shame and guilt culture

Download Shame and Guilt Culture

Post on 30-Mar-2016

213 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Verschillende culturen kunnen enorm botsen wanneer ze met elkaar in aanraking komen. Eén van de oorzaken is het verschil tussen een 'shame culture' en een 'guilt culture'

TRANSCRIPT

  • Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005

    1

    Inhoud

    SCHULDIG! .................................................................................................................................................... 2

    INLEIDING .............................................................................................................................................................. 2

    SCHULD ALS CHRISTELIJKE NOTIE ................................................................................................................................. 2

    Schuld, zonde en de ander ............................................................................................................................. 3

    Schuld en individualiteit ................................................................................................................................. 3

    DE GRIEKEN EEN DWAASHEID .................................................................................................................................... 3

    SHAME-CULTURE EN GUILT-CULTURE ....................................................................................................................... 4

    Enkele voorbeelden ........................................................................................................................................ 4

    CHRISTEN, SCHULD EN VERGEVING .............................................................................................................................. 6

    EEN ANTWOORD OP HET SECULIERE DENKEN ................................................................................................................. 6

    GEBRUIKTE LITERATUUR ............................................................................................................................................ 7

  • Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005

    2

    Schuldig! Een assertieve houding ten opzichte van het seculiere denken

    Ik vind geen schuld in deze Mens! (Luk. 23:4)

    Zo dan, gelijk door een misdaad de schuld gekomen is over alle mensen tot verdoemenis; alzo ook

    door een rechtvaardigheid komt de genade over alle mensen tot rechtvaardigmaking des levens

    (Rom. 5:18)

    O Felix culpa quae talem et tantum meruit habere Redemptorem

    (Vert.: O gelukkige schuld, die het verdiende zulk een en zulk een grote Verlosser te hebben)

    (uit het in de Paasnacht gezongen Exsultet

    Inleiding

    In hoeverre is de reformatorische traditie benvloed door het moderne denken over schuld en

    vergeving?, luidde een van de vragen die het bestuur aan onze lector, dr. G. van den Brink, heeft

    gesteld. Een tamelijk suggestieve vraag, in die zin dat eigenlijk al aangenomen wordt dt de

    reformatorische traditie wordt benvloed door het moderne denken. De vraag is alleen in hoeverre

    dat het geval is.

    Ik laat het aan dr. Van den Brink over om in te gaan op de vraag of deze suggestieve aanname terecht

    is. Toch denk ik, dat we op zn minst ook een andere, wat assertievere vraag mogen stellen. We

    denken al veel te vaak, dat we aangevallen worden door het seculiere denken en dat het

    christendom door het (al dan niet moderne) heidendom wordt aangetast. Zullen we het dit keer eens

    omdraaien en wat vrijmoediger naar buiten treden door te vragen in hoeverre het seculiere denken

    over schuld is benvloed door het christendom? Is schuld niet een typisch christelijk concept? Kennen

    andere culturen, die niet met het christendom in aanraking zijn gekomen, k een schuldbegrip?

    Het is niet mijn bedoeling om een kant-en-klaar antwoord op deze vraag te geven, maar ik wil deze

    vraag onder de aandacht brengen, zodat er over nagedacht wordt. Bezie dit artikel als een aanzet tot

    discussie.1

    Schuld als christelijke notie

    In de lezing zal het gaan over de vraag hoe het moderne, seculiere denken over begrippen als schuld

    en vergeving het christelijke denken over deze begrippen benvloedt. Ik denk echter dat het ons

    aangenaam zal verrassen, als we bedenken, dat het hele concept schuld eigenlijk een typisch

    christelijke notie is.

    1 Hetzij in Documentum, hetzij in de plenaire discussie op Deo volente 17 maart 2005, hetzij in persoonlijke sfeer.

  • Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005

    3

    Schuld, zonde en de ander

    Ik verwacht dat de meeste christenen schuld direct zullen relateren aan zonde (vgl. Rom. 5:18). Deze

    relatie wordt ook gelegd door de seculiere westerling, hoewel deze veeleer het woord fout, of

    gebrek, of misser in de mond zal nemen in plaats van de meer christelijke term zonde.

    Als iemand iets goeds heeft teweeggebracht, is het onzin om te zeggen: dat is zijn schuld. In plaats

    daarvan zeggen we dan: dat hebben we aan hem te danken, of iets dergelijks. We spreken pas over

    schuld als iemand iets verkeerds heeft gedaan.

    Daarmee is echter nog niet alles gezegd, want wanneer is iets verkeerd, zonde? Iets is verkeerd,

    zonde, als bepaalde regels overtreden zijn, die door een ander of door anderen worden

    gehandhaafd. Schuld is relatief, schuld bestaat bij de gratie van de ander. Als die ander er niet zou

    zijn, dan zouden wij geen schuld kunnen hebben. Dat suggereert ook de ondertitel van ons

    jaarthema: Schuld en vergeving. Vergeving kan slechts door een ander geschieden. Daarom, als wij

    schuldig zijn, staan we schuldig tegenover de ander, tegenover de Ander, coram Deo.

    Als de Heidelbergse Catechismus over de verlossing spreekt, luidt het antwoord op de 13e vraag

    Maar kunnen wij door onszelf betalen?: In generlei wijze, maar wij maken ook de schuld nog

    dagelijks meer. Hier wordt over een schuld gesproken, een schuld van de mens tegenover God. Ook

    al noemt met name het Nieuwe Testament het woord schuld niet vaak, toch is de relatie tussen de

    mens en God duidelijk: wij hebben gezondigd en staan daarom in een relatie van schuld, niet alleen

    ten opzichte van andere mensen, maar vooral ten opzichte van God.

    Schuld en individualiteit

    Een begrip dat nauw samenhangt met schuld, is het geweten. Het is een typisch westers begrip, dat

    zijn wortels heeft in het joods-christelijke denken. Augustinus was de eerste christelijke denker die

    een onderzoek deed naar het innerlijk van de mens. Hij wijdt in zijn Confessiones een indringend

    tiende boek aan het onderzoek naar zijn eigen geweten. Door het geweten staat een mens

    existentieel alleen voor het aangezicht van God. Uiteindelijk zal de mens zelf en alleen

    verantwoording moeten afleggen van zijn positie ten opzichte van God. Met Augustinus (misschien:

    met het christendom) is het individualisme in de wereld gekomen. Niet als alomvattend perspectief,

    maar als aanvullend perspectief. We staan immers als individu in een gemeenschap en, hoewel we

    als individu tegenover God staan, wil Hij dat wij Hem dienen in gemeenschap met de ander.

    De Grieken een dwaasheid

    Volgens Hegel hadden de Grieken geen geweten, althans geen individueel geweten. Het geweten

    werd gedragen door de gemeenschap. Vergelijk het groepsgevoel bij bijvoorbeeld Marokkanen. Als

    iemand ruzie heeft met een Marokkaan, dan is het heel waarschijnlijk, dat hij dan ruzie heeft met zijn

    hele Marokkaanse familie- en vriendenkring.

    Plato, die er vanuit ging, dat de mens handelt volgens zijn inzicht, was van mening dat niemand

    vrijwillig zondigt.2 Had zijn leermeester Sokrates immers niet gezegd: kennis is deugd? Als een

    mens zondigt en verkeerde dingen doet, dan komt dat volgens Plato, doordat hij geen kennis van het

    2 Plato, Politeia 589c6.

  • Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005

    4

    goede heeft. Het logische gevolg van deze gedachte is, dat de mens dan eigenlijk ook geen schuld

    treft, als hij verkeerde dingen doet: hij wist immers niet beter.3 Hoeveel overeenkomsten er ook zijn

    tussen het christendom en het platonisme, hier komen we op een fundamenteel onderscheid.

    Schuld: voor de Grieken een dwaasheid?

    Shame-culture en guilt-culture

    Eind jaren 40 van de 20e eeuw deed men in de culturele anthropologie een revolutionaire

    ontdekking: men ging onderscheiden tussen een shame-culture en een guilt-culture. Een onderscheid

    dat E.R. Dodds enkele jaren later ook toepaste op de Griekse cultuur, zoals beschreven door

    Homerus, versus de christelijke, westerse cultuur.

    Het verschil brengt Ruth Benedict als volgt onder woorden: een man uit een guilt-culture heeft een

    internalized conviction of sin, precisely because he lives in a society that inculcates absolute

    standards of morality and relies on mens developing a conscience, terwijl shame-cultures () are

    those that rely on external sanction for good behaviour, whereby feeling comes as a reaction to other

    peoples criticism.4 Ofwel, precies wat Hegel over de Grieken zei: mensen uit een guilt-culture

    hebben een geweten, mensen uit een shame-culture niet. Nu is het met dit onderscheid gegaan zoals

    met zoveel andere wetenschappelijke theorien: aanvankelijk hebben ze groot succes, maar later

    worden ze weer afgezwakt of met een mooier woord: gerelativeerd.

    Met het onderscheid shame/guilt-culture meende men aanvankelijk veel beter in staat te zijn om

    verschillen tussen bepaalde culturen te beschrijven en daar zit ook zeker een kern van w

Recommended

View more >