Shame and Guilt Culture

Download Shame and Guilt Culture

Post on 30-Mar-2016

213 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Verschillende culturen kunnen enorm botsen wanneer ze met elkaar in aanraking komen. En van de oorzaken is het verschil tussen een 'shame culture' en een 'guilt culture'

TRANSCRIPT

<ul><li><p> Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005 </p><p> 1</p><p>Inhoud </p><p>SCHULDIG! .................................................................................................................................................... 2 </p><p>INLEIDING .............................................................................................................................................................. 2 </p><p>SCHULD ALS CHRISTELIJKE NOTIE ................................................................................................................................. 2 </p><p>Schuld, zonde en de ander ............................................................................................................................. 3 </p><p>Schuld en individualiteit ................................................................................................................................. 3 </p><p>DE GRIEKEN EEN DWAASHEID .................................................................................................................................... 3 </p><p>SHAME-CULTURE EN GUILT-CULTURE ....................................................................................................................... 4 </p><p>Enkele voorbeelden ........................................................................................................................................ 4 </p><p>CHRISTEN, SCHULD EN VERGEVING .............................................................................................................................. 6 </p><p>EEN ANTWOORD OP HET SECULIERE DENKEN ................................................................................................................. 6 </p><p>GEBRUIKTE LITERATUUR ............................................................................................................................................ 7 </p></li><li><p> Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005 </p><p> 2</p><p>Schuldig! Een assertieve houding ten opzichte van het seculiere denken </p><p>Ik vind geen schuld in deze Mens! (Luk. 23:4) </p><p>Zo dan, gelijk door een misdaad de schuld gekomen is over alle mensen tot verdoemenis; alzo ook </p><p>door een rechtvaardigheid komt de genade over alle mensen tot rechtvaardigmaking des levens </p><p>(Rom. 5:18) </p><p>O Felix culpa quae talem et tantum meruit habere Redemptorem </p><p>(Vert.: O gelukkige schuld, die het verdiende zulk een en zulk een grote Verlosser te hebben) </p><p>(uit het in de Paasnacht gezongen Exsultet </p><p>Inleiding </p><p>In hoeverre is de reformatorische traditie benvloed door het moderne denken over schuld en </p><p>vergeving?, luidde een van de vragen die het bestuur aan onze lector, dr. G. van den Brink, heeft </p><p>gesteld. Een tamelijk suggestieve vraag, in die zin dat eigenlijk al aangenomen wordt dt de </p><p>reformatorische traditie wordt benvloed door het moderne denken. De vraag is alleen in hoeverre </p><p>dat het geval is. </p><p>Ik laat het aan dr. Van den Brink over om in te gaan op de vraag of deze suggestieve aanname terecht </p><p>is. Toch denk ik, dat we op zn minst ook een andere, wat assertievere vraag mogen stellen. We </p><p>denken al veel te vaak, dat we aangevallen worden door het seculiere denken en dat het </p><p>christendom door het (al dan niet moderne) heidendom wordt aangetast. Zullen we het dit keer eens </p><p>omdraaien en wat vrijmoediger naar buiten treden door te vragen in hoeverre het seculiere denken </p><p>over schuld is benvloed door het christendom? Is schuld niet een typisch christelijk concept? Kennen </p><p>andere culturen, die niet met het christendom in aanraking zijn gekomen, k een schuldbegrip? </p><p>Het is niet mijn bedoeling om een kant-en-klaar antwoord op deze vraag te geven, maar ik wil deze </p><p>vraag onder de aandacht brengen, zodat er over nagedacht wordt. Bezie dit artikel als een aanzet tot </p><p>discussie.1 </p><p>Schuld als christelijke notie </p><p>In de lezing zal het gaan over de vraag hoe het moderne, seculiere denken over begrippen als schuld </p><p>en vergeving het christelijke denken over deze begrippen benvloedt. Ik denk echter dat het ons </p><p>aangenaam zal verrassen, als we bedenken, dat het hele concept schuld eigenlijk een typisch </p><p>christelijke notie is. </p><p> 1 Hetzij in Documentum, hetzij in de plenaire discussie op Deo volente 17 maart 2005, hetzij in persoonlijke sfeer. </p></li><li><p> Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005 </p><p> 3</p><p>Schuld, zonde en de ander </p><p>Ik verwacht dat de meeste christenen schuld direct zullen relateren aan zonde (vgl. Rom. 5:18). Deze </p><p>relatie wordt ook gelegd door de seculiere westerling, hoewel deze veeleer het woord fout, of </p><p>gebrek, of misser in de mond zal nemen in plaats van de meer christelijke term zonde. </p><p>Als iemand iets goeds heeft teweeggebracht, is het onzin om te zeggen: dat is zijn schuld. In plaats </p><p>daarvan zeggen we dan: dat hebben we aan hem te danken, of iets dergelijks. We spreken pas over </p><p>schuld als iemand iets verkeerds heeft gedaan. </p><p>Daarmee is echter nog niet alles gezegd, want wanneer is iets verkeerd, zonde? Iets is verkeerd, </p><p>zonde, als bepaalde regels overtreden zijn, die door een ander of door anderen worden </p><p>gehandhaafd. Schuld is relatief, schuld bestaat bij de gratie van de ander. Als die ander er niet zou </p><p>zijn, dan zouden wij geen schuld kunnen hebben. Dat suggereert ook de ondertitel van ons </p><p>jaarthema: Schuld en vergeving. Vergeving kan slechts door een ander geschieden. Daarom, als wij </p><p>schuldig zijn, staan we schuldig tegenover de ander, tegenover de Ander, coram Deo. </p><p>Als de Heidelbergse Catechismus over de verlossing spreekt, luidt het antwoord op de 13e vraag </p><p>Maar kunnen wij door onszelf betalen?: In generlei wijze, maar wij maken ook de schuld nog </p><p>dagelijks meer. Hier wordt over een schuld gesproken, een schuld van de mens tegenover God. Ook </p><p>al noemt met name het Nieuwe Testament het woord schuld niet vaak, toch is de relatie tussen de </p><p>mens en God duidelijk: wij hebben gezondigd en staan daarom in een relatie van schuld, niet alleen </p><p>ten opzichte van andere mensen, maar vooral ten opzichte van God. </p><p>Schuld en individualiteit </p><p>Een begrip dat nauw samenhangt met schuld, is het geweten. Het is een typisch westers begrip, dat </p><p>zijn wortels heeft in het joods-christelijke denken. Augustinus was de eerste christelijke denker die </p><p>een onderzoek deed naar het innerlijk van de mens. Hij wijdt in zijn Confessiones een indringend </p><p>tiende boek aan het onderzoek naar zijn eigen geweten. Door het geweten staat een mens </p><p>existentieel alleen voor het aangezicht van God. Uiteindelijk zal de mens zelf en alleen </p><p>verantwoording moeten afleggen van zijn positie ten opzichte van God. Met Augustinus (misschien: </p><p>met het christendom) is het individualisme in de wereld gekomen. Niet als alomvattend perspectief, </p><p>maar als aanvullend perspectief. We staan immers als individu in een gemeenschap en, hoewel we </p><p>als individu tegenover God staan, wil Hij dat wij Hem dienen in gemeenschap met de ander. </p><p>De Grieken een dwaasheid </p><p>Volgens Hegel hadden de Grieken geen geweten, althans geen individueel geweten. Het geweten </p><p>werd gedragen door de gemeenschap. Vergelijk het groepsgevoel bij bijvoorbeeld Marokkanen. Als </p><p>iemand ruzie heeft met een Marokkaan, dan is het heel waarschijnlijk, dat hij dan ruzie heeft met zijn </p><p>hele Marokkaanse familie- en vriendenkring. </p><p>Plato, die er vanuit ging, dat de mens handelt volgens zijn inzicht, was van mening dat niemand </p><p>vrijwillig zondigt.2 Had zijn leermeester Sokrates immers niet gezegd: kennis is deugd? Als een </p><p>mens zondigt en verkeerde dingen doet, dan komt dat volgens Plato, doordat hij geen kennis van het </p><p> 2 Plato, Politeia 589c6. </p></li><li><p> Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005 </p><p> 4</p><p>goede heeft. Het logische gevolg van deze gedachte is, dat de mens dan eigenlijk ook geen schuld </p><p>treft, als hij verkeerde dingen doet: hij wist immers niet beter.3 Hoeveel overeenkomsten er ook zijn </p><p>tussen het christendom en het platonisme, hier komen we op een fundamenteel onderscheid. </p><p>Schuld: voor de Grieken een dwaasheid? </p><p>Shame-culture en guilt-culture </p><p>Eind jaren 40 van de 20e eeuw deed men in de culturele anthropologie een revolutionaire </p><p>ontdekking: men ging onderscheiden tussen een shame-culture en een guilt-culture. Een onderscheid </p><p>dat E.R. Dodds enkele jaren later ook toepaste op de Griekse cultuur, zoals beschreven door </p><p>Homerus, versus de christelijke, westerse cultuur. </p><p>Het verschil brengt Ruth Benedict als volgt onder woorden: een man uit een guilt-culture heeft een </p><p>internalized conviction of sin, precisely because he lives in a society that inculcates absolute </p><p>standards of morality and relies on mens developing a conscience, terwijl shame-cultures () are </p><p>those that rely on external sanction for good behaviour, whereby feeling comes as a reaction to other </p><p>peoples criticism.4 Ofwel, precies wat Hegel over de Grieken zei: mensen uit een guilt-culture </p><p>hebben een geweten, mensen uit een shame-culture niet. Nu is het met dit onderscheid gegaan zoals </p><p>met zoveel andere wetenschappelijke theorien: aanvankelijk hebben ze groot succes, maar later </p><p>worden ze weer afgezwakt of met een mooier woord: gerelativeerd. </p><p>Met het onderscheid shame/guilt-culture meende men aanvankelijk veel beter in staat te zijn om </p><p>verschillen tussen bepaalde culturen te beschrijven en daar zit ook zeker een kern van waarheid in. </p><p>We moeten er echter voor oppassen, dat we dit onderscheid niet verheffen tot een scheidend </p><p>principe: natuurlijk kent men in een shame-culture wel schuld en in een guilt-culture schaamte, maar </p><p>het gaat om het accent. Respectievelijk speelt schaamte en schuld een grotere rol. </p><p>Enkele voorbeelden </p><p>Iemand uit een shame-culture bidt niet tot de goden om vergeving van zonden, maar om geluk. </p><p>Terwijl het belijden van zonden of fouten in een guilt-culture een bevrijdend effect kan hebben, </p><p>vergroot dat in een shame-culture juist het schaamtegevoel. </p><p>In de Ilias (8.130vv)5 strijdt het Griekse volk tegen de stad Troje om de geschaakte koningin Helena </p><p>weer terug te krijgen. Midden in de strijd richt Homerus de schijnwerpers op twee Griekse helden, </p><p>Nestor en Diomedes, die voortdurend grote tegenslag te verduren hebben. Het lijkt zelfs alsof de </p><p>oppergod Zeus hen slecht gezind is. Dan zegt Nestor tegen Diomedes: laten we toch vluchten, </p><p>wellicht zijn de goden ons morgen beter gezind!. Diomedes weigert vooralsnog en antwoordt: Ja, </p><p>dat is wel waar, maar Hektor (generaal van de Trojanen) zal zich eenmaal beroemen te midden van </p><p> 3 Dit leidt natuurlijk tot de vraag: moet al het kwaad dan maar toegelaten worden, omdat niemand daarvoor </p><p>verantwoordelijk kan worden gesteld? Nee, aldus Plato, maar er moet een goede staatsinrichting komen. Een staat, die </p><p>geregeerd wordt door filosofen, want zj hebben inzicht in het Goede. Zij moeten zorgdragen voor rechtvaardige wetten en </p><p>die bekend maken onder de mensen. Alleen op deze manier kan er een goede samenleving ontstaan. </p><p>4 Geciteerd in: V. Misheva, Shame and Guilt, 114. </p><p>5 Grieks heldendicht, geschreven door Homerus in de 8e eeuw v. Chr. </p></li><li><p> Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005 </p><p> 5</p><p>de Trojanen, dat ik voor hem ben gevlucht, waarop Nestor hem terecht wijst: Hoe kun je dit </p><p>zeggen! Al noemt Hektor je zwak en een lafaard, dat geloven de Trojanen toch niet! </p><p>Let op het laatste antwoord van Nestor. Hij kan niet zeggen: Maak je geen zorgen, Diomedes, want </p><p>dat is tch niet waar, want zelfs als dat zo is, maar de Trojanen geloven Hektor wl, dan loopt </p><p>Diomedes grote schande op, waardoor hij zich afschuwelijk zou schamen. En niets is erger dan dat </p><p>mensen zeggen dat je verkeerd bent. Je kunt beter verkeerd zijn, terwijl de mensen zeggen dat je </p><p>goed bent, dan andersom. </p><p>In de Odyssee (boek 21)6 dingen vele mannen naar de hand van Penelope, de vrouw van de </p><p>doodgewaande Odysseus. Penelope hoopt nog steeds op de terugkeer van haar man en stelt alles in </p><p>het werk om haar ja-woord aan een van de vrijers uit te stellen. Op het laatst organiseert ze een </p><p>wedstrijd: wie met de boog van Odysseus een pijl kan schieten door 12 gaten, zal haar man worden. </p><p>Het lukt niemand, totdat de teruggekeerde, als bedelaar vermomde Odysseus, de boog vraagt. De </p><p>omstanders zijn verontwaardigd: stel je voor, dat die bedelaar de boog wel kan spannen, Daarop </p><p>reageert Penelope: Denken jullie echt dat zon sloeber, zelfs al kan hij de boog wel spannen, met mij </p><p>zou trouwen?, waarop de omstanders antwoorden: Nee, natuurlijk geloven wij dat niet (want dat </p><p>druist in tegen elk standsbegrip), maar wij zijn bang voor geroddel hier bij de mannen en vrouwen. </p><p>Straks stookt er zon Griek: wat een laf stelletje dingt naar de vrouw van die beroemde Odysseus. Ze </p><p>kunnen zijn boog niet eens spannen, terwijl de eerste de beste zwerver hem zo maar spant en een </p><p>pijl door de gaten heen schiet. </p><p>Opnieuw, mensen uit een shame-culture zijn bang voor wat mensen van hun zullen zeggen. Het </p><p>hoogste goed voor de Griek is niet iets objectiefs, maar: de situatie dat mensen goed van je spreken, </p><p>terwijl het ergste kwaad dat je kan overkomen is, dat mensen slecht van je spreken.7 </p><p>Pollution, so important later, plays no active part in the beliefs of Homeric man, aldus Adkins.8 </p><p>Homerus vertelt in de Odyssee (22.35vv) van een Theoclymenus, die een stamgenoot had vermoord. </p><p>Toch wordt hij door Telemachos, de zoon van Odysseus, zonder enige moeite opgenomen. There is </p><p>no supernatural danger in consorting with a murderer.9 </p><p>In Lukas 18:10vv komen de twee culturen misschien dicht bij elkaar. We lezen daar van een </p><p>Farizeer en een tollenaar. De Farizeer wil door de mensen gezien worden en is afhankelijk van wat </p><p>de mensen van hem zullen zeggen (shame-culture), terwijl de tollenaar in een hoekje, achter in de </p><p>tempel tot God bidt: O God! Wees mij, zondaar, genadig!. Zijn geweten sprak, omdat God in zijn </p><p>hart was gekomen (guilt-culture). </p><p> 6 Tweede Griekse heldendicht, geschreven door Homerus. </p><p>7 A.W.H. Adkins, Merit and Responsibility, 154. </p><p>8 A.W.H. Adkins, Merit and Responsibility, 54. </p><p>9 Idem. </p></li><li><p> Michel Pauw Over het concept schuld DC Themasyllabus 2004-2005 </p><p> 6</p><p>Christen, schuld en vergeving </p><p>Het is moeilijk om het precieze verschil te benoemen tussen schuld en schaamte. Ze hebben veel met </p><p>elkaar te maken. Je zou het als volgt kunnen proberen omschrijven: je hebt een schuldgevoel als je </p><p>andermans integriteit hebt aangetast, terwijl je een gevoel van schaamte hebt, als je in je eigen </p><p>integriteit bent aangetast. En dat gebeurt veeleer door het oordeel van anderen over jou. Ik heb al </p><p>gezegd, dat het een het ander niet uit hoeft te sluiten, maar toch roept bovenstaande bij mij de </p><p>gedachte op: als je zonder God leeft, dan moet je het inderdaad van mensen hebben. Terwijl een </p><p>christen op zijn beurt mag zeggen: hetgeen mij gewin was, heb ik om Christus wil schade geacht </p><p>(Fil. 3:7). De mensen konden veel over Paulus roemen, maar Christus was voor hem belangrijker. Is...</p></li></ul>