seyyİd Şerîfî mehmed efendİlyesİ - ddık.pdf · pdf...

of 19/19
SEYYİD ŞERÎFÎ MEHMED EFENDİ VE HİLYESİ Sadık YAZAR * ÖZET Türklerin İslam’ı kabul etmesi, hayatlarının birçok alanında olduğu gibi sanatlarında ve özellikle de edebiyatlarında –gerek şekil gerek içerik olarak- birçok yeniliği beraberinde getirmiştir. Bu yeniliklerden bir tanesi de din eksenli konuları ele alan birçok edebî türün ortaya çıkması olmuştur. Bu çalışmada Hz. Muhammed’i konu edinen edebî türlerden biri olan “hilye” türü üzerinde durulacak, bu türün Türk edebiyatındaki ilk örneği olan Şerîfî’nin hilyesi tanıtılacaktır. Hilye; Hz. Muhammed’in beşerî özelliklerini, belli bir disiplin içinde, sanat gayesini ön planda tutarak anlatan bir edebî türdür. Bu çalışmada söz konusu türün kaynakları, Türk edebiyatındaki gelişimi ve hilye levhalarıyla olan ilişkisi üzerinde de durulmuştur. Yine eserin müellifi olan Seyyid Şerîfî Mehmed Efendi’nin hayatı ve divanı da bu çalışmanın bir parçası olmuştur. Anahtar Kelimeler: Hilye, Seyyid Şerîfî Mehmed, Şerîfî Divanı, Şerîfî’nin Ailesi, Hz. Peygamberin Fizikî Özellikleri. SEYYİD SHERÎFÎ MEHMED EFENDÎ AND HİS HİLYE ABSTRACT After Turks had accepted İslam, they created many creations in their arts espeacally literature. One of these creation was the appearance of many literary genres which consider religion as a subject matter. This study looks at the genre of “hilye” which describes the physical characteristics of the Prophet Muhammed and introduce the Sherîfî’s hilye which is the first sample of this genre in Turkish literature. The Hilye is the literary genre that describes the physical characteristics of the Prophet Muhammed in a definite discipline which takes into consideration the importence of art. So this study also analyses the sources of this literary type, the development of it in Turkish literature and the relation between this literary genre and the descriptions of hilye. And also the life of this work’s writer, Seyyid Sherîfî Mehmed and his Diwan and Hilye is a part of this study. Key words: Hilye, Seyyid Sherîfî Mehmed, The Diwan of Sherîfî, The Family of Sherîfî, The Physical Characteristics of Prophet Muhammed. Giriş Klâsik Türk edebiyatında, çeşitli konular çerçevesinde meydana gelen birçok edebî tür vardır. Klâsik Türk edebiyatı müellifleri, bu edebî türlerin çoğunu İran edebiyatından yer yer de Arap edebiyatından almakla beraber, kendileri de birçok yeni edebî tür ortaya koymuşlardır. Söz konusu edebî türler; din, tasavvuf, ahlak ve aşk ana temlerinin yanında birçok farklı konuda bilgi verirler. XVI. asırda, Türk edebiyatında ilk manzum örneğini veren edebî türlerden biri de hilyedir. Makalenin ilerleyen bölümlerinde de değinileceği gibi hilye sözcüğü, Hz. Peygamber’in haricî vasıflarını ele alan bir edebî tür olarak bilinmektedir. İşte bu çalışmada, şu ana kadar yapılan çalışmalara göre türünün ilk manzum örneği olan Şerîfî’nin hilyesi çerçevesinde; hilye’nin açıklaması, kaynakları ve Türk kültürü ve edebiyatındaki yeri üzerinde durulduktan sonra, bu hilyenin Şerîfî * Aras. Gör., Fatih Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı ([email protected]).

Post on 06-Feb-2018

228 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • SEYYD ERF MEHMED EFEND VE HLYES

    Sadk YAZAR*

    ZET Trklerin slam kabul etmesi, hayatlarnn birok alannda olduu gibi

    sanatlarnda ve zellikle de edebiyatlarnda gerek ekil gerek ierik olarak- birok yenilii beraberinde getirmitir. Bu yeniliklerden bir tanesi de din eksenli konular ele alan birok edeb trn ortaya kmas olmutur. Bu almada Hz. Muhammedi konu edinen edeb trlerden biri olan hilye tr zerinde durulacak, bu trn Trk edebiyatndaki ilk rnei olan erfnin hilyesi tantlacaktr.

    Hilye; Hz. Muhammedin beer zelliklerini, belli bir disiplin iinde, sanat gayesini n planda tutarak anlatan bir edeb trdr. Bu almada sz konusu trn kaynaklar, Trk edebiyatndaki geliimi ve hilye levhalaryla olan ilikisi zerinde de durulmutur. Yine eserin mellifi olan Seyyid erf Mehmed Efendinin hayat ve divan da bu almann bir paras olmutur.

    Anahtar Kelimeler: Hilye, Seyyid erf Mehmed, erf Divan, erfnin Ailesi, Hz. Peygamberin Fizik zellikleri.

    SEYYD SHERF MEHMED EFEND AND HS HLYE

    ABSTRACT After Turks had accepted slam, they created many creations in their arts

    espeacally literature. One of these creation was the appearance of many literary genres which consider religion as a subject matter. This study looks at the genre of hilye which describes the physical characteristics of the Prophet Muhammed and introduce the Sherfs hilye which is the first sample of this genre in Turkish literature.

    The Hilye is the literary genre that describes the physical characteristics of the Prophet Muhammed in a definite discipline which takes into consideration the importence of art. So this study also analyses the sources of this literary type, the development of it in Turkish literature and the relation between this literary genre and the descriptions of hilye. And also the life of this works writer, Seyyid Sherf Mehmed and his Diwan and Hilye is a part of this study.

    Key words: Hilye, Seyyid Sherf Mehmed, The Diwan of Sherf, The Family of Sherf, The Physical Characteristics of Prophet Muhammed.

    Giri

    Klsik Trk edebiyatnda, eitli konular erevesinde meydana gelen birok edeb tr vardr. Klsik Trk edebiyat mellifleri, bu edeb trlerin ounu ran edebiyatndan yer yer de Arap edebiyatndan almakla beraber, kendileri de birok yeni edeb tr ortaya koymulardr. Sz konusu edeb trler; din, tasavvuf, ahlak ve ak ana temlerinin yannda birok farkl konuda bilgi verirler. XVI. asrda, Trk edebiyatnda ilk manzum rneini veren edeb trlerden biri de hilyedir.

    Makalenin ilerleyen blmlerinde de deinilecei gibi hilye szc, Hz. Peygamberin haric vasflarn ele alan bir edeb tr olarak bilinmektedir. te bu almada, u ana kadar yaplan almalara gre trnn ilk manzum rnei olan erfnin hilyesi erevesinde; hilyenin aklamas, kaynaklar ve Trk kltr ve edebiyatndaki yeri zerinde durulduktan sonra, bu hilyenin erf

    * Aras. Gr., Fatih niversitesi, Trk Dili ve Edebiyat ([email protected]).

  • 1027 Sadk YAZAR

    Mehmed Efendiye aidiyeti konusunda birtakm grler ileri srlecektir. Daha sonra ise hilyenin nshalar tantlp eser zerinde eitli incelemeler yaplacaktr.

    Hilye haliye) tatl olmak fiilinden tremi bir kelime olan) haluve) veya)

    hilye); ss, znet, cevher, dekorasyon, gzel yz, gzel sfatlar ve gzellikler) manzumesi anlamlarna gelir.1 Kelime zamanla, sz konusu anlamlaryla ilikili olarak edeb bir tr ve kendine has formu olan bir levhay ifade eden stlh anlamlar kazanr. Hilyenin stlah anlam iin; Cenab- Nebi-yi muhteremin evsf ve secy-y hariciyesini hv kitap ve levhadr.2, Hz. Peygamberin yksek evsafn, esma- erifeyi havi yazlar hakknda kullanlr tabirdir.3, Hz. Muhammedin mbarek vasflarn ve gzelliklerini anlatan manzum veya mensur eser.4 gibi birbirine yakn tanmlar yaplmakla birlikte, hilyenin ou zelliini havi bir tanmn mer Kara yapar. Buna gre hilye: slam Trk Edebiyatnda Hz. Muhammed, drt halife, dier peygamberler, Allah dostlar veliler ve tarihe iz brakm slam byklerinin fizik ve ruh (i ve d) yaplarn ve bunlarn zelliklerini anlatan manzum ve mensur eserlere verilen isimdir.5

    mer Karann tanm hilyenin ou zelliklerini havi ise de, tanmnda kulland slam Trk Edebiyat gibi bir snrlamay da yannda bulundurur. Zira hilye kelimesinin yukarda ifade edilen stlah anlamnn ilk olarak ne zaman kullanld tam olarak bilinmemektedir. Ancak Ebu Nuaym el-Isfehan (. 430/1038)nin Hilyetl-Evliya adl bir eserinin olmas, bu ibarenin Trk edebiyatndaki ilk kullanmndan evvel var olduunu gsterir. Ancak hilye szcyle sadece Hz. Peygamberin hilyesi (Hilye-i erif, Hilye-i Saadet, Hilye-i Neb) kastediliyorsa, slam Trk Edebiyat snrlamas doru olur.

    Hilyenin Kaynaklar Hilyenin kaynaklarna gemeden nce, bu konuyla ilgili olarak bir alma

    yapan Ali Yardm6n verdii bilgilerden hareketle, Hz. Peygamberi anlatan ilim dallar zerinde durmaya alalm.

    slam ilimlerin, temelde ve k noktasnda Hz. Peygambere dayandn syleyen Ali Yardm, Tefsir, Fkh, slam Tarihi gibi ilimlerde dolayl olarak; Hadis, Siyer gibi ilimlerde ise dorudan Hz. Peygamberin etkisinin olduunu syler.

    Hz. Peygamberin dorudan etkisinin olduu ilimlerin banda Hadis ilmi gelir. Hz. Peygamberin sz, fiil ve tavrlarna ait haberler olarak bildiimiz hadis, Hz. Peygamberin dorudan etkisinin olduu dier ilim dallarnn ana kayna olarak ele alnabilir. Bu anlamda, Hz. Peygamberin bir biyografisi olarak dnebileceimiz Siyer ilmi de, derlenen hadislerden hareketle ortaya km bir ilim daldr. Hz. Peygamberi tantan ilim dallar arasnda, hadisten sonra en zengin kaynak olarak alacamz siyer ilminde, Hz. Peygambere bir tarihi gzyle baklr.

    Hz. Peygamberin hayatn bir btn olarak ele alan siyer ilminin yannda, onun sadece, on senelik Medine hayatnn asker ve diplomat ynn kendine

    1 Serdar Mutal, Arapa-Trke Szlk; Ferit Develiolu, Osmanlca-Trke Ansiklopedik Lugat;

    Hseyin Kazm Kadri, Trk Lgati, C.II, s. 563. 2 Hseyin Kazm Kadri, a.g.e, C.II, s. 563 3 Mehmet Zeki Pekaln, Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl, Ankara 2005, s. 842 4 Ferit Develiolu, a.g.e; hilyenin stlah anlamlar iin ayrca bkz. skender Pala, Hakn Mehmed

    Bey Hilye-i Sadet, stanbul 2005, s.1 5 mer Kara, Neatnin Hilye-i Enbiyasnn Dn Kaynaklar, Akademik Aratrmalar Dergisi, 2002,

    say 13, s. 1-48

    Turkish Studies

    International Periodical For the Languages, Literature

    6 Ali Yardm, Hz. Peygamberi Anlatan lim Dallar ve email Nevi, Diyanet Dergisi, c. 25, Say 4, s.213-220

    and History of Turkish or Turkic Volume 2/4 Fall 2007

  • Seyyid erf Mehmed Efendi ve Hilyesi 1028

    konu edinen bir ilim dal daha vardr ki; buna savala ilgili bir terim olarak Megz diyoruz. Megzler, siyer ilmine gre, Hz. Peygamberi daha snrl bir ekilde ele alrlar.

    Ben de sizin gibi bir beerim; ancak bana vahyolunur.7ayet-i kerimesinden hareketle ortaya kan iki ilim dal vardr: Delil veya Hasis ve emil. Hz. Muhammedin, bir beer olarak, dier insanlarla ayn olan zelliklerinin yannda; bir peygamber olarak da, dier insanlardan farkl olan zellikleri vardr. te Hz. Peygamberin dier insanlardan farkl olarak, peygamberlik zelliklerini konu edinen, dolaysyla yukarda zikredilen ayet-i kerimenin ikinci blmne karlk gelen ilim dalna, Delil veya Hasis (Deliller ve zellikler) denilir. Ebu Davud (. 275/888)un Deliln-Nbvve isimli eseriyle sistemli bir ekilde balayan bu ilim dal, sonralar, bu eser temel alnarak devam ettirilmitir.

    Sz konusu yet-i kerimenin ilk blmyle (Ben de sizin gibi bir beerim.) ilgili olarak ortaya kan ilim dal ise, Hz. Peygamberin beer ynn ele alan emil ilmidir. Hz. Peygamberin hayat tarzn ve yaama slubunu ele alan email tr, bir muhaddis olan Tirmiznin eseriyle balar. Tirmz, eserini 56 blme snflandrarak oluturmutur. Her blmn bana, Hz. Peygamberin haric zellikleri ve ibadetleriyle ilgili bir balk attktan sonra, verdii birka hadisle sz konusu zellikleri aklamaya alr. Bundan sonra yazlm olan emailler, Tirmznin bu eseri rnek alnarak yazlmtr.

    Hz. Peygamberi anlatan ilim dallarna, burada ksaca yer verilmesinin sebebi, hilyelerin kaynan daha iyi anlamak iindir. Zira hilye tr de, sz konusu bu ilim dallarndan az veya ok etkilenmekle birlikte, emil trn kaynak alarak ortaya kmtr.

    mer Kara da hilyenin kaynaklarn u ekilde sralar: a.emil Tr Eserler b)Hadis Kitaplar c)Siyer ve Megazi Kitaplar d)Hasis ve Delil Tr Eserler e)slam Tarihi Kaynaklar f)Tabakt, Teracim ve Tezkire Kitaplar g)Tefsir Kitaplar h)Ksasul-Kuran simli Eserler i)Tasavvuf ve Ahlakla lgili Eserler8

    Burada, hilye szcnn stlah tanmna uygun olarak geni bir kaynak sralamasna gidildii grlr.

    Hilye trnn zel kayna ise, neredeyse btn hilye yazarlarnn eserlerinde zikrettikleri bir hadis-i eriftir. Buna gre Hz. Peygamberin vefatndan bir sre nce kzlar Hz. Fatma: Ya Raslallah! Senin yzn bundan sonra gremeyeceim. diye aladnda, Hz. Peygamber Hz. Aliyi yanna arm ve: Ya Ali! Hilyemi yaz ki; vasflarm grmek beni grmek gibidir. demilerdir.9 Kaynana ulaamadmz bu hadisi, hilye melliflerinin ou, eserlerinde zikretmilerdir.

    Hilye yazarlarndan Mustafa Akkirman (.1760) sz konusu hadise yle deinir:

    emil rihleri beyn itdiler ki Fahr- lem (S.A.V) hazretlerinin hilye-i pkini bilmede fyide oktur. Cmleden biri bir dem ryada grdkde evsf- erfe hads-i eriflerde vrid olan hilye-i latfeye muvfk ise tahkk-i Peygamber (S.A.V)i grm olur.10

    Bu makalenin ana konusunu tekil eden erf Mehmedin hilyesinde ise sz konusu hadise u ekilde deinilir:

    (Kehf:110; Fussilet:6) ()7 Hz. Peygamberi anlatan ilim dallarnn tantlmasnda Ali Yardmn yukarda zikrettiimiz

    almasndan nemli oranda yararlanlmtr. 8 mer Kara, a.g.m., s. 1-48 9 skender Pala, a.g.e