serbest rİtİmlİ ezgİlere yönelİk dİkte çaliŞmalarinda

Click here to load reader

Post on 11-Mar-2022

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

ISSN: 1308-6200 DOI Number: https://doi.org/10.17498/kdeniz.778657 Research Article
Received: August 10, 2020 | Accepted: September 6, 2020 This article was checked by intihal.net.
SERBEST RTML EZGLERE YÖNELK DKTE ÇALIMALARINDA
FNALE MUSC YAZILIMININ KULLANIMI
THE USE OF FINALE MUSIC SOFTWARE IN DICTATE STUDIES FOR
FREE RHYTHM
Aytunç AYDIN
ÖZ Türk Müzii’nde taksim, aç, gazel gibi formlar usûlsüz olarak icrâ edilen serbest ritimli
ezgilerdir. crâ edilen serbest ritimli ezgi örnekleri ile bu örneklerin dikte edilmesi sonucu
yazlan notalarn olabildiince uyum içerisinde olmas için müzik yazlmlarndan
yararlanmak önem arz etmektedir. Çalmada serbest ritimli ezgilerin kullanl ve doru bir
ekilde dikte edilmesinde finale music programndan nasl yararlanlmas gerektiinin ortaya
konulmas amaçlanmtr. Çalmada, bu amaçla yaplmas gereken ilem basamaklar
görsellerle açklanarak anlatlmtr. Serbest ritimli ezgi örnei olarak Davut Sulari tarafndan
Tan Yldz adl uzun havada icrâ edilen ve 31 saniyeden oluan giri bölümünde yer alan
aç seçilmitir. V. 26 sürümlü finale music yazlmnn yan sra incelenen icrâ örneinde
yer alan gerekli perdelerin frekans deerlerini ölçmek amacyla Melodyne (versiyon
4.1.0.001) ve Sound Analysis Oscilloscope (versiyon1.1/7) yazlmlar kullanlmtr. Çalmada veriler belgesel tarama (doküman metodu) ve görüme teknii kullanlarak elde
edilmitir. Finale music programnda bulunan MIDI/Audio özellii, ilgili icrâ örneinin dikte
edilmesinde pratik bir kullanm olana salamtr. Söz konusu özellik, icrâya ait ses
dosyasn ölçü saylarna bölerek bu ölçülerdeki sesler ile yazlan notalar e zamanl olarak
duyurabilmektedir. Bu e zamanl ilem ve ayrca ölçülerdeki bölünmü ses dosyalarnn
istenilen tekrarlarda dinlenebilmesi notalarn tespitini kolaylatrm ve doruluk payn
yüksek ölçüde artrmtr. Çalmann, konuya dair yaplacak yeni çalmalara fayda
salayaca düünülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Türk müzii, serbest ritimli ezgi, finale music, Davut Sulari, aç.
ABSTRACT In Turkish Music, forms such as taksim, aç, gazel are free-rhythm tunes performed improperly. It is important to utilize music software in order to make the notes written as a
ORCID: 0000-0002-7413-1754. Ör. Gör. Dr. Ordu Üniversitesi, Müzik ve Sahne Sanatlar Fakültesi, Türk Müzii Bölümü, [email protected]
282
result of dictation of free rhythm samples performed and dictation of these samples as much
as possible. In the study, it is aimed to reveal how the finale music program should be used
in dictating free rhythm tunes in a useful and correct way. In the study, the steps that need to
be done for this purpose are explained with visuals. As an example of free rhythm melody,
the aç in the entrance section consisting of 31 seconds and chosen by Davut Sulari in the
uzun hava named Tan Yldz was chosen. In addition to the finale music software with
version 26, Melodyne (version 4.1.0.001) and Sound Analysis Oscilloscope (version 1.1 / 7)
software were used to measure the frequency values of the required pitches in the examined
icrâ sample. In the study, the data were obtained using documentary scanning (document method) and interview technique. The MIDI / Audio feature in the Finale Music program has
provided a practical use for dictating the relevant performance example. The feature in
question can divide the sound file of the execution into the number of measurements and
announce the notes written with these sounds simultaneously. This simultaneous operation
and also the ability to listen to the divided audio files of the measurements at the desired
repetitions facilitated the detection of the notes and increased the accuracy. It is thought that
the study will benefit new studies on the subject.
Keywords: Türk music, free-rhythm tune, finale music, Davut Sulari, aç.

, “”, “”, “”
. ,
,
.
.
, ,
.
31 ,
.

V. 26
Melodyne ( 4.1.0.001) Sound Analysis Oscilloscope ( 1.1 / 7). (
) . MIDI/Audio
.

.

.
.
: , , ,
, .
1. Giri
Türk müziinde ölçüsüz ve usûlsüz olarak icrâ edilen ezgiler, belirli
formlar altnda incelenen serbest ritimli ezgilerdir. Bu ezgiler genel itibari ile Türk
Müzii’nin sac ayaklarn oluturan Türk Halk Müzii’nde uzun hava (sözlü), aç (çalgsal), Türk Sanat Müzii’nde, kaside (sözlü), taksim (çalgsal) gibi formlar
Aytunç AYDIN
“Serbest ritimli ezgiler, usûlsüz olmakla birlikte belirli bir ritme ve
tempoya sahiptir” (Kaçar, 2020, s.131). Ancak bu ezgiler (…) seslendirme srasnda hissettiimiz ve istendiinde (bazen de farkna bile varmakszn) ayak vuruu, el
vuruu ya da benzeri eit aralkl devinimlerle yansttmz kalp atna benzeyen
(…) (Terzi, 2015: s.74) ve atm olarak adlandrlan düzenli bir bölümlemeden yoksundur. Bu yüzden serbest ritmli ezgilerin usûllü ezgilere göre farkl disiplinle
dikte edilmeleri gerekir.
yazlmlarndan nasl faydalanlmas gerektiine dair bilgiler yetersizdir.
Konuyla ilgili snrl saydaki kaynaklardan biri Gülçin Yahya Kaçar’a aittir. Kaçar’a ait (2020, s.131-132) “Türk Mûsikîsinde Eser ve crâ Tahlîli
Yöntemleri (Kavramlar-Semboller ve Örnekleriyle)” adl kitapta, Usûlsüz crâlar
Notaya Alma Yöntemi balnda konuya dair geniçe bilgilere yer verilmi ve
izlenmesi gereken aamalar detayl ekilde açklanmtr. Yücel Pamakç, serbest ritimli ezgilerin notaya alnma ekline dair u
bilgileri vermitir;
“imdi uzun havalar notaya alrken, malum ölçüsüz… Elimizin parmaklarn, diyelim ki sa elimizin parmaklarn, muntazam aralklarla, unun
gibi: bir, iki, üç, dört, be. Her birine bu suretle basarak ve bunlarn her birinin
deerini on altlk nota deerinde düünerek… Mesela amaaaan dedii zaman a’ya bir, maaaan… Kaç tane? Dört tane daha geçti. O zaman bir on altlk, maaaan
hecesi de dört on altln toplam bir dörtlük… Yani bir on altlk, bir dörtlük nota
amaaaan oldu. Bunun gibi. Her küçük darbi on altlk kabul edip buna göre ölçüsüz
uzun havalar yazyoruz. Bu yöntem taksimde, açlarda, uzun havalarda, serbest ritimli olan her ezgide kullanlabilir. Biz bu yöntemi rahmetli Muzaffer Sarsözen
hocamzdan örenmitik. O tarif etmiti” (Kiisel Görüme, Yücel Pamakç, 2020).
Yukarda sözü edilen notaya alma yönteminin, o dönemdeki teknolojik koullar göz önüne alndnda, etkili olduu düünebilir. Sözü edilen yöntem
günümüzde de kabul gören ve kullanlan bir yöntemdir. Ancak günümüzün dijital
dünyasnda, müzie dair yazlmlardan faydalanmann avantajlar göz ard edilmemelidir. Örnein, serbest ritimli ezgilerde perdelerin hangi uzunluklarda icrâ
edildiinin tespiti zorluk tamaktadr. Bu ezgilerde yer alan perdelerin nota
deerliklerinin isabetli ekilde tespiti, icrây kolaylatrmada yol gösterici özellik
sunmas bakmndan önem kazanmaktadr. Bu noktada nota yazmaya dair sunduu imkanlarla finale music1 programn kullanmann fayda salayaca
düünülmektedir. Finale music programnda bulunan MIDI/Audio özellii, serbest
ritimli ezgilerin notaya almn pratik bir hale getirmektedir. “Bu özellik, eserlerin program üzerinden çalnmasn salamakta, yazlan notayla programa yüklenen
1 “Finale, MakeMusic tarafndan Microsoft Windows ve macOS iletim sistemleri için gelitirilen ve piyasaya sürülen bir dizi özel müzik notasyon yazlmnn bir programdr” (https://en.wikipedia.org/wiki/Finale_(software)) E.T: 27.07.2020.
284
ezginin, ölçülere indirgenerek ayn anda dinlenilmesine imkân vermektedir” (Aydn,
2020: s.11). Programn salam olduu bu e zamanl ilem, icrâya ait perde ve
deerliklerin doru ekilde tespitinde güvenli bir kontrol etme arac olarak kullanlmaktadr.
Bu çalmada serbest ritimli ezgilerin notaya alnmasnda nota yazm
program olan finale music’ten ne ekilde yararlanlmas gerektii amaçlanmtr. Bu amaç dorultusunda program üzerinde notaya alma süreciyle ilgili ilem basamaklar
açklanmtr. Çalma, açklanan ilgili ilem basamkalar dorultusunda, yaplacak
serbest ritimli ezgilere yönelik dikte çalmalarna yazlan notalar ile icrâ arasndaki
uyumu artrmaya yönelik pratik bir yöntem sunmas bakmndan önemlidir.
2. Yöntem
Nitel özellik tayan bu çalmada veriler, belgesel tarama (doküman metodu) ve görüme teknii kullanlarak elde edilmitir. Çalmaya konu olan
yazlm Finale Music’tir. (sürüm v26). Serbest ritimli ezgi örnei olarak ise Davut
Sulari tarafndan Tan Yldz adl eserde yaplan aç (giri bölümü) seçilmitir.
Açn yer ald eser 1999 ylnda Kalan firmas tarafndan çkarlan “Bugün Bayram Günü Derler” adl albümde bulunmaktadr. Çalmada ayrca gerekli
görüldüü için frekans deerlerini ölçebilen Melodyne (versiyon 4.1.0.001) ve
Sound Analysis Oscilloscope (versiyon1.1/7) yazlmlar kullanlmtr. Konuyla dorudan ilikisi olmad için finale music programnn giri
bölümlerinde yer alan ve doküman stili (document style), sayfa genilii (page size),
çalg seçimi (instruments), eser bilgileri (document information), ölçü (time signature), tempo (tempo) gibi öelerin bulunduu program pencerelerine yönelik
veriler çalmada görsel olarak verilmemitir. Bunun yerine çalmadaki konuya dair
ilem basamaklarn gösteren görseller, ilgili yerden itibaren oluturulmutur.
3. Bulgular ve Yorumlar
Yazlan notalar ile daha sonra yüklenecek olan esere ait ses örneinin, alt
alta sralanarak gözükmesi nota yazmnda kolaylk salamaktadr. Bunu salamak için öncelikle üst tarafta bulunan erit sekmesinden View sekmesine tklanmal ve
bu sekmeye bal açlan listeden Studio View seçilmelidir. (Bkz. Resim 1). Bu ilemi
uyguladktan sonra oluan ekran görüntüsü Resim 2’de gösterilmitir.
Aytunç AYDIN
Resim 1. View ve Studio View seçim sekmeleri
Resim 2. Studio View alt sekme seçimi sonras oluan ekran görüntüsü
Bu ksmda ilgili ses doyas programa yüklenmelidir. Bunun için öncelikle
üst tarafta bulunan MIDI/Audio sekmesine tklanmaldr. Daha sonra bu sekmeye
bal açlan listeden srayla Audio Track (Add Audio Track) ve Load Audio2 seçilmelidir. (Bkz. Resim 3). Bilgisayarda bulunan ilgili ses dosyas eklendikten
sonra ekran görüntüsü Resim 4’deki gibi olacaktr.
2Load Audio bölümünün seçebilmesi için Add Audio Track seçenei tklandktan sonra üst tarafta bulunan MIDI/Audio sekmesine geri dönülüp ayn ilemin tekrarlanmas gerekir.
Serbest Ritimli Ezgilere Yönelik Dikte Çalmalarnda Finale Music Yazlmnn...
286
Resim 3. MIDI/Audio ile buna bal listede açlan Audio Track ve Load Audio seçim
sekmeleri
Resim 4. Load Audio alt sekmesi seçimi sonras oluan ekran görüntüsü
Notaya almaya balamadan önce yaplan ayarlamalarn bu aamasnda
birkaç zorlukla kar karya kalnmas yüksek muhtemeldir. Finale music program
bat müzii ses sistemi gözetilerek oluturulmu bir programdr. Bat müziinde eserin orijinal tonu ile yazlan notalar uyum içerisindedir. Ancak Türk müziinde bir
eser, farkl tonlardan da icrâ edilse o eseri oluturan makamn özellikleri
dorultusunda hep ayn yerden yazlmaktadr. Çalmada notaya alnan eser hüseynî makamndadr. Dolays ile makam dizisini oluturan perdelerin dügâh üzerine
kurulmas icâp etmektedir. Fakat notaya alnan eserin karar perdesi olan dügâha
karlk gelen sesin, frekans açsndan deeri Mi4 (334,7 Hertz) olarak tespit
Aytunç AYDIN
287
edilmitir.3 Buna bal olarak yazlan notaya denk gelen perdeler ile programa
yüklenen ses dosyasndaki perdeler ayn olmayacaktr ve nota yazm srasnda
seslerin uyup uymadn kontrol etme olana ortadan kalkacaktr. Bu problemi ortadan kaldrmak için iki farkl yol izlenebilir.
1. Sesleri transpoze edebilen (mikrotonal ölçekte) bir programla, eserin
tonu A4 (440 Hertz) olacak ekilde ayarlanmaldr. Transpoze edilen ses dosyas kaydedilip finale music programna yüklenmelidir. Böylelikle yazlan notalar ile icrâ
örneine ait perdeler arasnda uyum salanacaktr ve eser, portenin alttan ikinci
boluu olan yerden (A4=440 Hertz) yazlabilecektir. Burada orijinal ton ile
transpoze edilen aralk arasnda geni bir araln olumamasna dikkat edilmelidir. Aksi halde ses dosyasnn ses kalitesinin bozulabilir, perde ve nota deerliklerinin
duyulmas zorlaabilir4.
2. Programa yüklenen ses dosyas hangi tonda ise o tondan yazlmaya devam edilir. Bu durumda eser, karar sesinin frekans deerine göre (Mi4) portenin
en alt çizgisinden yazlmaldr.
hangi bölümlerinin dinleneceini belirlemek, bu ses dosyas ile yazlan notalara denk gelen seslerin iddetlerine yönelik ayarlamalar yapmak için Playback Controls
menüsüne ihtiyaç vardr. Menü içinde veriler üzerinde deiiklik yaplmasn
salayan kutucuklar ile yüklenen ses dosyasna yönelik komutlar (oynatma/durdurma, vb.) yerine getiren butonlar bulunmaktadr. Bu kontrol
menüsünü açmak için önce üst tarafta bulunan Window sekmesine tklanmaldr.
Ardndan açlan listede yer alan seçeneklerden Playback Controls seçilmelidir. (Bkz. Resim 5). Resim 6.’da bu ilem sonrasna ait ekran görüntüsü verilmitir.
Resim 5. Window ve Playback Controls seçim sekmeleri
3 Melodyne (version 4.1.0.001) programna göre bu tona (Mi4) ait frekans deeri gereinden (26 cent (c) fazladr. Mahalli icrâlar söz konusu olduunda ilgili çalg üzerindeki tam perdelerin standart frekans deerelerde olmamas son derece doaldr. 4 Orijinal ton ile tarnspoze edilen ton arasnda geni frekans deerleri olumasna ve transpoze edilen icrâ örneinde seslerin duyumu zorlatracak ekilde bozulmasna bal olarak notalarn yazmnda 2. seçenek tercih edilmitir.
Serbest Ritimli Ezgilere Yönelik Dikte Çalmalarnda Finale Music Yazlmnn...
288
Resim 6. Playback Controls sekmesi seçimi sonras oluan ekran görüntüsü
Aada eserin yaklak altnc saniyesine kadar olan bölümün notalar verilmitir. Görüldüü üzere icrâ serbest ritimli olsa da finale music program,
yüklenen ses dosyalarn belirlenen usûl dorultusunda ölçülere bölmektedir (Bkz.
Resim 7). Ancak serbest ritimli ezgiler ölçüsüz ve usûlsüz ezgiler olduu için ölçü çizgilerini ve usûl bilgilerini kaldrmak icrâ formunun (aç) özellii gerei uygun
olacaktr. Ölçü çizgilerini kaldrmak için portenin tamam seçildikten sonra mouse
sa tklama yaplp açlan listeden srasyla Barline ve Invisible seçenekleri
seçilmelidir. (Bkz. Resim 8). Yaplan ilemden sonra ekran görüntüsü Resim 9’deki gibi olacaktr.
Resim 7. Örnek icrâ notas
Aytunç AYDIN
289
Resim 8. Ölçü çizgisi yok etme ilemi (Barline ve Invisible seçim sekmeleri)
Resim 9. Barline ve Invisible sekmeleri seçimi sonras oluan ekran görüntüsü
Yazlan nota deerliklerinin, karmak ve okumas zor tartm kalplarn
meydana getirmesi yüksek muhtemeldir. Nota okumay kolaylatrmak için oluan
bu tartm kalplar üzerinde düzenleme yaplmaldr. Nispeten fazla notadan oluan tartm kalplar daha az notadan oluacak ekilde bölünmelidir5 (Bkz. Resim 10).
5 Tartm kalplar, motif, durucu ses gibi özelliklerin göz ard edilmeden, baka deyile icrâya ait ezgi özellikleri dikkate alnarak oluturulmaldr. Aksi halde yeni düzenleme, eklen muntazam görünse bile icrâcnn, notalar rahatça okuyamamasna dolays ile ezgiye ait genel duyum etkisinden uzak bir icrâ örnei sergilemesine sebep olabilir.
Serbest Ritimli Ezgilere Yönelik Dikte Çalmalarnda Finale Music Yazlmnn...
290
Eserin tamam dikte edildikten sonra görünüm, A4 kada çkt alnabilmesi maksadyla sayfa görünümü (Page View) olarak deitirilmelidir. Bunu
salamak için öncelikle üst tarafta bulunan View sekmesine tklanmal ve bu
sekmeye bal açlan listeden Page View seçilmelidir (Bkz. Resim 11). Yaplan
ilemden sonra ekran görüntüsü Resim 12 ’deki gibi olacaktr.
Resim 11. View ve Page View seçim sekmeleri
Tartm kalplar üzerinde düzenleme yaplmasna ramen nota deerlikleri
allmadk ksalk veya uzunluklarda olabilir ve bu durum nota okumaya yönelik
güçlük yaratabilir. Bu aamada nota deerliklerine yönelik deiik yaplabilir. Yeni düzenleme, okuyucunun gözünü yormayacak ve notann rahatça okunmasn
salayacak ekilde, ayrca eserin temel ezgi özelliklerini hatrlatc nitelikte
olmaldr. Örnein, noktal 32’lik veya noktal 64’lük nota deerlikleri, noktasz
olarak veya kendinden daha uzun noktasz deerliklere dönütürülebilir6. (Bkz. Resim 12).
6 Yaplan deiiklik nota okumay kolaylatrsa da orijinal nota deerliklerinin bir bölümü deiecektir.
Aytunç AYDIN
Resim 12. Deitirilen nota deerliklerinin oluturduu yeni tartm kümeleri
Notaya alna eserin karar perdesi, bat müzii ses sisteminde Mi4 perdesine
denk gelmektedir. Ancak icrâ örnei makamsal olduu için notalar Türk Müzii ses
sistemine göre transpoze edilmelidir. Çalmada notaya alnan icrâ örnei hüseyni makamndadr ve icrâda balangç sesleri makamn güçlüsü olan hüseyni perdesinde
seyretmektedir. Bu durumda eser çkc olacak ekilde tam dörtlü transpoze
edilmelidir. Transpoze edildikten sonra donanma makam dizisini belirtecek deitirici iaretler eklenmelidir. Donanma yazlacak olan bemol ve/veya diyezler,
Türk Halk Müzii’nde ya da Türk Sanat Müzii’nde kullanlan deitirici iaretlere
göre uyarlanabilir. Örnein; q, E vb. lgili deiikler uygulandktan sonra oluan
ekran görüntüsü Resim 13’de gösterilmitir.
Resim 13. Transpoze edilen orijinal ve sadeletrilmi tartm kümleri
4. Sonuç Finale Music programnn MIDI/Audio özellii, serbest ritimli ezgilerin
notaya alnmasnda pratik bir kullanm olana sunmutur. crâ örneine ait ses
Serbest Ritimli Ezgilere Yönelik Dikte Çalmalarnda Finale Music Yazlmnn...
292
denk gelen sesler ile yazlan notalarn ayn anda duyulabilmesi, ölçülerdeki
bölünmü ses dosyalarn istenilen sklkta dinleyebilme olanan salamtr. Bu e zamanl ilem ile icrânn dikte edilme aamasnda özellikle icrâya ait perde ve
deerliklerinin doruluk paynn yüksek ölçüde artt görülmütür. Finale music
programnn (MIDI/Audio) özelliinden yararlanmann serbest ritimli ezgi formlarna yönelik yaplacak yeni dikte çalmalara katk salayaca
düünülmektedir.
Kaynakça Aydn, Aytunç. (2020). Yaayan Insan Haznelernden Tokat’l Yaar Güç Ve Dll
Kaval Icrâclnn Tahlîl. Doktora Tezi, Anakara Hac Bayram Veli
Üniversitesi, Lisansüstü Eitim Enstitüsü, Ankara Kaçar, Gülçin Yahya (2020), Türk Mûsikîsinde Eser ve Icrâ Tahlîli Yöntemleri
(Kavramlar-Semboller ve Örnekleriyle), Gece Kitapl, Ankara.
nternet: Davut Sulari tarafndan icrâ edilen Tan Yldz adl eser Web:
https://www.youtube.com/watch?v=cMQHEkst5Kg Eriim Tarihi: 6 Temmuz 2020.
nternet: Finale music program hakknda bilgi Web:
https://en.wikipedia.org/wiki/Finale_(software) Eriim Tarihi: 27 Temmuz 2020.
Terzi, Cihangir. (2015). Halk Müziinde Metrik Yap Nota Örnekleriyle Ölçüler ve
Düzüm Sistematii. Cenkler Matbaaclk, stanbul.
293
EKLER
EK-1.
Nota 1. Tan Yldz adl uzun havada Davut Sulari tarafndan icrâ edilen açn
notalar
294
Nota 2. (devam) Tan Yldz adl uzun havada Davut Sulari tarafndan icrâ edilen
açn notalar