sıradışı bir yeni osmanlı aydını: ali suavİ

of 25/25
44 Sıradışı Bir Yeni Osmanlı Aydını: Ali SUAVİ An Extraordınary New Ottoman Intelectual: Ali SUAVİ Esen ERTUĞRUL * , Çağhan UYAR * Özet Ali Suavi 8 Aralık 1839’da İstanbul’da doğmuştur. Medrese eğitimi almıştır. Hem Doğu hem de Batı dillerine hâkimdir. Eğitimini tamamladıktan sonra memuriyete başlamıştır. Öğretmenlik de yaptığı bilinmektedir. Camilerde verdiği siyasi içerikli vaazlarla tanınan Ali Suavi, Muhbir adıyla kendi gazetesini çıkarmıştır. Gazetede yazılanlar nedeniyle sürgün edilmiştir. Avrupa’da Yeni Osmanlı akımının önemli isimlerinden olan Namık Kemal ve Ziya Paşa ile ilişki kurmuştur. II. Abdülhamid döneminde sürgün cezası kaldırılarak ülkeye geri dönmüştür. Sonrasında Galatasaray Lisesi’nin müdürlüğünü yapmıştır. Bu süreçte reformcu bir politika izlemiştir. Bir süre sonra bu görevinden azledilmiştir. 20 Mayıs 1878’de II. Abdülhamid’i tahttan indirip yerine V. Murad’ı geçirmek amacını taşıyan Çırağan Baskını’nı gerçekleştirmiştir. Başarısız olan bu baskın sırasında hayatını kaybetmiştir. Ali Suavi, farklı görüşlerce Milliyetçi, nomokratik ve modern İslamcı şeklinde nitelendirilmiştir. Sarıklı İhtilalci olarak da bilinen Ali Suavi, Tanzimat Fermanı’ndan sonra ortaya çıkan düşünsel çeşitlilik ortamında yetişmiş bir Osmanlı aydındır. Anahtar Sözcükler: Ali Suavi, Yeni Osmanlılar, Tanzimat Abstract Ali Suavi was born on December 8, 1839 in Istanbul. He studied at a madrasah. He was proficient in both Eastern and Western languages. After completing his education, he started to work as a civil servant. He also worked as a teacher. Ali Suavi, known for his political sermons in mosques, published his own newspaper called Muhbir. Because of this newspaper, he was exiled. While in Europe, he established relations with Namık Kemal and Ziya Pasha, who were important figures of the New Ottoman movement. During the reign of II. Abdulhamid, his exile was abolished and he returned to the country. Later, he was the principal of Galatasaray High School. While there, he pursued a reformist policy. After a while, he was dismissed from his duty. On May 20, 1878, he did the Çırağan Raid, which aimed to depose II. Abdulhamid and replace him with V. Murad. This failed attempt resulted with his death. Ali Suavi has been described as nationalist, nomocratic and modern Islamist by different views. Ali Suavi, also known as the Revolutionary with Turban, was an educated Ottoman intellectual who emerged after the Tanzimat Edict. Keywords: Ali Suavi, New Ottoman, Tanzimat Edict * Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Doktora Öğrencisi * Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Doktora Öğrencisi

Post on 28-May-2022

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Esen ERTURUL*, Çahan UYAR*
Özet
Ali Suavi 8 Aralk 1839’da stanbul’da domutur. Medrese eitimi almtr. Hem Dou hem de Bat dillerine
hâkimdir. Eitimini tamamladktan sonra memuriyete balamtr. Öretmenlik de yapt bilinmektedir.
Camilerde verdii siyasi içerikli vaazlarla tannan Ali Suavi, Muhbir adyla kendi gazetesini çkarmtr. Gazetede
yazlanlar nedeniyle sürgün edilmitir. Avrupa’da Yeni Osmanl akmnn önemli isimlerinden olan Namk Kemal
ve Ziya Paa ile iliki kurmutur.
II. Abdülhamid döneminde sürgün cezas kaldrlarak ülkeye geri dönmütür. Sonrasnda Galatasaray Lisesi’nin
müdürlüünü yapmtr. Bu süreçte reformcu bir politika izlemitir. Bir süre sonra bu görevinden azledilmitir.
20 Mays 1878’de II. Abdülhamid’i tahttan indirip yerine V. Murad’ geçirmek amacn tayan Çraan Baskn’n
gerçekletirmitir. Baarsz olan bu baskn srasnda hayatn kaybetmitir.
Ali Suavi, farkl görülerce Milliyetçi, nomokratik ve modern slamc eklinde nitelendirilmitir. Sarkl htilalci
olarak da bilinen Ali Suavi, Tanzimat Ferman’ndan sonra ortaya çkan düünsel çeitlilik ortamnda yetimi bir
Osmanl aydndr.
Abstract
Ali Suavi was born on December 8, 1839 in Istanbul. He studied at a madrasah. He was proficient in both Eastern
and Western languages. After completing his education, he started to work as a civil servant. He also worked as a
teacher.
Ali Suavi, known for his political sermons in mosques, published his own newspaper called Muhbir. Because of
this newspaper, he was exiled. While in Europe, he established relations with Namk Kemal and Ziya Pasha, who
were important figures of the New Ottoman movement.
During the reign of II. Abdulhamid, his exile was abolished and he returned to the country. Later, he was the
principal of Galatasaray High School. While there, he pursued a reformist policy. After a while, he was dismissed
from his duty.
On May 20, 1878, he did the Çraan Raid, which aimed to depose II. Abdulhamid and replace him with V. Murad.
This failed attempt resulted with his death.
Ali Suavi has been described as nationalist, nomocratic and modern Islamist by different views. Ali Suavi, also
known as the Revolutionary with Turban, was an educated Ottoman intellectual who emerged after the Tanzimat
Edict.
* Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dal Doktora Örencisi
* Ankara Üniversitesi Türk nklap Tarihi Enstitüsü Doktora Örencisi
45
Giri
çekmeye balamtr. mparatorluk, savalardaki yenilgiler, geri çekilmeler ve toprak kayplar
nedeniyle batnn askeri alandaki üstünlüünü kabullenmeye balamtr. Bunun üzerine,
Avrupa’dan devrin askeri yeniliklerini örenmek için baz admlar atlmtr.2
Osmanl Devleti’nde, pek çok din adamnn dönemin gelimelerinden habersiz ve Bat
kart tutumu, ça yakalama amac tayan askeri reformlar yaplmasna ve matbaa gibi
Avrupa kökenli yeniliklerin ülkeye sokulmasna muhalefet etmeleriyle sonuçlanmtr. Bu
kesim, elindeki fetva yetkisini kullanarak merkezi hükümetin bamsz hareket etmesine büyük
bir engel tekil etmitir. II. Mahmut (1808-1839) bu yapyla mücadele etmeye çaltysa da ne
derece baarl olduu tartmaya açktr.3
Koullarn elverisizliine karn bu dönemde yenileme çabalar sürmütür. II. Mahmut,
modernlemenin önündeki engellerden biri olarak görülen Yeniçeri Oca'n kaldrmay
baarmtr. Adnn “Gâvur Padiah'a”4 çkmas pahasna klk kyafette birtakm deiiklikler
yapmtr. Ayrca Asakir-i Mansure-i Muhammediye -Muhammed'in zafer kazanm ordular-
adndaki birliklerle Avrupa standartlarna uygun, modern Türk ordusunun temellerini atmtr.
Avrupai bir yönetim ekli yaratmak amacyla da imparatorluu sk bir merkeziyetçilikle
yönetmeye çalmtr.
Osmanl ordusunun 1831-1833 ve 1839-1841 Osmanl-Msr savalarnda arka arkaya iki
yenilgi almas ve kendi valisiyle bile ba edemeyecek vaziyete gelmesi ayakta durmaya çalan
“Hasta Adam'”5 iyice yormutur. Bunun üzerine çk yolu araylar younlamtr.
2 Bu dorultuda Topçu birlikleri yetitirmek, Mühendishane ve Bahriye okullar gibi açmak gibi giriimlerde
bulunulduysa da o dönem Osmanl’y megul eden Rus Savalar, bu gelimelerden verim alnmasna büyük
ölçüde mani olmutur. Tarih 3, “Kemalist Eitimin Tarih Dersleri 1931-1941”, Kaynak Yaynlar, stanbul 2016,
s. 188-189. 3 age, s. 207. 4 “Gavur Padiah” tabiri için bkz: Niyazi Berkes, Türkiye'de Çadalama, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2016,
s. 169-213. 5 “Hasta Adam” tabiri Rus mparatoru I. Nikolay tarafndan Osmanl Devleti için kullanlmtr. Nikolay'n bu
tabiri kullanma nedeni Osmanl'nn mali açdan Avrupa'nn kontrolüne girmesi ve ald yenilgilerle gerilemesi
nedeniyle kullanlmtr. Bu tabirin içinde geçen deyimin tamam ilk kez 12 Mays 1860 tarihinde The New York
Times tarafndan yaynlanmtr. Ayrntlar için bkz: The New York Times, Austria in Extremis,
http://www.nytimes.com/1860/05/12/news/austria-in-extremis.html, Son Eriim Tarihi: 22.10.2017.
46
1839 ylna gelindiinde artan ngiliz etkisi ve Mustafa Reid Paa'nn teviki ile Gülhane
Hatt- Hümayunu –Tanzimat Ferman- ilan edilmitir. Bu ferman ile can, mal, rz ve namus
güvenlii devlet tarafndan garanti altna alnm; keyfi idareye son verilecei belirtilmitir.6
Tanzimat hakknda çeitli ihtilaflar mevcuttur; kimi görülerce Osmanl Devleti'ni Bat
emperyalizminin güdümüne sokan bir etken, kimi görülerce ise toplumu dinden, örf ve
adetlerden uzaklatrmaya yönelik bir giriimdir.7 Fakat bu fermann asl çkarlma
amaçlarndan biri slahatç bürokratik bir yap oluturmaktr.8 Bu amaç büyük oranda baarya
ulamtr. Tanzimat Ferman'nn ilanndan önce aydn-bürokrat snf genellikle devirme
kökenlilerden oluurken, sonrasnda toplumun farkl kesimlerinden yenilikçi aydnlar
yetimeye balamtr. Tanzimat'n yaratt bu ortamda imparatorluun sorunlaryla yakndan
ilgilenen bir grup entelektüel, 1865 ylnda Belgrat Orman'ndaki bir toplant esnasnda Yeni
Osmanllar Cemiyeti'ni kurmutur. Bu kesim, genel olarak Osmanl Milliyetçiliini savunan,
Tanzimat’n reformlar yeterli görmeyen ve demokratik çözümler öngören bir grup Osmanl
aydndr. Çalmann esas eksenini oluturan Ali Suavi de (1839-1878) bu gruba dâhildir.
1854 ylnda ilk kez d borç alnmasndan sonra Osmanl Devleti bir borçlanma döngüsü
içerisine girmitir. Verimli ekilde kullanlamayan bu borçlarn artan faizleri nedeniyle devletin
mali durumu giderek kötülemitir. Nitekim 1875 ylna gelindiinde Osmanl Devleti alnan
borçlar ödeyemeyeceini ilan etmitir.9 Bu süreçte Osmanl’nn iç ilerine müdahale etmeye
balayan Avrupa devletleri, sonu gelmeyen reform taleplerinde bulunmaya balamtr.
Osmanl Devleti, bu talepleri belli düzeyde karlamak, Avrupa dengesinin bir parças olmak10
ve imparatorluun devamlln salamak amacyla Kanun- Esasi’yi ilan etmitir.11
Kanun- Esasi ile Osmanl Devleti ksa süren bir parlamento deneyimi yaamtr. Dönemin
padiah II. Abdülhamit (1876-1909), 1877-1878 Osmanl-Rus Sava'n (93 Harbi) gerekçe
6 Tanzimat'a baka bir açdan bakldnda; fermann ülkede can, mal, rz, namus güvenliinin olmadn ve
ülkenin keyfi bir ekilde idare edildiinin devlet tarafndan açkça beyan edildii sonucuna
varlabilmektedir.Mehmet Erdül, Baveren nklapç Ali Suavi, Yayn B, stanbul 2016, s. 35. 7 Levent Köker, Demokrasi, Eletiri ve Türkiye, Dipnot Yaynlar, Ankara 2008, s. 172. 8 age, s. 179. 9 evket Pamuk, Osmanl Ekonomisi ve Dünya Kapitalizmi, “1820-1913”, Yurt Yaynlar, Ankara 1984, s. 58;
Vahdettin Engin, Rumeli Demiryollar, Eren Yaynclk, stanbul 1993, s. 34. 10 Parlamenter sistem gelimiliin ve modernlemenin kilit unsuru olarak görülmekteydi. Osmanl Devleti de
Batl ülkeler arasndaki dengeye dâhil olabilmek amacyla 1876 Anayasas ile parlamenter sistemi getirmitir. 11 Ayrntlar için bkz: Ahmet Yldz, Cumhuriyet'in Demokrasiyle mtihan, Etkileim Yaynlar, stanbul 2012,
s. 11-47.
kapatmtr.12
Osmanl Devleti, 93 Harbi’nden yenik çknca, ar koullar içeren Ayastefanos (Yeilköy)
Antlamas’n imzalamak durumunda kalmtr. Çalmann ba aktörü “srad bir yaam ve
kiilik” olan Ali Suavi'yi adndan söz ettiren esas olay olan ve adn Sarkl htilalci’ye çkaran
Çraan Baskn da bu antlamann neticesinde gerçeklemitir. Bu çalmada deiik
yönleriyle, srad hayatyla bir Yeni Osmanl aydnnn; fikirleri, gazetecilii, eitimcilii ve
hakkndaki çeitli ihtilaflar göz önüne alnarak siyasi ve entelektüel portresini çizmek
hedeflenmitir.
“Politikaca Geçen Ömür”13
Ali Suavi'nin yaam genellikle 1869 ylnn Temmuz ayndan itibaren yaynlamaya
balad Ulûm adl gazeteden örenilmektedir. Ali Suavi, Ulûm gazetesinde özellikle ilk
gençlik yllarna ait bilgileri aktarmtr.14 Ali Suavi, 8 Aralk 1839 tarihinde stanbul'un
Cerrahpaa semtinde aslen Çankrl bir ailenin olu olarak dünyaya gelmitir. Ali Suavi'nin
aslen Kastamonulu olduunu aktaranlar bulunmaktadr. O dönemde Kastamonu, Çankr
sancana bal bir nahiye olduundan teorik olarak bu görü de doru kabul edilmektedir.15
Dar gelirli bir ailenin çocuu olan16 Ali Suavi’nin babas, Çankrl Hüseyin Aa adyla
bilinen kât ticaretiyle uraan bir kimsedir. Annesinin ise ismi kaynaklarda geçmiyor olmakla
birlikte ehri yani stanbullu olduu; okuma-yazma, dört ilem gibi konular hakknda bilgi
sahibi olduu17 ve yaad döneme göre eitim seviyesinin -özellikle kadnlara göre- üst
düzeyde olduu anlalmaktadr. Hüseyin Çelik'e göre Ali Suavi'yi okuma ve aratrmaya
yönelten annesinin bu özelliidir.18
kapsnda Dersaadet Yoklama Kalemi'nde memuriyete balam bir kaç yl sonrada 17-18
12 Tark Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasal Gelimeler 1876-1938, “Kanun- Esasi ve Merutiyet Dönemi”,
stanbul Bilgi Üniversitesi Yaynlar, stanbul 2016, s. 3-42. 13 Ali Suavi bu tanmlamay kendisi için yapmtr. Ayrntlar için bkz: smail Doan, “Tanzimatn ki Ucu:
Münif Paa ve Ali Suavi, “Sosyo-Pedagojik Bir Karlatrma”, z Yaynclk, stanbul 1991, s. 187. 14 Hüseyin Çelik, Ali Suavi, Kültür Bakanl Yaynlar, Ankara 1993, s. 1. 15 Hüseyin Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, letiim Yaynlar, stanbul 1994, s. 41-42. 16 Doan, age, s. 345. 17 Erdül, age, s. 23. 18 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 42. 19 Ebüzziya Tevfik, Yeni Osmanllar, “mparatorluun Son Dönemindeki Genç Türkler”, Günümüz
Türkçesiyle Yayna Hazrlayan: emsettin Kutlu, Pegasus Yaynlar, stanbul 2016, s. 693.
48
olmutur. Eserlerinden birini de bu yolculuu esnasnda yazmtr.20
lerleyen yllarda Ali Suavi, öretmen alm için açlan bir snavda baar göstererek
öretmen olmaya hak kazanm; Muallim-i Evvel olmutur. 1858 ylnda Simav'da Kuu
Medresesi'nde görev yaptktan sonra Bursa'da bulunan Rütiye'ye öretmen olarak atanmtr.
Bursa'da ikamet ettii srada öretmenlik görevinin yannda Bursa Ulu Cami'de vaazlar
vermitir. Bursa'da kendisine Küçük Hoca denilmesi bu sebebe balanabilmektedir.21
Hayat boyunca Küçük Hoca'dan baka Ali Efendi, Hac Ali Efendi, El Hac Ali Efendi ve
Ali Suavi gibi birkaç farkl isim ile anlmtr.22 Suavi adn sonradan almtr. Suavi kelimesi
yola ve uykusuzlua dayankl anlamna gelen Arapça kökenli bir kelimedir.23 Bu ismi; uzun
mesafeler kat ederek Osmanl ülkesinin her tarafn dolam olmas24, memuriyet görevi
nedeniyle ülkenin çeitli yerlerinde bulunmas ve hac ibadetini gerçekletirmek için uzun bir
yolculuk yapmas nedeniyle alm olduu muhtemeldir.
Ali Suavi, stanbul, Bursa ve Simav ehirlerindeki memuriyet görevlerinden baka ayrca
Filibe'de Rüdiye Mektebi'nde Muallim-i Evvel ve Ticaret Mahkemesi Reislii görevi
yapmtr.25 Genç yata Arapça ve Farsça’ya hâkim olan Ali Suavi; ngilizce, Yunanca ve
Franszca da örenmitir.26 Ayrca insan artacak derecede iyi güçlü bir zekâya ve ezber
yeteneine sahip olduu kaydedilmektedir.27
Belgrad Kalesi konularndaki yazdklaryla hükümetin tepkisini çektiinden tutuklanarak
Kastamonu'ya sürgün edilmitir. stanbul'daki Muhbir gazetesi de bu süreçte kapatlmtr.28
Kastamonu'da bir süre kalan Ali Suavi, Mustafa Fazl Paa'dan kendisini Paris'e davet eden
bir mektup almas üzerine ülkeyi terk ederek Avrupa'ya kaçmtr. Bu arada da Ali Suavi'nin
baz kiilerle gizli haberlemeler gerçekletirdii örenildiinden hükümet kendisi hakknda
birtakm önlemler almay uygun görmütür. Bütün bu gelimelerden habersiz olan Ali Suavi,
20 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 43. 21 age, s. 54. 22 age, s. 69. 23 age, s. 49. 24 Doan, age, s. 188. 25 Mithat Cemal Kuntay, Sarkl htilalci Ali Suavi, Olak Klasikleri, stanbul 2014, s. 11. 26 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 693. 27 Doan, age, s. 223. 28 age, s. 192-193.
49
yerinde bir zamanlamayla yurt dna kaçmay baarmtr. Ali Suavi, bu gelimeleri
örendikten sonra ülkeyi terk etmemesi halinde “hayli sknt çekeceini”29 ifade etmitir.
Ali Suavi, yurt dna çknca ilk olarak Marsilya'ya gitmitir. Burada dönemin dier Yeni
Osmanl aydnlarndan olan Namk Kemal ve Ziya Paa ile buluarak Paris'e geçmitir.
Abdülaziz'in diplomatik bir ziyaret için Paris'te bulunmas nedeniyle Fransz polisinin istei
üzerine bu üçlü ülkeyi terk etmek zorunda kalmtr.
Paris'ten Londra'ya geçen Ali Suavi burada bir yandan Muhbir gazetesini çkararak basn
yayn faaliyetlerine devam etmi; bir yandan da Marie Stewar Lugh adnda ngiliz bir kadnla
evlenmitir.30 Yeni Osmanllarn Madam Marie olarak adlandrdklar bu kadn yüksek bir
entelektüel düzeye sahip olup; iyi derecede Franszca bilmektedir.31 Ali Suavi'nin iyi seviyede
ngilizce ve Franszca bilmesinde einin paynn yüksek olmas muhtemeldir.
Sarkl htilalci adyla bilinen Ali Suavi, tahmin edilecei saryla ünlenmitir. Ali Suavi,
Avrupa'ya gidinceye dek her daim kafasnda sarkla gezmi;32 ancak sar Londra'da iken
takmamtr.33 Ali Suavi'nin sar devaml temiz, düzenli ve ütülüdür. Giyiminde kendine özgü
bir tarz vardr.34 Ayrca yannda yedek sark tam; bandakinin kirlenmesi durumunda
dierini kullanmtr.35
II. Abdülhamid’in tahta çkmasyla ülkeye dönüüne izin verilen Ali Suavi, stanbul'a geri
gelmitir. Burada Galatasaray Lisesi'nde bir süre görevde bulunduktan sonra Çraan Baskn’n
gerçekletirerek 20 Mays 1878 tarihinde hayatn kaybetmitir.36 Cesedinin Yldz Saray
bahçesine gömüldüü veya denize atld yönünde iki farkl görü bulunmaktadr.37
Ali Suavi, otuz dokuz yllk yaam boyunca hukuk, ,edebiyat, corafya, tarih, felsefe,
eitim, siyaset, ekonomi, dil bilimi, astronomi, din, kütüphanecilik, çeviri, tiyatro gibi pek çok
alanda çalmalar yapmtr.38
2. Ali Suavi’nin Fikri Yapsna Bak
29 age, s. 196. 30 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 107. 31 Doan, age, s. 226. 32 age, s. 225. 33 Kuntay, age, s. 56. 34 Doan, age, s. 225. 35 Erdül, age, s. 52. 36 Milliyet, Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi, C. 1, s. 386-387. 37 Ebüzziya Tevfik, age, s. 693. 38 Doan, age, s. 370.
50
üzerine kafa yormaya balamtr.40
1861 ylnn balarnda stanbul'a dönen Ali Suavi, memuriyet görevi srasnda kafa
yorduu devlet meseleleri üzerinde çalmalar yapmaya balamtr. Buna ilk olarak devletin
kötü gidiatn dile getirdii ehzadeba Cami vaazlar ile balamtr. Çelik, Ali Suavi'nin
cami vaazlar verdii döneme dek geçen süredeki yaamn “yetime, (...) tecrübe kazanma,
müahade (gözlem) edinme”41 evresi olarak nitelendirmitir.
Ali Suavi, cami vaazlarnda halka seslenii esnasnda sradan bir cami hocas veya din âlimi
gibi konumaktan çok, genellikle siyasi konulara deinerek ”olaanüstü sürükleyici bir
hitabetle”42 devletin kötü gidiatn eletirmitir.43 Halk, stanbul'da büyük yank uyandran44
ehzadeba Cami'sindeki bu vaazlara hayran olmutur.45 Vaazlara Namk Kemal gibi dönemin
önemli aydnlarndan ve Fuad Paa gibi devlet erkânndan katlanlar da olmutur.46
Mordtmann'a göre Ali Suavi'nin cami vaazlar Çek din reformcusu olarak bilinen Johannes
Huss'u, Pierre l'Ermitte ve Mazzini'yi andrmaktadr.47 Ali Suavi, fikirlerini yaymak ve halk
bilgilendirmek için sadece cami vaazlaryla yetinmemi; ayrca cami vaazlarndan sonra
kahvehaneleri dolap insanlarla konuarak devlet meseleleri üzerinde durmu ve Hristiyanlarn
kötü emellerini anlatmtr.48 Ali Suavi'nin bu çalmalarn 2 Nisan 1867 tarihli bir Alman
gazetesi “slami bir ajitatör (kkrtc)”49 olarak açklamtr.50
39 Hilmi Ziya Ülken, Türkiye'de Çada Düünce Tarihi, Türkiye Bankas Kültür Yaynlar, stanbul 2017, s.
115. 40 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 57. 41 age, s. 64. 42 Andreas David Mordtmann, stanbul ve Yeni Osmanllar, Çeviren: Gertroude Songu ve Haberman, Pera
Yaynclk, stanbul 1999, s. 158. 43 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 71. 44 Çelik, Ali Suavi, s. 8. 45 Doan, age, s. 224. 46 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 65-66; Doan, age, s. 348; Çelik, Ali Suavi, s. 7. 47 Mordtmann, age, s. 158-159. 48 Erdül, age, s. 45. 49 Modern Türkiye'de Siyasi Düünce, “Cumhuriyet'e Devreden Düünce Miras, Tanzimat ve
Merutiyet'in Birikimi”, C. 1, letiim Yaynlar, stanbul 2002, s. 47. 50 erif Mardin, The Genesis of the Young Ottomans Thought, Princeton, New Jersey 1962, s. 41-42.
51
yatmaktadr.51 Hakszla asla boyun emeyen bir yapya sahiptir. Hilmi Ziya Ülken'e göre
fikirlerinin kayna da her zaman slam dini olmutur.52
Çok yönlülüüyle dikkat çeken Ali Suavi, hayat boyunca adalet, iktisat, maliye, eitim ve
din üzerine kafa yormu bu konular üzerine kendince çözüm üretmitir. Ürettii fikirleri gerek
konumalaryla gerekse yazdklaryla elinden geldiince aktarmaya çalmtr. bn-i Haldun,
mam Gazali, Le Play, David Urquhart, Lumly Davids, Charles Lews gibi isimlerden etkilenen
Ali Suavi,53 David Urquhart ve Charles Wells ile de samimi dostluk kurmutur.54
Osmanl Devleti'nin gerilemesinin en önemli nedeni Ali Suavi’ye göre matbaann ülkeye
giriinin gecikmesi ve buna bal olarak kitap, gazete, dergi gibi yayn organlarnn azldr.55
Zira kitap, gazete, dergi gibi kültürel ürünlerin snrl olmas eitim ve bilimin gelimesine
engel tekil etmektedir. Devletin gerilemesinin ikinci bir nedeni olarak dinden uzaklamay
görmektedir. Osmanl Devleti'nin bana gelen tüm felaketleri bu sebebe balamaktadr. Hatta
bir yazsnda açkça bunu dinsizlik olarak yorumlamtr.56
Ali Suavi, her ne kadar Osmanl Devleti'ni Avrupal bir devlet olarak görse de57 slahatlarn
Osmanl'nn ihtiyaçlar dorultusunda, gelenek, örf ve adetleri dikkate alnarak ve yabanclarn
müdahalesine izin vermeksizin yaplmas gerektii görüündedir.58 Tanzimat sonrasnda
yetien bir kesimin batllama hareketleriyle ülkeyi yabanc devletlerin açk müdahalesine açk
hale getirdiini düünen Ali Suavi, bunun sonucunda d müdahale ile Islahat Ferman'nn
dayatldn açklamtr. Ona göre Islahat Ferman bir imtiyaz fermanndan baka bir ey
deildir.59
otoritesinin olamayacan61 fakat padiahsz da ülkenin yönetiminin mümkün olmadn
düünmektedir. Padiahn varln ülke için teminat olarak görmektedir.62 Taha Akyol, Ali
Suavi'nin devlet yönetimi anlayn “anayasayla snrlanm, kuvvetler ayrm yaplm liberal
51 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 58. 52 Ülken, age, s. 111. 53 Doan, age, s. 395. 54 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 113-126. 55 Doan, age, s. 394. 56 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 603. 57 Falih Rfk Atay, Ba Veren nklapç, Cumhuriyet Gazetesi Yaynlar, (Basm yeri belirtilmemi.) 1997, s. 54. 58 Doan, age, s. 287. 59 Ejder Okumu, Türkiye'nin Laikleme Serüveninde Tanzimat, nsan Yaynlar, stanbul 2017, s. 273. 60 Doan, age, s. 362. 61 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 159. 62 age, s. 303.
52
gerekliliinden yanadr. Parlamento olmamas halinde ülkenin dalaca düüncesindedir.64
Muhbir gazetesindeki yazlarnda parlamenter sistemi slam devlet geleneinde önemli bir yere
sahip olan meveret sistemiyle badatrmaktadr.65 Ayrca slam devletinin de halk
egemenliine dayal bir cumhuriyet rejimi ile idare olunduunu düünmektedir.66
Hâkimiyetin Tanr’ya ait olduunu, Tanr’nn koyduu kurallara uyan yönetim ekillerinin
eriatn dnda olmad67 dolaysyla slam anayasasnn eriat olduunu düünen Ali Suavi,68
Osmanl Devleti anayasasnn eriat olmasnn felsefi temelleri olduunu savunmaktadr.69
Ali Suavi'ye göre halkç bir demokrasi anlayna sahip olmas gereken padiah, milletin
sorunlarn dinlemeli ve yakndan ilgilenmelidir.70 Ayn zamanda padiahn mutlak düzeyde
hâkim olamayacan, bu nedenle hem padiah hem de hükümeti denetleyecek bir sistem
olmas gerektiini düünmektedir.71 Günümüzün modern devletlerinde olduu gibi, halkn
devletten hesap sorma hakknn olmasnn doal bir gereklilik olduu görüündedir.72
Ali Suavi'nin zihnindeki yönetim biçimi nomokrasi olarak nitelendirilebilmektedir.
Devletin hem slam hukukuna -eriata- göre yönetilmesi gerektiini hem de devlet
yöneticilerinin mutlak otoritesinin olmamas gerektiini; gerektiinde hesap verme
yükümlülüklerinin olduunu düünmektedir. Nomokraside de son otorite kanundur. Kanunun
üstünlüü ilkesi geçerlidir. Ali Suavi benzer biçimde kanunu Tanr’nn koyduu kurallar olarak
gördüü için kanun yerine tanry koyarak nomokratik bir yönetime iaret etmitir. Bütün bu
kapsaml demokrasi çalmalaryla Osmanl tarihinde, Ali Suavi’nin ”ilk defa demokrasiyi
siyasi bir sistem olarak (...) inceleyen”73 kii olduu söylenebilmektedir.
63 Taha Akyol, “Yarn Cumhuriyet”, Hürriyet, 30 Ekim 2017. 64 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 571. 65 Çelik, Ali Suavi, s. 19. 66 erafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, “Yeni Türkiye'nin Oluumu 1923-1938”, C. 3/1, Bilgi Yaynevi,
Ankara 2013, s. 18. 67 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 588. 68 age, s. 574. 69 erif Mardin, Türk Modernlemesi, “Makaleler 4”, letiim Yaynlar, stanbul 2017, s. 115-116. 70 age, s. 89-90. 71 Çelik, Ali Suavi, s. 75. 72 Tanl Bora, Cereyanlar, “Türkiye'de Siyasi deolojiler”, letiim Yaynlar, stanbul 2017, s. 33. 73 Çelik, Ali Suavi, s. 76.
53
Ali Suavi, slam'da hilafet diye bir kurumun olmadn iddia etmektedir.74 Hz.
Muhammed'in kimseyi yerine halife sfatyla vekil olarak brakmadn kimsenin peygambere
vekil olma hakknn bulunmadn öne sürmütür.75
Ali Suavi'nin Yeni Osmanllar'a ne zaman katld tam olarak bilinmemekle76 birlikte
kendisini özellikle Avrupa'ya gittikten sonra Yeni Osmanl olarak nitelendirmitir.77 Çelik, Ali
Suavi'nin Yeni Osmanllar ile ilgili ne düündüünü u ekilde ifade etmektedir: “Suavi'ye göre
Yeni Osmanllar, Müslüman Osmanl toplumunun ayaklar altna alnm onurunu kurtarmaya
çalan, keyfi idare ile mücadele eden, taklitçi deil, istifadeci olan Osmanl gençleri veya
aydnlardr.”78
öncüsü sayldn aktarmaktadr.79 Falih Rfk Atay'n ilk laik olarak deerlendirdii80 Ali
Suavi ileri görülülükle din ve devlet ilerinin birbirinden ayrlmas gerektiini savunmutur.81
Bunun yan sra Tekke, zaviye ve dervilie kardr.82 Kul, köle gibi kavramlarn
kullanlmasna scak bakmamaktadr.83
yaplmasn84, hutbe ve surelerin Türkçeye çevrilmesi gerektiini düünmektedir.85 Hatta
hutbenin Arapça okunmasyla alay eder.86 Ali Suavi'nin içinde bulunduu ortama göre srad
dini görüleri vardr. Bilinenin aksine faizin dinde yer ald,87 hadislerin dinde yeri olmad
ve uydurma olduu88 gibi fikirler ortaya atmtr. Yaad dönem ve koullar göz önüne
alndnda bu görüleri savunmak oldukça cesaret gerektirmektedir.
74 Atay, age, s. 65. 75 Ülken, age, s. 94-95. 76 Ali Suavi'nin Yeni Osmanllar Cemiyeti bünyesine ne zaman katld tam olarak bilinmemekte fakat Paris'te
üye olduu düünülmektedir. Ayrntlar için bkz: Doan, age, s. 198. 77 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 158. 78 Çelik, Ali Suavi, s. 20. 79 smail Kara, slamclarn Siyasi Görüleri, Dergâh Yaynlar, stanbul 2001, s. 22. 80 Atay, age, s. 9. 81 Ülken, age, s. 94; erafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, “Yeni Türkiye'nin Oluumu 1923-1938”, C. 3/2,
Bilgi Yaynevi, Ankara 2013, s. 43; Erdül, age, s: 13-14. 82 Atay, age, s. 66. 83 Çelik, Ali Suavi, s. 83. 84 Ülken, age, s. 94. 85 Turan, Türk Devrim Tarihi, “Yeni Türkiye'nin Oluumu 1923-1938”, C. 3/2, s. 51; erafettin Turan, Türk
Devrim Tarihi, “Çadalk Yolunda Yeni Türkiye 14 Mays 1950 - 27 Mays 1960”, C. 4/2, Bilgi Yaynevi,
Ankara 1999, s. 38-39. 86 Atay, age, s. 67. 87 age, s. 104. 88 Ülken, age, s. 100; Atay, age, s. 63-64.
54
Bütün insanlarn eit olduu fikrini savunan Ali Suavi'ye göre,89 slam ve Batclk
birbirleriyle çelimemekte aksine birbirini tamamlamaktadr.90 Hilmi Ziya Ülken, Ali Suavi'yi
bu yönüyle “slam Modernisti”91 olarak nitelendirmektedir. slam diniyle bilimin birbirine zt
iki kavram olmad düüncesini iddia etmesi92 ve yaad dönemde bidat olarak görülmesine
karn gazetesinde resim kullanmas93 baz alndnda, Ülken'in yapt nitelemedeki hakllk
pay ortaya çkmaktadr.
Dil, din, rk, mezhep, renk, cinsiyet ayrt etmeksizin kanun önünde herkesi eit kabul eden
görü Ali Suavi'nin hukuk anlayn tekil etmektedir.94 Ali Suavi'ye göre hukukun bu ekilde
ilemesi gerçek bir demokrasi örneidir.95 Gerek ülkedeyken gerekse yurt dndayken
Avrupa'daki demokratik ve hukuksal gelimeleri takip etmitir. Özellikle Avrupa'ya gittikten
sonra daha yakndan takip etme frsatna sahip olmutur. Bu vesileyle kafasnda bir hürriyet
fikri belirmitir. Hürriyet ile ilgili fikirlerini de gazetesine tamtr.96
Ali Suavi, slam inancna sk skya bal bir yapya sahip olmas nedeniyle olsa gerek
Gazali'nin iktisat görüünden etkilenmitir. Gazali'nin iktisadi fikirleri dini felsefeye dayanan
slami bir iktisat modelidir. Ülken'e göre bu sistemin o dönem artlarnda ayakta kalabilme
imkân yoktur.97
Avrupa'ya gidince konumu nedeniyle rksal konular üzerinde durmaya balayan Ali Suavi,
Ulûm gazetesini çkarmaya baladktan sonra Türkçü ve milliyetçi bir aydn tipi olarak göze
çarpmaktadr. Çelik'in aktardna göre; daha önceki yazlarnda nadiren Türk kelimesine
rastlanrken ilk saysnda Türk adl bir makale yaynlanan yeni gazetesiyle birlikte Türk ve
Türklükle ilgili daha fazla yazlar yer almaya balamtr.98 Türkçülük konusundaki bu eilimi,
Fransz diplomat ve yazar olan ayn zamanda da rkçlk teorisinin gelitirilmesiyle ün kazanan
Comte de Gobineau'dan etkilenmesi sonucu olmutur.99 Comte de Gobineau, rklarn
89 Ülken, age, s. 114. 90 age, s. 112-113. 91 age, s. 113. 92 Çelik, Ali Suavi, s. 131. 93 Atay, age, s. 66-67. 94 Doan, age, s. 279-280. 95 Ayn yer. 96 age, s. 277. 97 Ülken, age, s. 36-37. 98 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 205-206. 99 Ülken, age, s. 101.
55
savunmaktadr.100
Osmanl Devleti'nde 1876 ylna gelininceye dek hiçbir alanda Türklüe dair bir ibare
bulunmamaktadr. Fransz Devrimi ile milliyetçilik fikri küresel ölçekte yaylm ve Osmanl'da
ayrlkç hareketler ortaya çkmaya balamtr. Fakat o dönemde Osmanl'da Türklük kavram
deil; Müslüman ve Gayrimüslim ayrm bulunmaktadr. Ali Suavi, Türkçülük ile ilgili
fikirlerini ortaya atarak esasen buna bakaldrmtr. Gazetesinde Osmanl Devleti için
Türkistan ifadesini kullanmas bu tutumuna örnektir.101
Ali Suavi, baz yabanc düünürlerin yanllarn düzeltmek ve Türk'ün onur, eref ve
haysiyetini kurtarmak amacyla; yabanclarn bildiinin aksine Türklerin uygar, çok köklü ve
kadim bir millet olduunu yazmtr.102 Bu gibi yazlarnda ayn zamanda milli bilinci oturtmak
istemitir.103 Ali Suavi'nin Türkçülük görüü Batclk ve slamcl da içine alan bir anlaya
sahiptir. Batclk, slamclk ve Türkçülüün birbirini tamamlad görüündedir. Ülken'e göre
bu fikri ilk ortaya atan kii Ali Suavi'dir.104 Osmanl mparatorluu'nun dnda yaayan
Türkleri de kapsayacak ekilde Osmanl'y öncü kabul ederek bugünkü milliyetçi kesimin Turan
görüe benzer, bütün Türk unsurlarn siyasi ve kültürel birliini amaçlayan Türk hareketinin
gerekliliini savunmaktadr.105
Osmanlca diye bir dil yoktur.106 Türkçeye; Arapça, Farsça, talyanca ve Rumcadan çok sayda
kelime girdii ve bunun sonucunda Osmanlcann olutuu kanaatindedir.107 Osmanlca
yüzünden eitimdeki kolaylklardan faydalanlamadn, devlet ilerinde zorluklarla
karlaldn ve ortak bir dili olmayan halklarn birbirleriyle zor kaynatn savunmu; bu
nedenle dilde sadelemeye gidilerek ortak bir dil yani ulusal bir dil oluturulmas gerektiini
öne sürmütür.108
100 Comte de Gobineau, rklar kategorize ederken Türkleri sar rka yani geri rka mensup olarak göstermitir. Ali
Suavi buna karlk olarak Türklerin geçmite uygar bir millet olduunu kantlamak amacyla baz makaleler
kaleme almtr. erafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, “mparatorluun Çöküünden Ulusal Direnie”, C.
1, Bilgi Yaynevi, Ankara 2008, s. 24. 101 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 618. 102 Doan, age, s. 305-307; Atay, age, s. 71-72. 103 Doan, age, s. 377. 104 Ülken, age, s. 91. 105 Stanford J., Shaw ve Ezel Kural Shaw, Osmanl mparatorluu ve Modern Türkiye, “Reform Devrim ve
Cumhuriyet: Modern Türkiye'nin Douu, 1808-1975”, C. 2, Çev: Mehmet Harmanc, E Yaynlar, stanbul,
2010, s. 200. 106 Ülken, age, s. 102. 107 Atay, age, s. 76. 108 Çelik, Ali Suavi, s. 113.
56
Ali Suavi, Türkçenin dier dillerden üstün ve zengin olduunu savunmutur.109 smail Hami
Danimend'e göre Ali Suavi, Türkçe ile Hint-Avrupa dilleri arasndaki ilk etimolojik
karlatrmay yapan kiidir.110
Ulûm gazetesindeki bir yazsnda Ali Suavi, Arap harflerinin deimemesi, fakat
yenilenmesi gerektii üzerinde durmutur.111 Bu nedenle harfleri düzenleyerek eksik görülen
harfler ve harekeler için iaretler oluturarak bu iaretleri harekelerle beraber yazmay teklif
etmitir. Böylece okuma kolayl olaca görüündedir.112 Alfabenin deimemesinin
Müslümanlar arasndaki birlii ve bütünlüü koruyacan düünmütür.113
Ezberci eitimle bir ey örenilemeyecei görüünde olan114 Ali Suavi, medreseleri
toplumun ilerlemesine engel olarak görmütür.115 Bu nedenle medreseleri ortadan kaldrarak
eitim-öretim birliinin salanmasn savunmutur.116 Meruti bir yönetim altnda insanlarn
eitilmesini devletin yegâne kurtulu yolu olduunu ileri sürmektedir.117
3. Ali Suavi’nin Basndaki Etkinlii
Ali Suavi, gazetecilik hayatna 1867 ylnda Filip Efendi'nin Muhbir adl gazetesinde
balamtr. Ali Suavi, o dönemde ehzadeba Cami'nde verdii vaazlarla stanbul'da adndan
söz ettiren bir kiidir. Bu vaazlarnda sradan bir cami hocas gibi konumak yerine siyasi
konulara da deinmitir. Bu nedenle Filip Efendi gazetesinin daha fazla sataca düüncesiyle
Ali Suavi'yi ie almtr.
aktardna göre; Ebüzziya Tevfik ve Mithat Cemal, Ali Suavi'nin Muhbir gazetesinin tüm yaz
ilerini üstlendii kansndadrlar fakat Hüseyin Çelik bu görüü Ali Suavi'nin kendi ifadeleriyle
çelitiini savunarak reddetmitir.119
109 Atay, age, s. 75. 110 smail Hami Danimend'ten aktaran: Falih Rfk Atay, age, s. 78-79. 111 M. akir Ülküta, Atatürk ve Harf Devrimi, TDK Yaynlar, Ankara 1973, s. 21. 112 Doan, age, s. 301. 113 Selami Klç, II. Merutiyet'ten Cumhuriyet'e Türk Devrimi ve Fikir Temelleri, Kaynak Yaynlar stanbul,
2005, s. 157. 114 Necdet Sakaolu, Osmanl Eitim Tarihi, letiim Yaynlar, stanbul 1991, s. 104; Necdet Sakaolu,
Osmanl'dan Günümüze Eitim Tarihi, stanbul Bilgi Üniversitesi Yaynlar, stanbul 2003, s. 104. 115 Yahya Akyüz, Türk Eitim Tarihi, “M.Ö. 1000-M.S. 2008”, Pegem Akademi, Ankara, 2008, s. 201. 116 Ülken, age, s. 103. 117 Akyüz, age, s. 197. 118 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 75-76. 119 age, s. 73-74.
57
Muhbir gazetesinin 31. saysnda Abdülaziz'in sürgüne gönderdii Mustafa Fazl Paa'nn120
adnn övgüyle yer almas ve Girit ile Belgrad meselelerindeki sert eletirileri nedeniyle gazete
kapatlarak Ali Suavi Kastamonu'ya sürgüne gönderilmitir. Sürgünden sonra Mustafa Fazl
Paa'nn davet mektubu üzerine Avrupa'ya gitmitir.121
Tanzimat' mutlak bir baar olarak görmeyen Osmanl aydnlar yeni çözüm yollar
aramaya balamtr. Bu araylardan rahatsz olan devlet yöneticileri de Ali Suavi bata olmak
üzere bu akmn savunucularn bask altna almtr. Ali Suavi, Namk Kemal ve Ziya Paa gibi
aydnlar bu sebepten yurt dna çkmak zorunda kalmtr.122
Ali Suavi ilk olarak Marsilya'ya; sonra Namk Kemal ve Ziya Paa ile buluarak Paris'e
gitmitir. Paris'te bir gazete çkarmay hedefleyen Ali Suavi, III. Napolyon'un otokrat yönetimi
ve Abdülaziz'in Paris ziyareti dolaysyla polis tarafndan ehirden uzaklatrlarak gazetesini
Londra'da çkarmak durumunda kalmtr. Londra'da iken Yeni Osmanllar Cemiyeti'nin
kuruluundan bir gün sonra 31 Austos 1867 tarihinde Mustafa Fazl Paa'nn
finansörlüünde123 Muhbir gazetesini The Muhbir adyla tekrar çkarmaya balamtr. Muhbir,
ilk saysnda “Muhbir, doru söylemek yasak olmayan bir memleket bulur, gene çkar”124
ifadesini kullanmtr. Bu Osmanl Devleti'ne kar bir meydan okuma olarak
görülebilmektedir.125
Muhbir gazetesi, Avrupa'da bir Türk tarafndan çkarlan ilk Türkçe gazete olma özelliini
tamaktadr.126 Gazetenin baz saylarna ulalamamtr. Beinci ve on ikinci saylarda
Franszca özetlere yer verilmitir. Otuz sekizinci saydan itibaren Le Mukhbr bal yerine The
Mukhbr kullanlmtr.127 Muhbir, Osmanl Devleti'nin eitim ve medeniyette ileri gitmelerini
salayacak fikirleri özgürce yazabilmek ve Müslümanlar hakkndaki yanl anlamalar
düzeltmek amaçlarn güderek kurulmutur.128
120 Mustafa Fazl Paa sürgüne gönderildikten sonra Paris'e yerlemitir. Burada yazd bir mektupta padiah ve
devlet yöneticilerini oldukça eletirerek hakaretler etmitir. 121 Çelik, Ali Suavi, s. 9-10. 122 Klç, a.g.e., s. 15-16. 123 Fahri Yetim; Osmanl'dan Cumhuriyet'e Türk Düüncesinde Araylar, Tezkire Yaynclk, stanbul, 2017, s.
13-14; Rifat Uçarol, Siyasi Tarih, "1789-2014", Der Yaynlar, stanbul, 2015, s. 397. 124 A. Mecit Canatak, Muhbir Gazetesinin Sistematik Tahlili, Yüzüncü Yl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Türk Dili ve Edebiyat Anabilim Dal Yüksek Lisans Tezi, Van, 1995, s. 1. 125 Çelik, Ali Suavi, s. 15-16. 126 Canatak, a.g.e., s. 2. 127 a.g.e., s. 4. 128 a.g.e., s. 2.
58
Ali Suavi, Muhbir gazetesinde oldukça sert eletiriler de bulunmutur. Fakat direkt olarak
padiahn ahsn hedef alarak hiçbir yaz yazmamtr. Yazlarnda sürekli ölçülü ve saygl bir
dil kullanmtr.129
Kendini gazetesinde hep Yeni Osmanlc olarak niteleyen Ali Suavi, bu düüncesini Namk
Kemal, Mustafa Fazl Paa ve dier cemiyet üyeleriyle en kavgal olduu dönemlerde bile
sürdürmütür.130
Ali Suavi, okullarda gazete okutulmas taraftardr. Bu nedenle stanbul'daki on be
civarnda okula ücretsiz olarak Muhbir gazetesini göndermitir.131 Bernard Lews'in Vakanüvis
Lütfi Bey'den aktardna göre Muhbir gazetesine halkn büyük talebi vardr ve sat oldukça
iyidir.132
Ali Suavi’nin gazetesinde Yeni Osmanllar Cemiyeti'nden Cemiyyet-i slamiyye olarak söz
etmesi ve Mustafa Fazl Paa'y eletiren David Urquhart'a gazetede yer vermesi sonucu
Mustafa Fazl Paa ile aralar açlmtr. Mustafa Fazl Paa bu süreçte gazetenin finansörlüünü
brakmtr. Gazete tamamen Ali Suavi'nin kontrolüne geçmitir.133
Muhbir gazetesinin basld matbaada çalan Rum asll bir personelin matbaa aletlerini
çalp satmasyla gazete 3 Kasm 1868 tarihinde kapanmtr.134 Gazetenin toplamda elli say
yaynlanmtr.135 Ali Suavi, Muhbir'den sonra gazetecilik hayatna 1869 ylnda Paris'te
çkard Ulûm gazetesiyle devam etmitir. Bu gazeteyi çkarabilmek için gerekli maddi destei
Msr'dan Hidiv smail Paa'dan salamtr.136
Ulûm gazetesinin ilk saysnn kapanda latin harfleriyle “Suavi, Gazette Sciêntifique”
yazmaktadr. Her says için kitap ifadesi kullanlmtr.137 Cep boyutunda olan gazetenin ilk
says 40 sayfa dier saylar 64 sayfa halinde yaynlanmtr. Ayrca yirminci sayya kadar
tabasmas olarak çkmtr.138
129 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 149. 130 age, s. 158. 131 Akyüz, age, s. 202. 132 Bernard Lewis, Modern Türkiye'nin Douu, Çev: Boaç Babür Turna, Arkada Yaynlar, Ankara 2013, s.
213. 133 Canatak, age, s. 2-3. 134 Ahmet Hamdi Tanpnar, 19. Asr Türk Edebiyat Tarihi, Çalayan Basmevi, stanbul 1988, s. 232. 135 Çelik, Ali Suavi, s. 72. 136 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 259-260. 137 Seyit Battal Uurlu, Ulûm Gazetesinin Tematik ncelemesi, Yüzüncü Yl Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyat Anabilim Dal Yüksek Lisans Tezi, Van, 1997, s. 38. 138 Doan, age, s. 265.
59
smail Doan, Ulûm gazetesinde Ali Suavi'nin eitimci kiiliinin daha öne çktn aktarr.
Ulûm gazetesi genel olarak eitim, siyaset, tarih, din, felsefe, sosyal ve kültürel konular
üzerinde durmutur.139 Yazm, basm ve editörlük ilerini Ali Suavi tek bana yürütmütür.140
1870 Almanya-Fransa sava patlak verince Ali Suavi, gazetenin basmn durdurmak
zorunda kalmtr. Sava nedeniyle Paris'ten Lyon'a geçmitir. Burada Muvakkaten Ulûm
Müterilerine adl bir dergiyi ta basmas olarak çkarmaya balam fakat Lyon'da da uzun süre
kalmayarak Marsilya'ya gitmitir. Geçen zaman içinde Muvakkaten Ulûm Müterilerine
dergisini aksamalarla onuncu sayya dek çkarmtr. Ali Suavi, 1871 ylnda sava bitince
Paris'e dönmü, ancak Msr maddi destei kestii için basn hayatna devam edememitir.141
Ali Suavi, Muhbir ve Ulûm'den baka El-Cevaib adl Arapça142 bir gazetede ksa süreliine
yazmtr.143 Mehdi ve Bab- Ali adnda da iki gazete çkarma projesi hazrlam fakat baarl
olamamtr.144
4. Ali Suavi’nin Sürgünden Dönüü
Sultan Abdülaziz'in krk ikinci doum günü dolaysyla 1871 ylnda genel af ilan edilmitir.
Bu aftan dier Yeni Osmanllar yararlanrken Ali Suavi faydalanamamtr. Ali Suavi, Paris
Elçilii vastasyla yapt stanbul'a dönme bavurusu kabul edilmemi fakat eer isterse
stanbul dnda imparatorluun herhangi bir yerinde ikamet edebilecei bildirilmitir. Bunun
üzerine Ali Suavi, Paris'te yaama karar almtr.145
1875 Bulgar syan’nn, Osmanl Devleti tarafndan bastrlmas Avrupa basnnda
Türklerin Hristiyanlara katliam yapt eklinde lanse edilmitir. Bunun üzerine Ali Suavi
ülkesini savunmak adna yazlar kaleme almtr. Bu durum II. Abdülhamid tarafndan olumlu
karlanm; Ali Suavi’nin 1876 ylnn sonlarna doru ülkeye dönüüne izin verilmitir.146
Böylece Yeni Osmanllardan sürgünden ülkeye son dönen Ali Suavi olmutur.147
II. Abdülhamid'in Ali Suavi'nin yurda dönüüne izin vermesinin asl nedeni, ona
Avrupa'daki propagandalara cevap vermek amacyla kurduu Mütercimin Cemiyeti‘nde
görevlendirmek istemesidir. Böylece hem Ali Suavi ve Yeni Osmanllarn muhalefetini kracak
139 age, s. 270-271. 140 age, s. 25. 141 Çelik, Ali Suavi, s. 26-27; Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 209. 142 Ülken, age, s. 77. 143 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 80. 144 Doan, age, s. 274-275. 145 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 264-266. 146 age, s. 288-291. 147 Lewis, age, s. 238.
60
hem de pek çok dile hâkim olan ve Bat'y yakndan tanyan Ali Suavi gibi birinden
faydalanacaktr.148
Ali Suavi, Mütercimin Cemiyeti'nin yan sra ayn zamanda sarayda ehzadelerin hocal
ve kitapçbalk görevine getirilmitir.149 Bu sayede padiahla yakndan iliki kurmay
baarmtr.150 Ali Suavi, Mütercimin Cemiyetinde göreve balaynca Namk Kemal, onunla
çalamayacan söylemitir. Bu tip anlamazlklarn artmas sonucu padiah cemiyeti
kapatmtr.151
Galatasaray Lisesi, Osmanl Devleti içinde yaayan bütün unsurlar Osmanllk ülküsünde
birletirmek amacyla kurulmutur.152 Hem Türkçe hem de Franszca eitim yapmaktadr.
Model olarak Fransz liselerine benzemektedir.153 Bat örneinde ilk lise olma özellii tayan
Galatasaray Lisesi çadalamann öncülerinden biri olarak görülmektedir.154
Eitimci bir geçmie sahip olan155 Ali Suavi, 13 ubat 1877 tarihinde Galatasaray Lisesi'ne
müdür olarak atanmtr. Bu göreve atanmasnda; okulun eitim dillerinden biri olan Franszca
bata olmak üzere pek çok dile hâkim olmas ve padiah okulun slah konusunda ikna etmesi
etkili olmutur.156 Kurulduu dönemlerde bugünkü halinden uzak olan lise, bünyesinde üç
yüksekokul bulunduran küçük çapl bir üniversite gibi düünülebilmektedir. Bu nedenle Ali
Suavi kendisini bazen “Mekteb-i Sultani Nazr” olarak nitelemitir.157 Sultani bünyesinde bir
de Ali Suavi'nin kald lojman bulunmaktadr.158
Ali Suavi Galatasaray Lisesi’ni hem fen bilimleri okutulan hem de slami temelleri olan bir
eitim öretim kurumuna dönütürmeyi hedeflemitir. Bunun için öncelikle Akaid (man)
derslerini zorunlu hale getirmitir. Örencilerin, Fransz hocalardan etkilenmesini önlemek
148 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 291-293. 149 Çelik, Ali Suavi, s. 31. 150 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 298. 151 Çelik, Ali Suavi, s. 30. 152 Cavit Binbaolu, Balangçtan Günümüze Türk Eitim Tarihi, An Yaynclk, Ankara 2009, s. 110-111;
Akyüz, age, s. 167. 153 Bayram Kodaman, Abdülhamid Devri Eitim Sistemi, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk
Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 1991, s. 135. 154 Doan, age, s. 21. 155 Ali Suavi geçmite medrese ve rütiyelerde derslere girmi, camilerde vaazlar vermitir. Ayrca eitimle ilgili
çeitli fikirler üreterek gazetelerde yazmtr. Ayrntlar için bkz: Doan, age, s. 348. 156 Çelik, Ali Suavi, s. 32; Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 314-315; Mithat Cemal Kuntay padiahn Ali Suavi'ye
maarif nazrl teklif ettiini iddia etmitir, fakat bu bilgi baka bir yerde geçmemektedir. Kuntay, age, s. 136. 157 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 317-321. 158 Kuntay, age, s. 136.
61
amacyla baz hocalar tasfiye edilmitir. Ali Suavi'nin okuldaki asl gayesi Galatasaray
Lisesi'nin yapsn deitirerek Türkletirmek ve Müslümanlatrmaktr.159
Ali Suavi'nin müdürlüü srasnda okulda çok sayda olumlu gelime yaanmtr. Stma
salgnnn örencilere bulamasnn önlenmesi, yüksek masrafl törenleri kaldrlmas, fazla
personelin iten çkarlmas, devletin okula ödedii paray bete bir orannda azaltlmas ve
örencilerle öretmenlerin yemekleri ayr çkarken bunlarn birletirilmesi bunlarn
bazlarndandr.160
Galatasaray Lisesi'ne ilk kez gazete sokan kii Ali Suavi'dir.161 Okulun giri kapsndaki
alafranga saati deitirerek alaturka saat takmtr. Buna gerekçe olarak ülkenin her tarafnda
alaturka saat kullanldn ve insanlarn namaz saatlerini buna göre ayarladn ileri
sürmütür.162
Ali Suavi'nin okulda yapt tüm bu yenilik hareketlerini Türk ve Müslüman nüfus takdir
etmitir. Hatta müdürlüü döneminde okula ilgi artmtr. Fakat okulda Franszlarn manevi
hâkimiyetine son vermeye çalmas; Franszlar, ülkedeki gayrimüslimleri, Maarif Nezaretini
ve Sedareti kendisine düman etmitir. ngilizler aleyhindeki yaz ve söylemleriyle de tepki
almtr. ngiliz elçi Layard'n istei üzerine Ali Suavi Galatasaray Lisesi'ndeki görevinden
alnmtr.163 Görevinden azledilmesini ile ilgili padiaha arz edilen teklif 5 Kasm 1877
tarihlidir. Görevden alnmasna yönelik irade ise 9 Aralk 1877 tarihlidir. Arada otuz dört
günlük bir bekleme süresi vardr. II. Abdülhamid’in Ali Suavi'yi görevden alma taraftar
olmad anlalabilmektedir Ancak youn d basklar karsnda dayanamamtr.164
Ali Suavi, Galatasaray Lisesi'nde on bir ay görev yapmtr. Burada önemli reformlar
gerçekletirmitir. Fakat Galatasaray Lisesi'nde bütün müdürlerin fotoraflar yer almasna
ramen onun fotoraf aslmamtr.165
6. Çraan Baskn ve Ali Suavi’nin Ölümü
Galatasaray Lisesi'ndeki görevinden alndktan sonra Ali Suavi'nin gazetelerde yazmasna
devlet tarafndan engel olunmutur.166 Bu süreçte tam bir bolua düen Ali Suavi,
159 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 327. 160 age, s. 327-329. 161 Çelik, Ali Suavi, s. 127. 162 Erdül, age, s. 130. 163 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 353-354. 164 age, s. 360-361. 165 age, s. 275. 166 Çelik, Ali Suavi, s. 40.
62
Üsküdar'daki Maarif Nazr Vehbi Paa'nn evinde ikamet etmeye balamtr. O srada
devrilmi padiah V. Murad da (30 Mays 1878-31 Austos 1878) Çamlca'da oturmaktadr.
stanbul'da Üsküdar ve Çamlca semtleri birbirine çok yakndr. Ülken, Ali Suavi’nin V.
Murad'n köküne giderek gizli görümeler yaptn düünmektedir.167 Görümelerin içerii
bilinmemekle birlikte V. Murad' tekrar tahta çkarp Krcaali'deki mücadeleyi desteklemek
amaçl olduu kuvvetle muhtemeldir.
Ali Suavi, Osmanl Devleti'nin 93 Harbi’nden yenik çkmas ve akabinde gerçekleen
Ayastefanos Antlamas ile padiahn teslimiyetçi bir politika izlediini düünerek idareyi
suçlamaktadr.168 Ali Suavi, Vakit gazetesine gönderdii konu ile ilgili bir makalede,
ngilizlerin ekonomisinin kötületiini Osmanl'nn ise mali açdan iyi durumda olduunu ve
Ruslarn Osmanl'dan tazminat alamayacan aksine Osmanl Devleti'nin Ruslardan tazminat
almas gerektiini yazmtr. Ali Suavi, Ayastefanos ile Ruslarn batda Erzurum'a douda
Yeilköy'e kadar geldiini ve Osmanl Devleti için ne kadar ar koullar içerdiini
bilmiyormu gibi bu yazy kaleme almtr. Mithat Cemal Kuntay, bu makaleyi dengesizlik ve
zekâszlk olarak deerlendirmitir.169
kar kutsal cihat ilan etmesini istemi, fakat bu istek dikkate alnmamtr.170 Ali Suavi, halife
sfatn tayan padiahn Müslümanlarn koruyuculuu görevini yerine getirmemesi halinde bu
unvann kaybedeceini ve kendisine artk eskisi gibi baklmayacan düünmütür.
Ayastefanos'taki teslimiyetçi politikas gerei II. Abdülhamid, Ali Suavi için artk bu
noktadadr.171
Ali Suavi, Üsküdar'da Süleyman Asaf Sopasalan ile birlikte Üsküdar Cemiyeti'ni
kurmutur. Cemiyetin amac Krcaali'deki direnii desteklemitir. Çraan Baskn bu
cemiyetçe düzenlenmitir.172 Baskn düzenlemekteki planlar V. Murad' tahta geçirip Ruslara
kar mücadele etmektir.173
20 Mays 1878 tarihinde Çraan Baskn gerçeklemitir. Ali Suavi ve çevresindekiler174
giriteki güvenlii aarak saraya girmiler V. Murad' kolundan tutarak ”Sultan Murad çok
167 Ülken, age, s. 98. 168 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 378. 169 Kuntay, age, s. 164-173. 170 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 433-434. 171 age, s. 433-434; Çelik, Ali Suavi, s. 47. 172 Çelik, Ali Suavi, s. 40; Doan, age, s. 214. 173 Kuntay. age, s. 192-193. 174 Ali Suavi'nin basknda yannda bulunanlarn kaç kii olduu bilinmemektedir. Olayla ilgili resmi raporda “bir
hayli ehas” ifadesi yer almaktadr. Olay sonras yaynlanan gazetelerde de herhangi bir sayya yer verilmemitir.
63
yaa” tezahüratlaryla darya çkarmaya çalrken askerlerin açt ate sonucu Ali Suavi'nin
yannda gelenlerin bir ksm yaralanm bir ksm da ölmütür. Ali Suavi olay annda Hasan
Paa tarafndan bana ald bir sopa darbesiyle hayatn kaybetmitir.175 V. Murad ise olay
annda bacandan yaralanmtr.176 Bu ekilde vuku bulan olay, baarsz177 bir darbe
giriimidir.
Stanford J. Shaw, Ali Suavi'nin olaydan sonra yarglanarak idam edildiini anlatmaktadr
fakat bu bilgi yanllanmtr.178 Dier bütün kaynaklar olay srasnda bana ald sopa
darbesiyle öldüünü dorulamaktadr.
Çraan Baskn, II. Abdülhamid'in sava vaziyeti ald tek olay olma özelliini
tamaktadr. Ali Suavi ise II. Abdülhamid'i devirmeye çalan ilk kii olarak tarihe geçmitir.
Baskndan sonra II. Abdülhamid üpheci bir tavra bürünmeye balamtr.179 Ali Suavi'nin olay
srasndaki ölümü ve Mithad Paa ile Ziya Paa'nn aa yukar ayn dönemlerde öldürülmesi,
II. Abdülhamid'e kar bir nefret domasna neden olmutur.180
II. Abdülhamid, V. Murad'n tekrar tahta geçirilme denemesine kar önlem almak amacyla
kardeini Yldz Saray'ndaki Malta Kökü'ne kapattrmtr. Lewis'in aktardna göre V.
Murad, burada dostlarna yazd bir mektupta “eer beni buradan kurtarmazsanz Malta
Kökü mezarm olacaktr”181 ifadesini kullanmtr.
7. Çraan Baskn le lgili Görüler
Çraan Baskn ile ilgili çok çeitli ihtilaflar vardr. Kimi görülerce olayda ngiltere, Rusya
gibi dönemin büyük ve güçlü devletlerinin pay vardr. Bakalar ise II. Abdülhamid'in kendi
kendine bir darbe giriiminde bulunduunu iddia etmektedir.
Namk Kemal, Sadk Paa ve Damad Mahmud Paa'ya göre Ali Suavi, Ruslardan destek
almtr.182 Bu görüün mesnetsiz olmas muhtemeldir. Zira Ali Suavi'nin daha önce Muhbir,
Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 382; Bu nedenle basknla ilgili herkes farkl bir say verir. Örnein; Hüseyin Çelik
birkaç yüz kii Çelik, Ali Suavi, s. 41; Lewis 500 kii Lewis, age, s. 239; Shaw 30 kii Shaw, age, s. 236; Atay
150 kii Atay, age, s. 107; Atay ayn kitabn bir baka yerinde 500 kii Atay, age, s. 10; Doan 500 kii Doan,
age, s. 215. 175 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 382; Doan, age, s. 214-217. 176 Erdül, age, s. 16. 177 Erik Jan Zürcher, Modernleen Türkiye'nin Tarihi, Çev: Yasemin Saner, letiim Yaynlar, stanbul 2016,
s. 136. 178 Shaw, age, s. 236. 179 Lewis, age, s. 240-242. 180 Kazm Karabekir, ttihat ve Terakki Cemiyeti, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2011, s. 17; Erdem Sönmez,
Ahmed Rza, “Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi”, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, stanbul 2012,
s. 72. 181 Lewis, age, s. 240. 182 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 422; Kuntay, age, s. 110-111.
64
Ulûm ve Muvakkaten Ulûm Müterilerine adl yayn organlarnda Ruslara kar ar eletirileri
bulunmaktadr.183 Üstelik 93 Harbi srasnda da Rus aleyhtar sert yazlar kaleme almtr.184
Ayrca Çelik, Ali Suavi'nin Çraan Baskn srasnda V. Murad'n kolundan tuttuunda “aman
efendim, gel bizi Moskoflardan halas et (kurtar)”185 dediini aktarmaktadr. Galatasaray Lisesi
müdürlüü yaparken okuldan Rus casuslarn uzaklatrdn da göz önüne alndnda186 Rus
ajan olduu itimali yok olmaktadr.
Ali Suavi'nin Ruslar adna bu olay gerçekletirdiini savunan Namk Kemal, baka bir
yerde de Ali Suavi'nin kimsenin adam olmadn sadece kendi çkarlar için çalan bir kii
olduunu belirtmitir.187 Namk Kemal'in bu tutarsz görüleri Ali Suavi ile aralarndaki kiisel
problemlerinden kaynaklanabilmektedir.
Enver Ziya Karal'a göre Ali Suavi'nin ngilizlerle yakn dostluu bulunmaktadr. Ali
Suavi'nin “Ülke içinde bulunduu durumdan ancak ngilizler sayesinde kurtulabilinir.”
görüünde olduunu aktarmaktadr.188 Namk Kemal'in olu Ali Ekrem'de Ali Suavi'nin
ngilizci olduunu iddia etmitir.189
sonra gerçekletiini söyleyerek ve iki olay arasnda balant kurmutur.190
Mustafa Müftüolu'na göre Ali Suavi kesinlikle bir ngiliz ajandr. Bundan hiçbir ekilde
üphe etmeyip aksi bir durumun olamayacan savunmutur.191 Baka bir görü ise Ali
Suavi'nin ei ngiliz olduundan Çraan Baskn'n ngilizlere mâl etmitir. Ancak Çelik'in
aktardna göre olayn ngilizler tarafndan düzenlenmedii kendi arivlerince
dorulanmtr.192 Ayrca II. Abdülhamid'in o dönemde ngiliz çkarlarna ters düecek bir
giriimi olmamtr. Dolaysyla ngilizler II. Abdülhamid'i devirmek için bir giriimde
bulunmam olduu söylenebilmektedir. Üstelik Ali Suavi'nin yazlarnda ngiltere aleyhtarl
bulunmadndan ngiliz casusu olmas beklenememektedir.
183 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 448. 184 Kuntay, age, s. 164. 185 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 449. 186 Erdül, age, s. 136. 187 Fevziye Abdullah Tansel, Namk Kemal'in Hususi Mektuplar, C. 2, Türk Tarih Kurumu Yaynevi, Ankara
1969, s. 266. 188 Enver Ziya Karal'dan aktaran: Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 403. 189 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 403. 190 Bernard Lewis'ten aktaran; Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 404. 191 Mustafa Müftüolu'ndan aktaran: Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 404. 192 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 446.
65
Ebüzziya Tevfik, II. Abdülhamid'in kendi kendine bir darbe giriiminde bulunduunu iddia
etmektedir. Bu görüe göre II. Abdülhamid bu basknla, tahta oturma ihtimali olan V. Murad'
ortadan kaldrarak rakibini yok etmi olacaktr.193 V. Murad'n salk durumu ve olay srasnda
Ali Suavi'nin öldürüldüü göz önüne alndnda bu görüün de tutarl olmad
söylenebilmektedir.
Basiret gazetesinin sahibi Ali Efendi, Ali Suavi'nin ordu içinden yardm aldn ileri
sürmektedir.194 Ali Suavi'nin olay srasnda askerler tarafndan öldürüldüü ve yanndakilerin
asker olmad düünüldüünde bu iddiann da tutarsz olduu sonucuna varlabilmektedir.
II. Abdüllhamid'e verilen jurnallere ve olayla ilgili aratrmalara bakldnda; Sadk Paa,
Gazi Osman Paa, Gazi Ahmed Muhtar Paa, Ahmed Vefik Paa gibi isimlerde Çraan Baskn
ile ilikilendirilmi ama olayla bir ilgileri olmad fikrine varlmtr.195
Bütün bunlardan Ali Suavi’nin hiçbir destek görmeden Üsküdar Cemiyeti ile bir plan
yaparak 93 Harbi’ndeki yenilgiyi ve Ayastefanos Antlamas'nn Osmanl Devleti için ar
koullar içeren maddelerini hazmedemeyerek V. Murad' tahta geçirmek amacyla Çraan
Baskn'n düzenledii sonucuna ulalabilmektedir.
birinci kuak aydnlar olarak da nitelendirilen Yeni Osmanl hareketini meydana getirmitir.
Yeni Osmanllar, homojen bir ideoloji ortaya koymamakla birlikte; genel olarak Osmanl
Milliyetçilii ortak paydasnda birleen entelektüel olarak kendisini gelitirmi bir grup aydn
ve bürokrat grubunu tekil etmektedir. Çalmann öznesi durumunda olan Ali Suavi de bu fikir
hareketinin en önemli unsurlarndandr.
Erken yalarndan itibaren devlet bürokrasinin içinde yer alan Ali Suavi, çeitli görevleri
vesilesiyle Osmanl’nn içerisinde bulunduu güncel ve tarihsel problemlere retrospektif ve çok
yönlü bir bak açs gelitirebilmitir. Ali Suavi’nin dönemin dinamiklerine yönelik ortaya
koyduu fikirlerinin temelini slam dini oluturmutur. Bunu yaparken de farkl düünce
akmlaryla kendisini beslemitir.
Ali Suavi, Türk siyasi ve düünce tarihinde ilklere imza atm olmas açsndan kendinden
en çok söz ettiren isimlerdendir. Cami'de ilk kez siyasi içerikli vaazlar veren, ilk kez Türklerin
193 age, s. 424-425; Kuntay, age, s. 212. 194 Çelik, Ali Suavi ve Dönemi, s. 426. 195 Çelik, Ali Suavi, s. 42.
66
büyük ve kadim bir millet olduunu cokulu ekilde anlatan, tarihli ve corafyal ilk salnameyi
yapan, ilk Türkçe belediye kanunnamesini hazrlayan bir Yeni Osmanl aydndr.
Hayat boyunca iktisattan dine, eitimden hukuka kadar geni bir yelpazede fikir üreten Ali
Suavi, tarihsel süreç içerisinde önemli bir figür olarak dikkat çekmektedir. lerleyen vetirede
Laiklik olarak da yorumlanacak olan din ve devlet ilerinin birbirinden ayrlmas, dinde
Türkçelemeye gidilmesi, parlamenter demokrasi, basn hürriyeti ve Türk Milliyetçilii
konusunda getirdii baz önemli yorumlar Ali Suavi’nin önce çadalarna sirayet etmi daha
sonra da Merutiyet ve Cumhuriyet dönemlerine ciddi bir fikri miras olarak kalmtr.
Öncelikli gayesi ülkesinin ve milletinin çkarlarn korumak olan Ali Suavi'nin fikirleri
bugün de deerlidir. Ali Suavi’nin fikirlerinin tarihsel süreç içerisinde hiçbir zaman
ehemmiyetini yitirmedii, aratrmaclar tarafndan defalarca vurgulanmtr. Sonuç olarak,
ortaya koyduu çeitli yorum, çkarm ve analizler bakmndan Ali Suavi, Türk düünce tarihi
içerisinde önemli bir yere sahiptir. Tarihsel sürece aydn ve entelektüel kimliiyle damga
vurmutur.
Kaynakça
1. Akin, Sina, Ksa Türkiye Tarihi, Türkiye Bankas Kültür Yaynlar, stanbul 2015.
2. Akyol, Taha, “Yarn Cumhuriyet”, Hürriyet, 30 Ekim 2017.
3. Akyüz, Yahya, Türk Eitim Tarihi, “M.Ö. 1000-M.S. 2008”, Pegem Akademi, Ankara 2008.
4. Armaolu, Fahir, 19. Yüzyl Siyasi Tarihi, “1789-1914”, Tima Yaynlar, stanbul 2016.
5. Atay, Falih Rfk, Ba Veren nklapç, Cumhuriyet Gazetesi Yaynlar, (Basm yeri
belirtilmemi.) 1997.
6. Berkes, Niyazi, Türkiye'de Çadalama, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2016.
7. Binbaolu, Cavit, Balangçtan Günümüze Türk Eitim Tarihi, An Yaynclk, Ankara
2009.
9. Canatak, A. Mecit, Muhbir Gazetesinin Sistematik Tahlili, Yüzüncü Yl Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyat Anabilim Dal Yüksek Lisans Tezi, Van 1995.
10. Çelik, Hüseyin, Ali Suavi, Kültür Bakanl Yaynlar, Ankara 1993.
11. Çelik, Hüseyin, Ali Suavi ve Dönemi, letiim Yaynlar, stanbul 1994.
12. Doan, smail, Tanzimatn ki Ucu: Münif Paa ve Ali Suavi, "Sosyo-Pedagojik Bir
Karlatrma", z Yaynclk, stanbul 1991.
13. Ebüzziya Tevfik, Yeni Osmanllar, “mparatorluun Son Dönemindeki Genç Türkler”, Haz:
emsettin Kutlu, Pegasus Yaynlar, stanbul 2016.
67
14. Engin, Vahdettin, Rumeli Demiryollar, Eren Yaynclk, stanbul 1993.
15. Erdül, Mehmet, Baveren nklapç Ali Suavi, Yayn B, stanbul 2016.
16. nalck, Halil ve Seyitdanlolu, Mehmet, Tanzimat, “Deiim Sürecinde Osmanl
mparatorluu”, Türkiye Bankas Kültür Yaynlar, stanbul 2017.
17. Kara, smail, slamclarn Siyasi Görüleri, Dergâh Yaynlar, stanbul 2001.
18. Karabekir, Kazm, ttihat ve Terakki Cemiyeti, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2011.
19. Klç, Selami, II. Merutiyet'ten Cumhuriyet'e Türk Devrimi ve Fikir Temelleri, Kaynak
Yaynlar, stanbul 2005.
20. Kodaman, Bayram, Abdülhamid Devri Eitim Sistemi, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek
Kurumu Türk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 1991.
21. Köker, Levent, Demokrasi, Eletiri ve Türkiye, Dipnot Yaynlar, Ankara 2008.
22. Kuntay, Mithat Cemal, Sarkl htilalci Ali Suavi, Olak Klasikleri, stanbul 2014.
23. Lewis, Bernard, Modern Türkiye'nin Douu, Çev: Boaç Babür Turna, Arkada Yaynlar,
Ankara 2013.
24. Mardin, erif, The Genesis of the Young Ottomans Thought, Princeton, New Jersey 1962.
25. Mardin, erif, Türk Modernlemesi, “Makaleler 4”, letiim Yaynlar, stanbul 2017.
26. Modern Türkiye'de Siyasi Düünce, “Cumhuriyet'e Devreden Düünce Miras, Tanzimat
ve Merutiyet'in Birikimi”, C. 1, letiim Yaynlar, stanbul 2002.
27. Mordtmann, Andreas David, stanbul ve Yeni Osmanllar, Çev: Gertroude Songu-Haberman,
Pera Yaynclk, stanbul 1999.
29. Önder, Mustafa, Türk Eitim Tarihi, An Yaynclk, Ankara 2014.
30. Özkan, Salih, Türk Eitim Tarihi, Nobel Yayn, Ankara 2014.
31. Pamuk, evket, Osmanl Ekonomisi ve Dünya Kapitalizmi, “1820-1913”, Yurt Yaynlar,
Ankara 1984.
32. Rado, evket, Paris'te Bir Osmanl Sefiri, “28 Mehmet Çelebi'nin Fransa Seyahatnamesi”,
Türkiye Bankas Kültür Yaynlar, stanbul 2006.
33. Sakaolu, Necdet, Osmanl Eitim Tarihi, letiim Yaynlar, stanbul 1991.
34. Sakaolu, Necdet, Osmanl'dan Günümüze Eitim Tarihi, stanbul Bilgi Üniversitesi
Yaynlar, stanbul 2003.
35. Shaw, Stanford J. ve Shaw, Ezel Kural, Osmanl mparatorluu ve Modern Türkiye, “Reform
Devrim ve Cumhuriyet: Modern Türkiye'nin Douu, 1808-1975”, C. 2, Çev: Mehmet
Harmanc, E Yaynlar, stanbul 2010.
36. Sönmez, Erdem, Ahmed Rza, “Bir Jön Türk Liderinin Siyasi-Entelektüel Portresi”, Tarih
Vakf Yurt Yaynlar, stanbul 2012.
37. Tanpnar, Ahmet Hamdi, 19. Asr Türk Edebiyat Tarihi, Çalayan Basmevi, stanbul 1988.
68
38. Tansel, Fevziye Abdullah, Namk Kemal'in Hususi Mektuplar, C. 2, Türk Tarih Kurumu
Yaynevi, Ankara 1969.
39. Tarih 3, “Kemalist Eitimin Tarih Dersleri 1931-1941”, Kaynak Yaynlar, stanbul 2016.
40. Tunaya, Tark Zafer, Türkiye'de Siyasal Gelimeler 1876-1938, “Kanun- Esasi ve Merutiyet
Dönemi”, stanbul Bilgi Üniversitesi Yaynlar, stanbul 2016.
41. Turan, erafettin, Türk Devrim Tarihi, “mparatorluun Çöküünden Ulusal Direnie”, C.
1, Bilgi Yaynevi, Ankara 2008.
42. Turan, erafettin, Türk Devrim Tarihi, “Yeni Türkiye'nin Oluumu 1923-1938”, C. 3/1, Bilgi
Yaynevi, Ankara 2013.
43. Turan, erafettin, Türk Devrim Tarihi, “Yeni Türkiye'nin Oluumu 1923-1938”, C. 3/2, Bilgi
Yaynevi, Ankara 2013.
44. Turan, erafettin, Türk Devrim Tarihi, “Çadalk Yolunda Yeni Türkiye 14 Mays 1950-27
Mays 1960”, C. 4/2, Bilgi Yaynevi, Ankara 1999.
45. Uçarol, Rifat, Siyasi Tarih, “1789-2014”, Der Yaynlar, stanbul 2015.
46. Uurlu, Seyit Battal, Ulûm Gazetesinin Tematik ncelemesi, Yüzüncü Yl Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyat Anabilim Dal Yüksek Lisans Tezi, Van 1997.
47. Ülken, Hilmi Ziya, Türkiye'de Çada Düünce Tarihi, Türkiye Bankas Kültür Yaynlar,
stanbul 2017.
48. Ülküta, M. akir, Atatürk ve Harf Devrimi, TDK Yaynlar, Ankara 1973.
49. Yetim, Fahri; Osmanl'dan Cumhuriyet'e Türk Düüncesinde Araylar, Tezkire Yaynclk,
stanbul 2017.
51. Zürcher, Erik Jan, Modernleen Türkiye'nin Tarihi, Çev: Yasemin Saner, letiim Yaynlar,
stanbul 2016.