predmet je posebnih razmatranja iz bojazni od inostranog uticaja kroz takvu participaciju pa se esto na razne naine ograniava.

to se tie servisiranja duga u praksi su, uglavnom, udomaena dva sistema i to:a) periodino dugorono servisiranje s jednakim amortizacionim ratama,b) periodino servisiranje duga s jednakim iznosima amortizacije i kamate.

20. Problcmi izbora optimalne kompozicije izvora finansiranja projekta?

Ovo je jedan od najvanijih zadataka koje treba rijeiti u studijsko-analitikoj aktivnosti projekta, s obzirom da predstavlja kvanitativnu podlogu za realizaciju svih definisanih studijskih ciljeva, a ujedno je vrsto vezan s buduom finansijskom validnou investitora.Principijelno je racionalana kompozicija finansiranja projekata determinisana: cijenom kapitala, raspoloivou kapitala, namjenom koritenja kapitala i oekivanim profitabilitetom investiranjaVeoma vana podjela finansijskih izvora za finansiranje projekata je na eksterne i interne sa svim njihovim slabostima. Eksterni izvori finansiranja investicija imaju evidentne slabosti, kao npr: uee u profitu projekta je fiksiranom visinom kamate neovisno od efikasnosti investiranja, ukoliko je projekat neuspjean dug se naplauje na drugi nain (garancije, hipoteka i sl), pravo povjenoca na kamatu uiva prioritet u odnosu na pravo investitora na dividendu, ukoliko otplate glavnice dostiu nivo amortizacije, oteano je finansijsko upravljanje projektom, brige o likvidnosti su znatno vee i redukuje se elastinost i sloboda ekonomskog subjekta u dononju poslovnih odluka.Interni izvori (samofinansiranja) kao prirodni oblik finansiranja projekta, imaju stanovite prednosti u odnosu na druge oblike finansiranja: oni su najsigurniji i najstabilniji izvor finansiranja projekta, samofinansiranje omoguava veu elastinost u voenju poslovne politike, odnosno investitor je manje osjetljiv na konjukturne i druge oscilacije u privredi, okonanjem realizacije projekta njegovo funkcionisanje je optereeno samo fiksnim i varijabilnim trokovima finansijer u ovom sluaju postaje vlasnik projekta, odnosno novi projekt poveava imovinu investitora.

Usljed navedenih prednosti dugo se smatralo, u skladu s konzervartivnim pravilima tradicionalni finansija, da uvijek, ukoliko za to postoje mogunosti, treba preferirati interne izvore finansiranja, to je danas dobrim dijelom neprihvatljivo. Naime, svoenje investicija u granice internih izvora bi znailo ogromno suavanje poslovne aktivnosti preduzea, zbog ega se u razvojnoj i investicijskoj aktivnosti moraju korisititi i eksterni izvori. Iz tog razloga, drutveno posmatrano, ak i u uslovima kada investitori raspolau vlastitim izvorima, bilo bi neracionalno u procesu investiranja ne koristiti i eksterne izvore.

Ako se poe od pretpostavke da je za optimalnu kombinaciju izvora finansiranja bitna njihova cijena, onda e optimalna biti ona kombinacija finansiranja projekta koja minimizira trokove izvora. U sluaju raspoloivih informacija, tada se odreuje srednja cijena izvora kao vagana aritmetika sredina cijena pojedinih izvora finansiranja i minimizira se:r*=k1*r1+ k2*r2+ k3*r3+.....+ kn*rnpri emu su:r* = optimalna srednja cijena raspoloivih izvora finansiranja,k1 = koeficijent uea izvora finansiranja ,,1" u ukupnim izvorima finansiranja.r1 = cijena izvora finansiranja ,,1".

21. Problemi kvantifikacija cijena izvora finansiranja projekata

Osnovna pretpostavka cijene kapitala, kao kriterija efikasnosti investiranja, ima u vidu injenicu da investitor ne raspolae besplatnim izvorima finansiranja.

F. Modigliani i M. Miller su definisali cijenu kapitala kao minimalnu stopu rentabiliteta koju jedna investicija mora uvaavati, a da ne smanjuje vrijednost preduzea na berzanskom tritu.Odreenim komponovanjem finansijske strukture investiranja u projekat formira se i odreena cijena kapitala preduzea, kao minimalni finansijski standard za ocjenu efikasnosti investiranja. Pri tome treba imati u vidu da optimalnu finansijsku strukturu (ako ona uopte postoji) daje ona kompozicija izvora finansiranja koja minimizira cijenu kapitala preduzea i obezbjeuje bolje koritenje drutvenog kapitala.

U principu e svako preduzee investirati dok se granini prihod na investicije ne izjednai s njegovim graninim trokom.

Visina cijene kapitala je jedan od faktora na osnovu kojih se investitor odluuje da pribavi kapital odgovarajue ronosti i eventualno donose odluku o aktiviranju odreenog projekta na osnovu tako obezbjeenog kapitala.

Cijena kapitala, u sluaju da se projekat finansira emisijom i prodajom obveznica, odnosno emisijom obinih i preferencijalnih akcija, sloen je problem i utvruje se na poseban nain. Uopte reeno cijena pozajmljenog kapitala, u uslovima kada se projekt finansira samo zaduivanjem, odnosno emisijom akcija i emisijom i prodajom obveznica, moe se definisati kao minimalna stopa prinosa koja se ostvaruje na ulaganja, finansiranja iz tog kapitala, da ne bi dolo do smanjenja prinosa na akcijski kapital.

Cijena kapitala pribavljenog emisijom obinih akcija je jednaka stopi prinosa koje preduzee treba ostvariti na ulaganje finansirano iz izvora da bi se sprijeio pad trine cijene akcija, odnosno standard za investicije fmansirane novim akcijskim kapitalom data je stopom kapitalizacije (Ke), po kojoj trite vrednuje tok prinosa nastap ulaganjem dodatnog akcijskog kapitala u sluaju da nema rasta dobiti i dividende (model nultog rasta).Ke=D1/P0Gdje su :Ke - stopa kapitalizacijeD1 dividendaP0 - trina vrijednost akcije

Cijena kapitala pribavljenog emisijom i prodajom obveznica treba biti jednaka diskontnoj, odnosno kamatnoj stopi koja izjednaava tekua neto primanja investitora iz tog izvora finansiranja sa sadanjom vrijednosti buduih izdataka na ime kamate i otplate glavnice, korigovanoj za oekivani efekat poreza na dobit da bi se dobila cijena kapitala nakon oporezivanja. To se moe predstaviti sljedeim obrascem :Ki=i(1-t)Gdje su :i = kamatna stopa , odnosno interna stopa prinosat = stopa poreza na dobitFinansiranjem projekata iz eksternih izvora (dijelom ili u cjeiosti) pojavljuje se i tzv. Interkalama kamatna stopa kao posebna cijena investicijskog projekta. Dakle, ako se finansiranje projekata obezbjeuje iz kredita, onda e ve kod prvog iskoritavanja kredita poeti da tee kamata njemu. S obzirom da se do poetka proizvodnje ta kamata ne moe pokriti iz prihoda jer ih jo nema, ona e se ukljuiti u cijenu drugog projekta. Takva kamata tokom izgradnje je interkalama kamata. Da bi se izraunala ova kamata potrebno je procjeniti koliki dio ulaganja u projekt e se finansirati iz kredita i kojih, te kakva e biti dinamika koritenja tih kredita.

22. Planiranje likvidnosti investicijskog projekta

Sposobnost likvidnosti investicijskog projekta je da u svakom vremenu podmiri svoje dospjele finansijske obaveze, to se postie kratkoronom i dugoronom sinhronizacijom novanih tokova projekta.Kratkorono se likvidnost obezbjeuje operativnim planiranjem za svaki trenutak izgradnje i eksploatacije investicijskog projekta, a dugorono projektnim planiranjem koje obuhvata cio ekonomski ivot projekta ralanjen na ( obino godinje) potperiode. Ukoliko se projekat finansira iz eksternih izvora, neophodno je planirati novane tokove iz investicijskog projekta, kredita, i intemih izvora. Meutim, za odravanje zadovoljavajueg nivoa likvidnosti bitna je i struktura izvora finansiranja. Svako investiranje karakteriu rizik i neizvjesnost koji direktno utiu na efikasnost investiranja.

23. Najvaniji finansijski izvjetaji za donoenje investicijskih odluka

Da bi se procjenile finansijske potrebe i rezultati nekog investicijskog projekta neophodno ih je prezentovati razliitim finansijskim izvjetajima i/ili pokazateljima, kao to su : izvjetaj o neto prihodu, procjena poslovnog uspjeha, projicirani bilans stanja, raun obrtnih sredstava, koeficijenti za finansijsku analizu, odnos dugorono dugovanje-uee, plan novanih tokova i si.1) Projicirani bilans stanja sadri sve kljune stavke bilansa stanja, na osnovu ega se procjenjuju budue potrebe za kapitalom u odreenom trenutku.2) Projekcijom poslovnog uspjeha trokovi se svrstavaju prema mjestima nastajanja, to je naroito sluaj sa trokovima prodaje i distribucije. Ovom projekcijom se stvara mogunost proraunavanja poslovnog uspjeha projekta.3) Potrebe za obrtnim sredstvima ovise, u prvom redu, o ekonomskoj aktivnosti projekta po godinama, odnosno one koreliraju sa ekonomskom aktivnou. Treba voditi rauna da postoji funkcionalna zavisnost i izmeu ukupno angaovanih sredstava iefikasnosti budueg projekta. Upravljanje obrtnim sredstvima se temelji na optimalnom nivou investiranja i odgovarajuem miksu kratkoronog i dugoronog finansiranja investicije. Pri odreivanju optimalnog nivoa obrtnih sredstava investicijski menader mora stalno da ima u vidu odnos izmeu profitabiliteta i rizika, tj. u traenju vieg niova proritabiliteta mora se raunati i s poveanim rizikom.4) Plan novanih tokova. Cilj je da se dobije novani tok koji e pokazati cjelokupan priliv i odliv gotovine u vezi sa projektom pa projektni analitiar moe da izbjegne mnoge komplikacije standardnog raunovodstvenog postupka.

24. Osnovne karakteristike finansijskih transakcija cash flow koncepta

U investicijsko - projektnoj analizi cash flow predstavlja sve predviene prilive i odlive gotovine tokom cijelog vijeka trajanja projekta. Ustvari, to je novac koji se planira da e biti dat ili primljenu preduzeu u toku projektnog ciklusa. Izvjetaji o tokovima finansijskih sredstava projekta pokazuju bilans godinjih koristi i trokova sastoje se iz razliitih komponenti i koriste u razliite svrhe.

Investicijski cash flow obuhvata : Inicijalni utroak (izgradnja kapaciteta, nabavka i montaa nove opreme itd.) Trokovi oportuniteta imovine Obrtni kapital (novac, zalihe itd.) Dohodak od prodaje ( koliina x cijena) Operativni trokovi (rad, materijal, energenti, odravanje itd.) Grantovi i druge selektivne pomoi Rezidualna vnjednost imovine

Stavke koje se u pravilu iskljuuju iz cash flow-a su : Amortizacija, koja u svom pojmovnom smislu nije cash transakcija Finansiranje, finansijske obaveze i poreske stavke uraunate u trokove kapitala koji se koristi u procesu diskontovanja i Trokovi generisani prije nego to je sadanja investicijska odluka donesena, odnosno tzv. ''izgubljeni trokovi" (sunk costs), kao rezultat prethodnih poslovnih odluka koji se ne ukljuuju u novi projekt.

U koncipiranju izvjetaja o novanom toku neophodno je imati u vidu : Da ovakav izvjetaj treba da pokae stepen likivdnosti projekta tokom njegovog ivotnog vijeka uz predvieni nain finansiranja Da osigura osnovu za izraunavanje diskontnog cash flow-a Da utvrdi dinamiku inputa i output projekta, pri emu se najee pretpostavlja da se prilivi i odlivi kapitala (osim obtnih sredstava) javljaju krajem svake godine, dok se capital prvi put angauje u nultoj godini Profit i gubitak se iskazuju u bruto - iznosu, amortizacije se ne uskljuuje ukoliko se investicija prikazuje kao neto odliv u vremenu kada se javlja; u bilansu stanja ulaganje kapitala se ne pokazuje kao odliv ve kao imovina ekvivalentne vrijednosti; obrtna sredstva se izraunavaju na osnovu procjenjenih potreba odreene projektne aktivnosti za neto aktivom i smatraju se odlivom jer podrazumijevaju angaovanje kapitala tokom eksploatacije projekta, mada krajem vijeka projekta dolazi do njihovog povrata Novani tok pokazuje stanje likvidnosti i solventnosti projekta; u bilans uspjeha su ukljuen svi operativni tinansijski trokovi, dok su finansijski trokovi prilikom izraunavanja diskontovanog cash flovv-a iskljueni jer se pretpostavlja da e finansijski capital biti pod jednakim uslovima raspoloiv za postojee alternativne projekte: akcionaru ili vlasniku koji obezbjeuju rizikonosan kapital je bitna svaka stavka u izvjetaju Na dobit od akcijskog kapitala utiu eksploatacijska dobit i finansijski trokovi ( ovisni od strukture kapitala ili koeficijenata upotrebe kapitala) Dobit od akcijskog kapitala se obino definie kao iznos koji akcionarima stoji na raspolaganju po odbitku amortizacije, kamate i poreza, a sam akcijski kapital se definie kao sredstva uloena u obine akcije, plus garantni depoziti i akumulirane rezerve.

25. Struktura izvjetaja o cash flow

Sadraji izvjetaja o tokovima sredstava su dosta slini. U zaglavljima stubaca se daje vremenski period (najee kalendarska ili finansijska godina) projekta. Obiino se prva (bazna) godina, u kojoj poinju da se pojavljuju trokovi projekta, oznaava sa 0 ili 1. Pri tome su prethodne godine sa negativnim, a naredne (kada projekat odbacuje neto cash flovv od svoje eksploatacije) s pozitivnim predznakom. Ukoliko period izgradnje traje vie godina, kao bazna godina se uzima godina u kojoj je projekat dovren. U zaglavljima redova se specificiraju koristi i trokovi. U praksi se obino koristi navode prije trokova mada, moe biti i obrnuto. Sve promjene u upotrebi realnih sredstava treba principijelno da budu inkorporirane u ovaj izvjetaj.

Planiranje koristi projekta poinje procjenom godinjih prhoda iz poslovanja projekta, ija visina e zavisiti ne samo od obima ekonomske aktivnosti nego i od nekih drugih faktora (stepen naplate npr.). U prihod odnosno koristi, ukljuuju se i poetni priliv sredstava za projekat u vidu finansiranja projekta kao to su zajmovi, subvencije, akcijski kapital itd.U projektnom planiranju esto je sloen problem procjeniti rezidualnu vrijednost. tj. oekivani nivo koristi koji e biti osloboen kada se projekt likvidira.Malo je vjerovatno da e rezidulana vrijednost imati vei uticaj na profitabilnost projekta s obzirom da se diskontovanjem samo manji dio njene vrijednosti ukljuuje u sadanju vrijednost cash flow-a projekta.Glavni trokovi koje se ukljuuju u izvjetaj o neto cash flow-u su, naravno, investicijski (kapitalni) trokovi ( trokovi zemljita, zgrada, opreme, predoperativni trokovi, obrtna sredstva itd.), godinji operativni ( radna snaga, sirovine, encrgcnti, trokovi prodaje itd.) i trokovi odravanja. Ukoliko se u projektu korste zajmovi onda se dugoroni i kratkoroni zajmovi obino pokazuju odvojeno. to se tie trokova zamjene, oni se u cash flow-u evidentiraju najee kao kapitalni trokovi (po konstantnim cijenama ili cijenamau baznoj godini).26. Potreba za izradom i osnovne karakteristike biznis plana

Svako opredjeljenje za investiranje, bez obzira na projektovani kocept i na kojim trinim uslovima poslovanje se razvija, podrazumijeva odredni nivo kapitalnih izdataka. Usijed toga, svako otvaranje novog bizinisa i razvoj poduzetnitva, zapoinje izradom bizinis plana i obraanjem za kredit odgovorajuim rinansijskim institucijama. Teini dijelovi metodologije izrade biznis plana su odgovarajua provjera trita i identifikacija raspoloivih resursa pri sagledavanju finansijske snage privrednog subjekta za kojeg se radi biznis plan, kao i procjena kvantiteta i kvaliteta raspoloivih ljudskih resursa.Da bi zainteresovao bankara ili menadera nekog fonda, biznis plan mora biti Jasan. Kratak Logian TaanZa razliku od predinvesticijskih studija, koje su najee koriste pri novom ulaganju, biznis plan moe da podrazumijeva nova ulaganja ali se veoma esto koristi i u drugim situacijama kao to su: Ekspanzija biznisa Razvoj novih proizvoda Obezbjedenje investicijskog kapitala Kreiranje stratekih alijansi Motivisanje zaposlenih i privlaenje menadera Kontrola poslovanja

27. Metodoloki okvir izrade biznis plana

Cilj izrade biznis plana je najbolja mogua procjena ekonomskih efekata na bazi raspoloivih informacija, odnosno detaljan opis projekata koji se prezentira bankama i za koji se trai finansiranje. Biznis plan je uglavnom vezan za iniciranje i razvijanje malih i srednjh, a ponekad i veih preduzea u proizvodnji, uslugama, trgovini i sl. Biznis plan mogu da rade budui vlasnici firme s obzirom da oni treba da imaju najvie znanja i iskustva kao i motivisanost da budui posao uspije. Pisanje biznis plana treba biti u skladu sa izvrenim istraivanjem trita i precizno definisanim investicionim potrebama i ima mnogobrojne ciljeve od kojih su najvaniji: Preduzetnici i potencijalni dioniari mogu sagledati sve aspekte namjeravanog poslovnog poduhvata Banke i ostali finansijeri mogu procijeniti isplativost poduzetnikog poduhvata kao i njegov kredibilitet Potencijalni kupci, dobavljai, eventualni partneri za zajednika ulaganja nalaze svoje specifine direktne interese dok drutvo treba da osjeti indirektne efekte.

28. Formulisanje i struktura biznis plana

Projekti malih i srednjih preduzea su podloni obaveznoj kontroli od strane domaih i stranih banaka ili mikrokreditnih institucija. Proces formulacije biznis plana se provodi kroz nekoliko etapa: Segementiranje informacija i definisanje njihovog prioriteta u biznis planu Priprema terminskog plana pojedinih segemenata F Integracija pojedinih sepemenata u koherentan biznis plan

Strukturiranje biznis plana je veoma heterogeno i zavisi od: Buduih ciljeva u biznis planu i veliine budue preduzetnike aktivnosti Duine projektovanog vremenskog perioda u kome e se ona obavljati Karakteristike tehnolokog procesa elaboriranih proizvoda Kriterija koji proteiraju pojedini autori

Biznis plan sadri kljune segmente kao to su: Poslovna i projektna analiza Finansijska analiza Analiza okruenja

Prema Richardsu biznis plan treba da se sastoji od 3 osnovan dijela: Izjave o ciljevima Strategije Finansijski podaciPo miljenju Sare Williams u biznis planu bi trebalo biti sljedee: Rezime biznis plana Prolost Menadzinent Proizvodi ili usluge Marketing Operativni detalji Finansijska analiza IzglediSvi elementi biznis plana moraju biti temeljno obraeni jer oni koji ele kreditirati budue preduzetnike poduhvate sigurno hoe da znaju u koju svrhu, na koji nain e upotrijebiti njihov kapital i kolika je vjerovatnoa da e kapital biti profitabilno investiran.

29. Osnovni kriteriji evaluacije investicijskih projekata:

efikasnost kao opti kriterij u procesu investiranja profitabilitet projekta kao kriterij za donoenje investicijske odluke oportuintetni trokovi kao kriterij alokacije kapitala u procesu investiranja

30. Efikasnost kao opti kriterij u procesu investiranja

Etimoloki se efikasnost" moe defmisati kao pozitivno stanje izmeu oekivanja ili rezultata (outputa) kao oekivanih ili ostvarenih ciljeva, te uloenih resursa inputa za taj output u znaajan limit da se pri tome ne pogoravaju, zbog odreene ciljane efikasnosti, preostali uslovi.Koncept efikasnosti ima primarno u vidu odnos izmeu inputa i outputa. Na taj nain efikasnost se moe prestaviti kao odnos uinka i odloenih resursa za njihovo ostvarenje i simbolino izraziti obrascem:E= Cr/R = O ili E = U/RPri emu su:Cr.oekivani ili realizirani ciljeviR- resursiO-OutputU-uinci (efekti)Ekonomska efikasnost bila bi racionalng svrsishodna upotreba rijetkih resursa (dobara) u cilju zadovoljavanja potreba i zavisna je od cijena ekonomskih faktora. Tehnolokom efikasnou mjere se inputi u fizikom smislu pa je najefikasniji proces u tehnolokom smislu onaj koji koristi najmanje inputa.

Sa aspekta raunica efikasnosti, projekti, bez obzira na kategoriju njihovog svrstavanja, kao to se zna, mogu biti razliiti kao npr. ulaganja u nove kapacitete, ulaganja u zamjenu, modcrizaciju ili reekonstrukciju, ulaganja u proizvod, strateka ulaganja itd.

31. Profitabilitct projekta kao kriterij za donoenje investicijske odluke

Osnovni cilj svakog projekta, u najkraem broju sluajeva, jeste profit na investirani kapital, ime se stvaraju dodatna sredstva za nova investiranja i nove projekte. Projekat e biti aktiviran samo onda ako odgovarajua stopa profita premauje kamatnu stopu, odnosno cijenu kapitala. Optimalno koritenje kapitala je najee ono investiranje koje prua izglede na vei profit na bilo koju raspoloivu alternativu za upotrebu tog kapitala.

Menadment svakog preduzea je odgovoran da izabere najefikasnije (najprofitabilnije) ulaganje kapitala te da odrava takav potencijalni profit sto due vremena.

To je pouzdana mjera rasta investicija koja pokazuje rast kapitala investiranog u biznis, po obrascu:EGR=(E-D)/BVgdje su:E- zaradaD- dividendaBV- knjigovodstvena vrijednost, tj. neto vrijednost ukupne korporacijske imovine

Sam proces stvaranja akcionarske vrijednosti predstavlja veu zaradu od inicijalne investicije, odnosno raspon izmeu stope prinosa na uloeni kapital i cijena investiranog kapitala je osnovni pokreta investiranja.

Pri procjeni pojedinih projekata za investiranje, menadment preduzea mora voditi rauna o sljedeim kvantitativnim karakteristikama investiranja: veliina uloenog kapitala, vremenu angaovania kapitala na projektu, vremenu raspolaganja cash flow, rizicima sa koji je povezan projekat i visini profita.

Menadment svakog preduzea bi morao imati sto taniju sliku kretanja profita u cijelom ivotnom vijeku projekta jer investicione odluke mogu biti opravdane samo preko buduih efekata. Pri tome je bitno obratiti panju na injenicu da neki projekat moe pokazati zadovoljavajuu stopu profita u dugom periodu, a drugi pokazati veu stopu profita u kraem periodu. U takvim sluajevima investicioni menader preferira krai projekat.

Povrat kapitala omoguava investitoru da: Vraeni kapital reinvestira i potome ostvari profit kroz bankarske depozite ili druge projekte Ranije otplati obaveze po projektu ukoliko je on dijelom ili u potpunosti finansiran kreditnim sredstvima Smanji rizik koji je uvijek prisutan kada se radilo o anticipiranju buduih dogaaja, da se investirani kapital djelimino ili u potpunosti nee nadoknaditi kroz realizaciju projekta.Svakako da e stope profita, odnosno raunice u vezi s njihovim projekcijama, u nekom projektu biti toliko pouzdane koliko su pouzdane i polazne injenice. Ovdje obavezno treba podsjetiti da u kvantificiranju dobiti, porez na dohodak nije jedan od njegovih elemenata.

Menadment kompanije je esto u dilemi nakon diferenciranja klasifikacijom raspoloivih projekata na one koji su profitabilni i koji nisu, kako da izvri selekciju i rangiranja projekta koji obogaavaju profit.

Razlog za ogranienje profita Dean svrstava u 6 irih grupa: Da se obeshrabri potencijalni konkurenti Da zadovolji glasove javnosti i ogranii javnost protivnika trustova Da ogranii zahtjeve za zaradama razliitih organizacija Da odri dobru voliu potencijalnih kupaca Da sauva nesmanjenu kontrolu Da odri zadovoljavajue radne uslove

Analizirajui profitabilitet projekta kao kriterij investiranja, u savremenoj dobi, treba imati u vidu i jednu veoma vanu injenicu. Naime, profit se esto ne odreuje iskljuivo kao rezultat odreene ekonomske aktivnosti s obzirom da vlasnici kapitala primaju dividende i prihode od skoka cijena akcija koji ne moraju biti jednaki profitu firme.

Limitiranje profita u odreenim uslovima mora biti itekako ekonomski drutveno obrazloeno u projektnom planiranju, a pogotovo u procesu donoenja investicionih odluka.

32. Oportunitetni trokovi kao kriterij alokacije kapitala u procesu investiranja

U procesu projektnog planiranja odmah se namee jedan na prvi pogled lako rjeiv, ali ipak kompleksan problem. Jednostavno reeno, postavlja se pitanje u koje projekte investirati za to namjenjeni kapital s obzirom na njegovu vrstu ogranienost.

Faktori proizvodnje mogu biti upotrebljeni u proizvodnji razliitih alternativnih proizvoda koje drutvo koristi. Drutveni optimum uvijek bi polazio od granice proizvodnih mogunosti i najracionalnijeg alternativnog izbora. Matematiko odmjeravanje odnosa izmeu pojedinih alternativa moglo bi se upotrijebiti kao jedan od instrumenata pri donoenju odluka o investiranju i kontroli postignutih rezultata.Projektno planiranje jeste proces u kome treba istraiti i sve alternativne mogunosti za investiranje odreenog obima kapitalnih resursa i na kraju donijeti najracionalniju odluku. Koncept alternativnih ili oportunitenih trokova kapitala, kao jedan od najznaajnijih koncepata ekonomske analize uopte, ima u vidu injenica da se svako ulaganje kapitala vri uvijek po cijeni rtve alternativnih mogunosti za koritenje istog kapitala u neke druge svrhe.

Oportunitetni troka kapitala bi bio profit koji bi se mogao ostvariti uz najbolji alternativni plasman istog iznosa kapitala, odnosno oportunitetni troak kapitala je ona stopa profita koja bi se ostvarila kada bi se taj kapital uloio ne u tretirani investicioni projekat ve u sljedeoj najpovoljnijoj mogunosti.

Izborom izmeu alternativnih projekata dolazi se i do termina tzv. oportunitetnog dobitka i tzv.oportunitetnog gubitka.

Eksplicitni trokovi odgovaraju knjigovostvenim trokovima projekta i kao takvi su relativno lako mjerljivi. Implicitni trokovi su tee mjerljivi i nisu vezani za knjigovostvene evidencije i tee se uoavaju. Potenciranjem rizika izmeu eksplicitnih i implicitnih trokova potencira se i razlika izmeu knjigovstvenog i ekonomskog rezonovanja u procesu projektnih odluivanja.

Ekonomski trokovi se moraju razlikovati od knjigovodstvenih pa s tim u vezi i ekonomski profi koji bi se mogao dobiti u najboljoj projektnoj alternativi raspoloivih resursa.Ekonomski profit je rezultat zbira tzv. itavog ekonomskog profita i implicitnih trokova.

Bez obzira ko je donosilac projektne odluke, trokovi oportuniteta su vrijednost tih usluga na tritu. Trokovi oportuniteta za radnu snagu u projektu su odgovarajui trini monetarni izrazi koje projektni evaluator treba ukomponovati u trokovnu strukturu odreenog projekta. U suprotnom, radna snaga e prije ili kasnije, ovisno od stepena njenog mobiliteta, prei u bolju projektnu alternativu.

33. Uopte o metodama evaluiranja investicijskih projekata

Investiranje predstavlja jedan dio odloene potronje i jedan od najvanijih faktora ekonomskog rasta i razvoja. Zbog toga je veoma bitno racionalno alocirati limitirane investicione resurse, odnosno jasno definisati kriterije i metode.U investicionom procesu moe postojati niz alternativnih rjeenja za postizanje datog cilja, ali se samo jedno rjeenje pokazuje kao optimalno.Da bi se izrazila i komparilara efikasnost pojedinih projekata, slue razliiti investicioni kriteriji koji su odraz elje donosioca investicione odluke da ostvare svoje ciljeve.

Metode evaluacije investicionih projekata omoguavaju sistematsko tretiranje alokacije resursa komparacijom u vremenu efekata razliitih investicionih projekata.

Pretee dananjih metoda mjerenja efikasnosti investicija nastale su veoma davno, krajem 19. i poetkom 20. stoljea, ali su tek 1950ih godina i 1960-ih godina dobrim dijelom teorijski i metodoloki zaokruene.

Metodologija Svjetske banke ( IBRD) jo nije ini se u potpunosti zaokruena te je i danas esto predmet odreenih korekcija.Odavno je od veine autora iz ove tematike usvojena opta podjela ovih metoda na nediskontne (klasine, tradicionalne) i diskontne metode te na metode budetiranja kapitala i metode za preliminarnu evaluaciju projekta.

U nediskontnim metodama ocjene efikasnosti investicija, vrijeme se uzima u obzir samo kao okvir u kome se obavlja odreena ekonomska aktivnost, a ne kao faktor koji utie na efikasnost investicija preko vremenske vrijednosti novca.

Nediskontne metode za ekonomsku evaIuaciju projekta ostale su i danas u projektnom planiranju, uglavnom zbog svoje jednostavnosti i praktinosti i malih zahtjeva za investicijskim i drugim informacijama.

34. Povrat na investicije

Povrat na investicije se izraava stopom povrata koji kompanija moe zaraditi od kapitala koji je u nju investiran. Cilj kompanije nije samo optimizacija dobiti ve i optimizacija cjelokupnog kapitala uloenog u poslovanje. Stoga je povrat na investicije prosjena neto godinja korist iz ulaganja, izraunata kao procent prosjeno uloenog iznosa kapitala. Prosjeno ulaganje tokom odreenog perioda dobija se pomou obrasca:

PU - prosjeno ulaganje; Io - inicijalni investicijski troak; Rv - rezidualna vrijednost.

Prednosti koncepta povrata na investicije su u injenici da se u fokusu investicione analize nalazi profil na sveukupni kapital kompanije, investicione aktivnosti su veoma sinhronizovane u okviru pojedinih kompanijskih odjeljenja te je i osjeaj odgovornosti zaposlenih za uspjeh veoma visok. Nedostaci ovog koncepta su u potekoama obezbjeenja adekvatnih informacija o buduim investicionim zadacima, mogua nefleksibilnost stope povrata kao univerzalnog alata za mjerenje uspjeha kompanije, zanemarivanje dinamike buduih novanih tokova, itd.

35. Prosjena stopa povata (ARR)36. Utvrivanje ARR pri evaluaciji investicijskih projekata

Prosjena ili raunovodstvena stopa povrata mjeri odnos godinjeg oekivanog neto dohotka projekta i prosjenog investiranja, tj:

ARR = Prosjeni godinji dohodak / Prosjeno invesiranjeProsjeni dohodak se dobije kao razlika prosjenog cash flow-a i prosjene godinje amortizacije, a prosjeno investiranje kao prosjek investicionih trokova u oekivanom toku projekta i planirane rezidualne vrijednosti. ARR je prema Abdelsamadu superiornija u odnosu na neke druge jednostavnije metode to je metoda perioda povrata, ne samo zbog toga to mjeri rentabilnost, ve i zato to najee ukljuuje efekte poslije perioda povrata te na taj nain omoguava rangiranje investicija prema stopama rentabilnosti.

Kod ovog koncepta potrebno je rijeiti dvije dileme:1. Kako utvrditi profit - u projektnom planiranju neophodno je najprije se opredijeliti zaodreeno vrijeme u kojem se utvruje rentabilitet. Zatim, potrebno je rijeiti problemtretmana pojedinih stavki rashoda projekta (npr. kako i u kom obimu u projek ukljuit troak amortizacije). to se kamata i poreza tie, uglavnom je prihvaeno stanovite da se profit projekta utvruje poslije oporezivanja bez odbijanja kamate na kredite.2. Koju veliinu koristiti kao ukupan obim ulaganja u poslovna sredstva projekta ovisno od ve prihvaenog koncepta kreiranja profita, u projektni raun se mogu ukljuiti inicijalne investicije, prosjeni godinji investicioni trokovi i ukupne prosjene investicije za vijek projekta,

37. Primjena ARR u praksi

ARR od prednosti ima evidentnu jednostavnost jer omoguava automatsko prihvatanje ili odbijanje projekta, ovisno od nivoa izraunate vrijednosti u odnosu na usvojenu ciljnu stopu povrata. Ova metoda ima dosta ozbiljnih nedostataka. Prije svega ARR je zasnovana na knjigovodstvenim konvencijama koje se esto razlikuju od zemlje do zemlje, to dovodi u pitanje izraunavanje stvarne profitabilnosti projekta i problem eventualno potrebne profitabilnosti projekta po pojedinim zemljama. Budui da je statikog karaktera, daje i sljedee nedostatke: Ne uzima u obzir vremenske preferencije novca. Defavorizuje cash flovv. Dileme u izraunavanju profita i Problem izbora reprezentativne godine.

Zbog toga se ARR moe koristiti kao pomona metoda pri evaluaciji manjih projekata, kod kratkoronih investiranja, u sluaju nedovoljnog broja informacija u procesu projektovanja, pri preliminarnom vrednovanju nekog projekta i pri obraunu profitabilnosti ukupnog investicijskog troka.Nedostaci su se pokuali ispraviti metodom punog povrata. Ona se temelji na utvrivanju vremena potrebnog za puni povrat uloenog kapitala u neki projekt (pojedinani projekt), odnosno iznalaenju najkraeg perioda povrata (vie projekata).

I - ukupna investicija, p - period povrata, CF - cash flovv do godine tGlavna prednost ove metode je njena jednostavnost, dok su njene glavne slabosti identine onim prethodne metode. Metoda punog povrata je poboljana metodom broja povrata ukupne vrijednosti investicije. Izraunava se koliko je puta ukupan cash flovv od investicije vei od inicijalne vrijednosti investicije u itavom vijeku projekta.

38. Kapitalni koeficijenti

Efikasnost investicija moe se najprije izraziti odnosom sume investicionih sredstava (I) i efekata investicije (E). Ovaj ekonomski parametar, koii se u literaturi najee naziva prosjenim capitalnini koeficijentom, predstavlja se obrascem:

Ovaj kapitalni koeficijent pokazuje koliko monetarnih jedinica investicija otpada na monetarna jedinicu efekata iz te investicije. U savremenim investicionim istraivanjima i praksi razvijenih zemalja ovaj koeficijent se rjee upotrebljava s obzirom na znatan broj nedostataka kao to su: davanje prednosti investicijama koje daju efekte u kratkom roku, zapostavljanje dugoronih efekata investiranja, davanje prednosti manje preduktivnim niskokapitalnim projektima, neuzimanje u obzir sekundarnih efekata itd. I pored navedenih nedostataka ovaj kapitalni koeficijent je dosta prisutan u investicionim analizama nedovoljno razvijenih zemalja usljed toga to je kapital na tim prostorima dosta oskudan faktor. Reciproan izraz predhodnog kapitalnog koeficijenta,tj.

je koeficijent efektivnosti, koji predstavlja odnos efekata investicija i veliine investicija i kao takav omoguava komparacije razliitih investicionih mogunosti, granski i regionalno

Efikasnost investicija se moe izraziti i putem marginalnog kapitalnog koeficijenta, koji predstavlja odnos prirataja investicija (Ii) i prirast efekata od tih investicija (E), tj:

Km=Ii -Iq/E|- E0=I / E = Km

Marginalni kapitalni koeficijent ukazuje u kojem se vremenu posmatrana investicija kroz ostvarene efekte u potpunosti reprodukuje. Reciproan izraz marginalnog kapitalnog koeficijenta, tj:Mkc= E / IJe marginalni koeficijent efektivnosti ili investicioni uinak. To je jedan od vanijih kriterija u investicionim odlukama s obzirom da svaki poduzetnik ima za cilj poveanje rentabiliteta dodatnog kapitala.

39. Metoda maksimalnog profita

Metoda maksimalnog profita je modifikovana metoda ARR. Ona se sastoji u tome da se stavi u odnos iznos najveeg godinjeg profita i inicijalne investicije. Kao referentna godina je ona s maksimalnim profitom. Efikasniji je onaj projekat ija je stopa marginalnog profita vea. Algebarski se izraava:Mf=Nf / l

gdje je: Mf- stopa maksimalnog profita u procentima. Nf - iznos najveeg profita i I -inicijalna vrijednost investicije.Pretpostavke za primjenu ove metode, makar i kao pomone metode u investicionim analizama su: Projekti koji se kompariraju treba da imaju priblino jednaku distribuciju po godinama ivota projekta i Projekti koji se kompariraju treba da su barem priblinog vijeka trajanja. m

40. Metoda prosjenog profita

Ova metoda uporeduje ukupan profit u toku vijeka projekta s inicijalnom veliinom investicije, tj:Pf=Np/I x100Gdje je: Pf - prosjena stopa profita. Np - godinji profit tokom ivotnog vijeka projekta i I - ukupan iznos investicionog kapitala.

Slabosti ove metode su: Daje prednost projektima s veim prosjenim profitom bez obzira na distribuciju profita po godinama u toku vijeka projekta, Eliminie projekte s naizgled manjim profitom, mada njihov ukupan profit usljed povoljnijeg rasporeda po godinama moe da bude znatno vei. Kao i kod ostalih tradicionalnih metoda ne vodi se rauna q mogunosti reinvesta profita i vremenskoj vrijednosti novca.

Ova metoda esto se koristi u neto izmijenjenoj varijanti, kao preliminarna metoda u savremenoj njemakoj praksi. Polazi se od pretpostavke da investicijski projekti veu za sebe razliito visoki kapital pa se pokuava staviti u odnos investicijski profit prije kamata i inicijajni investicijski ulog.

Tako se dobiva relativni kriterij za preliminarne investicijske analize:

rentabilitet = profit prije kamate / inicijalna investicija

41. Marginalna efikasnost kapitalaJedan od preliminarnih kriterija za donoenje investicionih odluka je i marginalna efikasnost kapitala:MEC = B/ C-1gdje su: MEC - marginalna efikasnost kapitala. B - koristi projekta i C - trokovi projekta. Sve dok je MEC > 1 isplati se investirati u neki investicioni projekat po ovoj metodi.

42. Koeficijent rentabiliteta investicijaKoeficijent rentabiliteta investicije takoe se koristi kao mjerilo efikasnosti projekta u investicionoj praksi. Dobija se kao rezultat odnosa razlike ukupnih koristi i trokova investicionog troka projekta, tj:Kr=B-C/Igdje su: Kr - koeficijent rentabiliteta investicije. B - ukupne koristi projekta, C - ukupni trokovi projekta i I - investicioni trokovi projekta.

Kao rezultat ovog odnosa u projektima racionalizacije npr. u brojniku e biti godinje utede trokova, a u projektima proirenja ukupan planirani profit.Analizirani investicioni projekat je prihvatljiv ako je: B C/ I Q. Atraktivniji je onaj projekat gdje je koeficijent rentabiliteta vei, a ako je on ravan nuli efikasnost investiranja je na granici, odnosno projekt ne obezbjeduje reinvest kapitala. U sutini pri ovoj metodi se smatra da je povojniji onaj projekat u kome je prosjena stopa rentabilnosti vea, a u pravilu se isplati investirati ako je koeficijent rentabiliteta Kr vei od kamatne stope, ti. Kr> K%.

Slabosti ove metode sll nedefinirani ekonomski vijek projekta, problem izbora reprezentativne godine u kojoj e se izvoditi ekonomski rauni, to je karakteristika svih nediskontnih metoda, zanamarivanje vremenske preferencije novca.

43. Savremena interpretacija budetiranja kapitala,

Termin budetiranja kapitala (Capital Budgeting) ili rezultat planiranja je nastao i proirio se najprije u angolosaksonskim zemljama kao rezultat dugog istraivanja procesa investiranja i teko je prevodiv sa engleskog na druge jezike. U njegovoj savremenoj interpretaciji budetiranje kapitala bi obuhvatilo, prije svega, investicione odluke koje se odnose na ulaganja u fiksnu imovinu (osnovna sredstva). U tom kontekstu izraz capital bi se odnosio na fiksnu imovinu koja se koristi u proizvodnji dok bi izraz budget predstavljao detaljno projektovane izlaze (inflows) i ulaze (outflows) za vrijeme nekog budueg perioda, odnosno plan za alokaciju ogranienih resursa.Capital Budget prema tome, jeste ema planiranih trokova u fiksnu imovinu, a Capital Budgeting bi bio ukupan proces analize projekata i odluivanja koje od njih ukljuiti u kapital Budget, te kao takav predstavlja izraz organizacijske politike, standard za uporeivanje ali istovremeno i kontrolni mehanizam projekta. Budetiranje projekta predstavlja, dakle, proces predvianja sredstava neophodnih za njegovu realizaciju, odnosno proces analiziranja potencijalni kapitalnih trokova i donoenje odluke o investicijama koje ce firma preduzeti.

Odluke budetiranja kapitala su vjerovatno najvanije odluke koje investicioni menaderi donesu jer zahtjevaju od firme da : Determinie troak projekta. Procjeni oekivani cash flows projekta i rizike cash flow-a. Utvrdi odgovarajui troak kapitala za diskontovanie cash fIow-a i Determinie sumu sadanjih vrijednosti oekivanog cash flowa

Budetiranje kapitala, kao takvo, podrazumijeva, prije svega, osnovne metode i tehnike koje se koriste u analizi budetiranja kapitala te procjenu cash flow-a i analizu rizika investicionog projekta.Na proces budetiranja kapitala utie mnogo faktora koji ga ine veoma vanim. Prije svega, efekti odluka budetiranja kapitala su veoma bitni s obzirom da su to dugorone odluke koje, svakako, moraju biti zasnovane i na dugoronim prognozama, to posebno uslonjava ovaj proces.Proraun vremena je takoer bitan aspekt budetiranja kapitala s obzirom da investicioni kapital treba biti dostupan na vrijeme.

Budetiranje kapitala je vano zato to za ekspanziju kapitalne imovine i rast prodaje u preduzeu treba briljivo planirati i kapitalne resurse te utvrditi obim finansiranja na period od vie godina, odnosno osigurati dovoljno kapitala u tu svrhu u dugoronom periodu.Budetiranje kapitala podrazumijeva i sline prinicipe koji se koriste u analizi vrijednosnih papirakao to su izmeu ostalih:1. Trokovi projekta moraju biti u potpunosti definisani,2. Menadment treba procijeniti oekivani cash flow projekta i vrijednost imovine na odreeno vrijeme,3. Rizik projektovanog cash flow-a mora biti procijenjen, odnosno menadment preduzeamora imati informacije o moguem riziku i nezivjesnosti cashflow-a.4. Znajui rizik projektovanog cash flow-a, menadment treba odrediti diskontnu stopu kojome se projektovani cashflow diskontovati.5. Neophodno je da oekivana stopa povrata bude izraunata i ako ona premai projektomtraenu stopu povrata projekt treba prihvatiti itd.

Vaan aspekt procesa budetiranja kapitala je i njegova naknadno kontrolna funkcija koja podrazumijeva, prije svega, komparaciju ostvarenih i oekivanih rezultata projekta te objanjenje, uzroka eventualnih razlika. Stoga, naknadna kontrola moe imati vie namjena od kojih su najbitnije:1. Poboljanje prognoze projektnih rezultata jer, kada su donosioci investicionih odluka primorani da kompariraju svoje prognoze s ostvarenim rezultatima projekta, postoje izgledi, da se te prognoze poboljaju s obzirom da ljudi sve rade bolje ukoliko se zna da je to podvrgnuto nekoj kontroli i2. Poboljanje projektovanja s obzirom da treba imati u vidu i injenicu da kada su investicioni menader i njegov tim dali prognozu realizacije odreenog investicionog projekta oni su na taj nain stavili svoj ugled u pitanje pa e i njihovi podreeni u investicionom procesu nastojati da ostvare ili pak poboljaju prognozirane rezultate.

44. Metoda perioda povrata

Metoda perioda povrata predstavlja vrijeme u kome se investicioni ulog vraa investitoru u potpunosti. Ona se definie kao broj godina potrebnih da se investirani iznos u odreeni projekt izjednai s iznosom koji e generisati investicija nakon njene trine potvrde.To se moe izraziti jednainom:

gdje je: I-inicijalna vrijednost investicije; p-rok otplate; CF-godinji cash flow u godini tUkoliko je rije o pojedinanom projektu on je prihvatljiv ako je ppm, gdje je Pm kritini rok otplate.

Obrtna sredstva i zemljite po ovoj metodi, niti u jednom sluaju se ne tretiraju kao investicija jer se predpostavlja da e njihov uloeni iznos na kraju ivotnog vijeka projekta biti vraen u fiksnu imovinu.

U praksi se dobijeno vrijeme povrata najee komparira sa eljenim ili programiranim vremenom ukoliko je rije o jednom projektu ili se, pak porede rokovi povrata vie projekata.

Prednosti i nedostatci PPSmatra se da su sledei razlozi za kontinuiranu popularnost ovog kriterija:1. On je jednostavan za izraunavanje, lak za razumjevanje menadmentu i obezbjeuje rezultat koji moe bili koriten kao ekonomska mjera.2. U originalnoj verziji nema kalkulativne kamate te se ne trai nikakva odluka u pogledu minimalne stope povrata,3. Osigurava proiv neizvjesnosti budueg cash flowa i samim tim spaava menadment od prevelikog rizika.4. Obezbjeuje jednu aproksimaciju mjere likvidnosti investicije i maksimizira izgubljeni oportunitet firmi.5. Reflektuje menaderov stav u uslovima limitiranog investicionog kapitala.

Glavna prednost ove metoda, koja rezultira njeno dosta iroko koritenje u projektnom planiranju. jeste njena jednostavnost i injenica da ne zahtjeva mnogo infonnacija. Stoga je ova metoda posebno primjenjiva:1. U investicionim projektima malih privrednika pri procjeni jednostavnih projekata2. U projektima sa kraim vijekom trajanja3. U uslovima kada se tei veoj atimulaciji likvidnosti firme4. U situacijama kada je cash flow u poetnim godinama znaajno vei od onog u kasnijim godinama5. U uslovima takve oskudice kapitala koja predstavlja glavnu odrednicu investicione politike firme6. U uslovima kada je kljuni faktor kod investiranja elja za brzim povratom,7. U uslovima potpuno nesigurne budunosti s, obzirom daje period povrata esto gruba mjera rizika ukoliko ie rizik proporcionalan vremenu,8. U uslovima kada je teko predvidjeti dugorone efetke investicije nakon zavretka izgradnje investicionog objekta (npr.. sluaj inflacije),9. Kada se radi o preliminarnom vrednovanju projekta itd. 10. Ukoliko su ispunjena dva uslova: 1) svi projekti treba da imaju isti vijek trajanja i 2)vremenska raspodjela prihoda treba da je, uglavnom slina u svim sluajevima, moe da dovede do optimalne odluke.

Najvaniji nedostaci metode perioda povrata su:1. Ne uzima u obzir efekte investicionih ulaganja tokom cijelog eksploatacionog vijeka projekta, odnosno zanemaruje efekte projekta koji se javljaju poslije utvrenog vremena povrata, osim u sluaju ako je vrijeme povrata jednako vijeku projekta.2. Ne koristi diskontnu stopu i ne vodi rauna o vremenskoj preferenciji novca te, stoga, ne iskazuje ni rentabilitet investicije, a moze se koristiti samo za procjenu potrebnog vremena povrata na kapital koji se amortizuje.3. Zbog preferiranja kratkoronih investicija moe dovesti do neadekvatne strukture investicionih fondova u preduzeu.4. Bez obzira to se njenom primjenom trebaju smanjiti rizici, ova metoda nije adekvatan indikator rizika pa. koristei kratak rok povrata, moze dovesti do izbora vrlo razliitih projekata.5. Stavlja akcenat na likvidnost te zanemaruje rentahilitet kao kriterij evaluacije projekta.6. Ukoliko se radi o alternativnom odluivanju postoji opasnost da se prihvati nerentabilan ili, manje renatibilan projekt samo zato to osigurava bre razdoblje povrata.7. U potpunosti zapostavlja intertemporalni raspored efekata, odnosno dinamiku povrata kapitala zbog ega esto nije podoban ne samo za rangiranje ve i za racionalnu evaluaciju projekta itd.8. Pretjerani naglasak postavlja na brze finansijske rezultate itd.

45. Neto sadanja vrijednost

Metoda neto sadanje vniednosti je jedan od najvanijih metoda za ocjenu efikasnosti investicionih projekata. Ona spada u savremene capital budgeting metode koje se danas najee primjenjuju u projektnom planiranju. Koritenje ove metode zahtjeva skicu relevantnih priliva i odliva gotovine u tabelu sloenih kamata.U osnovi metoda neto sadanje vrijednosti projekta se zasniva na razlici zbira svih diskontovanih godinjih efekata investicije (tj. koristi minus trokovi bez amortizacije) u toku odreenog perioda efektuiranja uz datu diskontnu stopu i oekivane sadanje vrijednosti inicijalnog iznosa investicije ili matematiki napisano :NPV= B-C-Io

U primjeni NPV metode, kriteriji za donoenje investicionih odluka su sljedei; Ako je NPV>0 projekt treba prihvatiti jer je sadanja vrijednost pozitivnih tokova (korist) vea od sadanje vrijednosti negativnih tokova (izdaci), tj. ukupne koristi su vee od ukupnih trokova u ivotnom vijeku projekta i projekt poveava vrijednost firme. Ako je NPV1 (odnosno NPV pozitivna) projekt je sa stanovita PI. prihvatljiv i obratno, ukoliko je P01- Nije prih