sensörler ve transdüserler

of 77 /77
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI ELEKTRİK-ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ SENSÖRLER VE TRANSDÜSERLER 523EO0002 Ankara, 2012

Author: ok1222

Post on 06-Aug-2015

146 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

T.C. MLL ETM BAKANLII

ELEKTRK-ELEKTRONK TEKNOLOJS

SENSRLER VE TRANSDSERLER523EO0002

Ankara, 2012

Bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve retim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme materyalidir. Mill Eitim Bakanlnca cretsiz olarak verilmitir. PARA LE SATILMAZ.

NDEKLERAIKLAMALAR ................................................................................................................... iv GR ....................................................................................................................................... 1 RENME FAALYET-1 ..................................................................................................... 2 1. ISI TRANSDSER ve seNSRLER ................................................................................. 2 1.1. Transdser ve Sensr Kavram ..................................................................................... 2 1.1.1. Tanm .................................................................................................................... 2 1.1.2. eitleri .................................................................................................................. 3 1.2. PTC(Pozitif Is Katsayl Termistr) ............................................................................. 5 1.2.1. alma Prensibi .................................................................................................... 5 1.2.2. Kullanm Alanlar .................................................................................................. 6 1.2.3. Salamlk Testi ...................................................................................................... 6 1.3. NTC (Negatif Is Katsayl Termistr) .......................................................................... 6 1.3.1. alma Prensibi .................................................................................................... 7 1.3.2. Kullanm Alanlar .................................................................................................. 7 1.3.3. NTCnin Salamlk Testi ....................................................................................... 8 1.4. Termokupl ( Islift ) ..................................................................................................... 8 1.4.1. alma Prensibi .................................................................................................... 8 1.4.2. Kullanm Alanlar .................................................................................................. 8 1.4.3. Salamlk Testi ...................................................................................................... 9 1.5. Is Sensrl Uygulama Devreleri .................................................................................. 9 1.5.1. Ptcli Isya Duyarl Devre ...................................................................................... 9 1.5.2. Ptcli Isya Duyarl Devre .................................................................................... 10 1.5.3. Ntcli Isya Duyarl Fan Devresi.......................................................................... 10 1.5.4. Ntcli Isya Duyarl Devre ................................................................................... 11 1.5.5. Ntcli Isya Duyarl Devre ................................................................................... 11 1.5.6. Ntcli Isya Duyarl Devre ................................................................................... 12 1.6. Is Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzalarn Gidermek ..................................... 12 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 14 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 16 RENME FAALYET-2 ................................................................................................... 18 2. MANYETK SENSRLER VE TRANSDSERLER ...................................................... 18 2.1. Tanm ......................................................................................................................... 18 2.2. Kullanm Alanlar ....................................................................................................... 19 2.3. eitleri ve Yaplar .................................................................................................... 19 2.3.1. Bobinli (Endktif)Manyetik Sensrler: ............................................................... 19 2.3.2. Elektronik Devreli Manyetik Sensrler (Yaklam Sensrleri) ........................... 20 2.3.3. Alan (Hall) Etkili Transdserler .......................................................................... 21 2.4. Magnetik Sensrl Uygulama Devresi ....................................................................... 22 2.5. Magnetik Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermek ............................ 22 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 23 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 24 RENME FAALYET-3 ................................................................................................... 26 3. BASIN (GERLME) TRANSDSERLER .................................................................... 26 3.1. Tanm ......................................................................................................................... 26 3.2. eitleri ....................................................................................................................... 26 3.2.1. Kapasitif Basn lme Sensrleri ...................................................................... 27 i

3.2.2. Strain Gauge (ekil Deiiklii) Sensrler .......................................................... 28 3.2.3. Load Cell (Yk Hcresi) Basn Sensrleri ........................................................ 29 3.2.4. Piezoelektrik Basn lme Sensrleri................................................................ 30 3.3. Basn sensrl uygulama devresi .............................................................................. 31 3.4. Basn Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermek ................................. 31 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 32 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 33 RENME FAALYET-4 ................................................................................................... 35 4. OPTK TRANSDSERLER VE SENSRLER ............................................................... 35 4.1. Foto Diren (LDR) ...................................................................................................... 35 4.1.1. alma Prensibi .................................................................................................. 35 4.1.2. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 36 4.1.3. Salamlk Testi .................................................................................................... 36 4.2. Foto Diyot ................................................................................................................... 36 4.2.1. alma Prensibi .................................................................................................. 36 4.2.2. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 36 4.2.3. Salamlk Testi .................................................................................................... 37 4.3. LED Diyot ................................................................................................................... 37 4.3.1. alma Prensibi .................................................................................................. 37 4.3.2. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 38 4.3.3. Salamlk Testi .................................................................................................... 38 4.4. nfrared Diyot (IR Diyot, Kzl tesi Diyot) .............................................................. 38 4.4.1. alma Prensibi .................................................................................................. 38 4.4.2. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 38 4.4.3. Salamlk Testi .................................................................................................... 39 4.5. Foto Pil (Ik Pili, Gne Pili) ..................................................................................... 39 4.5.1. alma Prensibi .................................................................................................. 39 4.5.2. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 40 4.5.3. Salamlk Testi .................................................................................................... 40 4.6. Optokuplr .................................................................................................................. 40 4.6.1. alma Prensibi .................................................................................................. 40 4.6.2. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 41 4.6.3. Salamlk Testi .................................................................................................... 41 4.7. Optik Elemanl Uygulama Devreleri .......................................................................... 41 4.7.1. LDR'li Dimmer .................................................................................................... 41 4.7.2. Karanlkta alan Devre ..................................................................................... 42 4.7.3. Fototransistrl Karanlkta alan Devre .......................................................... 42 4.7.4. nfaredli Rle Devresi.......................................................................................... 43 4.7.5. Optokuplrle Yaplan Devre................................................................................ 43 4.8. Optik Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermek .................................. 44 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 46 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 47 RENME FAALYET-5 ................................................................................................... 49 5. SES transdser ve SENSRLER ...................................................................................... 49 5.1. Mikrofon ..................................................................................................................... 49 5.1.1. Yaps ................................................................................................................... 50 5.1.2. alma Prensibi .................................................................................................. 50 ii

5.1.3. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 54 5.1.4. Salamlk Testi .................................................................................................... 54 5.2. Hoparlr ...................................................................................................................... 54 5.2.1. Yaps ................................................................................................................... 55 5.2.2. alma Prensibi .................................................................................................. 55 5.2.3. Kullanm Alanlar ................................................................................................ 56 5.2.4. Salamlk Testi .................................................................................................... 56 5.3. Pre-Amplifikatr Uygulama Devresi .......................................................................... 56 5.3.1. Pre-Amplifikatr Devresi .................................................................................... 57 5.4. Ses Kontroll Uygulama Devresi ............................................................................... 57 5.5. Ses Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermek ...................................... 57 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 58 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 59 MODL DEERLENDRME .............................................................................................. 61 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 66 KAYNAKA ......................................................................................................................... 70

iii

AIKLAMALAR AIKLAMALARKOD ALAN DAL/MESLEK MODLN ADI MODLN TANIMI 523EO0002 Elektrik Elektronik Teknolojisi Alan Ortak Sensrler ve Transdserler Bu modl, transdser ve sensrlerin tannmas, devrelerde kullanlmas, eitlerinin ve zelliklerinin bilinmesi, salamlk kontrollerinin yaplmas, uygulama devrelerinin altrlmas ve arzalarnn giderilmesi ile ilgili bilgi ve becerilerin kazandrld bir renme materyalidir. 40/32

SRE N KOUL YETERLK

Bu modln n koulu yoktur. Transdser ve sensrleri elektronik devrelerde kullanmak. Genel Ama Bu modl ile gerekli ortam salandnda, transdser ve sensrleri tanyabilecek, devrelerde kullanabilecek, eitlerini ve zelliklerini bilecek, salamlk kontrollerini yapabilecek, uygulama devresini altrabilecek ve arzasn giderebileceksiniz. Amalar 1. Transdser/sensr kavramlarn, eitlerini, s transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn renerek, salamlk kontrollerini yapabilecek, uygulama devresini altrabilecek ve arzasn giderebileceksiniz. 2. Magnetik transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn ile yaplarn renerek kullanlacak devreye gre seebilecek, uygulama devresini altrabilecek ve arzasn giderebileceksiniz. 3. Basn transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn ve eitlerini renerek kullanlacak devreye gre eitlerini seebilecek, uygulama devresini altrabilecek ve arzasn giderebileceksiniz. 4. Optik transdser ve sensrlerinin almaiv

MODLN AMACI

ETM RETM ORTAMLARI VE DONANIMLARI

prensiplerini, kullanm alanlarn renerek, salamlk kontrollerini yapabilecek, uygulama devresini altrabilecek ve arzasn giderebileceksiniz. 5. Ses transdser ve sensrlerinin yaplarn, alma prensiplerini, kullanm alanlarn renerek, salamlk kontrollerini yapabilecek, uygulama devresini altrabilecek ve arzasn giderebileceksiniz. Ortam Elektrik-elektronik laboratuvar, iletme, ktphane, ev, bilgi teknolojileri ortam vb. Donanm Bilgisayar, projeksiyon cihaz, izim ve simlasyon programlar, kataloglar, deney setleri, alma masas, AVO metre, bread board, eitmen bilgi sayfas, havya, lehim, elektrikli almalar, anahtarlama elemanlar, yardmc elektronik devre elemanlar, elektrik elektronik el takmlar.Modln iinde yer alan her faaliyetten sonra, verilen lme aralaryla kazandnz bilgileri ve becerileri lerek kendi kendinizi deerlendireceksiniz.

LME VE DEERLENDRME

retmen, modl sonunda size lme arac (oktan semeli, doru yanl, tamamlamal test ve uygulama vb.) uygulayarak modl uygulamalar ile kazandnz bilgi ve becerileri lerek deerlendirecektir.

v

GR GRSevgili renci, Gnmzde gelien teknoloji ile beraber gnlk hayatmzda kullandmz elektronik cihazlarn saysnda her geen gn art olmaktadr. retim yapan ve hizmet sunan firmalarda da ayn ekilde elektronik sistemler her geen gn daha youn olarak kullanlmaktadr. Sanayi firmalarnn birou otomasyon sistemleri veya bilgisayar sistemleri kullanarak almaktadr. Sonu olarak artk gnmzde elektronik cihazlar kullanmn bilmek bir ayrcalk deil, okuma yazma bilmek kadar gereklidir. Sizler bu blm tercih ederek topluma gre bu tip gelimelere daha yakn olacaksnz. Elektrik ve elektronik teknolojisi alanndaki kalifiye eleman ihtiyac her geen gn artt iin daha kolay i bulabileceksiniz. Hem i hayatnda hem de gnlk yaamnzda bir adm nde olarak daha konforlu bir yaam sreceksiniz. Gnmzde fabrikalarda retim, otomatik alan makinelerle yaplyor. Ancak bu makinelerin kontrol elektronik ve bilgisayarl sistemlerle gerekletiriliyor. Makinelerde oluan mekaniksel ve fiziksel deiimleri bilgisayar sistemine aktarp bilgisayar sisteminde ilenip tekrar ayn makinenin ya da baka makinelerin kontroln yapmak mmkndr. te sensrler bu noktada devreye giriyor. Ortamda bulunan fiziksel bir deiiklii elektrik sinyallerine evirerek, elektronik sistemlere aktarmak iin sensrleri kullanyoruz. Bunlara birka rnek verecek olursak rnlerin saylmasnda, kalite kontrolnn yaplmasnda, ortamdaki scakln nemin ya da n belli bir deer aralnda tutulmasnda hep sensrleri (alglayclar) kullanyoruz. Sensrler sadece endstriyel firmalarda kullanlan cihazlar deildir; gnlk hayatmzda da bizi deiik ortamlarda srekli izleyen gzler gibidir. Bizim programladmz gibi ilerini aksatmadan yapan iilerdir. rnein; ayarladmz scakl alglayarak alan oda stclar, TV kumandasndan srekli emir bekleyen televizyonun kumanda alglaycs, bizi grdnde otomatik alan kaplar sensrlere en gzel rneklerdir.

1

RENME FAALYET-1 RENME FAALYET-1AMATransdser ve sensr kavramlarn, kullanm alanlarn, kullanm yerlerine gre eitlerini bilecek, gerekli uygulama faaliyetlerini yapabilecek, devrenin s transdserini ve sensrn deitirebilecektir.

ARATIRMA Sensrleri kavram ve eitlerini aratrnz. Gnlk hayatnzda karlatnz sensr olabilecek bulgular ders ortamnda paylanz. retmeninizden bulduunuz sensrlerin isimlerini reniniz.Topladnz bilgileri bir rapor haline getiriniz.

1. ISI TRANSDSER VE SENSRLER1.1. Transdser ve Sensr Kavram1.1.1. TanmGnlk hayatmzda s, k, basn ses gibi byklkler var olup bunlarn etkilerini duyu organlarmzla alglar, varlklarndan haberdar oluruz. Bu fiziksel byklkleri insanlar gibi alglayan ve bu alglama sonucunda gerekli ekipmanlar devreye sokan ve kartan elemanlar sensrler ile transdserlerdir. Fiziksel ortam deiikliklerini (s, k, basn, ses, vb.) alglayan elemanlara sensr, alglad bilgiyi elektrik enerjisine eviren elemanlara transdser denir. Transdserler, teknolojinin gelimesiyle birlikte birok i makinasnn kumandasnda ,kaplarn otomatik alp kapatlmasnda ,bir ok aygtn istenildii zaman devreye sokulup kartlmasnda gibi bir ok yerde transdserler kullanlrlar.Bu sayede hem gnlk hayatmz hem de endstriyel retim srelerini ok daha kolaylatrm oluruz. Biz bu modl de hep birlikte balca sensr ve transdserleri tanyarak kullanm alanlarn greceiz.

2

Resim 1.1: Optik sensrler

Resim 1.2: Lazer sensr ve hareket sensr

Resim 1.1 ve Resim 1.2de eitli sensrler grlmektedir. stediimiz kullanm alanlarna gre bu sensrler eitlilik gsterirler.htiyacmza en uygun sensr seebilmek iin piyasada var olan eitlerini renmeli ona gre seimimizi yapmalyz.

1.1.2. eitleriFiziksel ortamlardaki deiikliklerden dolay mekanik bir makineyi veya elektronik bir devreyi altrmamz gerektiinde sensrler ve transdserleri kullanrz. Amaca uygun sensr ve trandseri semek sonuca daha erken ulamamz salayacaktr. Transdser eitlerini u ekilde sralayabiliriz: Is transdser ve sensrleri Manyetik transdser ve sensrler Basn (gerilme) transdserleri Optik transdser ve sensrler Ses transdser ve sensrleri

Transdserlerin bir ksm pasif elemandr. Pasif elemann almas iin dardan elektrik enerjisinin uygulanmas gerekir.Foto diren ,kondansatr, mikrofon bunlara bir rnektir.Dier ksm aktif transdserler ise llecek byklklerle uyarlrlar.Bunlara dardan bir enerji uygulanmaz.Termoift, fotovoltaik, piezoelektrik bunlara bir rnektir.

3

1.1.2.1. eitli Sensr Uygulamalar

Resim 1.3: Sensrl otomatik kayar kaplar

Resim 1.3deki uygulamada zerinde hareket alglayc bir sensre sahip olan otomatik bir kaplar grlmektedir

Resim 1.4: Ara park sensrleri

Resim 1.4deki uygulamada ara tamponu zerine yerletirilen sensrlerle yaplan uygulama gzkmektedir. Otomobillerin arka tamponuna yerletirilen ultrasonik dedektrler aracl ile geri manevra srasnda arala , arkasndaki engel arasndaki mesafe llr. Bu lm, engele yaklatka frekans ykselen (periyodu ksalan) bip sesleri ile src tarafndan alglanr. Engel ile ara arasndaki mesafe 30 cmye kadar dtnde bip sesi srekli hale gelir. Metal dedektrler ise ierisindeki manyetik sensrler vastas ile metal cihazlar alglayan aygtlardr. Gnmzde gvenlik amal olarak iyerleri ve zel alanlarda giri kontrollerinde kullanlmaktadr (Resim 1.5).

4

Resim 1.5: Metal dedektrler

1.2. PTC(Pozitif Is Katsayl Termistr)Ortamdaki s deiimini alglamamza yarayan cihazlara s veya scaklk sensrleri diyoruz. Birok maddenin elektriksel direnci scaklkla deimektedir. Scakla kar hassas olan maddeler kullanlarak scaklk kontrol ve scaklk lm yaplr. Scaklk ile direnci deien elektronik malzemelere; term (scaklk), rezistr (diren), kelimelerinin birleimi olan termistr denir. Termistrler genellikle yar iletken malzemelerden imal edilmektedir. Termistr yapmnda ounlukla oksitlenmi manganez, nikel, bakr veya kobaltn karm kullanlr. Termistrler PTC (Pozitif Is Katsayl Termistr) ve NTC (Negatif Is Katsayl Termistr) olmak zere ikiye ayrlr. Scakln artmasyla direnci artan termistrlere PTC denir (Resim 1.6),

Resim 1.6: eitli PTC ler

1.2.1. alma Prensibiekil 1.1 (a) daki karekteristik eride grld zere PTC nin scakl attka PTC nin ularndaki diren deeri artmaktadr. 5

ekil 1.1: a:Karakteristii b: Sembol

1.2.2. Kullanm AlanlarPTCler - 60 C ile +150 C arasndaki scaklklar da kararl bir ekilde alr. 0.1 C ye kadar duyarllkta olanlar vardr. Daha ok elektrik motorlarn fazla snmaya kar korumak iin tasarlanan devrelerde kullanlr (Resim 1.7). Ayrca s seviyesini belirli bir deer aralnda tutulmas gereken tm ilemlerde kullanlabilir.

Resim 1.7: PTC kullanm alanlar

1.2.3. Salamlk TestiPTCyi ekil 1.2de grld avometre ularna baladnzda avometrede grdmz deer PTCnin oda scaklndaki diren deeridir. Daha sonra mum veya benzeri bir ara ile sttnzda direnci ykseliyor ise PTC salamdr. Bunun dnda bir durum gerekleiyor ise PTC arzaldr.

ekil 1.2: PTCnin salamlk testi

1.3. NTC (Negatif Is Katsayl Termistr)Scakln artmasyla direnci azalan termistrlere NTC denir (Resim 1.8). 6

Resim 1.8: eitli NTC ler

1.3.1. alma Prensibiekil 1.3 (a) daki karekteristik eride grld zere NTCnin scakl attka NTCnin ularndaki diren deeri dmektedir.

ekil 1.3: a: Karakteristii b: Sembol

1.3.2. Kullanm AlanlarNTCler - 300 C ile +50 C arasndaki scaklklar da kararl bir ekilde alrlar. 0.1 Cye kadar duyarllkta olanlar vardr. Daha ok elektronik termometrelerde, arabalarn radyatrlerin de, amplifikatrlerin k g katlarnda, s denetimli havyalarda kullanlrlar. PTClere gre kullanm alanlar daha fazladr (Resim 1.9).

Resim 1.9: NTCli dijital termometre ve NTCli scaklk kontrol devresi

7

1.3.3. NTCnin Salamlk TestiNTCyi ekil 1.4te grld avometre ularna baladnzda avometrede grdmz deer NTCnin oda scaklndaki diren deeridir. Daha sonra mum veya benzeri bir ara ile sttnzda direnci azalyor ise NTC salamdr. Bunun dnda bir durum gerekleiyor ise NTC arzaldr.

ekil 1.4: NTCnin salamlk testi

1.4. Termokupl ( Islift )1.4.1. alma PrensibiYksek scaklklarn llmesinde termometreler kullanlamaz. Termokupllar eksi 200'den 2320C' ye kadar eitli proseslerde yaygn olarak kullanlr. Termokupullar demir konstantan ve bakr konstantan gibi iki farkl metalin birleme noktas stldnda bu iki metal ular arasnda potansiyel bir fark meydana gelir, prensibine gre alr. Oluan potansiyel farkn deeri , iki ayr metalin snma sonucundaki scaklk ve soukluk farkna baldr.te oluan bu potansiyel fark kullanlarak istenilen scaklk deerleri llr (ekil 1.5).

ekil 1.5: Termokuplun yaps ve eitleri

1.4.2. Kullanm AlanlarTermokupllar -200 C ile +2500 C arasnda alabildiklerinden endstride en ok tercih edilen s kontrol elemanlardr. Yksek scaklklarn llmesinin istenildii yerlerde , endstri tesislerindeki yksek scaklkta alan kazanlarn s kontrolnde kullanlrlar ( Resim 1.10).

8

Resim 1.10: Termokupl kullanld alanlar

1.4.3. Salamlk TestiTermokuplun salamlk testi avometre ile yaplr. Avometre milivolt kademesine alnr. Termokuplun ular avometrenin prop ularna tutulur. Termokuplun ucu bir s kayna ile stlr. Avometrenin lt gerilim deerinde deiim olup olmad gzlenir. Gerilim deiimi varsa termokupl salamdr.

1.5. Is Sensrl Uygulama Devreleri1.5.1. Ptcli Isya Duyarl Devre

ekil 1.6: PTC uygulama devresi

ekil 1.6da verilen devrede PTCli sya duyarl devre emas grlmektedir. Oda scaklnda PTCnin direnci potansiyemetrenin ayarlanan deerinden dktr. Transistrn beyz ucuna PTC zerinden negatif gerilim geleceinden transistr iletime geemez ,LED lamba yanmaz .PTC bir s kayna ile stldnda PTCnin direnci artar ve bu deer potansiyemetrenin deerinden yksek olduunda transistorn beyaz ucuna art gerilim R1 direnci ve potansiyemetre zerinden gelir.Transistr iletime geer, LED lamba yanar.Devredeki potansiyometre ile devrenin scaklk alglama seviyesini(hangi scaklkta iletime geeceini veya kalibrasyonunu) ayarlamak iin kullanlr.

9

1.5.2. Ptcli Isya Duyarl Devre

ekil 1.7: Ptcli sya duyarl devre

PTC bililindii zere oda scaklnda dk diren gsterir. PTC stldnda direnci ykselir ve transistr tetiklenir. Tetiklenen transistrden kollector ve emiter aras akm geii olur .Rle enerjilenir ve fan almaya balar. Kullandmz Potlada da fann hangi scaklkta dnmeye balayacan deitirebiliriz (ekil 1.7).

1.5.3. Ntcli Isya Duyarl Fan Devresi

ekil 1.8: Ntcli sya duyarl fan devresi

ekil 1.8de verilen devrede NTC uygulamas grlmektedir. NTClerin zerinde yazl olan diren deeri oda scaklnda grlen diren deeridir. Bilindii zere NTC scaklk attka direnci den elemandr.NTCyi bir kablo ucuna balarsanz istediiniz yerdeki scakla gre altrabilirsiniz. rnein g transistrlerinin veya bilgisayarda ilemci zerindeki blok soutucunun arasna koyduunuzda ordaki sya duyarllk gsterecektir.10 Klk potansiyometre ile alma hassasiyetini ayarlayabilirsiniz. Motorun gcne gre gerekirse Q2 transistrn PNP tip daha gl bir transistrle deitirebilirsiniz

10

1.5.4. Ntcli Isya Duyarl Devre

ekil 1.9: Ntcli sya duyarl Devresi

ekil 1.9daki sya duyarl devrede ortam scakken NTC zerinde oluan gerilim azalr. T2 kesime, T1 ise iletime geer. Rlenin kontaklar konum deitirir. Ortam souduunda NTC zerinde den gerilim artar. T1 iletim, T2 kesim olur.

1.5.5. Ntcli Isya Duyarl Devre

ekil 1.10: Ntcli sya duyarl devresi

ekil 1.10daki devrede oda scaklnda T1 transistr kesimdedir.T2 transistr R2 ve R4 zerinden iletime geerek rleyi altrr. Rle kontaklarnnn konumunu deitirerek devreye balanan lambay sndrr. NTCnin ss dtnde T1 iletime geer T2 kesime gider ve rle enerjisi kesilir.Lamba yanar.Lamba yerine sizin belirleyeceiniz baka aygtlar balanabilir.

11

1.5.6. Ntcli Isya Duyarl Devre

ekil 1.11: Ntcli sya duyarl devresi

ekil 1.11deki lamba karartma devresinde kullandmz LDR yerine NTC balanarak yaplmtr. alma ekli lamba karatma devresi ile ayn olup NTC ssna bal olarak lambann parlakl deiir.

1.6. Is Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzalarn GidermekDaha nceden yapm olduumuz uygulama faaliyetlerinde kullandmz PTC nin bozuk olup olmadn PTCyi skmeden anlayabiliriz. Bunu yapabilmek iin devrenin almasn bilmek gerekir. ekil 1.12 deki devrede anlatld zere PTC nin scakl arttnda devre k verecek yani LED yanacaktr. Bu durumda PTC yi bir stc vastasyla sttmzda LED lambann yanmas beklenir , aksi durumda PTC bozuktur.PTC nin alma scaklk aral bu kontrol yaparken PTCyi ne kadar stacamz belirlemede etkin rol oynar. Bu ilemler yaplrken kullandmz transistorn salamlk kontroln de unutmamamz gerekir.

ekil 1.12: Ptcli sya duyarl devre

ekil 1.13deki NTC li uygulama devresinde de anlatld zere salamlk kontrol NTC nin ss artrlarak NTC ularnda diren deiimi olup olmad gzlenir. NTC salam ise kullandmz transistrlerin salamlk kontrol yaplr.Bunun iin transistrlere ilk nce beyz gerilimi gelip gelmediine baklr.Bunu yaparken transistrlerin hangi durumda iletime geeceini bilmek gerekir.ayet beyz gerilimi geliyor ise transistrlerin 12

emiter collektr demektir.

ularna baklr.Trannsistr iletime gemiyor ise o transistr bozuk

ekil 1.13: Ntc li sya duyarl fan devresi

13

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETAadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin s transdserini/sensrn deitirebileceksiniz. lem Basamaklar PTCnin salamlk kontroln yapnz. NTCnin salamlk kontroln yapnz. neriler ncelikle PTC ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Uygulama devresini inceleyiniz aklamasn okuyunuz. Kullandnz PTCnin zelliklerini firma kataloglarndan reniniz. Konuda anlatld zere avometre yardm ile PTCnin deiik scaklklardaki diren deiimini grerek salamlk testini yapnz. ncelikle NTC ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz Uygulama devresini inceleyiniz aklamasn okuyunuz. Kullandnz NTCnin zelliklerini firma kataloglarndan reniniz. Konuda anlatld zere avometre yardm ile NTCnin deiik scaklklardaki diren deiimini grerek salamlk testini yapnz.

Termokuplun salamlk kontroln yapnz.

ncelikle termokupl ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Kullandnz termokupllarn zelliklerini kataloglardan inceleyiniz. Elinizdeki termokupllar katalog bilgilerine gre avometre ile milivolt kademesine getirerek kontrol ediniz. ekil 1.7deki PTC uygulama devresinde uygun PTCyi ve devre elemanlarn seerek devreyi kurunuz. Devreye enerji veriniz. ncelikle oda scaklnda devrenin almasn gzleyiniz. PTCyi herhangi bir s kayna ile starak devrenin almasn gzleyiniz. Devredeki potansiyometre ile PTCnin alma araln seebilirsiniz.. Devrenizin eitli scaklklardaki almasn gzleyiniz.

PTCli uygulama devresi yapnz.

14

NTCli uygulama devresi yapnz.

ekil 1.7deki PTC uygulama devresinde PTC yerine NTC balayarak devreye enerji veriniz. ncelikle oda scaklnda devrenin almasn gzleyiniz. NTCyi havya ile starak devrenin almasn gzleyiniz. Devredeki potansiyometre ile NTCnin alma araln seebilirsiniz. Devrenizin eitli scaklklardaki almasn gzleyiniz. Termokupllar daha ok sanayi firmalarnda kullanlan cihazlardr. Bundan dolay onlar fabrikalarda grmeniz size daha yararl olacaktr. evrenizdeki termokupl kullanan iletmeleri aratrnz. letmelerde termokupl uygulamalarn gzlemleyiniz. Daha nce yapm olduumuz devrelerin alma perensibini reniniz. Is sensrlerini devreden skmeden starak devrenin alp almadn gzleyiniz. Devrenin almamas durumunda s sensrlerini sknz. Konu anlatmlarndaki salamlk kontrol admlarn uygulaynz. Gerekli durumlarda devrede kullanlan dier elemanlar kontrol ediniz.

Termokupl uygulama devresi yapnz.

Is sensrl devrelerde arzay gideriniz.

15

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEBu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz. Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc yaznz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Etrafmzdaki fiziksel deiiklikleri alglayan elemanlaraBu deiiklikleri elektriksel sinyallere eviren elemanlara ise..denir. Ortamdaki s deiiklikleri alglayan elektronik elemanlara .......... sensr denir. Scaklk ile elektriksel direnci deien elemanlara genel olarak . denir. Scaklk arttka direnci artan eleman..................................... dir . Scaklk arttka direnci azalan eleman..................................... dir . Yksek scaklklarn tespitinde daha ok ....................... kullanlr. Ortamdaki s deiikliine gre ularnda gerilim oluan elemana ..................... denir. .iki farkl s katsaysna sahip metalin birletirilmesi ile oluur.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

16

UYGULAMALI TESTBu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet, kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. Deerlendirme ltleri PTCnin salamlk kontroln yapabildiniz mi? NTCnin salamlk kontroln yapabildiniz mi? Termokuplun salamlk kontroln yapabildiniz mi? PTCli uygulama devresi yapabildiniz mi? NTC li uygulama devresi yapabildiniz mi? Termokupl uygulama devresi yapabildiniz mi? Is sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi? Hayr

Evet

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

17

RENME FAALYET-2 RENME FAALYET-2AMAManyetik transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini ve gerekli uygulama faaliyetini yapabilecek, Manyetik transdser ve sensrleri deitirebilecektir.

ARATIRMA Yaadnz yerdeki metal dedektrlerin nerelerde kullanldn gzlemleyiniz. Gzlemlediiniz bilgileri metal dedektrlerin alma prensipleri ni de aratrarak bir rapor halinde hazrlaynz.

2. MANYETK SENSRLER VE TRANSDSERLER2.1. TanmOrtamdaki manyetik deiiklikleri alglayan ve buna bal olarak knda gerilim reten elemanlara manyetik transdser denir . Manyetik transdserlere Alan Etkili Transdser ad da verilir Manyetik transdserler, endktif ve yar iletken olmak zere iki eit elemandan yaplmaktadr Bobin endktif bir elemandr ve manyetik alan deiimi iinde bulunursa ularnda gerilim retir. Bobin ularndaki gerilimin srekli olmas iin srekli deien bir manyetik alan iinde bulunmas yani mknatsn ya da bobinin srekli hareket etmesi gerekir Hareketin srekli olmad durumlarda bobin pasif olarak kullanlr Bir bobinin iindeki nvenin konumuna gre bobinin endktans deeri deimektedir Bu sayede uygulanan gerilime gre bobin ularna den voltaj deiir (ekil 2.1).

ekil 2.1: Manyetik alan deiimine gre bobin ularnda meydana gelen e.m.k

18

2.2. Kullanm AlanlarManyetik transdserler, aralarnda elektriksel balantnn olmad veya sensrle alglanacak cismin birbirini gremedii durumlar da motor ve benzeri cihazlarn ektikleri akmlarn llmesinde, hareket eden sistemlerin hzlarnn ve hareket ynlerinin tespit edilmesinde, gvenlik ve metal detektrlerinde kullanlr (Resim 2.1) Sanayide ise kumanda ve kontrol sistemlerinde, tp elektroniinde, fabrikalarda, otomatik kumanda kontrol uygulamalarnda, yer deiimlerinin hassas olarak llmesinde kullanlr.

Resim 2.1: Kaporta boya ler ve metal dedektr

2.3. eitleri ve Yaplar2.3.1. Bobinli (Endktif)Manyetik Sensrler:

ekil 2.2:Bobin iersinde nvenin hareketi

Bobin endktif bir elemandr ve hareketli bir manyetik alan iinde bulunursa bobin ularnda bir gerilim meydana gelir. Bobin ularndaki gerilimin srekli olmas iin srekli deien bir manyetik alan iinde bulunmas yani mknatsn ya da bobinin srekli hareket halinde olmas gerekir. Hareketin srekli olmad durumlar da bobin pasif olarak kullanlr. Bir bobinin iindeki nvenin konumuna gre bobinin endktans deeri deimektedir (ekil 2.2). Bu sayede uygulanan gerilime gre bobin ularnda den voltaj deiir. Bu zellliklerden yararlanlarak endktif transdserler yaplmaktadr (ekil 2.3).

19

ekil 2.3:Devir Says lmlerinde kullanlan endktif sensrler

2.3.2. Elektronik Devreli Manyetik Sensrler (Yaklam Sensrleri)

ekil 2.4: Elektronik devreli manyetik sensrn i yaps

Bir iletkenin iinden akm geerse o iletkenin etrafnda manyetik bir alan oluur. Bu manyetik alann iine metal bir cisim girerse bu bobinin indktans deeri deiir. Bu indktans deiimi sensrn iinde bulunan devrenin denge noktasn deitirir. Sensrn iinde bulunan lm yapan devre sayesinde metalin ne kadar yakn ya da uzak olduunu tespit edebiliriz (ekil 2.4).

Resim 2.2: Farkli firmann elektronik devreli yaklam sensrleri

Resim 2.2de deiik firmalarca retilen yaklam sensrleri,daha ok gvenlik amal olarak kullanlmakla birlikte define aramaclnda deerli metallerin bulunmasndada kullanlmaktadrlar (ekil 2.5).

ekil 2.5: Hazine arama cihazi ve metal dedektrleri

20

2.3.3. Alan (Hall) Etkili Transdserler

ekil 2.6: Alan etkili transdserler

Hall sensr hall etkisine dayanr Bir yar iletkenden elektronlar akarken akm ynne dik bir manyetik alan uygulannca elektronlar belli bir blgede younlar. Bu da yar iletkenin dier ularnda gerilim olumasna neden olur.Bu duruma hall etkisi denir. Bu gerilimin deeri manyetik alana, levhann yaknl ile deiir. Bu prensibe gre alan etkili transdserler yaplr (ekil 2.6). Alan etkili transdserler hassas mesafe, pozisyon ve dn alglayclar olarak kullanr (Resim 2.3).

Resim 2.3: Alan etkili transdserler ve aralarda alan etkili sensrlerin kullanlmas

21

2.4. Magnetik Sensrl Uygulama Devresi

ekil 2.7: Hall etkili anahtar devresi

ekil 2.7 de hall etkili anahtar devresi verilmitir. Bu anahtarn ierisinde hareketli bir kol, zerine yerletirilen mknats ,Hall etkisi sensrne doru hareket ettirir.Devreye enerji uygulandnda Hall etkisi sensrnden bir akm geer .Mknats sensre yaklatka akm, sensrn bir tarafna doru itilir.Sensrn dier kenarlarndaki kontaklar akmn hangi tarafta toplandn saptarlar ve kontaklar zerinde bir gerilim olutururlar.Bu gerilim yar iletken anahtarlama elemanlarn kontrol ederek, anahtarlama devresi zerindeki ykn enerjisini keser yada enerjilendirir.

2.5. Magnetik Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermekeitli yapda yaplan magnetik sensrler kullanld yere gre eitlilik arzederler. Bu sensrlerin kullanld yerlerdeki arzay belirleme de devrenin alma prensip emas ve kullanlan sensrn nitelii nemli rol oynar. Kullanlan sensrn kontrol ettii eleman bulunarak sensrn konumu renilir. Sensrn etiket bilgilerine baklarak katolog bilgilerine ulalr, bylelikle sensrn ne tip bir sensr olduu tespit edilir.Sensrn muadili ya da ayn serideki sensr deitirilerek arza giderilebilir.

22

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETAadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin magnetik transduserini/sensrn deitirebileceksiniz. lem Basamaklar neriler ncelikle magnetik sensrle ilgili bilgi konularn okuyunuz. Magnetik sensrlerin teknik zelliklerini kataloglardan inceleyiniz. Elinizdeki magnetik sensrleri katalog bilgilerine gre avometre ile test ediniz.

Magnetik sensrn salamlk kontroln yapnz.

Magnetik sensrl uygulama devresi yapnz.

Piyasada kolayca bulacamz ekildeki manyetik sensrleri temin ediniz. Sensrleri faaliyet emasna uygun bir ekilde balayarak almasn gzlemleyiniz. ncelikle devrenin alma prensibini reniniz. Devredeki sensrn hangi amala ve neyi kontrol ettiini reniniz. Sensr skerek devredeki sensr ularn ksa devre ederek devrenin alp almadn kontrol ediniz. Sensrn avometre ile salamlk kontroln yapnz.

Magnetik sensrl devrelerde arza gideriniz.

23

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEBu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz. Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc yaznz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Aralarnda elektriksel balantnn olmad veya sensrle alglanacak cismin birbirini gremedii durumlar da kullanlr. inden akm geen bobinin evresinde ..alan oluur. Bobinin ierisindeki nvenin hareket etmesi bobinden geen deiime sebep olur. Gnlk hayatmzda manyetik sensrler daha ok ..tespitinde kullanlr. Elektronik devreli manyetik sensrler evresine srekli .. alan yayar. Elektronik devreli manyetik sensrlerin etki alanna bir .. girdiinde bobinin devreden ektii akmda art olur. Elektronik devreli manyetik sensrler genelde olarak kullanlrlar. Alan etkili manyetik transdserler gerilimle alr.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

24

UYGULAMALI TESTBu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet, kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. Deerlendirme ltleri Magnetik sensrn salamlk kontroln yapabildiniz mi? Magnetik sensrl uygulama devresi yapabildiniz mi? Magnetik sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi? Hayr

Evet

1. 2. 3.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

25

RENME FAALYET-3 RENME FAALYET-3AMABasn transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn ve eitlerini renebilecek gerekli uygulama faaliyetlerini yapabilecek, Basn transdser ve sensrlerini deitirebileceksiniz.

ARATIRMA evrenizdeki bakkallarda ve marketlerde kullanlan elektronik gstergeli terazilerin alma prensibini aratrnz. Kullanlan sensr eitlerini aratrarak, aratrmalarnz sonucu topladnz bilgileri bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

3. BASIN (GERLME) TRANSDSERLER3.1. Tanmzerlerine den basnla orantl olarak fiziki yaplarnda meydana gelen deiimden dolay basn seviyesini ya da basn deiimi seviyesini elektriksel iarete dntren devre elemanlarna denir.

3.2. eitleriBasn sensrleri, alma prensibine gre drt grupta incelenebilir. Bunlar: Kapasitif basn lme sensrleri Strain gage (ekil deiiklii) sensrler Load cell (yk hcresi) basn sensrleri Piezoelektrik zellikli basn lme sensrleri

26

3.2.1. Kapasitif Basn lme Sensrleri

ekil 3.1: Kapasitif sensrler

Kondasatrler bilindii zere elektrik enerjisini depolayan elemanlardr. Bu zellikleri kondansatr plakalarnn boyutlarna, plakalar arasndaki mesafenin uzaklna ve iki plaka arasndaki yaltkan (dielektrik) malzemenin zelliine baldr. Sonu olarak kondansatr plakalar birbirinden uzaklatrlrsa ya da esnetilirse veya iki plaka arasndaki dielektrik malzeme hareket ettirilirse, kondansatrn kapasitesi deiir. Kondansatrn kapasitesi ile beraber alternatif akma gsterdii diren de deiir. te bu prensipten hareketle kapasitif basn sensrleri retilmitir. ekil 3.1.ada esnek plakal bir kapasitif sensr gsterilmitir. ekilde grld gibi plakann biri sabit dieri esnektir. Esnek plakaya bir basn uygulandnda basnla orantl olarak kondansatrn kapasitesi ve kapasitif reaktans (kondansatrn AAa kar direnci) deiecektir. Bu diren deiimi ile orantl olarak basn bykln tespit edebiliriz. ekil 3.1deki dier ekillerde de kondansatr plakalarnn uzaklap yaklamas gsterilmitir. Az nce bahsettiimiz gibi plakalarn uzakl da kondansatrn AA direncini deitirdiinden bu diren deiimi ile hareketin miktarn bulabiliriz. ekil 3.2de kapasitif sensrn i yaps grlmektedir.

ekil 3.2: Kapasitif sensrn yaps

3.2.1.1. Kullanld Yerler Kapasitif prensiple alan sensrler basn sensr olarak kullanld gibi yaklam ve pozisyon sensr olarak da kullanlmaktadr.

27

3.2.2. Strain Gauge (ekil Deiiklii) Sensrler

ekil 3.3: Strain gagenin i yaps

ekil 3.4: Strain gagenin alma prensibi

Temel olarak strain gageler esneyebilen bir tabaka zerine ince bir telin veya eridin ok kuvvetli bir yaptrc ile yaptrlmasndan olumutur (ekil 3.3). zerindeki basncn etkisinden dolay tabakann esnemesi, iletken eridin de gerilerek uzamasna sebep olmaktadr.Bu uzama esnasnda telin boyu uzayarak kesiti azalacaktr. Bilindii gibi iletkenlerin kesiti azaldka direnleri artacandan uygulanan kuvvete bal olarak iletkenin direncinde de deime olacaktr. Bu diren deiimine bal olarak uygulanan kuvvetin miktarn tespit edilebilir (ekil 3.4).. ekil 3.5de eitli strain gage tipleri resim 3.1 ve resim 3.2de kullanld yerler grlmektedir.

ekil 3.5: eitli strain gage tipleri

28

Resim 3.1: Bisikletin salamlk testinde kullanlan strain gage

Resim 3.2: Pervane esnemesinin alglanmasnda kullanlan strain gageler

3.2.2.1. Kullanld Yerler Strain Gage (ekil Deiiklii) Sensrleri kuvvet, arlk, basn vb.fiziksel deikenlerin lmlerinde kullanlrlar.

3.2.3. Load Cell (Yk Hcresi) Basn Sensrleri

ekil 3.6: Load cellin i yaps

Yk hcresi (load cell) daha ok elektronik terazilerin yapmnda kullanlan basn sensrdr. Asl alma prensibi strain gage gibidir. Yukarda 4 noktadan lme yapan bir yk hcresi grlmektedir. Tek noktadan ya da iki noktadan lm yapanlar da bulunmaktadr. ekil 3.6da A, B, C, D noktalarndaki strain gagelerin direnleri basnca bal olarak deiir. Bu deiim ile orantl olarak da basn miktarn tespit edebiliriz. Load cell'ler kullanm alanlarnn gerektirdii ekilde imal edilirler bu yzden ok farkl ve eitli 29

modelde loadcelle rastlanlr. Gnmzde 50-100 gr dan 1000-2000 tona kadar geni bir kapasite aralnda load cell imal edilebilmektedir (Resim3.3).

Resim3.3: Load cell rnekleri

3.2.3.1. Kullanld Yerler Load Cell (Yk Hcresi) basn sensrleri, digital tartlarda ,kantarlarda sv ve gaz basnlarn lmede, kan basncnn lmnde vb. alanlarda kullanlr (Resim3.4).

Resim 3.4: Digital teraziler

3.2.4. Piezoelektrik Basn lme Sensrleri

ekil 3.7: Piezoelektrik basin sensrleri

Basncn elektrik akmna dntrlme yollarndan biri de piezoelektrik olaydr. Piezoelektrik zellikli alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddeler kullanlr. Piezo elektrik transdserlerin karlkl iki yzeyine basn uygulandnda dier iki yzey arasnda kk bir gerilim retilir (ekil 3.7).Bu 30

zellikten faydalanlarak basn ve titreim gibi mekanik byklklerin lmnde faydalnlr. 3.2.4.1. Kullanld Yerler Piezoelektrik basn lme sensrleri basn ve titreim lmlerinde, elektronik saatlerde ve kristal mikrofonlarda kullanlrlar.

3.3. Basn sensrl uygulama devresi

ekil 3.7: Strain gageli basn len dzenek

ekil 3.7deki gibi bir dzenek kurularak basn llebilir .Straingauge, sabitlenmi esnek bir cisim zerine tutturulur. Esnek cismin hemen altndaki kre basn uygulandnda krk ierek esnek cisme tutturulmu Strain gagei gerdirir.Strain gage bal dzenek sayesinde basnla orantl olarak Strain gageun deien direnciyle basn llebilir.

3.4. Basn Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn Gidermekeitli yapda yaplan sensrler kullanm alanlarna gre eitlilik gsterirler. Bu sensrlerin kullanld yerlerdeki arzay belirleme de devrenin alma prensip emas ve kullanlan sensrn nitelii nemli rol oynar. Kullanlan sensrn kontrol ettii eleman bulunarak sensrn konumu renilir. Sensrn etiket bilgilerine baklarak katolog bilgilerine ulalr, bylelikle sensrn ne tip bir sensr olduu tespit edilir.Tespiti yaplan sensr temin edilerek arza giderilir.

31

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETAadaki uygulama deitirebileceksiniz. lem Basamaklar faaliyetini yaparak devrenin basn transdserlerini

neriler ncelikle basn sensr ve transdserleri ile ilgili bilgi konularn okuyunuz. Temin ettiiniz sensrlerin teknik zelliklerini kataloglardan inceleyiniz. Elinizdeki basn sensrlerini katalog bilgilerine gre avometre ile test ediniz. Yapacanz devreye uygun sensr temin ediniz.. Sensrleri balant emasna uygun bir ekilde balayarak almasn gzlemleyiniz. Sensrlerin almas hakknda bir rapor hazrlaynz Kontrol edeceiniz devrenin alma prensibini reniniz. Devrede kullanlan sensrn hangi amala kullanldn reniniz. Kullanlan sensrn kontrol ettii eleman bularak sensrn konumunu reniniz. Sensr skerek avometre ile salamlk kontroln yapnz.

Basn sensrnn salamlk kontroln yapnz.

Basn sensrl uygulama devresi yapnz.

Basn sensrl devrelerde arzay gideriniz.

32

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEBu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz. Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc yaznz. 1. zerine uygulanan kuvvete gre elektriksel zelliklerinde deime gsteren elemanlara ..sensr denir. Bir kondasatrn kapasitesi deitiinde buna bal olarak AC akma kar gsterdii deiir. .. esneyebilen bir tabaka zerine ince bir telin veya eridin ok kuvvetli bir yaptrc ile yaptrlmasndan olumutur. Strain gage sensrlerin zerine kuvvet uygulandnda zerindeki telin boyunda oluur. . daha ok elektronik terazilerin yapmnda kullanlan basn sensrdr. zerine uygulanan basnca bal olarak gerilim reten kristal yapl sensrlere basn sensrleri denir. . alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddeler kullanlr

2.

3.

4.

5.

6.

7.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

33

UYGULAMALI TESTBu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet, kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.Deerlendirme ltleri Evet Hayr

1. 2. 3.

Basn sensrn salamlk kontroln yapabildiniz mi? Basn sensrl uygulama devresi yapabildiniz mi? Basn sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi?

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

34

RENME FAALYET-4 RENME FAALYET-4AMAOptik transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilebilecek, gerekli uygulama faaliyetini ve salamlk kontrollerini yapabilecek devrenin optik transdserin sensrn deitirebilecektir.

ARATIRMA Karanlkta alan gece lambalarnn alma prensibini aratrarak sokak lambalarnnda ayn prensiple altn dnerek kullanlan sensrlerin ne tip bir sensr olduunu aratrnz. Topladnz bilgileri rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

4. OPTK TRANSDSERLER VE SENSRLERzerine den a bal olarak stnden geen akm deitiren elemanlara optik eleman denir .Optik transdserler k miktarndaki deimeleri elektriksel iaretlere dntrrler.Bu elemanlar genellikle kk akml elemanlardr.Optik transdserler genellikle alcnn akmlarn tamazlar sadece alcy altran elemanlar kumanda ederler.

4.1. Foto Diren (LDR)4.1.1. alma Prensibizerine k dtnde direnci azalan, karanlkta ise direnci artan elemana foto diren denir (ekil 4.1). Foto direnler LDR (Light Dependent Resistance) olarak adlandrlr. Kalsiyum slfat ve kadmiyum selenid gibi baz maddeler zerlerine den k ile ters orantl olarak diren deiimi gsterir. zerine herhangi bir k almad srece LDRnin direnci ok yksektir (10 Mohm). Uygulanan k iddeti arttka bu diren deeride der (75-300 Ohm).

35

ekil 4.1: Foto diren ve sembol

4.1.2. Kullanm AlanlarIa bal olarak kontrol edilmek istenilen tm devrelerde kullanlabilir. Alarm devrelerinde, sayclarda , flasl fotoraf makinelerinde park, bahe ve sokak aydnlatmalarnda kullanlr.

4.1.3. Salamlk TestiAvometre ohm kademesine getirilir. LDR aydnlkta ok kk bir deer gsterir.Bu deer yaklak 100 ohm dur.LDR nin zeri kapatldnda avometrenin gsterdii diren deeri artacaktr.Aksi durumda LDR bozulmutur.

4.2. Foto Diyot4.2.1. alma PrensibiFoto diyotlar k etkisi ile ters ynde iletken olan diyotlardr. Devreye ters olarak balanlrlar. Anoduna negatif, katoduna pozitif gerilim uygulanr (ekil 4.2).

ekil 4.2: Foto diyot ve sembol

4.2.2. Kullanm AlanlarFotodiyotlar, transistr ve tristr tetiklemelerinde, k kontroll devrelerde, alarm devrelerinde ,elektronik flalarda k lm cihazlarnda oprtokuplrlerde ve sayc devrelerinde kullanlrlar.

36

4.2.3. Salamlk TestiAvometreyi ohm kademesine getiririz. Foto diyotu avometre ularna ters olarak baladktan sonra fotodiyotun karanlkta direncinin yksek aydnlkta ise direncinin dk olduunu grmemiz gerekir. Aksi durumda fotodiyot bozuktur.

4.3. LED DiyotLED, ngilizce'de Light Emitting Diode kelimelerinin ksaltlm halidir ve Ik Yayan Diyot anlamna gelir.

4.3.1. alma Prensibi

ekil 4.3: Led diyodun i yaps

LEDe doru polarma uygulandnda P maddesindeki oyuklarla N maddesindeki elektronlar birleim yzeyinde ntrleir. Bu birleme annda ortaya kan enerji k enerjisidir. Bu n gzle grlebilmesi iin ise P ve N maddelerinin birleim yzeyine "galyum arsenid" maddesi katlmtr (ekil 4.3). LEDlerin, yeil, krmz, sar ve mavi olmak zere 4 eit renk seenei vardr. Piyasada ok deiik ekil, ebad, renk ve fiyatta bulunmaktadr.

ekil 4.4: LED diyot ve sembol

37

Genellikle LED diyotlarn bacaklar kartrlmaktadr. ekil 4.4 te grld gibi ksa bacak katot, uzun bacak ise anottur. LEDin bacaklar ayn boyda ise iindeki plakalara bakarak kk olan anot byk olan katottur diyebilir ya da katot ucunu yanndaki kesikten ayrt edebiliriz.

4.3.2. Kullanm AlanlarBu kl diyotlar, kullanl ve pratik olmalarnn yan sra olduka ucuz olmalar nedeniyle gsterge olarak dier tip lambalarn yerini almlardr. LED diyotlarn kullanm alanlar ok genitir. ok az enerji harcadklar iin reklam tabelalarn da, kl uyar levhalarnda elektronik devrelerin testlerinde, tm elektronik cihazlarn zerinde altn gsteren k olarak kullanlmaktadr.

4.3.3. Salamlk TestiLED diyotun salamlk kontroln avometre ile yapabiliriz. Avometremiz ohm kademesinde iken diyotun anoduna eksi(-), katoduna art (+) gerilim uygulandnda sonsuz diren gstermelidir. Dier durumda ise bir miktar diren gsterip k vermelidir. Bunun dndaki durumlarda LED arzaldr.

4.4. nfrared Diyot (IR Diyot, Kzl tesi Diyot)Doru polarlanmalandrldnda insan gznn gremedii frekans bandnda kzl tesi k yayan diyodlardr.

4.4.1. alma PrensibiPN birlesmesiyle elde edilen infrared LEDlere dogru polarma uygulandnda, foton ad verilen birbirinden ayri paketler halinde isik enerjisi yayarlar. nfared diyodlar devreye Led diyod gibi balanrlar ve genelde fototransistrlerle birlikte kullanlrlar (ekil 4.5).

ekil 4.5: nfraruj LED ve sembol

4.4.2. Kullanm Alanlarnfraruj LEDler zellikle televizyon veya mzik setlerinin kumandalarnda, kullanlmakla birlikte uzaktan kumanda yaplmas istenen her yerde kullanlrlar (Resim 4.1).

38

Resim 4.1: nfraruj LED kullanlan uzaktan kumandalar

4.4.3. Salamlk Testinfrared diyotun salamlk kontroln normal bir diyotun salamlk kontrol gibi yaplabilir. nfared Ledlerin yayd k, kzltesi k olduu iin kameralar ya da cep telefonu kameralar bu grrler. Salamlk testinde bu elemanlardanda faydalanlabilir.

4.5. Foto Pil (Ik Pili, Gne Pili)Gne pilleri (fotovoltaik piller), yzeylerine gelen gne n , elektrik enerjisine dntren yar iletken maddelerdir. Yzeyleri kare, dikdrtgen, daire eklinde biimlendirilen gne pillerinin alanlar genellikle 100 cm civarnda, kalnlklar ise 0,2-0,4 mm arasndadr.

4.5.1. alma Prensibi

ekil 4.6: Gne pili ve sembolleri

Gne pilleri transistrler, dorultucu diyotlar gibi yar iletken maddelerden yaplmaktadr. Yar iletken zellik gsteren birok madde arasndan gne pili yapmak iin en elverili olanlar, silisyum, galyum arsenit, kadmiyum tellr gibi maddelerdir. Bu maddeler gne pilleri iin zel olarak hazrlandktan sonra PN eklemine gne enerjisi geldiinde fotonlardaki elektron yk PN maddeleri arasnda bir potansiyel fark yani gerilim oluturur. Bu gerilim 0,15-0,5 volt civarndadr (ekil 4.6). Ik pilleri seri balanarak daha byk gerilim, paralel balanarak daha byk akm elde edilebilir. Gne enerjisiyle alan hesap makinelerinde kullanlan eleman k pilidir.

39

4.5.2. Kullanm AlanlarGne pilleri gelimi lkelerde ekil 4.2de grld gibi hayatn her alanna girmi durumdadr. Gnlk hayatmzda, hesap makinelerinde kk gl cihazlarn arjlarnda oka karlatmz elemanlardr.

Resim 4.2:Gne pillerinin kullanm alanlar

Artk gne pilleri bir ok yerin enerji ihtiyacn karlamakla birlikte bamsz olarak trafik yol uyar levhalarnda, sokak aydnlatmalarna varan bir ok yerlerde kullanlmaktadr (Resim 4.3).

Resim 4.3:Gne pillerinin uyar, ikaz ve sokak aydnlatmalarnda kullanm

4.5.3. Salamlk TestiGne pillerinin salamlk kontrol avometre ile yaplr. Gne pilinin klarna baladmz avometreyi voltaj kademesine getirdiimizde aydnlk ortamda kk bir deer gstermesi gerekir.Aksi durumda gne pilimiz arzaldr.

4.6. OptokuplrOptokuplr, aralarnda elektriki bir balant olmadan dk gerilimlerle, yksek gerilim ve akmlar kontrol edebilen devre elemanna denir.

4.6.1. alma PrensibiOptokuplr kelime anlam olarak optik kuplaj anlamna gelir. Kuplaj bir sistem iindeki iki katn birbirinden ayrlmas ama aralarndaki sinyal iletiiminin devam etmesi olaydr. Ayrlma fiziksel olarak gerekleir ama iletiim manyetik veya optik olarak devam eder. Bu durumun faydas, katlardan birinde olan fazla akm, yksek gerilim gibi olumsuz, sisteme zarar verecek etkilerden dier katlar korumaktr. Yapsnda bir led diyot ve onun yayd ktan etkilenerek iletime geen bir adet foto eleman bulunur. Ik yayan eleman 40

olarak "LED", "nfraruj LED" kullanlrken k alglayc olarak "foto diyot", "foto transistr", "foto tristr", "foto triyak" vb. gibi elemanlar kullanlr (ekil 4.7)

ekil 4.7: eitli optokuplr yaplar

ekil 4.8de grld gibi bir adet LED tam karsna milimetrik olarak yerletirilmi bir fototransistrden olumutur. LED yand zaman transistr iletime geer. LED snk ise transistr yaltmdadr.

ekil 4.8: Bir optokuplor ve iyaps

4.6.2. Kullanm AlanlarOptokuplrler daha ok, iki farkl devre arasnda izolasyonu salamak iin kullanlr ok dk gerilimle alan bir devreyle yksek gerilimli bir g devresine optokuplr araclyla kumanda edilebilir. Bylelikle tetikleme devresi hibir ekilde zarar grmez. Optokuplrler 2000 ile 5000 voltluk gerilimlere dayankl olduundan en hassas kontrol sistemlerinde gvenle kullanlr.

4.6.3. Salamlk TestiUygulamadaki optik kuplrler yukardaki ekil 4.8deki gibi entegre klf iindedir. Bir optik kuplrn salaml kontrol edilmek istenirse, ncelikle o optokuplorn katalounu ve i balant emasn bulmak gerekir. Daha sonra ierisindeki LED diyodu doru polarma ederek, foto transistorn iletken olup olmadn avometre ile kontrol ederiz.

4.7. Optik Elemanl Uygulama Devreleri4.7.1. LDR'li DimmerLambann parlakln n iddetine gre ayarlayan devre aada verilmitir. Devre kondansatrn arj ve dearj olmasndan yararlanarak yaplmtr. Kondansatr pot zerinden arj olur. Potansiyemetre minimumda iken lamba en parlak pot maksimumda 41

ikende lambann parlakl en azdr. Ldr ise lambann parlakln n iddetine gre ayarlar (ekil 4.9).

ekil 4.9: LDR'li Dimmer Devresi

4.7.2. Karanlkta alan DevreAadaki devrede ortam karardnda LDRnin direnci artar. zerinde den gerilim ykselir. Diyak iletime geer triyak tetikler ve lamba yanar. Aydnlk ortamda ise LDRnin direnci der, diyak iletime gemez ve lamba sner ( ekil 4.10).

ekil 4.10: Karanlkta alan devre

4.7.3. Fototransistrl Karanlkta alan DevreOrtam karardnda fototransistr yaltmdadr.2n30904 transistr iletime geer LED yanar (ekil 4.11).

42

ekil 4.11: Fototransistrl karanlkta alan devre

4.7.4. nfaredli Rle DevresiEvimizde kullandmz televizyon uzaktan kumandas ile bu devreye bal alcy altrp durdurabiliriz (ekil 4.12).

ekil 4.12: nfaredli rle devresi

4.7.5. Optokuplrle Yaplan DevreAadaki devrede digital k ile 12 volt kontrol yaplamaktadr. Optokuplr giriinde led blmnde voltaj yok iken, knda transistrn kollektr zerinde 10K diren ile snrlanm voltaj vardr optokuplr giriine voltaj uygulandnda transistr iletime geer ve direncin kollektr ucuna bal olan ucunu aseye balar, k aktif olur (ekil 4.13).

43

ekil 4.13: Optokuplrle yaplan devre

nemli Not: Daha nceden ilediimiz ve uygulamalarn yaptmz s sensrl devrelerdeki s sensrleri yerine optik sensrleri koyarak ayn devreleri a duyarl olarak yapabiliriz.

4.8. Optik Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn GidermekOptik sensrlerl devrelerde arza genelde optik eleman ile k kayna arasndaki iletiimsizlikten ileri gelir. Eer optik eleman zerine alabiliyor ama iletime gemiyor ise sensrmzn arzal olma ihtimali yksektir. Bu durumda yaplacak olan sensr ularn ksa devre ederek devrenin almasn gzlemlemektir. Daha sonra yaplacak ey ise ilgili yerlerde anlatld zere optik eleman salamlk testidir. Devrede kullanlan dier elektonik elemanlar da bu teste tabi tutulmaldr. Bir optik sensr zerine den k kayna ile grlebilir ya da infrared k retir. Bu k alglanmak istenen cisim zerine drlr. Eer optik sensr cisimden yansmal ya da reflektrl tipte ise verici ile alc ayn sensr nitesi zerindedir ve geri dnen n miktar tanmlanan eik deerine ulatnda k verir. Gnmzde piyasada genellikle kullanlan balca sensr tipleri aada grlmektedir. alma prensiplerine baklarak mevcut bir arza durumunda gerekli ilemler yaplr. Karlkl Tip: Karlkl tip sensrde, cisim alc-verici sensr nitelerinin olduu eksene girdiinde alglama yapar (ekil 4.14).

ekil 4.14: Karlkl tip optik sensr

Reflektrden Yansmal Tip: Alc ve verici nitetek bir cihaz iinde dir.Reflektrden yansmal modelde sensr kafasndan yaylan k reflektrden yansyarak geri dner. Cisim reflkter ile sensr arasna girdiinde alglanr (ekil 4.15). 44

ekil 4.15: Reflektrden yansmal tip optik sensr

Cisimden Yansmal Tip: Cisimden geri dnen k kazanm tanmlanan eik deerini getiinde alglama yaplr. Alc ve verici nite tek bir cihaz iindedir (ekil 4.16).

ekil 4.16: Cisimden yansmal tip optik sensr

45

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETAadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin optik transdserini/sensrn deitirebileceksiniz. lem Basamaklar neriler Modldeki ilgili bilgi konularn okuyunuz. Katalog deerlerine gre sensrlerin salamln avometre ile kontrol ediniz. zerine den a bal olarak sensrlerin direncinin deitiini gzlemleyiniz. Modldeki ilgili bilgi konularn okuyunuz. Kullanacanz optik sensrn salamlk kontroln yapnz. ekil 4.9daki devreyi kurunuz. Optik sensr zerine k dtnde devrenin almasn gzlemleyiniz. Sensrn alma araln balanan potansiyemetre sayesinde ayarlanabildiini grnz. ekil 4.9daki devredeki optik sensr yerine baka optik sensr takarak devrenin almasn gzlemleyiniz. Modldeki ilgili bilgi konularn okuyunuz. ekil 4.9daki devrede optik sensrn zerine k drerek devrenin alp almadn gzlemleyiniz. Sensr ularn ksa devre derek devrenin alp almadn gzlemleyiniz. Optik sensr skerek avometre ile ohm kademesinde a bal olarak direncinin deiip deimediini gzlemeyiniz.

Optik sensrn salamlk kontroln yapnz.

Optik sensrl uygulama devresi yapnz.

Optik sensrl devrelerde arzay gideriniz.

46

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEBu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz. Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc yaznz. 1. 2. Optik sensrler ........................etkisi ile alan devre elemanlardr. zerine k dtnde direnci azalan, karanlkta ise direnci artan elemana foto diren denir. Foto diyotlar k etkisi ile ynde iletken olan diyotlardr. LED diyodun salamlk kontroln yaparken ters polarmada diren gsterir. LED .diyot anlamna gelir. LED diyotlarda ksa bacak uzun bacak ise .dur. nfrared diyotun gzle grlmez .. k yayar. zellikle televizyon veya mzik setlerinin kumandalarnda kullanlr. yzeylerine gelen gne n dorudan elektrik enerjisine dntren yariletken maddelerdir. Gne pilleri de transistr ve diyotlar gibi ....maddelerden yaplmtr. Optokuplr iki devrenin .. olarak birbirinden ayrlmasnda kullanlr.

3. 4.

5. 6. 7. 8.

9.

10. 11.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

47

UYGULAMALI TESTBu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet, kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.Deerlendirme ltleri Evet Hayr

1. 2. 3.

Optik sensrn salamlk kontroln yapabildiniz mi? Optik sensrl uygulama devresi yapabildiniz mi? Optik sensrl devrelerde arzay giderebildiniz mi?

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

48

RENME FAALYET-6 RENME FAALYET-5AMASes, sensr ve transdserlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilebilecek, gerekli uygulama faaliyetini ve salamlk kontrollerini yapabilecek; devrenin ses sensr ve transdserleri deitirebilecektir.

ARATIRMA Azmzdan kan konumalarmzn karmzdaki kii tarafndan nasl anlalabildiini aratrarak elektronik ortamda bu algnn nasl salandn bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

5. SES TRANSDSER VE SENSRLERSes bir titireimden ibaret olup suya atlan tan yaratt dalgaya benzer ekilde havada bir dalga iletimi eklinde yaylmaktadr. Ses aslnda hava basncndaki deiimdir. Konutuumuzda kardmz ses havay titretirerek hava da bir basn deiiklii oluturur. Kulak ise bu basn deiikliini kulaklarmzdaki zar ile alglar (ekil 5.1).

ekil 5.1:Ses dalgalar ve sesin alglanmas

5.1. MikrofonMeydana gelen herhangi bir ses dalgas mikrofon ile elektriksel titreimlere dntrlebilir. Mikrofon ses iaretlerini elektriksel iaretlere dntren transdserdir.

49

5.1.1. Yaps

Resim5.1: Mikrofon

Mikrofonlar da tpk kulaklarmz gibi havadaki basn deiikliinin yaratt etkiden yararlanarak sesi alglar ve elektrik sinyaline evirir. (Resim 5.1) Btn mikrofonlarn yaps, ses dalgalarnn bir diyafram titretirmesi esasna dayanmaktadr. Her sesin belirli bir iddeti vardr. Bu ses iddetinin havada yaratt basn ses iddeti ile doru orantldr. Gelen hava basncnn byklk ve kklne gre ilerigeri titreen diyaframn bu titreimini, elektrik enerjisine evirmek iin deiik yntemler kullanlmaktadr. Kullanlan yntemlere gre de mikrofonlara isim verilmektedir.

5.1.2. alma PrensibiMikrofonlar alma prensiplerine gre eitlere ayrlrlar: Dinamik mikrofonlar Kapasitif mikrofonlar eritli (bantl) mikrofonlar Kristal mikrofonlar Karbon tozlu mikrofonlar

5.1.2.1. Dinamik Mikrofonlar Dinamik mikrofonlar ses dalgalar ile hareket eden diyaframa bal bobinin sabit bir mknats iinde hareket etmesinden dolay bobin ularnda oluan gerilim deiimine bal olarak alr (Resim 5.2). Ses dalgalaryla titreen diyafram, bal bulunduu bobini, sabit mknats ierisinde ileri-geri hareket ettirir. Sabit mknatsn kutuplar arasnda manyetik alan hatlar vardr. Bobin iletkenleri hareket srasnda bu manyetik alan hatlarn kesmektedir. Manyetik alan ierisinde hareket eden iletkenin ular arasnda bir gerilim oluur.

Resim 5.2: Dinamik mikrofon rnekleri

50

Srekli ileri-geri titreim halinde bulunan bobinde de ses frekansna uygun olarak deien bir gerilim oluur. Mikrofon bobini ularnda oluan gerilim, bir ses frekans ykseltecine verildiinde, hoparlrden ayn frekansta k alnr. Bylece mikrofona yaplan konuma veya melodi kuvvetlendirilmi olarak sese dntrlr. Dinamik mikrofon bobininin direnci birka ohm "" kadardr.

ekil 5.2: Dinamik mikrofonun yaps

Dinamik mikrofon, ekil 5.2'de grld gibi u blmlerden olumaktadr: Diyafram Diyaframa bal hareketli bobin Bobinin ierisinde hareket ettii sabit mknats Empedans uygunluu salayan kk bir transformatr (Baz dinamik mikrofonlarda bulunur).

Dinamik mikrofonlar kullanm srasnda, elektriksel alandan uzak tutulmaldr. Dinamik mikrofonlar en ok kullanlan mikrofon trdr. 5.1.2.2. Kapasitif Mikrofonlar ekil 5.3te kapasitif bir mikrofonun yaps grlmektedir. ekilde grld gibi bir sabit levha ve bir de hareketli iletken levha arasnda hava boluu braklarak kapasite elde edilir. Hareketli levha ayn zamanda diyafram grevi de yapar. Kapasitif mikrofonlar arjl bir kondansatrn yk deitirildiinde elektrik akmnn elde edilmesi esasna dayal olarak alr. UCC bataryas (1,5-45V) srekli olarak besledii iin kondansatrl mikrofon srekli arjldr. Ses dalgalar diyaframa arptnda mekanik titreimler meydana gelir. Titreimin plakalar arasndaki hava araln daralp geniletmesiyle kapasite deiimi salar. Kapasitenin deimesi ile devreden kk bir akm geer. Devreden geen akm diren zerinde bir gerilim dm meydan getirir. Bu gerilim kk olduu iin bir ykselte devresiyle ykseltilerek kullanlr.

51

ekil 5.3: Kapasitif mikrofonun yaps ve eitleri

Kapasitif mikrofonlar DC akm ile beslenerek kullanldklar ve kk boyutlarda retilebildikleri iin robotik almalar iin uygundur. Kapasitif mikrofonlarn 50 15.000 Hz arasnda olduka geni bir frekans karakteristii vardr. Balca u stnlklere sahiptir: 50 15.000 Hz arasnda olduka geni bir frekans karakteristii vardr. Distorsiyon Parazit oranlar azdr. Empedans byktr (10 - 50 M). Bu zelliklere karn u tip dezavantajlar vardr: Dier mikrofonlardan farkl olarak, bir besleme kaynana ihtiyac vardr. Ykselte ile mikrofon aras kablonun kapasitif etkisi mikrofon kapasitesini etkileyerek parazite neden olur. Bu etkiyi azaltmak amacyla mikrofon iine bir ykselte konur. Kapasitif mikrofonlarn devreye balants ekil 5.3te grld gibi DC beslemeli olarak yaplr. Mikrofonun plkalarna uygulanan DC, modele gre 1,5 - 48 V arasnda deimektedir. Gnmzde yaygn olarak kullanlan kapasitif mikrofonlarn DC beslemesinde bir ya da iki adet kalem pil bulunur. 5.1.2.3. eritli (Bantl) Mikrofonlar erit mikrofonlar ok hassas yapldrlar, sarsntdan, hava akmndan, etkilenirler ve grltl k verirler. Bu nedenle, kullanrken fazla sarsmamaya dikkat etmek gerekir. Rzgarl havalarda da, ak havada kullanlmamaldr. Hassas olmas nedeniyle, dk frekansl sesleri (bas) dahi rahat alr ve frekans karakteristii genitir. almalar dinamik mikrofonlar gibi manyetik alan esasna dayal mikrofonlardr. ekil 5.4 te grld gibi manyetik alan iine yerletirilmi ince bir alminyum ya da kalay levhaya ses sinyalleri arpnca, manyetik alan iinde hareket eden levhada ses frekansl akm oluur. eritli mikrofonlarn empedeans ok dk, kaliteleri yksektir. Sarsntdan, rzgrdan olumsuz etkilendiklerinden kapal ortamlarda kullanlr.

52

ekil 5.4: eritli mikrofon ve yaps

5.1.2.4. Kristal Mikrofonlar

ekil 5.5: Kristal mikrofonun yaps

Kristal mikrofonlar, piezoelektrik olayndan yararlanlarak yaplan mikrofonlardr. Quartz ve Roel (Rochell) tuz kistallerine basn uygulandnda iki tarafna tutturulan elektrotlar arasnda bir gerilim olumaktadr. (ekil 5.5) Kristal mikrofonlar balca u zelliklere sahiptir: Salam yapldrlar. Hassasiyetleri olduka iyidir. Frekans karakteristii ok geni saylmaz. 50-10.000 Hz arasndadr. rettikleri gerilim yeterli byklkte olmad iin mikrofon ii ykselte ile kullanlr.

53

5.1.2.5. Karbon Tozlu Mikrofonlar

ekil 5.6: Karbon tozlu mikrofonun yaps

Karbon tozlu mikrofonlar ekil 5.6da grld gibi bir hazne iinde doldurulan karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyaframdan olumutur. Ses dalgalar alminyum diyaframa arpnca titreerek karbon zerreciklerinin skp gevemesine yol aar. Tozlar sknca akmn yolu ksalacandan diren azalr. Tozlar geveyince ise akmn yolu uzayacandan diren ykselir. te bu ilem esnasnda sesin iddetine gre karbon tozlarndan geen akm deiken zellik gsterir. Karbon tozlu mikrofonlarn alabilmesi iin bir DA besleme kaynana gereksinim vardr. Bu tip mikrofonlarn empedanslar 50 ohm dolaynda olup ok kktr. Kmr tozlarnn zamanla tortulaarak zelliklerini yitirmeleri nedeniyle de, bugn kullanm tercih edilmemektedir. Bununla beraber, birok telefonun mikrofon kapsl, halende karbonlu mikrofon yapsndadr.

5.1.3. Kullanm AlanlarBtn sesli haberleme sistemlerinde kullanlmakla birlikte mikrofonlar kayt sistemlerinde, radyo televizyon yaynclnda, ses duyarl elektronik devrelerde alarm sistemlerinde kullanlrlar.

5.1.4. Salamlk TestiMikrofonlara salamlk testi uygularken ncelikle mikrofonun zelliine gre direncine baklr. Katalogda ya da zerinde belirtilen diren deerlerini avometre ile kontrol ederiz. Daha sonra mikrofonun kna bir preamplifikatr (ok kk sinyalleri ykselten ykseltici) balarz. Preamplifikatrn kna da bir osilaskop balayarak mikrofona ses dalgas veririz. Uyguladmz seslere gre osilaskop ekrann da AC titreimler oluuyorsa mikrofonumuz salamdr.

5.2. HoparlrElektriksel sinyallerini ses sinyallerine eviren elemanlara hoparlr denir (ekil 5.7).

54

ekil 5.7: Hoparlr ve sembol

5.2.1. YapsGenel olarak hoporlrler mknats ve mknats etrafna yerletirilen bir bobin ve hareketli diyaframdan oluur.

5.2.2. alma PrensibiHoparlrler alma prensiplerine gre eitlere ayrlrlar: 5.2.2.1. Dinamik (Hareketli Bobinli) Hoparlrler

ekil 5.8: Hoparlrn yaps

ekilde 5.8de grld gibi dinamik hoparlrler, bobin, mknats, kon (diyafram) gibi elemanlarn birleiminden olumutur. Bu elemanlarda demirden yaplm bir silindirin ortasna doal mknats yerletirilmitir. Mknatsla yumuak demir arasndaki hava aralna ise hoparlr diyaframnn uzants zerine sarlm bobin konmutur. Bobinin sarld diyaframn alt ksm bir sspansiyon (esnek tayc) ile gvdeye tutturulmutur. Bobin, sspansiyonlar sayesinde hava aralnda rahata hareket edebilmektedir. Hoparlrlerde kon iki tanedir. Geni apl olan darda, kk apl olan ortadadr. Byk kon kaln (bas) sesleri, kk kon ise ince (tiz) sesleri oluturur. 5.2.2.2. Piezoelektrik (Kristal) Hoparlrler ekil 5.3te yaplar grlen piezoelektrik hoparlrler izgi biiminde, birbirine kar polarize edilmi, bklgen piezooksit (kurun, elmas, titan karm) maddeden yaplmdr. 55

eritlere akm uygulandnda, boyut uzayp ksalr ve kardakini itip eker. Bu titreim ise esnek membran hareket ettirerek ses oluur. Piezoelektrik hoparlrler daha ok yksek frekansl seslerin elde edilmesinde (kolonlarn tweeterlarnda) ve kulaklklarda kullanlmaktadr. Ayn zamanda dijital saatlerde kullanlan hoparlrlerde buzzer olarak piezoelektrik esasna gre alr.

Resim 5.3: Piezoelektrik hoparlrler

5.2.3. Kullanm AlanlarElektrik sinyallerinin sese evrilmesinin istenildii her yerde kullanlr. Televizyon ve radyolarda, alarm devrelerinde, elektronik devrelerde, sahne ve mzik sistemlerinde vs. yerlerde oklukla kullanlr.

5.2.4. Salamlk TestiAvometre Ohm konumuna (200 ohm) alnarak yaplr. Yaplan lmde zerinde yazl olan diren deeri (4,8,16 Ohm gibi) okunmaldr. Bunun yannda lm esnasnda hoparlr bobini, membran bir miktar titretirmelidir. ok kk bir ses karmaldr.

5.3. Pre-Amplifikatr Uygulama DevresiPre amplifikatr, kaynaktan (pikap, gitar, CD alar gibi) alnan ses sinyallerinin g amplifikatrne aktarlmadan nce kuvvetlendirildii bir amplifikatr eididir. Bir potansiyometre vastas ise, ses kontrolnn yapld, g amplifikatrne hangi kaynaktan sinyal yollanacann seildii bir mekanizmaya sahiptir. Bunlarn yansra ton kontrolleri (bas ve tiz iin), hoparlr ,balans ayar gibi eitli ek ilevleri de ierebilir Aada verilen her iki devrede bu amala kullanlabilir (ekil 5.9, ekil 5.10).

ekil 5.9: Mini Pre-Amplifikatr uygulama devresi

56

5.3.1. Pre-Amplifikatr Devresi

ekil 5.10: Pre-Amplifikatr uygulama devresi

5.4. Ses Kontroll Uygulama Devresiekil 5.11deki devrede mikrofonun dardan alglad seslerle led diodlari deiik bir grnt ierisinde harekete geirir. Yani bir Vu-metre gibi calisir. Vu - metreden fark ise mikrofon sayesinde dardan alnan sesler elektrik sinyaline evrilir ve IC2 (LM3915) led diodlar kendisine gelen elektrik sinyalinin siddetine gore yakar ya da sndrr.

ekil 5.11: Ses kontroll uygulama devresi

5.5. Ses Transdser ve Sensr Devrelerinin Arzasn GidermekYaplan devrelerde devre arzasn giri ve k nitelerinde aramak, arzay bulmadaki en nemli etkendir. Kullandmz mikrofon ya da hoporlrlerin salamlk kontrollerini konu anlatmlarnda olduu yapnz.Arzal niteyi katolog bilgilerine bakarak deitiriniz.Bunu yaparken deitirdiimiz nitenin mevcut kullanlan ile ayn zellikte olmasna dikkat ediniz.Sorun giderilemedii ise kullanlan dier elektronik elemanlarn salamlk testi yaplmaldr.

57

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETAadaki uygulama faaliyetini yaparak devrenin ses transdserini/sensrn deitirebileceksiniz. lem Basamaklar Mikrofon ve hoparlrn salamlk kontroln yapnz. neriler ncelikle bilgi konularn okuyunuz. Elinizdeki mikrofonlarn katalog bilgilerini inceleyiniz. Setiiniz mikrofonun katalog bilgilerine gre avometre ile salamln kontrol ediniz. Deney setinde bulunan amplifikatrn mikrofon giriine balayarak almasn gzlemleyiniz.

Elinizdeki hoparlrleri katalog bilgilerini inceleyiniz. Setiiniz hoparlrn katalog bilgilerine gre multimetre ile salamln kontrol ediniz. Deney setinde bulunan amplifikatrn hoparlr kna balayarak almasn gzlemleyiniz. ekildeki devre elemanlarn temin ediniz. ekil 5.10daki devreyi kurunuz. Kullanacamz aygt devreye balayarak devre kn amplifikatre balaynz. Sesin hoporlerlerden ykselerek ktn grnz.

Preamplifikatr devresi yapnz.

Ses transdser ve sensr devrelerinin arzasn gideriniz.

ncelikle bilgi konularn okuyunuz. Ses transdser ve sensrlerinin salamlk kontrolnn nasl yapldn hatrlaynz. Avometre ile devrede kullanlan sensrlerin salamlk kontroln yapnz.

58

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEBu faaliyet sonunda kazandklarnz aadaki sorular cevaplandrarak lnz. Aadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc yaznz. 1. 2. 3. 4. 5. Hava basncndaki titreimsel deiimlere denir. Mikrofon . iaretlerini .. iaretlere dntren transduserdir. Dinamik mikrofonlar alan prensibine gre alr. . en ok kullanlan mikrofon trdr. . DC akm ile beslenerek kullanldklar ve kk boyutlarda retilebildikleri iin robotik almalar iin uygundur. Kapasitif mikrofonlar ses sinyallerine gre kapasitesi deien bir .. gibi alr. eritli mikrofonlarla ..mikrofonlarn yaplar birbirine benzer. . ok hassas yapldrlar, sarsntdan, hava akmndan, etkilenirler ve grltl k verirler. bir hazne iinde doldurulan karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyaframdan olumutur. Hoparlrler .sinyalini ses sinyaline evirir. Hoparlrn salamlk testinde kullanrz.

6.

7. 8.

9.

10. 11.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Uygulamal Teste geiniz.

59

UYGULAMALI TESTBu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet, kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. Deerlendirme ltleri Mikrofon ve hoparlrn salamlk kontroln yapabildiniz mi? Preamplifikatr devresi yapabildiniz mi? Ses transduser ve sensr devrelerinin arzasn giderebildiniz mi? Evet Hayr

1. 2. 3.

DEERLENDRME Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise Modl deerlendirmeye geiniz.

60

MODL DEERLENDRME MODL DEERLENDRMEAadaki cmleleri dikkatlice okuyarak bo braklan yerlere doru szc yaznz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. Etrafmzdaki fiziksel deiiklikleri alglayan elemanlaraBu deiiklikleri elektriksel sinyallere eviren elemanlara ise..denir. Ortamdaki s deiiklikleri alglayan elektronik elemanlara .......... sensr denir. Scaklk ile elektriksel direnci deien elemanlara genel olarak . denir. Scaklk arttka direnci artan eleman..................................... dir . Scaklk arttka direnci azalan eleman..................................... dir . Yksek scaklklarn tespitinde daha ok ....................... kullanlr. Ortamdaki s deiikliine gre ularnda gerilim oluan elemana ..................... denir. .iki farkl s katsaysna sahip metalin birletirilmesi ile oluur. Aralarnda elektriksel balantnn olmad veya sensrle alglanacak cismin birbirini gremedii durumlar da kullanlr. inden akm geen bobinin evresinde ..alan oluur. Bobinin ierisindeki nvenin hareket etmesi bobinden geen deiime sebep olur. Gnlk hayatmzda manyetik sensrler daha ok ..tespitinde kullanlr. Elektronik devreli manyetik sensrler evresine srekli .. alan yayar. Elektronik devreli manyetik sensrlerin etki alanna bir .. girdiinde bobinin devreden ektii akmda art olur. Elektronik devreli manyetik sensrler genelde olarak kullanlrlar. Alan etkili manyetik transdserler gerilimle alr. zerine uygulanan kuvvete gre elektriksel zelliklerinde deime gsteren elemanlara ..sensr denir. Bir kondasatrn kapasitesi deitiinde buna bal olarak AC akma kar gsterdii deiir. .. esneyebilen bir tabaka zerine ince bir telin veya eridin ok kuvvetli bir yaptrc ile yaptrlmasndan olumutur. Strain gage sensrlerin zerine kuvvet uygulandnda zerindeki telin boyunda oluur. . daha ok elektronik terazilerin yapmnda kullanlan basn sensrdr. zerine uygulanan basnca bal olarak gerilim reten kristal yapl sensrlere basn sensrleri denir. . alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddeler kullanlr Optik sensrler ........................etkisi ile alan devre elemanlardr. zerine k dtnde direnci azalan, karanlkta ise direnci artan elemana foto diren denir Foto diyotlar k etkisi ile ynde iletken olan diyotlardr. 61

22.

23. 24. 25. 26.

27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39.

LED diyodun salamlk kontroln yaparken ters polarmada diren gsterir. LED .diyot anlamna gelir. LED diyotlarda ksa bacak uzun bacak ise .dur nfrared diyotun gzle grlmez .. k yayar. zellikle televizyon veya mzik setlerinin kumandalarnda kullanlr. yzeylerine gelen gne n dorudan elektrik enerjisine dntren yariletken maddelerdir. Gne pilleri de transistr ve diyotlar gibi ....maddelerden yaplmtr. Optokuplr iki devrenin .. olarak birbirinden ayrlmasnda kullanlr. Hava basncndaki titreimsel deiimlere denir. Mikrofon . iaretlerini .. iaretlere dntren transduserdir Dinamik mikrofonlar alan prensibine gre alr. . en ok kullanlan mikrofon trdr. . DC akm ile beslenerek kullanldklar ve kk boyutlarda retilebildikleri iin robotik almalar iin uygundur. Kapasitif mikrofonlar ses sinyallerine gre kapasitesi deien bir .. gibi alr. eritli mikrofonlarla ..mikrofonlarn yaplar birbirine benzer. . ok hassas yapldrlar, sarsntdan, hava akmndan, etkilenirler ve grltl k verirler. bir hazne iinde doldurulan karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyaframdan olumutur Hoparlrler .sinyalini ses sinyaline evirir. Hoparlrn salamlk testinde kullanrz. Aadaki sorular dikkatlice okuyarak doru seenei iaretleyiniz.

40. 41. 42. 43. 44. 45.

46.

Ortamdaki fiziksel bir deiiklii aadakilerden hangisi ile alglayabiliriz? A) Transistr B) Tristr C) Transdser D) Triyak Aadaki kelimelerden hangi ikisi e anlaml kabul edilebilir? I. Sensr II. Transistr III. Diyak IV. Transdser A) I-II B) II-III C) I-IV D) II-IV

47.

62

48.

Bir uygulamada kullanacamz sensr seerken ilk nce hangi lt belirlemeliyiz.? A) Alglanacak unsuru B) Fiyat C) Duyarll D) Kararll Scaklk arttka direnci den eleman aadakilerden hangisidir? PTC NTC LDR LED

49. A) B) C) D) 50.

Aktif sensrler dardan besleme gerilimine ihtiya duymayan sensrlerdir. Buna gre aadakilerden hangisi aktif sensrdr? 51. Yk hcresi 52. Isl ift 53. Optokuplr 54. Termokupl Bir bobinin iindeki nvenin hareketi ile aadakilerden hangisi deiir? Bobinin indktans Bobinin kapasitans Bobinin uzunluu Bobinin kesiti

55. A) B) C) D) 56.

Toprak altndaki metallerin tespitinde aadakilerden hangisi kullanlr? A) Basn sensrleri B) Arlk sensrleri C) Optik sensrler D) Manyetik sensrler Bir iletkenin basn ile kesiti azalrsa aadakilerden hangileri sylenebilir? IDirenci Artar IIII-Direnci Azalr IIIBoyu Uzar A) Yalnz I B) Yalnz II C) I-III D) II-III

57.

63

58.

Aadakilerden hangisinin k ile direnci deiir? A) LDR B) NTC C) LED D) Diyak ki devre arasndaki elektriksel balanty kesmek iin hangisini kullanmalyz? A) Optokuplr B) Strain gage C) Yk hcresi D) Transistr Kulaklarmz aadakilerden hangisine benzetilebilir? A) Hoparlr B) Mikrofon C) Foto diyot D) LDR Elektronik gstergeli terazilerde hangi sensrler kullanlmaktadr? A) Yk hcresi B) Termokupl C) Optokuplr D) Optik sensr Dijital fotoraf makinelerinde kullanlan sensrler aadakilerden hangi snfa girer? A) Scaklk sensr B) Basn sensr C) Optik sensr D) Ses sensr ok yksek scaklklar lmek iin aadakilerden hangisi kullanlmaldr? A) PTC B) NTC C) Optokuplor D) Termokupl Yalnz geceleri alan sokak lambalarnda hangi sensr kullanlm olabilir? A) LDR B) Yk hcresi C) Dinamik mirofon D) Manyetik sensr

59.

60.

61.

62.

63.

64.

64

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki modle gemek iin retmeninize bavurunuz.

65

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARIRENME FAALYET-1N CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 Sensr-Transdser Is sensr Is Transdseri PTC NTC Termokupl Termokupl Termokupl

RENME FAALYET-2 NN CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 Manyetik Transdser Manyetik alan Akm Metallerin M.Alan Metal Metal Dedektr DC

RENME FAALYET-3 N CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 Basn Diren Straingage Uzama Load cell Piezo elektrik Piezo elektrik

66

RENME FAALYET-4 N CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ik Fotodiren Ters Sonsuz Ik yayan Katot Anod Kzl k nfared Diyot Gne Pili Yar letken Bamsz

RENME FAALYET-5N CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ses Ses -Elektrik Manyetik Dinamik Kapasitif Kondansatr Dinamik eritli Karbon mikrofon Elektrik Avometre

67

MODL DEERLENDRME TESTNN CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 Sensr-Transdser Is sensr Is Transdseri PTC NTC Termokupl Termokupl Termokupl Manyetik Transdser Manyetik alan Akm Metallerin M.Alan Metal Metal Dedektr DC Basn Diren straingage Uzama Load cell Piezo elektrik Piezo elektrik Ik Fotodiren Ters Sonsuz Ik yayan Katot Anod Kzl k nfared Diyot Gne Pili Yar letken Bamsz Ses Ses -Elektrik Manyetik Dinamik Kapasitif Katot Anod Kondansatr Dinamik eritli 68

44 45 46 47 48 49 50 51 51 53 54 55 56 57 58 59 60

Karbon mikrofon Elektrik Avometre C A B B A D D A A B A C D A

69

KAYNAKA KAYNAKA ZDEMR Ali, Endstriyel Elektronik, BirsenYaynevi, stanbul, 2001. E.A.Parr, Endstriyel Kontrol El Kitab, Cilt 1,MEB Yaynevi, Ankara, 1996. ETN Kadir, Endstriyel Elektronik, Birsen Yaynevi, stanbul, 2002. PASTACI Halit, Elektrik ve Elektronik lmeleri, Birsen Yaynevi, stanbul, 2001. NACAR Mahmut, Elektrik ve Elektronik lmeleri, Birsen Yaynevi, stanbul, 2000.

70