sensör ve benzeri algılayıcı sistemlerin iş kazalarının önlenmesi ve

Click here to load reader

Post on 23-Jan-2017

229 views

Category:

Documents

6 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • T.C.

    ALIMA VE SOSYAL GVENLK BAKANLII

    SALII VE GVENL GENEL MDRL

    SENSR VE BENZER ALGILAYICI SSTEMLERN

    KAZALARININ NLENMES VE

    GVENLNN SALANMASI AMACI LE

    KULLANILMASI

    Tuna ORUL

    ( Sal ve Gvenlii Uzmanlk Tezi/Aratrma)

    ANKARA-2014

  • T.C.

    ALIMA VE SOSYAL GVENLK BAKANLII

    SALII VE GVENL GENEL MDRL

    SENSR VE BENZER ALGILAYICI SSTEMLERN

    KAZALARININ NLENMES VE

    GVENLNN SALANMASI AMACI LE

    KULLANILMASI

    Tuna ORUL

    ( Sal ve Gvenlii Uzmanlk Tezi/Aratrma)

    Tez Danman

    Burak YASUN

    ANKARA-2014

  • T.C.

    alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl

    sal ve Gvenlii Genel Mdrl

    O N A Y

    alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl, Sal ve Gvenlii Genel Mdrl

    Sal ve Gvenlii Uzman Yardmcs Tuna ORUL, Sal ve Gvenlii Uzman

    Burak YASUN danmanlnda tez bal Sensr ve Benzeri Alglayc Sistemlerin

    Kazalarnn nlenmesi ve Gvenliinin Salanmas Amac ile Kullanlmas olarak teslim

    edilen bu tezin tez savunma snav ..../..../2014 tarihinde yaplarak aadaki jri yeleri

    tarafndan Sal ve Gvenlii Uzmanlk Tezi olarak kabul edilmitir.

    mza

    Unvan Ad Soyad

    JR BAKANI

    mza mza

    Unvan Ad Soyad Unvan Ad Soyad

    YE YE

    mza mza

    Unvan Ad Soyad Unvan Ad Soyad

    YE YE

    Yukardaki imzalarn ad geen kiilere ait olduunu onaylarm.

    Kasm ZER

    SGGM Genel Mdr

  • i

    TEEKKR

    Tez almalarm ve i sal ve gvenlii alanndaki almalarm boyunca deerli

    yardm ve katklaryla beni ynlendiren bata Genel Mdrm Sayn Kasm ZER olmak zere

    Sal ve Gvenlii Genel Mdr Yardmclar Sayn smail GERM, Sayn H. Nurdan Rana

    GVEN ve Sayn Ahmet ETNe; Sayn SGM Mdr Halil POLATa ve sayn tez

    danmanm Burak YASUNa; manevi desteklerinden dolay tm alma arkadalarma

    teekkr bir bor bilirim.

  • ii

    ZET

    ORUL, Tuna

    Sensr ve Benzeri Alglayc Sistemlerin Kazalarnn nlenmesi ve

    Gvenliinin Salanmas Amac ile Kullanlmas

    alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl, Sal ve Gvenlii Enstits Mdrl

    Sal ve Gvenlii Uzmanlk Tezi/Aratrmas

    Ankara, 2014

    Sensr ve Benzeri Alglayc Sistemlerin Kazalarnn nlenmesi ve Gvenliinin

    Salanmas Amac ile Kullanlmas konulu tez almas kapsamnda, makinelerde ve otomasyon

    sistemlerde karlalan hareketli makine paralarnn neden olduu i kazalar ve bu i kazalarna neden

    olan riskler aratrlmtr. Aratrma kapsamnda, alanlar bu risklere kar korumak amacyla

    kullanlan sensr ve benzeri alglayclar ieren elektronik koruyucu ekipmanlar incelenmitir.

    Elektronik koruyucu ekipmanlarn kurulumu, kullanm, teknik zellikleri iin getirilen

    gereksinimler ile ilgili olarak ulusal ve uluslararas standartlar aratrlmtr. Literatr taramasnn

    ardndan bu standartlarn gereksinimleri erevesinde gerekletirilen uygulamalar aratrlarak iyi

    uygulama rnekleri sunulmutur.

    Sensr ve benzeri alglayc sistemleri ieren elektronik koruyucu ekipmanlarn, makinelerin

    tehlikeli hareketlerinden kaynaklanan risklere ve risk seviyelerinin azaltlmas ve ortadan kaldrlmasna

    etkisini gzlemlemek iin makinelerde aamal risk deerlendirmesi almas gerekletirilmitir.

    Risk deerlendirmesinin birinci aamasnda, makinelerde bulunan elektronik koruyucu donanmlar

    devre d braklarak risk seviyeleri tespit edilmi ve elde edilen sonular, ikinci aamada elektronik

    koruyucu donanmlarn devreye alnarak gerekletirilen risk deerlendirmesi sonular ile

    karlatrlmtr.Risk deerlendirmesinin nc aamasnda ise mevcut elektronik koruyucu

    donanmlardan kalan artk riskler deerlendirilmi, sensr ve benzeri alglayclar ieren elektronik

    koruyucu ekipmanlarn ilgili standartlarn gereksinimlerine uygun olarak kullanlmasnn makinelerdeki

    risklere etkisi ortaya konulmutur.

    Bu alma sonucunda, elektronik koruyucu donanmlarn makinelerdeki ve otomasyon

    sistemde kullanlan robotlarn bulunduu alanlardaki tehlikelerden kaynaklanan olumsuz etkilerin

    byk lde engellendii grlmtr. Elektronik koruyucu ekipmanlarn standartlarn

    gereksinimlerine uygun olarak kullanldnda koruyucu zelliklerini daha iyi saladklar grlmtr.

    Anahtar Kelimeler: gvenlii, makine gvenlii, elektronik alglaycl koruyucu ekipman,

    sensr, lazer perde, lazer tarayc

  • iii

    ABSTRACT

    ORUL, Tuna

    Use of Sensor-Based Systems to Protect Occupational Accidents and

    Provide Occupational Safety

    Ministry of Labour and Social Security, Centre Directorate of Occupational Health and Safety

    Expertise Thesis/Research

    Ankara, 2014

    In the scope of this thesis entitled Use of Sensor-Based Systems for the purpose of Preventing

    Occupational Accidents and Maintaining Occupational Safety, occupational accidents resulted from

    moving machine parts which are seen in labors working with machines and automation systems in the

    industrial working areas and risks that cause these accidents are studied. Electrosensitive protective

    equipment composed of sensors and sensor-based systems for the purpose of protecting the employees

    against these risks are examined.

    National and international standards in relation to the stipulated requirements regarding

    establishment, using and technical specification of electrosensitive protective equipment are studied.

    Good application examples in terms of the requirements stipulated by these standards after the literature

    research are studied and presented.

    The 3-step risk assessment was carried out for machines, to observe the effects of

    electrosensitive protective equipment against risk level of risks that are caused from moving machine

    parts. At the first step, electrosensitive protective equipment were deactivated and then risks and risk

    levels were determined. At the second step, these protective equipment are activated and then, risks and

    risk levels were determined and compared to the previous results. At the third step of the assessment,

    residual risks are determined.

    As a results of this study, it is seen that the most of the negative effects of hazards in machines

    and working areas around robot arm, are minimized by using electrosensitive protective equipment.

    Also it is seen that when electrosensitive protective equipment used in accordance with the requirements

    of the standard, it provides better protection.

    Keywords: Occupational safety, machine safety, electro-sensitive protective equipment, sensor,

    laser curtain, laser scanner

  • iv

    NDEKLER

    KABUL VE ONAY SAYFASI

    TEEKKR

    ZET ii

    ABSTRACT iii

    NDEKLER iv

    SMGE VE KISALTMALAR vi

    GR VE AMA 1

    GENEL BLGLER 10

    MAKNELERDE KAZASI STATSTKLER 10

    MEVZUAT 13

    MEKANK TEHLKELER, TEHLKEL HAREKETLER VE ETKLER 17

    SENSR TABANLI ELEKTRONK KORUYUCU EKPMANLAR 24

    Y UYGULAMA RNEKLER 34

    GERE VE YNTEM 36

    ALIMANIN YAPILDII YERLERNN TANITIMI 36

    ALIMANIN TP VE EVREN 38

    ALIMANIN N DENEMES 39

    ARATIRMANIN NSAN GC 39

    KULLANILAN METOT VE STANDARTLAR 39

    MAKNALARDA RSK DEERLENDRMES VE RSK AZALTIMI 40

  • v

    ELEKTRONK KORUYUCU EKPMANLARIN KURULUMU N TEMEL

    GEREKSNMLER 48

    BULGULAR 52

    TARTIMA 67

    SONULAR 71

    KAYNAKLAR 73

    RESMLEMELER LSTES 75

    ZGEM 84

    EKLER 87

    EK 1. TS EN ISO 12100 STANDARDINA GRE RSK DEERLENDRMES VE

    RSK AZALTIMI 87

    EK 2. MAKNELERDE RSK DEERLENDRMES SAHA KAYIT FORMU 100

    EK 3. HESAP PROGRAMI 103

    EK 4. RSK DEERLENDRMES SONULARI 105

  • vi

    SMGE VE KISALTMALAR

    SMGELER

    KISALTMALAR

    Sembol Tanm Birim

    T Sistemin durma performans sn.

    S Minimum mesafe mm

    C hlal mesafesi mm

    t1 Koruyucu ekipmann reaksiyon an sn

    t2 Makinenin durma an sn

    K Yaklam hz parametresi mm/sn

    d Sensr alglama kapasitesi mm

    ANSI Amerikan Ulusal Standart Enstits

    AOPD Aktif Opto-Elektronik Koruyucu Cihazlar

    EC Avrupa Komisyonu

    EN Avrupa Standard

    ESPE Elektronik Alglaycl Koruyucu Ekipman

    FOPS Den Nesnelere Kar Koruma Yaplar

  • vii

    IEC Uluslararas Elektroteknik Komisyonu

    SG Sal ve Gvenlii

    SGM Sal ve Gvenlii Enstits Mdrl

    ISO Uluslararas Standart Organizasyonu

    O Kaza Olasl

    OSHA Amerikan Mesleki Salk ve Gvenlik daresi

    RS Risk Seviyesi

    SGK Sosyal Gvenlik Kurumu

    Kaza iddeti

    ROPS - TOPS Devrilmeye Kar Koruyucu Yaplar

    TS Trk Standard

    VBPD Grsel Tabanl Koruyucu Cihazlar

  • 8

    GR VE AMA

    18-19. yy.da ortaya kan Sanayi Devrimi, dier adyla Endstri Devrimi bir anlamda

    buhar gcyle alan makinelerin, makinelemi endstriyi ortaya karmasna dayanmaktadr.

    Sonraki dnemlerde de elektrik gcnn kullanlmaya balanmas ile endstri ve makineleme

    byk bir ivme kazanmtr. O dnemde, artan retim, makineleme ve byyen endstri ok

    byk igc ihtiyac dourmutur. ocuk alanlar oalm ve alanlar byk retim

    alanlarnda i saati kavram olmakszn altrlmaya balanmtr. Bunun yan sra

    makinelemi endstri ve yeni makineler alanlar iin bilinmeyen tehlikeleri de beraberinde

    getirmitir.

    retkenlik, kazan ve verimin n planda olduu bu dnemde, alanlarn gvenlii

    nemsenmemitir. alanlarn gvenlii zaman getike nem kazanmaya ve bu sayede

    makinelemenin getirdii tehlikelerden alanlar korumak iin yntemler gelitirilmeye

    balanmtr. Bu amala sabit muhafazalar kullanlmaya balanmtr. Sabit muhafazalarn

    verimi ve retkenlii etkilemesi, mhendisleri yeni yollar aramaya itmitir. zellikle

    elektroniin yaygnlamas ile birlikte alanlarn makinelerin tehlikeli hareketlerinden

    korunmas iin yeni zmler aranmaya balanmtr. Tarihsel olarak kullanlan ilk elektronik

    koruyucu ekipman olan ift elle kontrol sistemi, 1952 ylnda bir pres makinesinde kullanlm

    ve bu sistemin patenti bu tarihte alnmtr.

    Verimliliin ve retimin halen nemini koruduu gnmzde bu faktrleri etkilemeden

    alanlar tehlikelerden koruma almalar devam etmektedir. Bu amala, cep telefonlarndan

    buzdolaplarna, otomobillerden savunma sanayine kadar birok alanda kullanlan sensr

    teknolojisi, i gvenlii alannda da kullanlmaya balanm ve sabit muhafazalarn, kapaklarn

  • 9

    yerini tezimde detaylarn anlatacam elektronik alglaycl koruyucu ekipmanlar almaya

    balamtr.

    lkemizde i kazalarnn byk ounluunun meydana geldii sektrler, inaat, maden

    ve metal sektrdr. Sosyal Gvenlik Kurumunun 2012 yl istatistik verilerine bakldnda bu

    sektrde meydana gelen i kazalar, toplam i kazalarnn % 42,5ini oluturmaktadr [1].

    Ayn yln istatistiki verilerine bakldnda, imalat sektrlerinde meydana gelen i kazalarnn

    oran % 53,2 olarak karmza kmaktadr [1]. Bu durumda lkemizde meydana gelen i

    kazalarnn yarsndan fazlasnn makinelemenin yaygn olduu imalat faaliyetleri srasnda

    meydana geldii grlmektedir.

    Bu almann amac, lkemizde meydana gelen i kazalarnn yarsndan fazlasnn

    meydana geldii imalat sektrnde, i kazalarnn en byk sebeplerinden olan makineleme

    ve otomasyon sisteminin tehlikelerinden korunmak amacyla kullanlan sensr ve benzeri

    alglayclar ieren elektronik koruyucu ekipmanlarn i gvenliinin salanmasndaki nemini

    ve makinelerden kaynaklanan kazalarn nlenmesindeki etkisini ortaya koymaktr.

  • 10

    GENEL BLGLER

    MAKNELERDE KAZASI STATSTKLER

    ekil 1de gsterilen, Sosyal Gvenlik Kurumunun yaynlam olduu Kazas ve

    Meslek Hastalklar statistiklerinden faydalanlarak oluturulan veriler incelendiinde,

    makinelerin sebep olduu i kazas saysnn, her yl meydana gelen toplam i kazas saysnn

    yaklak %15i olduu grlmektedir. 2012 ylnda bu oran %18lere kadar ykselmektedir.

    Yzde erisine bakldnda dorudan makinelerin sebep olduu i kazas saylarnn orannn

    2010dan gnmze artt grlmektedir.

    ekil 1. Makinelerin Sebep Olduu Kazas Saylar [1]

    80602

    72963

    64316 6290369227

    74871

    11686 10377 9685 7601 926113401

    14,50 14,2215,06

    12,0813,38

    17,90

    0,00

    2,00

    4,00

    6,00

    8,00

    10,00

    12,00

    14,00

    16,00

    18,00

    20,00

    0

    10000

    20000

    30000

    40000

    50000

    60000

    70000

    80000

    90000

    2007 2008 2009 2010 2011 2012

    Yllk Toplam Kazas Makinelerin Sebep Olduu Kazalar %

  • 11

    Makinelerin sebep olduu kazalarn yan sra SGKnn istatistik verileri incelendiinde

    farkl nedenlerle oluan kazalarn da aslnda makineler ile balantl olduu grlmektedir.

    rnein, sabit bir mekan ile hareket eden cisimler arasna skma, den cisimlerin dnda

    hareket eden cisimlerin arpmas (uan krk ve paracklar), cismin sktrmas gibi nedenlerle

    meydana gelen i kazalarnn makineler ile balantl kazalar olma olasl vardr. ekil 2 ve

    ekil 3te makineler ile balantl olmas muhtemel dier farkl nedenlerle meydana gelen i

    kazalar ile ilgili veriler gsterilmektedir.

    Otomatik hareket eden robot kollar, malzeme ve rnleri otomatik olarak tayan

    tatlar ve benzeri makinelerin kullanld otomasyon sistemlerde, skma nedeni ile meydana

    gelen i kazalar yaygn olarak karmza kmaktadr. ekil 2de hareket eden cisimlerin

    arasna skma, sabit bir mekan ile hareket eden cismin arasna skma, cismin

    sktrmas nedenleri ile meydana gelen i kazalar ile ilgili veriler gsterilmektedir. ekil 2

    incelendiinde 2008 ylnda yukarda bahsedilen iki sebeple meydana gelen i kazalar her yl

    meydana gelen toplam i kazas saysnn yaklak %7sini oluturduu ancak bu orann

    gnmze doru azalma eiliminde olduu ve 2012 ylnda %5lere geriledii grlmektedir.

    zellikle sensr teknolojisinin endstriyel ve gvenlik uygulamalarnda yaygnlamas bu

    sebeple meydana gelen kazalarn nlenmesinde nemli bir etken olacaktr.

    ekil 2. Skma nedeni ile meydana gelen i kazalar (Hareketli-hareketli ve hareketli-

    sabit mekan arasna skma) [1]

    80602

    72963

    64316 6290369227

    74871

    4170 4823 3884 4105 4283 3997

    5,17

    6,61

    6,046,53

    6,19

    5,34

    0,00

    1,00

    2,00

    3,00

    4,00

    5,00

    6,00

    7,00

    0

    10000

    20000

    30000

    40000

    50000

    60000

    70000

    80000

    90000

    2007 2008 2009 2010 2011 2012

    Yllk Toplam Kazas Skma nedeni ile meydana gelen kazalar %

  • 12

    ekil 3. Kesici-batc bir aletin ve uan nesnelerin sebep olduu i kazalar [1]

    Uan paralarn sebep olduu i kazalar zellikle makinelerde ok sk rastlanan bir

    durumdur. Krlan bak veya dili paras, ilenen maddeden kopan paralar ve apaklar ciddi

    i kazalarna sebep olabilmektedir. Yine makinelerin kesici ve batc aksamlar i kazasna

    sebep olan dier unsurlardandr. ekil 3te bu sebeplerle meydana gelen i kazalar ile ilgili

    veriler gsterilmektedir.

    ekil 1-3de gsterilen veriler incelendiinde makineler ve makineler ile balantl

    sebeplerle meydana gelen i kazalarnn says her yl meydana gelen i kazalarnn saysnn

    yaklak %30-35ini oluturmaktadr.

    2008 ve 2009 yllarnda alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl, Tefti Kurulu

    Bakanl i mfettilerince yaplan teftilerin neticesinde makinelerin sebep olduu kaza

    oranlar ekil 4de gsterilmitir. ekil incelendiinde tefti edilen kazalarn 2008 ylnda

    %35ini, 2009 ylnda %19unu makinelerin sebep olduu i kazalarnn oluturduu

    grlmektedir.

    80602

    72963

    64316 62903

    6922774871

    10506 9019 7313 8919 8895 7360

    13,0312,36

    11,37

    14,18

    12,85

    9,83

    0,00

    2,00

    4,00

    6,00

    8,00

    10,00

    12,00

    14,00

    16,00

    0

    10000

    20000

    30000

    40000

    50000

    60000

    70000

    80000

    90000

    2007 2008 2009 2010 2011 2012

    Yllk Toplam Kazas Kesici-batc alet ve uan nesnelerin sebep olduu %

  • 13

    ekil 4. Tefti Kurulu Bakanl Tarafndan ncelenen Makinelerin Sebep Olduu

    Kazas ve Toplam ncelenen Kazas Saylar [2]

    MEVZUAT

    lkemiz Mevzuat

    Avrupa Birlii uyum srecinde Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Birlii Konseyi

    Direktiflerinin lkemiz mevzuatna uyumlatrldn grmekteyiz. Bu srete SG alannda

    89/391/EC Avrupa Birlii ereve Direktifi dahil bir ok direktifin lkemiz mevzuatna

    uyumlatrlm ve yrrle konulmutur.

    30 Haziran 2012 tarihli Resmi Gazetede yaymlanarak yrrle giren 6331 Sayl

    Sal ve Gvenlii Kanunu ve bu kanun kapsamnda yrrle giren ynetmelikler lkemizin

    SG alanndaki mevzuatn oluturmaktadr.

    Tez konusu olan sensr ve benzeri elektronik koruyucu ekipmanlar, kullanm alanlar

    bakmndan direkt olarak makine emniyeti ile ilgili olduundan lkemiz mevzuatnda bu konu

    ile ilgili Makine Emniyeti Ynetmelii ve Ekipmanlarnn Kullanmnda Salk ve

    Gvenlik artlar Ynetmelii bulunmaktadr.

    1. 6331 sayl Sal ve Gvenlii Kanunu:

    Kanun, iyerlerinde i sal ve gvenlii salanmas ve mevcut salk ve gvenlik

    artlarnn iyiletirilmesi iin iveren ve alanlarn grev, yetki, sorumluluk, hak ve

    ykmllklerini dzenlemektedir [3].

  • 14

    2. Ekipmanlarnn Kullanmnda Salk ve Gvenlik artlar Ynetmelii

    (2009/104/AT):

    Ekipmanlarnn Kullanmnda Salk ve Gvenlik artlar Ynetmelii 11/2/2004

    tarihli 25370 sayl Resmi Gazetede yaymlanarak yrrle girmitir. Bu ynetmelik

    30/12/1989 tarihli ve 89/655/EEC sayl, 5/12/1995 tarihli ve 95/63/EC sayl, 27/6/2001 tarihli

    ve 2001/45/EC sayl Avrupa Birlii Direktifleri esas alnarak 6331 Sayl Sal ve

    Gvenlii Kanununun 30 ve 31 inci maddelerine dayanarak hazrlanmtr.

    Ynetmeliin amac iyerinde i ekipmanlarnn kullanm ile ilgili salk ve gvenlik

    ynnden uyulmas gerekli asgari artlar belirtmektedir [4].

    Ynetmeliin ikinci blmnde iverenin i ekipmanlar ile ilgili kurallar, i

    ekipmannn kontrol, zel risk tayan i ekipmanlar, i sal ve ergonomi, alanlarn

    bilgilendirilmesi ve alanlarn eitimi ile ilgili ykmllkleri yer almaktadr.

    Ynetmeliin 5. maddesine gre iveren iyerinde kullanlacak i ekipmannn

    yaplacak ie uygun olmas ve bu ekipmann alanlarn salk ve gvenliine zarar vermemesi

    iin gerekli tm tedbirleri almakla ykmldr [4].

    Ynetmeliin 6. maddesinde ise i ekipmanlarnn kullanmnda uyulmas gereken

    asgari kurallar ynetmelik ekine alnarak ayrntl olarak aklanmtr.

    ekipmanlarnn hareketli paralarndan kaynaklanan kazalarn nlenmesine ynelik

    EK-1 Madde 2.8 nemlidir. yerlerinde i ekipmanlarnn hareketli paralarnn neden olduu

    kazalarn nlenmesi iin iverence alnmas gereken tedbirlerin banda alanlarn hareketli

    paralarla mekanik temas riskinin nlenmesi gelmektedir [5].

    Madde 2.8de bahsi geen koruyucular ve korunma donanmlar hem mekanik

    koruyucular hem de elektronik koruyucu ekipmanlar ve sistemlerini kapsamaktadr.

    Ynetmeliin i ekipmanlarnn kullanm ile ilgili hususlarn belirtildii ikinci ekine

    gre, i ekipmanlar, bunlar kullananlara ve dier alanlara en az risk oluturacak ekilde

    yerletirilir, kurulur ve kullanlr. Bu amala, i ekipmannn hareketli ksmlar ile evresinde

    bulunan sabit veya hareketli ksmlar arasnda yeterli mesafe bulundurulur [4].

  • 15

    Ayn ekte belirtilen baka bir hususa gre ise kendinden hareketli i ekipmannn

    alma alannda, grevli olmayan alanlarn bulunmasn nleyecek gerekli dzenleme

    yaplr. Ancak iin gerei olarak bu alanda alan bulunmas zorunlu ise, bu alanlarn i

    ekipman nedeniyle zarar grmesini nleyecek uygun tedbirler alnr [4].

    3. Makine Emniyeti Ynetmelii (2006/42/AT):

    Makine Emniyeti Ynetmelii 3/3/2009 tarihli Resmi Gazetede yaymlanarak

    29/12/2009 tarihinde yrrle girmitir. Bu ynetmelik 2006/42/EC sayl Avrupa Birlii

    direktifin paralel olarak hazrlanmtr.

    Ynetmeliin amac, makinelerin, usulne uygun ekilde kurulduunda, bakm

    yapldnda ve kendinden beklenen amalar dorultusunda kullanldnda, insan salna ve

    gvenliine ve durumuna gre evcil hayvanlara ve mallara zarar vermiyorsa piyasaya arz

    edilmelerini ve hizmete sunulmalarn teminen, tasarm ve imalat aamasnda uyulmas gereken

    temel emniyet artlar ile takip edilmesi gereken uygunluk deerlendirme prosedrlerini ve

    uygunluk deerlendirmesi yapacak onaylanm kurulularn grevlendirilmesinde dikkate

    alnacak asgari kriterleri belirlemektir [6]. Bu kriterlerin en nemlisi Piyasaya Arz, Piyasa

    Gzetim ve Denetimi balkl 5. Maddesinde dzenlenmitir.

    Ynetmelik koruyucu ekipmanlar (cihazlar) emniyet aksamlar ad altnda emniyet

    aksamlarn; Bir gvenlik ilevini yapan, bamsz bir ekilde piyasaya arz edilen,

    arzalanmas ve/veya hatal almas durumunda kiilerin gvenliini tehlikeye sokan,

    makinalarn ilevini yerine getirmek iin gerekli olmayan veya makinann ilevini yerine

    getiren normal aksamn yedei olarak kullanlabilecek aksamn ifade eder. eklinde

    tanmlamtr ve emniyet aksamlar ile ilgili liste ynetmelikte EK-Vde verilmitir [6].

    Emniyet aksamlar gsterge listesine gre:

    1. Kiilerin varln alglamak amacyla tasarmlanm koruyucu tertibatlar,

    2. Gvenlik ilevlerini salamak amal mantk niteleri,

    3. Makinann almas srasnda, kiileri makinann hareketli paralarndan

    korumak amacyla tasarmlanm mahfazalar ve koruyucu tertibatlar,

    4. ift el kumanda tertibatlar da bu ynetmeliin gerekliliklerini yerine

    getirmelidir [6].

    Ynetmeliin maddelerinden anlald zere makinelerin piyasaya arz edilmeden nce

    temel salk ve gvenlik kriterlerini tayor olmas gerekmektedir. Bunun yan sra uygunluk

  • 16

    deerlendirme ilemlerinin uygulanm olmas gerekmektedir. te yandan Bilim, Sanayi ve

    Teknoloji Bakanl tarafndan ynetmelik hkmlerinin uygulanmasna ynelik piyasa

    gzetimi ve denetimi yaplmas suretiyle de ynetmelik hkmlerinin herhangi birinin yerine

    getirilmemesi veya yanl uygulanlmas durumunda retilecek makineye ait CE iareti

    konulamayaca gibi, retilmi makinenin piyasadan toplanmas ve gerektiinde dier idari

    yaptrmlar da sz konusu olmaktadr.

    Ulusal ve Uluslar Aras Standartlar

    alanlarn makinelerden ve makinelerden kaynakl tehlikeli hareketlerden korunmas,

    makinelerin gvenliinin salanmas ile ilgili olarak ISO tarafndan yaymlanan uluslararas

    standartlar mevcuttur. Bu standartlar kapsamlar asndan tip A, tip B ve tip C olarak snfta

    incelenirler ve ekil 5te gsterilen yapya sahiptirler.

    ekil 5. Makine gvenlii ile ilgili Avrupa Standartlarnn yaps [7]

    Tip-A Standartlar (temel gvenlik standartlar): Makinelere uygulanabilecek genel

    hususlar ve tasarm iin temel konsept ve prensipleri veren standartlardr.

    Tip-B Standartlar (Belirli bir tre ait gvenlik standartlar): Belli bir gvenlik hususunu

    veya birok makineye uygulanabilen belirli bir tip koruyucuyu ele alan standartlardr.

    Tip-B1 Standartlar: Belirli bir gvenlik hususu ile ilgili standartlardr. (rnein,

    gvenlik mesafeleri, yzey scakl, grlt, vb.)

    Tip-B2 Standartlar: Koruyucular ile ilgili standartlardr. (rnein, iki el

    kontroll cihazlar, basn alglaycl koruyucu ekipmanlar, elektronik

    alglaycl koruyucu cihazlar, vb.)

    Tip-C Standartlar (Makine gvenlii standartlar): Belirli bir makine veya makine grubu

    iin detayl gvenlik gereksinimlerini ele alan standartlardr.

  • 17

    Tip-B standartlarda bahsedilen gereksinimler Tip-C standartlar tarafndan

    deitirilebilir ya da bu gereksinimlere ek gereksinimler getirilebilir. Tip-C standartlarnn

    gereksinimleri Tip-B standartlarndan nce gelmektedir. ISO tarafndan yaynlanan standartlar

    TSE tarafndan Trk Standard olarak orijinal metinde veya Trke olarak yaynlanmaktadr.

    MEKANK TEHLKELER, TEHLKEL HAREKETLER VE ETKLER

    Makinelerin sebep olduu mekanik tehlikeler 3 temel blgede meydana gelmektedir.

    1. Kesme, biimlendirme veya delme gibi ilemlerin malzemeye uyguland

    operasyon blgesinde.

    2. Makinann ileyen ksmlarna gerekli enerjiyi ileten mekanik sistemlerin tmn

    ieren g aktarm aksamlarnda. (Bunlar arklar, kasnaklar, piston kollar,

    kavramalar, miller, zincirler, krank milleri, dililer olabilir.)

    3. Makine alrken hareket eden yardmc aksamlarda. (Bunlar gidip gelme hareketi

    yapan, dnen besleme mekanizmalar, enine veya karlkl hareket eden aksamlar

    ve makinenin yardmc paralar olabilir.)

    Bu konu ile ilgili olarak, hareketli makine paralarnn sebep olduklar veya sebep

    olabilecekleri i kazalar ile ilgili daha detayl bilgiler aada sunulmutur.

    Tehlikeli Mekanik Hareketler ve Etkileri

    alanlar bu tehlikeli hareketlerden ve etkilerinden koruyabilmek iin ncelikle bu

    hareket ve etkileri iyi tanmak, neden olabilecekleri riskleri ve tehlikeleri anlamak, olas

    kazalar bilmek gerekmektedir.

    Tehlikeli mekanik hareketler

    1. Dnme hareketleri

    Dnme hareketi yapan paralara temas edilmesi olduka ciddi yaralanmalara neden

    olabilmektedir. Pek ok alan yava bir ekilde dnen paralara temas etmekte saknca

    grmemekte ancak bu durum bir uzvun makineye kaptrlmas ile ciddi yaralanma ile

    sonulanmaktadr.

  • 18

    Dnme hareketi yapan paralarn yaknnda alanlarn zellikle uzun sa ve sarkan

    elbiselere dikkat etmeleri gerekmektedir. Makinenin yakalad kyafeti kurtarmak amac ile el

    ile yaplan mdahaleler kazann boyutunu bytmekte ve ciddi yaralanmalara sebep

    olmaktadr.

    Dnen aksamlar zerinde unutulan aparatlar, gevek civatalar, somunlar ve apaklar

    makinenin almaya balamas ile birlikte makine tarafndan frlatlma riski dourmakta ve bu

    durum alanlar iin tehlike oluturmaktadr. Halkalar, kavramalar, kamlar, arklar, mil ular,

    mafsallar, dililer ve yatay veya dikey aftlar tehlikeye neden olabilecek yaygn dnen

    mekanizmalardan birka tanesini oluturmaktadr.

    Makinenin dner aksamlarnda ie doru skma riski meydana gelmektedir (ekil 6).

    Detaylar aada sunulmu olan ie doru skma tehlikesi ekilde olumaktadr.

    Eksenleri birbirine paralel olan paralar birbirlerine ters ynlerde dnebilirler ve bu

    paralar birbirlerine ok yakn konumda bulunabilir ya da temas ediyor (sktrma noktas

    oluur) olabilirler. lk durumda ise hammadde ile silindirler arasnda sktrma noktas oluur.

    Bu tehlike birbirine gemeli dililer, silindir ve miller ieren makineler iin yaygn bir

    tehlikedir.

    ekil 6. Dner paralar iin sktrma noktalarna rnekler [8]

    Sktrma noktalar ayrca dnen ve teetsel hareket eden paralar arasnda da

    oluabilir. Zincir ve dili ark arasndaki temas noktas ve benzeri ksmlar rnek olarak

    gsterilebilir (ekil 7). Sktrma noktalar dnen ve krpma, ezme veya andrma eylemlerini

    gerekletiren sabit paralar arasnda oluabilirler. rnek olarak; volanlar, helezon

    konveyrler, talama arknn d evresi verilebilir (ekil 7).

  • 19

    ekil 7. Dnen paralar ve uzunlamasna hareket eden paralar arasndaki sktrma

    noktalar (sol) ile dnen ve sabit paralar arasndaki sktrma noktalar (sa) [8]

    2. leri-geri Hareketler

    leri-geri hareketler, alanlarn hareketli paralarn arasna veya hareketli paralar ile

    sabit bir cismin arasna skmas olasl nedeni ile tehlike oluturmaktadr. Skma genel

    olarak farkl ekilde olabilmektedir.

    Skma bir makinenin hareketli bir paras ile sabit bir yap arasnda olabilir. Bir

    tezgah ile duvar arasndaki skma buna rnek gsterilebilir (ekil 8).

    Skma bir makinenin sabit bir paras ile hareketli bir paras arasnda olabilir. Bir

    presin sabit alt yata ile hareketli takm arasndaki skma rnek olarak

    gsterilebilir (ekil 8).

    Skma bir makinenin hareketli iki paras arasnda olabilir. Bir makasl kaldrma

    platformunun kaldrma kollar arasndaki skma rnek olarak verilebilir [9].

    SGK istatistik verileri incelendiinde Trkiyede bu tip kazalarn her yl meydana gelen

    toplam kaza saysnn %5ini oluturduu grlmektedir.

    3. Enine Hareketler

    Enine (aprazlama) hareketler, alanlarn skmasna, sktrma veya kesme

    noktasna uzuvlarn kaptrmasna neden olacandan tehlike oluturmaktadr. Enine

    hareketlerin bir rnei ekil 9da gsterilmitir.

  • 20

    ekil 8. leri-geri hareket (sol) [11] ekil 9. Enine hareket [8]

    Mekanik hareketlerin tehlikeli etkileri:

    1. Kesme

    Kesici ksmlara sahip olan matkap tezgahlar, erit testere makinesi, dairesel testere,

    freze tezgah ve andrc ksmlara sahip olan talama tezgah gibi makinelere veya bir tama

    band zerinde hareket eden keskin veya sivri kenarlar olan malzemelere herhangi bir nedenle

    veya yanllkla temas edilmesiyle oluan kesilme tehlikesi meydana gelmektedir (ekil 10).

    Bu kesme olaylar en ok parmaklarda, kollarda ve alma noktasna temas eden vcudun

    herhangi bir yerinde meydana gelebildii gibi, imalat esnasnda talalarn veya kesilen

    paralarn kafaya zellikle de yz ve gz evresine sramasyla da meydana gelebilmektedir.

    ekil 10. Kesme tehlikesinin olduu hareketler [8]

  • 21

    2. Kopma

    nsan vcudunun herhangi uzvu makaslama hareketi yapan giyotin veya pres gibi

    makinelerin baklar veya baklar ile tabla arasnda herhangi bir sebeple kalrsa, uzuvlar

    kopabilir ve bu durum ciddi yaralanmalara sebep olabilir (ekil 11). Ayrca itme veya kayma

    hareketi yaparak talal imalat yapan makinelerde de besleme srasnda veya makineden

    malzemelerin kartlmas srasnda makinenin herhangi bir sebeple altrlmas ile eitli

    kazalar meydana gelebilmektedir [9].

    3. Ezilme

    Endstride basma hareketleri kullanlarak damgalama, preslerde boaltma, ekme veya

    dvme eklinde, ayrca boru kvrma makinelerinde bkme eklinde retim yaplmaktadr. Bu

    tr makinelerdeki en byk tehlike elle makine ierisine malzemelerin yerletirildii ve

    makineden malzemelerin ekildii veya boaltld anlarda meydana gelmektedir (ekil 11).

    Dikkatsizliin byk rol oynad bu tr tehlikelerde, herhangi bir ilem noktasna temas eden

    parmaklarn ve kollarn ksmen veya tamamen yaralanmas, ezilmesi veya paralanmas sz

    konusudur.

    ekil 11. Kopma ve ezilme tehlikelerinin bulunduu hareketler [8]

    4. arpma

    arpma tehlikesi, tehlikeli hareketler bal altnda incelediimiz gibi hareket eden

    makine paralarnn arpmas veya frlayan nesnelerin arpmas eklinde iki grupta

    incelenebilir.

  • 22

    Otomasyon sistemlerde sklkla kullanlan robot kollar veya planya tezgahnn itme

    mekanizmas gibi hareket eden makinelerin hareketli paralar alanlara arparak ciddi

    yaralanmalara ya da lmlere sebep olabilmektedirler (ekil 12).

    Talal imalatta kullanlan birok makine yksek miktarda andrma yaparak tala

    kaldrrlar. Bu tr makinelerin kard talalar makinelerin sebep olduu yksek merkez ka

    kuvvetinin etkisi ile etrafa salmaktadr. Bunun sonucunda scak tala paralarnn zellikle

    yz ve gze arpmas ciddi yaralanmalara sebep olmaktadr. Yine makinelerin ilem srasnda

    krlarak srayan ksmlar, geveyen vida, somun ve benzeri paralarnn frlamas da tehlike

    dourmaktadr.

    ekil 12. arpma tehlikesine sebep olan tehlikeli hareketler [9]

    5. Sarma ve Kapma

    Yukarda bahsedilen dnme hareketinin tehlikeli etkilerinden bir tanesi de sarma ve

    kapma tehlikesidir. Elbiselerin bol veya sarkan ksmlar, uzun toplanmam salar, boyuna

    veya bilee taklan taklarn makinelerin dnen hareketli paralarna temas, sarma ve kapma

    tehlikesi yaratmaktadr. Ayrca kaylarn balant noktalarndaki aralklar veya dnen

    aksamlar zerindeki vida ba ve benzeri kntlar da sarma ve kapma tehlikesi ortaya

    kartmaktadr (ekil 13).

  • 23

    ekil 13. Sarma ve kapma tehlikesine yol aacak durumlar [11]

    Dnen makine paralarnda sktrma noktas ad verilen noktalarda kapma tehlikesi

    olumaktadr. Sktrma noktas ile ilgili detayl bilgiler bu tezde Dnme Hareketleri bal

    altnda belirtilmitir. Sktrma noktalar eksenleri birbirine paralel ve zt ynde dnen

    paralarn temas noktalarnda, dnme hareketi yapan ve teetsel hareket eden paralar

    arasndaki temas noktalarnda (kay-kasnak mekanizmalar) ve dnen hareketli paralar ile

    sabit paralar arasndaki temas noktalarnda olumaktadr. Bu noktalara yakn alrken sarma

    ve kapma tehlikelerine kar dikkatli olunmaldr.

    6. Srtnme ve Anma

    Yksek hzda dnen paralara vcudun temas etmesi ile srtnme yanklar ve

    syrlmalarn meydana gelme tehlikesi bulunmaktadr. Bu tehlikelere rnek olarak tme

    merdanesi, kumlama makinelerinin kay sistemleri, bir bobin veya mil zerinde hareket eden

    malzemelerin bulunduu mekanizmalar, kay-kasnak sistemli konveyr veya hzl hareket

    eden ip ve kaylarn bulunduu makineler verilebilir [9]. ekil 14te rnek makineler

    gsterilmitir.

    ekil 14. Srtnme ve anma tehlikesine neden olan makineler [9]

  • 24

    SENSR TABANLI ELEKTRONK KORUYUCU EKPMANLAR

    19.yy.da ortaya kan Sanayi Devrimi daha verimli ve ok amal makinalarn

    gelitirilmesine dayanmaktadr. O dnemde kullanlan buhar ve elektrik makinalar gibi yeni

    g kaynaklar daha ileri teknolojilere olanak salamaktyd. Ancak daha yksek i verimi ve

    daha iyi i kalitesi beraberinde bilinmeyen tehlikeleri de getirmekteydi. Daha byk ve hzl

    makinalar daha byk tehlikeler ortaya kartmaktayd ve makine operatrlerinin i verimlerini

    etkilemeden, bu tehlikeleri daha etkili bir ekilde korumak hayati nem tamaktayd.

    lk olarak, operatrlerin tehlikeli hareketli paralara, zellikle hareketli g iletim

    paralarna eriiminin engellenmesi salanmaya allmtr. Ancak operatrn hammadde

    salamak ya da retilen paray almak iin tehlikeli blgeye sklkla girip kmas nedeni ile

    koruma ilemi olduka karmak bir hale gelmektedir. Bu nedenle operatrn tehlikeli blgeye

    gre pozisyonunun otomatik olarak kontrol edilmesi gerekmektedir.

    Tarihsel olarak kullanlan ilk koruyucu ekipman, pres makinalar iin kullanlan ift elle

    kontrol sistemidir. Teknolojinin ilerlemesi ile birlikte, zellikle bilgisayarlama ile koruyucu

    ekipmanlar daha verimli ve daha uygulanabilir hale gelmilerdir.

    Teknolojik ihtiyalarn artmas ve daha yksek i verimi ihtiyacnn ortaya kmas

    nedeni ile makineler daha monoton ve tekrarlayan grevler yapar hale gelmitir. Bu durum

    operatrn daha yorgun ve uzun sre konsantrasyonunu salayamamasna neden olmakta ve

    tehlikeli i kazalarna yol aabilecek hatalar yapmalarna sebep olmaktadr.

    Koruyucu Ekipmanlarn Genel Karakteristikleri

    Koruyucu ekipmanlar genellikle fonksiyonlarn, operatrn veya vcudunun bir

    ksmnn tehlikeli blgeye yaklat tespit edildiinde, makinenin tehlikeli hareketini durduran

    bir sinyal retmek eklinde gerekletirirler [10]. Bu sayede operatr, tehlikeli blgeye

    girmeden nce tehlikeli hareket (r. presleme hareketi) durdurulmaktadr. Bu tip koruyucu

    ekipmanlar fiziksel bariyer iermezler ve bu sebeple kullanmlar makinenin ksa sre ierisinde

    otomatik olarak durdurulabilmesine imkan salayacak bir ekilde dizayn edilmesini

    gerektirmektedir [10]. Bu ekipmanlar makine kontrol sistemini kullanarak fonksiyonlarn

    yerine getirmektedirler. Bu nedenle bu tip koruyucu ekipmanlar, evirmeli anahtar ile stop

    fonksiyonuna ramen, yalnzca tm ilem evrimini veya bir ksmn tamamladktan sonra

    durdurulmasna olanak salayan makine tasarmlar iin uygun deildirler.

  • 25

    Koruyucu ekipmanlarn uygulanmas ve kullanm, tasarmc, retici ve kullanc

    tarafndan dikkate alnmas gereken bir aamadr. ekil 15te makinelerde riskleri azaltmak iin

    izlenecek prosedr gsterilmektedir. Bu prosedr incelendiinde koruyucu ekipmanlarn

    kullanmnn (1) tasarm aamasnda ve (2) kullanm aamasnda mmkn olduu

    grlmektedir. Tasarm aamasnda gerekletirilen risk deerlendirmesi srasnda belirlenen

    tehlikeler ve riskleri azaltmak amac ile alnacak gvenlik nlemleri iin koruyucu ekipmanlar

    kullanlabilmektedir. Tasarm aamasnda cihazn ileyiinin tm ynleri ile ngrlmesinin

    mmkn olmamas nedeni ile cihaz kurulduktan sonra kullanc tarafndan gerekletirilen risk

    deerlendirmesi neticesinde ek gvenlik nlemlerinin alnmas gerekebilmektedir.

  • 26

    ekil 15. Makinelerde riskleri azaltmak iin izlenecek prosedr [10]

  • 27

    Elektronik Alglaycl Koruyucu Ekipmanlar

    Elektronik alglaycl koruyucu ekipmanlar bir grup yaygn olarak kullanlan ileri dzey

    koruyucu ekipmandan olumaktadr [10]. Elektronik koruyucu ekipmanlar koruyucu tetikleme

    veya varlk alglama amac ile bir arada alan, sensrler, kontrol veya gzetim cihazlar, k

    sinyali reten anahtarlama cihazlar ve opsiyonel olarak ikinci anahtarlama cihaz gibi

    ksmlardan ve sistemlerden meydana gelir. ekil 16da yaygn olarak kullanlan elektronik

    alglaycl koruyucu ekipmanlarn farkl tr gsterilmektedir.

    ekil 16. Elektronik alglaycl koruyucu cihazlar iin rnek tasarm (a) Lazer perde (b)

    VBPD (c) Lazer tarayc [10]

    1. Lazer perdeler

    Lazer perdeler makinelerde riskleri azaltmak iin en ok uygulanan elektronik

    alglaycl koruyucu ekipmanlarn banda gelmektedir. ekil 17de lazer perdelerin alma

    prensibi gsterilmektedir. Lazer perdeler alc ve verici olmak zere iki ksmdan olumaktadr.

    Alc ve verici cihazn zelliine gre farkl sayda optik kanaldan olumaktadr. Bu kanallara

    bal olarak alglama blgesi paralara ayrlr ve her bir parann ykseklii cihazn

    karakteristii olan sensr alglama kapasitesini belirler. Sensr alglama kapasitesi bu koruyucu

    ekipmanlarn seiminde ve uygulanmasnda nemli bir parametredir. Tezin ilerleyen

  • 28

    blmlerinde uygulama yerine gre sensr alglama kapasitesi seimi ile ilgili detayl bilgi

    verilmitir.

    ekil 17. Lazer perdelerin alma prensibi [10]

    Lazer perdeler genellikle varlk alglama amac ile kullanlan elektronik alglaycl

    koruyucu ekipmanlardr. Lazer perdelerin amac; makinenin almas srasnda tehlikeli blge

    olarak belirlenmi olan ksmda bir varlk alglanmas durumunda makinenin almasnn,

    dolays ile tehlikeli mekanik hareketlerin durdurulmasn salayarak, tehlikeli blge olarak

    belirlenen blgeye giren insan ya da insan vcudunun bir ksmn bu tehlikeli hareketlerden

    korumaktr. Bunu yaparken lazer perdelerin kurulumunun ve yerleiminin doru yaplmas

    gerekmektedir. Makinenin durmas iin geen sre ile lazer perdenin varl alglamas ile

    varln tehlikeli hareketin (dnme, ileri geri hareket vb.) bulunduu noktaya varmas arasnda

    geen srenin gz nnde bulundurulmas ve yerleimin bu verilere gre yaplmas nemlidir.

    Yerleimi makineye, yaplan ie, eyleme ve benzeri etkenlere gre farkllk gstermektedir.

    Lazer perdelerin kullanm ile ilgili iki farkl rnek ekil 18 (a) ve ekil 18 (b)de gsterilmitir.

    ekil 18 (a)da yerleim dikey, ekil 18 (b)de yerleim yatay olarak yaplmtr.

    ekil 18. (a) Dikey yerletirilmi lazer perde (b) Yatay yerletirilmi lazer perde [8]

  • 29

    2. Lazer tarayclar

    Lazer tarayclar temassz koruyucu cihaz tiplerinden en ileri dzey olan elektronik

    alglaycl koruyucu cihazlardr. Lazer n srekli olarak alglama blgesini taramakta ve

    yansyan lazer nlarn lmektedir. Bu uygulama ile yalnzca her bir alana (blgeye) yaplan

    nfuziyet deil, ayn zamanda nfuz edilmi blge de tespit edilebilmektedir. Kullanc mevcut

    alma alannn yapsna gre alglama alann farkl tehlike seviyelerine gre genellikle

    olacak ekilde blnebilmektedir (ekil 19.c). Blnen her bir alan iin farkl bir gvenlik

    nlemi fonksiyonu atanabilmektedir. rnein ekil 19.bde gsterildii gibi birinci uyar

    alannda varlk tespit edilmesi halinde sesli ikaz ile uyar, ikinci uyar alannda bir varlk tespit

    edilmesi halinde yavalama ve koruma alannda varln tespit edilmesi halinde sistemi

    durdurma gvenlik fonksiyonlar altrlarak gvenlik salanmaktadr. Tarama alannn bu

    ekilde farkl alanlara blnmesi ile hem sistemin srekli olarak durdurulmas nlenmi

    olmakta hem de gvenlik daha etkili bir biimde salanmaktadr.

    ekil 19. (a) Tarama ekilleri (b) Farkl gvenlik fonksiyonlar (c) Alglama blgeleri

    Lazer tarayclar yatay ve dikey dzlemde iki boyutlu tarama yapabilmektedirler. Lazer

    tarayclar, taranan blgede bir varlk alglandnda tehlikeli mekanik hareketlerin

    durdurulmasn salayarak, bu blgeye giren insan ya da insan vcudunun bir ksmn bu

    tehlikeli hareketlerden korumak amac ile kullanlmaktadr. Basn alglaycl matlar ve

    zeminler de bu amala kullanlmaktadr ancak lazer tarayclarn tarama alanlar

    ekillendirilebilir olmas nedeni ile kullanm yerine gre kolaylk salamakta ve daha kullanl

    olmaktadr (ekil 19.a). Lazer tarayclar yaygn olarak byk endstriyel tesislerde kullanlan

    otomatik klavuzlu tayclarda kullanlmaktadr. Kendi kendine hareket ederek programlanm

    rota boyunca tama yapan bu mobil cihazlarn, nlerine kan bir engel veya varl

    alglayabilmesi iin mutlaka lazer tarayclara ihtiya duymaktadr (ekil 20).

  • 30

    ekil 20. Lazer tarayclarn otomatik tayclarda kullanm

    3. Basn alglaycl koruyucu ekipmanlar

    Basn alglaycl koruyucu ekipmanlar, gzlenen blgede insan veya insan vcudunun

    bir ksmnn varl neticesinde oluacak basnc (gc) tespit etmektedir. Bu cihazlar aada

    listelenen iki ilevsel elemana sahiptirler.

    a. Sensr: Blgeye uygulanan basn kuvvetini sinyallere dntrerek kontrol

    nitesine ileten hassas ksma sahip basn alglaycl kee (mat) veya basn

    alglaycl zemin.

    b. Kontrol nitesi: Kontrol edilmesi istenen cihazn ama/kapama nitesini sensrn

    durumuna gre kontrol eden ksmdr.

    Birok farkl basn alglaycl cihaz bulunmaktadr. rnein; keeler, zeminler,

    kenarlar, parmaklklar, tamponlar, tabaklar ve kablolar. Aada verilen parametreler basn

    alglaycl koruyucu cihazlar iin nemli parametrelerdir.

    a. Eylem kuvveti

    b. Verimli hissetme alan

    c. Eylem kuvvetinin yn (as)

    d. Cihaz aktif olmadan nce geen ilerleme

    e. Tepki sresi

    f. l alan

  • 31

    ekil 21de grld gibi otomasyon sistemleri iin alma alanlarnda kazalar

    nlemek iin eitli elektronik koruyucu ekipmanlar bir arada kullanlabilmektedir. Bunlardan

    bazlar elektonik alglaycl koruyucu ekipmanlardr. Lazer perde cihaz (A) tehlikeli blgeye

    kontrolsz giri imkan bulunan yan ksma kurulmutur ve tehlikeli blgeye buradan

    gelebilecek potansiyel giriimleri tespit etmektedir. Bu lazer perde cihaznn zellikleri ve

    cihazn tepki sresi normal bir insan uzvunun hareket hzn tespit edebilecek zelliklerde

    olmaldr. Lazer tarayc (F) tehlikeli blgedeki insanlarn varln tespit etmektedir. Dier tm

    koruyucu ekipmanlarn hata vermesi durumunda devreye girmektedir. Bununla birlikte, lazer

    perde (C) retimi tamamlanm rnleri ieren kutuya eriimi engellemektedir. Bu kutuya

    herhangi bir ekilde el ile ulama giriimlerini tespit edecek zelliklerde, elin boyutlarn ve

    hareket hzn dikkate alacak, bir lazer perde cihaz kullanlmaldr. Tekli lazer n (D) retimi

    tamamlanm rnleri tamak zere blgeye giren forklift ve benzeri aralar tespit etmektedir.

    ekil 21. Koruyucu cihazlar ile donatlm otomasyon alma alan (a) Tehlikeli blgeye

    geii alglayan n demeti cihaz (b) Giri kapsnn almasn alglayan kilitleme

    sistemi (c) Tehlikeli blgeye girii alglayan lazer perde sistemi (d) Aralarn tehlikeli

    blgeye srlmesini alglayan lazer n (e) Tehlikeli blgedeki varl alglayan basn

    alglaycl minder (f) Tehlikeli blgedeki varl alglayan lazer tarayc [10]

  • 32

    4. ki el kontroll cihazlar

    ki el kontroll cihazlar, cihazn kontrol mekanizmasna yalnzca iki el ile birlikte

    mdahale edildiinde alan cihazlardr. CPDler gibi bu koruyucu ekipmanlar da pres,

    ekileme, bkme makinas gibi yksek risk seviyesine sahip makinalarda kullanlrlar. ki el

    kontroll cihazlar genellikle, iki adet altrma cihaz, sinyal evirici ve sinyal ileyiciden veya

    ilemciden olumaktadr.

    ki el kontroll cihazlarn temel alma mant, iki altrma cihaznn (buton, dme,

    vb.) tetiklenmesi sonucu retilen iki k sinyallerinin aralarnda gecikme bulunmamas

    durumunda cihazn almasna izin verilmesi prensibine dayanmaktadr. Bu kullancnn ancak

    ve ancak iki elini kullanarak cihaz kontrol etmesi durumunda cihazn tehlikeli hareketinin

    balamasn salamaktadr. Bu, operatrn ellerinin konumunu kontrol imkan verdiinden

    tehlikeli harekete kar korunmasn salamaktadr.

    ki el kontroll cihazlarn verimlilii ve kullanll ne kadar kolay alt edilebildii ile

    ters orantldr. ki el kontroll cihazlarn tasarm ve kurulumu operatrn kontrol

    cihazlarndan bir tanesini kilitleyerek veya aadaki listede verilen yntemleri kullanarak tek

    el ile kullanmasna imkan vermeyecek ekilde olmaldr (ekil 22).

    a. Bir elin parmaklar ile kullanabilme

    b. Bir el ve ayn kol dirsei ile birlikte kullanabilme

    c. nkollar veya dirsekler ile kullanabilme

    d. Bir el ve vcudun herhangi baka bir ksm ile kullanabilme

    ekil 22. ki el kontroll cihazlarda, kontrol butonlarna tek uzuv ile baslmasn nleyici

    engelleme yntemleri

  • 33

    5. Elektronik Anahtarlar

    Elektronik anahtarlar genellikle alr kapanr ksmlarda tehlikeli hareketin devam ettii

    esnada bu ksmn almas durumunda tehlikeli hareketin sonlandrlmas iin kullanlrlar.

    zellikle tehlikeli hareketten alan korumak amac ile makine zerine uygulanm olan alr

    kapanr sabit muhafazalarn operatr tarafndan ak konumda altrlmasn engellemek

    amacyla kullanlrlar. Robot kolu alma alan veya otomasyon sistemlerin bulunduu

    alanlarda ise tehlikeli blgeyi evreleyen duvar, korkuluk vb. yaplar zerinde bulunan

    kaplarda, prosesin devam ettii esnada alana girii kstlamak, giriim olduunda tehlikeli

    hareketi sonlandrmak zere kullanlmaktadrlar.

    Elektromekanik olarak; ayr aktatrl elektronik anahtar, mentee tipi elektronik

    anahtar, emniyet pozisyon anahtar, emniyet mentee anahtar, temassz olarak ise; manyetik

    anahtar, transponder gvenlik anahtar ve endktif gvenlik anahtar olmak zere birok eidi

    bulunmaktadr (ekil 23-24). Bu anahtarlar kullanlaca alana gre uygun olarak seilmeli ve

    uygulanmaldr.

    Elektromekanik anahtarlar alr kapanr aksamlarn ekonomik ve gvenilir bir ekilde

    gzlenmesi amac ile kullanlrlar. zellikle emniyet kemeri tarz birbirine temas salayan

    trleri makinelerin sabit muhafazalarnda veya kapaklarnda tercih edilmektedir. Yine mentee

    tr elektromekanik anahtarlar alr kapanr dner aksamlarda tercih edilmektedir.

    Temassz elektronik anahtarlar bakm ve onarm gereksinimlerinin ok az olmas sebebi

    ile uzun mrldrler. Bununla birlikte darbe ve titreime kar yksek seviyede dayankl

    olmas, bu tr etkileimlerin olduu makinelerde tercih edilmelerini salamaktadr.

    ekil 23. Elektromekanik anahtarlar ekil 24. Temassz elektronik anahtarlar

  • 34

    Y UYGULAMA RNEKLER

    DGUV-IAG, Dresden

    T.C. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl, Sal ve Gvenlii Genel Mdrl

    ile Almanya Sosyal Kaza Sigortas Kurumu Ana Birlii (DGUV)/ ve Salk Sigorta

    Sandklar Enstits (IAG) arasnda imzalanan Sal ve Gvenlii Alannda birlii

    Protokol kapsamnda 13-24 ubat 2014 tarihleri arasnda Almanyann Dresden kentinde

    bulunan ve Salk Sigorta Sandklar Enstitsne staj ziyaretinde bulunulmutur. Staj

    sresince i sal ve gvenlii ile ilgili eitli konularda eitimler alnm ve laboratuvar

    almalar yaplmtr.

    Makinelerden kaynaklanan risklerin deerlendirilmesi, alanlara bu makinelerde

    gvenli alma ile ilgili eitimlerin verilmesi amac ile Enstitde iki adet alma laboratuvar

    bulunmaktadr. Bu laboratuvarlarda ahap ilerinde ve metal ilerinde kullanlan makineler yer

    almaktadr. alanlara bu makinelerde gvenli alma ile ilgili eitimler uygulamal olarak

    verilmekte ve karlalabilecek tehlikeler ve riskler ile ilgili eitim verilerek bu risklerin nasl

    azaltlabilecei ile ilgili almalar yaplmaktadr.

    ekil 25. Basn alglaycl mat ile alan korumas

    Ziyaretimiz sresince bu laboratuvarlarda yer alan makinelerde risk analizi yaplarak

    riskler tespit edilmi ve zm nerileri getirilmitir. Bununla birlikte makinelerde riskleri

    azaltmak iin kullanlan koruyucu ekipmanlar ve donanmlar hakknda bilgi edinilmitir. ekil

  • 35

    25-27de alma yaplan laboratuvarda gzlemlenen elektronik koruyucu ekipman

    uygulamalarna rnekler gsterilmektedir.

    ekil 26. Lazer nlar ile alan korumas

    ekil 27. Pres kesme makinesine lazer perde ve ift el kontrol uygulamas

  • 36

    GERE VE YNTEM

    Bu tez almas kapsamnda farkl iyerinde 16 farkl makinede risk deerlendirmesi

    gerekletirilmitir. Yaplan risk deerlendirmesinin amac makinelerde kullanlan sensr ve

    benzeri alglayc sitemlerin makinelerden kaynakl risklere etkilerini deerlendirmektir. Bu

    amala almann evrenini oluturacak makineler belirlenirken elektronik koruyucu

    ekipmanlara sahip makineler seilmitir.

    Yaplan tez almasnda makine ve ekipmanlara ynelik bir risk deerlendirmesi

    metodu uygulanmtr. Ancak bu metot uygulanrken iyerlerinin teknolojik donanmlarnn

    risk deerlendirmesi metodu zerine etkileri de gz nnde bulundurulmutur. Bu nedenle,

    teknolojik adan donanml ve otomasyon sistemlere sahip iki iyeri ile, bu iyerlerine nazaran

    teknolojik adan daha az donanml bir iyeri alma kapsamnda deerlendirilmitir.

    ALIMANIN YAPILDII YERLERNN TANIMI

    Birinci yeri [F.01]

    Saha almasnn gerekletirildii ilk iyeri Ankarada kurulu olan eker fabrikasdr.

    Fabrika bnyesinde, eker fabrikas, makine fabrikas ve elektromekanik aygtlar fabrikas

    iermektedir. Saha almas elektromekanik aygtlar fabrikasnda gerekletirilmitir.

    Elektromekanik aygtlar fabrikas eker fabrikas bnyesinde kullanlmakta olan l ve

    denetim aygtlarnn gelitirilmesi, bakm ve onarmlarnn salanmas amac ile kurulmutur.

    Fabrika bnyesinde, laboratuvar l ve test aygtlar, sre aygtlar, enerji datm ve sre

    denetim tablolar, elektromekanik aygtlar, g elektronii ve endstriyel denetim aygtlar

    retilmekte olup elektrik makinelerinin bakm ve onarm gerekletirilmektedir (ekil 28).

  • 37

    ekil 28. Fabrikann genel grnm

    kinci yeri [F.02]

    Saha almasnn gerekletirildii ikinci iyeri Traktr retimi yapan bir fabrikadr.

    257.000 metrekare alan zerine kurulu bu fabrika Trkiyenin en byk reticilerinden bir

    tanesidir. Bu tesis ierisinde dili ve sl ilem tesisleri, 400den fazla CNC tezgah, motor

    retim tesisleri, boyahane, gvde ve montaj hatlar bulunmaktadr (ekil 29). Fabrikada ISO

    27001 Bilgi Gvenlii Ynetim Sistemi, ISO 10002 Mteri ikayet Ynetim Sistemi, ISO

    50001 Enerji Ynetimi Sistemi sertifikalarna sahip entegre bir kalite ynetim sistemi

    mevcuttur.

    ekil 29. Fabrika retim alan

  • 38

    nc yeri [F.03]

    Saha almasnn gerekletirildii nc iyeri Ankarada bulunan ve ak retimi

    yapan bir fabrikadr. 40.000 metrekare alan zerinde kurulu olan bu fabrika Trkiyedeki sanayi

    firmalar arasnda ilk 500de yer almaktadr. Fabrikada ISO 9001, ISO 14001, ISO 17025, ISO

    27001 ve OHSAS 18001 sertifikalarna sahip entegre bir kalite ynetim sistemi mevcuttur.

    Fabrikada 400den fazla alann yan sra robotlar ve otomasyon retim bantlar mevcuttur

    (ekil 30).

    yerinde vardiya alma yaplmaktadr. Tm vardiyalarda Sal ve Gvenlii

    Kurulunun ynlendirmesi ile i sal ve gvenlii nlemlerine byk zen gsterilmekte ve

    bu almalar itina ile yrtlmektedir.

    ekil 30. Otomasyon retim Hatt

    ALIMANIN TP VE EVREN

    Makinelerin sahip olduu mekanik tehlikeler ve tehlikeli hareketlerin olas etkilerinden

    alanlar korumak iin elektronik koruyucu donanmlarn kullanld 19 adet makine bu

    almann evrenini oluturmaktadr. almann evrenini oluturan makineler belirlenirken,

    makinelerin elektronik koruyucu donanmlara sahip olmasna dikkat edilmitir.

    Bu alma kapsamnda belirlenen makinelerde aamal risk deerlendirmesi

    gerekletirilmitir. Birinci aamada makinelerde yer alan elektronik koruyucu ekipmanlar

    devre d braklarak risk deerlendirmesi yaplmtr. kinci aamada devre d braklan

    elektronik koruyucu ekipmanlar devreye alnarak risk deerlendirmesi tekrarlanmtr. nc

  • 39

    aamada mevcut riskler iin nerilen koruyucu nlemlerin sonucunda artk riskler

    deerlendirilmitir. Elde edilen veriler nda mevcut elektronik koruyucu ekipmanlarn ve

    nerilen elektronik koruyucu ekipmanlarn makinelerdeki risk seviyelerine etkileri

    gzlenmitir. Risk deerlendirmesi iin EK-3te detaylar anlatlan hesaplama program

    kullanlmtr.

    Risk deerlendirmesi almasnn yan sra, hazrlanan bir kontrol listesi ile mevcut

    ekipmanlarn standart ve ynetmelik gereksinimlerine uygun kullanlp kullanlmadn,

    uygun ve tam koruma salayp salamadn tespit etmek iin alma yrtlmtr. Bu

    alma neticesinde ekipmann uygunluk durumunun risk seviyesine etkisi incelenmitir. Bu

    alma iin EK-2de yer alan Risk Deerlendirmesi Saha Kayt Formu kullanlmtr.

    ALIMANIN N DENEMES

    Hazrlanan makinelerde risk deerlendirmesi saha kayt formu, kontrol listesi ve

    hesaplama program ile 25.04.2014 tarihinde, T.C. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl,

    Sal ve Gvenlii Enstits Mdrl (SGM) bnyesinde bulunan KKD Test

    Laboratuvarnda n deneme gerekletirilmitir. Laboratuvarda bulunan elektronik koruyucu

    donanma sahip ve ayak koruyucu donanmlarn metal burunlarnn darbe direnci testinde

    kullanlan Darbe Test Cihaz Makinesi ile numunelerin hazrlanmas aamasnda kullanlan

    Pres Kesme Makinesinde risk deerlendirmesi yaplarak n deneme gerekletirilmitir.

    ARATIRMANIN NSAN GC

    T.C. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl, Sal ve Gvenlii Genel Mdrl,

    Sal ve Gvenlii Enstits Mdrlnde grev yapmakta olan bir SG Uzman, bir

    SG Uzman Yardmcs ve sz konusu iyerlerinde Gvenlii Uzman olarak grev yapan

    mhendisler bu aratrmann insan gcn oluturmaktadr.

    KULLANILAN METOT VE STANDARTLAR

    Makinelerde risk deerlendirmesi iin ulusal ve uluslararas standartlar bulunmaktadr.

    Bu standartlardan birka tanesi u ekildedir:

    ANSI B11.0-2010, Makinelerde Gvenlik Genel Gereksinimler ve Risk

    Deerlendirmesi

  • 40

    ANSI B11.TR3-2010, Makinelerde Gvenlik - Risk Deerlendirmesi ve Risk

    Azaltm Makine ekipmanlar ile ilgili risklerin belirlenmesi, deerlendirilmesi

    ve azaltlmas

    TS EN ISO 12100:2010, Makinelerde Gvenlik Tasarm iin genel prensipler

    Risk deerlendirmesi ve risk azaltlmas

    Tez almasnda gerekletirilen risk deerlendirmesi metodu iin TS EN ISO

    12100:2010 standard ve ANSI B11.TR3-2010 standard kullanlmtr. Kullanlan metodun

    ierii tezin bu blmnde zet olarak anlatlm olup detayl olarak EK-1de sunulmutur.

    Elektronik koruyucu ekipmanlarn uygulanmasnda ise yine standartlarn getirdii baz

    gereksinimler bulunmaktadr. Bu ekipmanlarn tam koruma salamas iin uygun zelliklere

    sahip ekipmanlarn kullanlmas ve uygun bir ekilde konumlandrlmas gerekmektedir. Bu

    nedenle aada listelenmi olan standartlarn gereksinimleri gz nnde bulundurulmaldr.

    Tez almasnda deerlendirilen elektronik koruyucu ekipmanlar aadaki standartlar gz

    nnde bulundurularak deerlendirilmitir.

    1. TS EN ISO 13855 Makinalarda gvenlik Vcut ksmlarnn yaklam hzna

    gre koruyucu tehizatn yerletirilmesi

    2. TS EN ISO 13857:2008 Makinalarda gvenlik Kol ve bacaklarn ulaabilecei

    blgelerde tehlikenin nlenmesi iin gvenlik mesafeleri

    MAKNALARDA RSK DEERLENDRMES VE RSK AZALTIMI

    Risk deerlendirmesiyle risk azaltm iin izlenmesi gereken strateji ekil 32de

    gsterilmektedir. Bu stratejiye gre risk deerlendirmesi ve risk azaltm iin tasarmc;

    a) Amalanan kullanm ve baz ama d kullanmlar iin makinenin limitlerinin

    belirlenmesi,

    b) Tehlikelerin ve buna bal tehlikeli durumlarn belirlenmesi,

    c) Belirlenen her bir tehlike ve tehlikeli durum iin risklerin kestirilmesi,

    d) Risklerin deerlendirilmesi ve risk azaltm iin gerekli kararlarn alnmas,

    e) Tehlikenin ortadan kaldrlmas veya tehlikeye bal riskin koruyucu nlemler

    vastasyla azaltlmas,

  • 41

    eylemlerini gz nnde bulundurmas gerekmektedir. Burada (a) ve (b) maddelerinde belirtilen

    eylemler risk deerlendirmesi ile (e) maddesinde belirtilen eylem ise risk azaltlmas ile

    ilgilidir.

    Risk deerlendirmesi sistematik yollarla izlenen bir dizi mantk basamandan

    olumaktadr. Risk deerlendirmesini, gerekli olduu durumlarda riskin azaltlmas eylemi

    izler. Bu prosesin tekrarlanmas, uygulanabildii ve koruyucu nlemler ile riskin azaltlabildii

    srece tehlikeleri ortadan kaldrlmas iin gereklidir.

    Koruyucu nlemler ekil 31e gre kullanc ve tasarmc tarafndan uygulanan

    nlemlerin bir kombinasyonunu oluturmaktadr. Kullanc tarafndan uygulanan nlemlerden

    ziyade tasarm aamasnda uygulanm olan nlemler tercih edilmekte ve bu nlemler daha

    faydal olmaktadr.

    Makinede gvenlii salamak amacna ulaabilmek iin aada listelenen drt faktr

    gz nnde bulundurularak ciddi anlamda uygulanabilir bir risk azaltm yaplmaldr. ekil

    32de belirtilen proses kendini tekrar eden bir prosestir. ekilde ardk olarak gsterilmi olan

    uygulamalar riskin azaltlmas iin gereklidirler. Bu prosesi uygularken;

    a) Yaam dngsnn tm safhalar boyunca makinenin gvenlii,

    b) Makinenin fonksiyonunu yerine getirebilme kabiliyeti,

    c) Makinenin kullanlabilirlii,

    d) Makinenin retim, iletim ve skme maliyeti gz nnde bulundurulmaldr.

  • 42

    ekil 31. Koruyucu nlemler ve risk azaltm seviyeleri [11]

  • 43

    ekil 32. Risk azaltm ak emas [11]

  • 44

    Tehlikelerin tanmlanmas

    Makinelerde risk deerlendirmesinin en nemli adm; ngrlebilir tehlikeler, tehlikeli

    durumlar ve/veya tehlikeli olaylarn, makinenin yaam dngsnn tm safhalarnn ele

    alnarak tanmlanmasdr. Bu safhalar aada listelenmitir:

    - Tama, birletirme ve kurulum,

    - Devreye alma,

    - Kullanm,

    - Skme, devre d brakma, hurdaya ayrma.

    Tehlikelerin yok edilmesi ve riski azaltlmas ancak ve ancak tehlikelerin tanmlanmas

    ile mmkndr. Tehlikeleri tanmlayabilmek iin, makine tarafndan gerekletirilen

    ilemlerin, makine ile ilikili kiilerin gerekletirdii grevlerin; makinenin farkl ksmlar,

    mekanizmas veya fonksiyonlar ilenen materyallerin ve makinenin bulunduu evrenin gz

    nnde bulundurularak tanmlanmas gerekmektedir [11].

    Tasarmc tehlikeleri tanmlarken unlar gz nnde bulundurmaldr:

    - Makinenin tm yaam dngs boyunca ilikili olaca insanlar,

    - Makinenin olas durumlar,

    - Operatrn istemeden yapt davranlar veya kabul edilebilir limitler ierisinde

    makinenin hatal kullanm durumu.

    Risklerin tespit edilmesi

    Tehlikeler tanmlandktan sonra, tanmlanan her bir tehlikeli durum ile ilgili aada

    verilen risk elemanlarnn tespit edilmesi gerekmektedir.

    Risk elemanlar:

    Belirli bir tehlikeli durum ile ilgili risk kazann/zararn iddeti ve meydana gelme

    olasl unsurlarna baldr (ekil 33).

    Meydana gelme olasl, kiilerin tehlike ile etkileiminin, tehlikeli bir durumun

    meydana gelmesinin ve tehlikenin bir teknisyen veya insan tarafndan fark edilmesi veya

    zararn snrlandrlmas olaslnn bir fonksiyonu olarak belirlenmektedir.

  • 45

    Risk deerlendirmesi esnasnda zararn veya hasarn olasln ve iddetini belirlerken,

    ok kk bir ihtimal olsa dahi ngrlebilecek en byk olaslk ve iddet gz nnde

    bulundurulmaldr.

    ekil 33. Risk Elemanlar [11]

    Meydana gelme olasl ekil 33de gsterildii gibi 3 faktre baldr. Bu faktrlerden

    ilki kiilerin tehlikeye maruziyeti zararn meydana gelme olasldr. Bu maruziyet

    belirlenirken u faktrler gz nnde bulundurulmaldr.

    - Tehlikeli blgeye erime ve girme ihtiyac (normal operasyon srasnda, ilev

    bozukluunu dzeltmek iin, bakm veya tamir iin, vb.),

    - Mecburi giriler (Materyallerin beslemenin manuel yaplmas),

    - Tehlikeli blgede geirilen zaman,

    - Tehlikeli blgeye girme ihtiyac olan personel says ve

    - Giri periyodu.

    Bir tehlikeli durumun meydana gelmesi de zararn oluma olasln etkileyen bir

    faktrdr. Tehlikeli bir durumun meydana gelmesini kestirebilmek aadaki faktrlerin iyi

    bilinmesini gerektirmektedir.

    - Gvenilirlik ve dier istatistiki veriler,

    - Kaza gemii,

    - Salk etkileri gemii ve benzer dier makineler ile risklerinin karlatrlmas.

    Zararn azaltlmas veya fark edilebilmesi olasl da zararn oluma olasln

    etkilemektedir. Zararn fark edilebilmesi veya etkilerinin azaltlabilmesi olasl u faktrlere

    baldr:

    - Tehlikeye maruz kalacak nitelikli veya niteliksiz farkl insanlar,

    - Tehlikeli durumun ne kadar abuklukta zarara yol aabilecei,

  • 46

    - Riskin nasl farkna varlabildii,

    Genel bilgilerle,

    Gzlem yoluyla,

    Makine zerindeki uyar klar ve gstergeler ile.

    - nsann zarar fark etme ve nleme yetenei (refleks, kama imkan, yetenek, vb.)

    - Pratik uygulama ve bilgi dzeyi.

    Risk seviyelerinin belirlenmesi

    Risk seviyesinin belirlenmesi iin ANSI, RIA, CSA, EN ve ISO olmak zere farkl

    metotlar bulunmaktadr. Literatr aratrmas neticesinde ANSI B11.TR.3 standardnn daha

    pratik ve verimli olduu, almalarda daha sk kullanld tespit edilmitir. Bu sebeple bu tez

    almasnda ANSI B11.TR.3 standard kullanlmtr.

    Standarda gre her bir tehlike veya tehlikeli durum iin riskin seviyesi (RS):

    = (1)

    forml ile belirlenmektedir. Burada:

    RS: Risk seviyesini,

    O: Kaza olasln,

    : Kaza iddetini ifade eder.

    1. Kaza iddeti ()

    Kaza iddeti meydana gelebilecek yaralanmann veya hastaln seviyesini ifade

    etmektedir. Bu seviye yaralanmann veya hastaln derecesi (lmden, hafif yaralanmaya

    kadar) ile ilikili tedavinin derecesine dayanmaktadr [18]. Kaza iddetinin seviyeleri Tablo

    1de gsterilmitir.

    Tablo 1. Kaza iddeti seviyeleri [18]

    Kaza iddeti ()

    4 lmcl lm, uzuv kayb veya hastalk (ie dnemez)

    3 Ciddi Geici i gremezlik (ie dnebilir)

    2 Normal lk yardmdan fazlasn gerektiren ciddi yaralanma

    1 Az lk yardmdan fazlasn gerektirmeyen yaralanma (i zaman

    kayb yok)

  • 47

    2. Kaza Olasl (O)

    Kazann meydana gelme olasl maruziyetin derecesi, sresi, maruz kalma skl,

    eitim ve farkndalk gz nnde bulundurularak belirlenmektedir. Kazann meydana gelme

    olaslnn seviyeleri Tablo 2de gsterilmitir.

    Tablo 2. Kazann meydana gelme olaslklar [18]

    Kaza Olasl (O)

    4 Byk htimal Meydana gelmesi neredeyse kesin olan

    3 Olas Olma ihtimali bulunan

    2 Olas deil Olma ihtimali az ancak olabilir

    1 Uzak htimal Sfra yakn bir olaslkla

    3. Risk Seviyesi (RS)

    Belirlenen kaza iddeti ve kaza olasl seviyelerine gre risk seviyesi ekil 34te

    verilen risk matrisi kullanlarak belirlenir. Risk seviyeleri Tablo 3te gsterilmitir.

    Kaza iddeti ()

    Kaza Olasl (O) 4

    (lmcl)

    3

    (Ciddi)

    2

    (Normal)

    1

    (Az)

    4

    (Byk ihtimal) 16 12 8 4

    3

    (Olas) 12 9 6 3

    2

    (Olas deil) 8 6 4 2

    1

    (Dk ihtimal) 4 3 2 1

    ekil 34. Risk Matrisi [18]

  • 48

    Risk seviyelerinin Kabul edilemez, Yksek, veya Dikkate deer kmas

    durumunda belirlenen risk azaltm yntemleri kullanlarak Kabul edilebilir seviyeye

    ekilmelidir.

    Tablo 3. Risk seviyeleri [18]

    Risk Seviyesi (RS)

    1-2 Kabul edilebilir Mevcut durumda salk ve gvenlii tehlikeye atacak ok

    az risk vardr. lave tedbirlere gerek olmayabilir.

    3-4 Dikkate deer Az da olsa emniyet tedbirleri alnmasn gerektirecek kadar

    risk vardr. lk frsatta bu tedbirler uygulanmaldr.

    5-7 Yksek Acil olarak emniyet tedbirleri alnmaldr. lgili ynetim

    birimleri haberdar edilmelidir.

    8-16 Kabul edilemez

    ok acil olarak emniyet tedbirleri alnmal, yeterli kontrol

    tedbirleri alnncaya kadar ekipmanlar kullanlmamal,

    alanlar uzak tutulmal ve ilgili ynetim birimi haberdar

    edilmelidir.

    ELEKTRONK KORUYUCU EKPMANLARIN KURULUMU N TEMEL

    GEREKSNMLER

    alanlarn makinelerin tehlikeli hareketlerine kar korunmas amac ile elektronik

    koruyucu ekipmanlar kullanlmaktadr. Bu koruyucu ekipmanlarn insanlar etkin bir ekilde

    koruyabilmeleri ve fonksiyonlarn yerine getirebilmeleri iin gvenlik mesafesi olarak

    adlandrlan, tehlikeli blge ile koruyucu ekipmann bulunduu nokta arasnda belli bir mesafe

    bulunmaldr. Tezin bu blmnde insan uzuvlarnn hareket hzna bal olarak elektronik

    koruyucu ekipmanlarn konumlandrlmasndan ve bahsi geen mesafelerin belirlenmesinden

    bahsedilmektedir.

    Uzuvlarn yaklam hzlarna bal olarak parametrelerin ve tehlikeli blge ile alglama

    blgesi veya koruyucu ekipman arasndaki minimum gvenlik mesafelerinin belirlenmesi ile

    ilgili metodoloji ISO 13855:2010 Standard referans alnarak anlatlmaktadr.

    Kullanlan yaklam hzlar (yrme hz veya st uzuv hareketleri), ISO 13855:2010

    standardnda pratik olarak test edilerek kantlanm deerlerdir. Gvenlik mesafelerinin

    belirlenmesinde ve koruyucu ekipmanlarn konumlandrlmasnda tipik yaklamlar gz nnde

    bulundurulmakta, koma, zplama veya dme durumlar bu kapsamda

    deerlendirilmemektedir.

  • 49

    Elektronik koruyucu ekipmanlarn doru konumlandrlmas iin TS EN ISO

    13855:2010 standardna gre uygulanacak metodoloji ekil 36da ema olarak gsterilmektedir

    [17].

    Sistemin Durma Performans ve Minimum Mesafenin Hesaplanmas

    Sistemin durma performans:

    Sistemin durma performans iki aamadan olumaktadr ve E. 2 ile hesaplanmaktadr

    [17].

    = 1 + 2 (2)

    Burada;

    T = sistemin genel durma performans

    t1 = koruyucu ekipmann harekete gemesi ile koruyucu k sinyalinin OFF (kapal)

    konuma gelmesi arasnda geen maksimum zaman

    t2 = makinenin tehlikeli hareketinin sonlanmas ile koruyucu k sinyalinin OFF

    (kapal) konumuna gelmesi arasnda geen durma zaman (kontrol sisteminin tepki sresi

    dahildir)

    t1 ve t2 deeri, scaklk, valflerin ap-kapanma sresi, paralarn eskimesi gibi faktrlere

    gre deikenlik gstermektedir. t1 ve t2 arasndaki iliki ekil 35te gsterilmektedir. Bu iki

    zaman deerlendirilirken lmlerden ve hesaplamalardan gelen lm belirsizliklerini de

    iermelidir.

    ekil 35. t1 ve t2 arasndaki iliki [17]

    a: Koruyucunun harekete gemesi b: Koruyucunun almas (OFF sinyalinin

    retilmesi) c: Tehlikeli hareketin sonlanmas (gvenli kondisyon)

    T ile ifade edilen sistemin durma performans koruyucu ekipmann konumlandrlmas

    iin olduka nemli bir parametredir [17]. Makinenin alt zaman boyunca paralarn

  • 50

    eskimesi ve benzeri nedenlerle bu sre bozulabilmektedir. Bu nedenle lm yaplarak srenin

    doruluundan emin olunmaldr.

    Minimum mesafeler:

    Koruyucu ekipmann tam koruma salamas iin gerekli olan ve tehlikeli blge ile

    koruyucu ekipman arasndaki mesafe olan minimum mesafe E. 3e gre hesaplanmaktadr:

    = () + (3)

    Burada;

    S= Minimum mesafe (mm)

    K= Vcut veya uzuvlarnn yaklam hzndan tretilen parametre (mm/sn)

    T= sistemin durma performans (sn)

    C= hlal mesafesi (mm)

    Her koruyucu tr iin minimum mesafelerin hesaplanmas farkllk gstermektedir.

    Her bir koruyucu tr iin kullanlacak hesaplamalar TS EN ISO 13855 ve TS EN ISO 13857

    standartlarnda anlatlmaktadr.

  • 51

    ekil 36. Metodoloji [17]

  • 52

    BULGULAR

    Saha almas neticesinde elde edilen bulgular iki blmde sunulmaktadr. Birinci

    blm EK-2de verilen Makinelerde Risk Deerlendirmesi Saha Kayt Formu ile elde edilen

    bulgularn yer ald Genel Bulgular blm, ikinci blm ise her bir makine iin risk

    deerlendirmesi sonucunda elde edilen bulgularn yer ald Risk Deerlendirmesi Bulgular

    blmdr.

    Risk deerlendirmesi yaplan makineler Tablo 4te gsterilmektedir. Makineler ile ilgili

    tutulan kaytlarn ve bilgilerin karmamas iin her bir makine iin Referans Numaras adyla

    bir kod verilmitir. Tez ierisinde makinelerden bu kod ile bahsedilmektedir.

    Tablo 4. Makine Listesi

    Referans No. Makine Ad Referans No. Makine Ad

    F01.M01 Eksantrik Pres F03.M02 erit Kesme Makinesi

    F01.M02 CNC Abkant Bkm Presi F03.M03 Plaka Tama Kolu

    F01.M03 CNC Giyotin Makas F03.M04 Plaka stifleme

    F02.M01 Montaj Hatt Kza F03.M05 Plaka Besleme Robotu

    F02.M02 Birletirme Tezgah F03.M06 Ak ndirme Kolu

    F02.M03 Yiv Ama Makinesi F03.M07 Bo Kutu Besleme Robotu

    F02.M04 CNC Dili retim Makinesi F03.M08 Kuka Robotu

    F03.M01 erit Kaynak Makinesi F03.M09 Zarflama Makinesi

  • 53

    GENEL BULGULAR

    Bu blmde, saha almas kapsamnda alma yaplan makineler ile ilgili elde edilen

    genel bulgulara yer verilmektedir. Tablo 4te listelenmi olan makinelerde gerekletirilen risk

    deerlendirmesi neticesinde makinelerde kullanlan elektronik koruyucu ekipmanlarn trlerine

    gre dalm ekil 37de grafik eklinde gsterilmektedir. Grafik yalnzca elektronik koruyucu

    ekipmanlar iermekte olup sabit muhafazalar vb. koruyucular kapsamamaktadr.

    ekil 37. Elektronik koruyucu ekipmanlarn dalm

    Makine operatrlerinin veya fabrika alanlarnn Tablo 4te yer alan makinelerin sahip

    olduu tehlikeli blge ve tehlikeli noktalara eriim sklklarnn ve eriim gereksinimlerinin

    nedenlerinin dalm ekil 38 ve ekil 39da gsterilmektedir. ekil 38de tehlikeli blgeye

    eriim skl ve bu blgeye erimesi gereken kii says 1 ile 6 arasnda bir say ile

    gsterilmektedir. 1 Says eriim skl olarak yaklak ylda bir defa eriim skln ifade

    ederken, 6 says eriim skl olarak bir saatte birden fazla eriim gereksinimini ifade

    etmektedir. Bu veriler Tablo 5te daha detayl olarak gsterilmektedir.

    29%

    36%

    3%

    14%

    0%

    18%

    Elektronik Koruyucu Ekipman Kullanm

    Lazer Perde

    Elektronik anahtar

    Lazer Tarayc

    Tekli Lazer In

    Basn Alglaycl Mat

    ift el/ayak kontrol sistemi

  • 54

    Tablo 5. Eriim Skl ve Kii Says Tablosu

    Tehlikeli blgeye eriim skl Tehlikeli blgeye erimesi gereken kii says

    Deer Sklk Aklamalar Deer Kii Says

    1 Yllk Yaklak ylda 1 defa 1 1 kii

    2 Aylk Yaklak ayda 1 defa 2 2-3 kii

    3 Haftalk Yaklak haftada 1 defa 3 4-7 kii

    4 Gnlk Yaklak gnde 1 defa 4 7-15 kii

    5 Saatlik Saat ba 5 16-50 kii

    6 Srekli Bir saatte birden ok kez 6 >50 kii

    ekil 38. Tehlikeli blgeye eriim verileri

    ekil 39. Tehlikeli blgeye eriim gereksinimleri

    4

    3 3

    6

    5

    6

    3

    6

    4 4

    5

    3

    6 6

    5

    6

    1 1 1 1 1 1 1

    2 2 2 2 2 2 2 2 2

    Eriim Skl (1-6) Kii Says (1-6)

    24%

    14%

    43%

    19%

    Tehlikeli Blgeye Eriim Gereksinimleri

    Makine Arza/hata durumu

    Bakm ve onarm

    Besleme ve boaltma

    Proses gerei mdahale

  • 55

    Kaza Verileri

    Risk deerlendirmesi gerekletirilen makineler iin, fabrikalarn i gvenlii

    uzmanlarndan alnan 1 yllk kaza verilerine gre elde edilen veriler ekil 40-44te

    gsterilmektedir. Kaza saylarnn makinelere gre dalm ekil 40da gsterilmektedir.

    ekil 40. Kazalarn makinelere gre dalm

    Risk deerlendirmesi gerekletirilen makinelerdeki tehlikeli blgeye/noktaya eriim

    sklna (Gnde bir defa eriim, saat ba eriim. vb.) gre meydana gelen kaza saylarnn

    dalm ekil 41de gsterilmektedir.

    ekil 41. Eriim sklna gre kaza saylar

    0

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    F02.M01 F02.M02 F02.M03 F03.M01 F03.M02 F03.M03 F03.M06 F03.M09

    Kaza Says

    0

    2

    4

    6

    8

    10

    12

    Ylda 1 defa

    eriim

    Ayda 1 defa

    eriim

    Haftada 1 defa

    eriim

    Gnde 1 defa

    eriim

    Saat ba

    eriim

    Srekli eriim

    Kaza Says

    Kaz

    a S

    ays

    K

    aza

    Say

    s

  • 56

    Meydana gelen kazalar ile ilgili fabrikann i gvenlii uzmanlar tarafndan

    gerekletirilen analizler sonucunda elde edilen veriler ekil 42-43te gsterilmektedir.

    ekil 42. Kaza Analizi - Yaralanma tipi

    ekil 43. Kaza Analizi Kk neden snflandrmas

    0

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    Yaralanma-Ezilme Krk-atlak Kesik

    F.02 F.03

    0

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    9

    F.02 F.03

    Kaz

    a S

    ays

    K

    aza

    Say

    s

  • 57

    Makinelerde elektronik koruyucu donanmdan nce meydana gelen i kazas saylar ile

    elektronik koruyucu donanmn kurulmasndan sonra meydana gelen i kazas saylarnn

    grafiksel gsterimi ise ekil 44te gsterilmektedir.

    ekil 44. Kaza Verileri

    0

    2

    4

    6

    8

    10

    12

    F.02 F.03

    Elektronik Koruyucu Donanmdan nce Kaza Says

    Elektronik Koruyucu Donanmdan Sonra Kaza Says

  • 58

    Muhafaza ve Koruyucu Ekipmanlarn Uygunluu

    Tablo 4te listesi verilen makinelerin sahip olduklar, bata elektronik koruyucu

    donanmlar olmak zere tehlikeli blgeyi/noktay koruma altna alan tm koruyucu muhafaza

    ve tertibatlarn uygunluunu deerlendirmek iin EK-2de sunulan saha kayt formu

    doldurulmutur. Form ierisinde yer alan kontrol listesinden elde edilen veriler ve bu veriler

    nda elde edilen bulgular Tablo 6 ve ekil 45te sunulmutur.

    Tablo 6. Kontrol listesi sorular ve cevaplarn dalm

    Madde Sorular Evet Hayr

    1 Koruyucu gerekten gvenli ve kolayca kaldrlamaz. 13 3

    2 Malzeme veya nesnelerin frlamasna kar koruma salyor. 6 4

    3 Koruyucu makinenin nispeten kolay, gvenli ve konforlu almasn salyor. 16 -

    4 lave bir tehlike ortaya karmyor. 16 -

    5 Makineye koruyucu kaldrlmadan mdahale edilemiyor. 11 3

    6 Koruyucu kaldrldnda makine otomatik olarak kapanyor. 12 2

    7 Tehlike blgesinden yeterli uzakla yerletirilmi. Gvenlik mesafesi uygundur. 12 4

    8 Mevcut koruyucu gelitirilebilir. 10 5

    9 Makinede operasyon blgesi korumas var. 13 2

    10 Operatr tehlikeli blgeden koruyor. 14 -

    11 Koruyucunun kurcalandnn veya kaldrldnn kantlar var. 4 12

    12 Daha efektif ve pratik bir koruyucu nerilebilir. 10 6

    13 Makinede tasarm deiiklii ile operasyon blgesindeki tehlike ortadan

    kaldrlabilir. 8 7

    14 Korumaya alnmam dililer, arklar bulunuyor. 5 11

    15 Korumaya alnmam kaylar, zincirler bulunuyor. 4 12

    16 Korumaya alnmam ayar vidalar, manonlar bulunuyor. 1 15

    17 Balatma ve durdurma kontrol nitesi operatrn kolay ulaaca bir yerde. 16 -

    18 Koruyucular makinenin yardmc aparatlar dahil tm hareketli aksamlarn

    kapsyor. 9 7

    19 Operatrler koruyucu donanm nasl kullanaca hakknda gerekli eitimleri

    alm. 14 2

    20 Operatrler nasl ve hangi koullar altnda koruyucu donanm kaldrabilecekleri

    konusunda bilgi sahibi. 15 -

    21 Operatrler koruyucu hasar grdnde, kaybolduunda veya koruyucunun

    yetersiz kaldn fark ettiklerinde hangi prosedrleri izleyeceklerini biliyorlar. 16 -

    22 Makine kiisel koruyucu donanm gerektiriyor. 16 -

    23 KKD gerekiyorsa, bunlar i iin uygun, temiz, hijyenik, iyi durumda ve dikkatli

    bir ekilde saklanyorlar. 11 5

    24 Operatrler iin gvenliine uygun giyiniyorlar. 16 -

  • 59

    ekil 45. Kontrol listesi iin sonularn genel dalm

    EK-2de sunulan saha kayt formunda yer alan kontrol listesi Tablo 4te yer alan

    makinelere uygulanm ve elde edilen sonulara gre tm cevaplarn dalm ekil 45te

    sunulmutur. Kontrol listesinde yer alan baz sorular iin cevaplarn dalm ekil 46-50de

    daha detayl olarak gsterilmektedir.

    ekil 46. Kontrol listesi Madde 7 iin cevaplarn dalm

    13

    6

    16 16

    1112 12

    10

    1314

    4

    10

    8

    54

    1

    16

    9

    1415

    16 16

    11

    16

    34

    32

    45

    2

    12

    67

    1112

    15

    7

    2

    5

    0

    2

    4

    6

    8

    10

    12

    14

    16

    18

    Evet Hayr

    75%

    25%

    Madde 7 Elektronik koruyucu ekipman tehlike blgesinden yeterli

    uzakla yerletirilmi ve gvenlik mesafesi uygundur.

    EVET HAYIR

  • 60

    ekil 47. Kontrol listesi Madde 11 iin cevaplarn dalm

    ekil 48. Kontrol listesi Madde 12 iin cevaplarn dalm

    25%

    75%

    Madde 11 Koruyucunun kurcalandnn veya devre d

    brakldnn kantlar var.

    EVET HAYIR

    45%55%

    Madde 12 Daha etkili ve pratik bir koruyucu nerilebilir.

    EVET HAYIR

  • 61

    ekil 49. Kontrol listesi Madde 13 iin cevaplarn dalm

    ekil 50. Kontrol listesi Madde 14/15/16 iin cevaplarn dalm

    57%

    43%

    Madde 13 Makinede tasarm deiiklii ile operasyon blgesindeki

    tehlike ortadan kaldrlabilir.

    EVET HAYIR

    21%

    79%

    Madde 14/15/16 Makinede korumaya alnmam dililer, arklar,

    kaylar, zincirler, manonlar bulunuyor.

    EVET HAYIR

  • 62

    RSK DEERLENDRMES BULGULARI

    Risk Deerlendirmesi Sonular

    Gerekletirilen risk deerlendirmesi iin detayl sonular EK-4te sunulmutur. Risk

    deerlendirmesi yaplan 16 adet makine iin zet sonular Tablo 7-10da gsterilmektedir.

    Tablo 7. Risk Deerlendirmesi iin zet Sonular-1

    Makine Tehlikenin

    Kayna Olas Etkileri

    Elektronik

    koruyucu ekipman

    devre d

    Elektronik

    koruyucu ekipman

    devrede

    Artk riskler

    O RS O RS O RS

    F01.M01

    Kinetik enerji Srtnme, anma 2 2 4 2 2 4 1 1 1

    Sabit ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    ineme 3 3 9 2 3 6 2 2 4

    Hareketli

    elemanlar

    Kapma, skma,

    ekme 2 2 4 2 2 4 1 1 1

    Dnen

    elemanlar

    Kapma, skma,

    ekme 2 2 4 2 2 4 1 1 1

    F01.M02

    Sabit bir

    ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    ineme 3 4 12 1 2 2 1 2 2

    Kesici

    ksmlar

    Kesme veya ciddi

    yaralanma 2 2 4 1 2 2 1 2 2

    F01.M03

    Sabit bir

    ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    Kesme ve ciddi

    yaralanma 3 3 9 2 2 4 1 1 1

    Kesici

    ksmlar

    Kesme ve ciddi

    yaralanma 3 1 3 2 1 2 2 1 2

  • 63

    Tablo 8. Risk Deerlendirmesi iin zet Sonular-2

    Makine Tehlikenin

    Kayna

    Olas

    Etkileri

    Elektronik koruyucu

    ekipman devre d

    brakldnda

    Mevcut elektronik

    koruyucu donanmlar

    devreye alndnda

    Artk riskler

    O RS O RS O RS

    F02.M01

    Sabit bir

    ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    ineme 4 2 8 3 2 6 2 1 2

    Darbe 3 2 6 2 2 4 1 1 1

    Den

    nesneler

    arpma

    sonucu ezme 2 2 4 2 2 4 1 1 1

    Darbe 2 2 4 2 2 4 1 1 1

    Hareketli

    elemanlar

    Kapma,

    skma,

    ekme

    3 3 9 3 1 3 1 1 1

    Kayma,

    taklma,

    dme

    3 2 6 3 1 3 1 1 1

    F02.M02

    Sabit bir

    ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    ineme 4 2 8 3 1 3 1 1 1

    Kesme veya

    ciddi

    yaralanma

    4 3 12 3 1 3 1 1 1

    F02.M03

    Sabit bir

    ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    ineme 2 2 4 2 2 4 1 2 2

    Kesici

    ksmlar

    Kesme veya

    ciddi

    yaralanma

    3 2 6 2 2 4 1 1 1

    F02.M04

    Kinetik enerji

    Atma,

    frlatma 4 2 8 2 2 4 1 2 2

    Kapma,

    skma,

    ekme

    3 3 9 2 2 4 1 2 2

    Kesici

    ksmlar

    Kesme veya

    ciddi

    yaralanma

    3 4 12 2 2 4 1 2 2

    Dnen

    elemanlar Yzlme 2 3 6 2 2 4 1 2 2

  • 64

    Tablo 9. Risk Deerlendirmesi iin zet Sonular-3

    Makine Tehlikenin

    Kayna

    Olas

    Etkileri

    Elektronik koruyucu

    ekipman devre d

    brakldnda

    Mevcut elektronik

    koruyucu donanmlar

    devreye alndnda

    Artk riskler

    O RS O RS O RS

    F03.M01 Hareketli

    elemanlar ineme 4 3 12 2 3 6 1 3 3

    F03.M02

    Kesici

    ksmlar

    Kesme veya

    ciddi

    yaralanma

    4 2 8 3 2 6 1 1 1

    Hareketli

    elemanlar ineme 4 3 12 2 3 6 1 1 1

    F03.M03

    Sabit

    ksmlara

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    arpma

    sonucu ezme 3 3 9 2 3 6 1 2 2

    Sabit

    ksmlara

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    Darbe 2 3 6 1 3 3 1 2 2

    F03.M04

    Sabit

    ksmlara

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    ineme 2 3 6 1 2 2 1 1 1

    Kapma,

    skma,

    ekme

    3 2 6 1 2 2 1 1 1

    Den

    nesneler ineme 2 4 8 1 4 4 1 2 2

    F03.M05

    Sabit bir

    ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    arpma

    sonucu ezme 2 3 6 1 3 3 1 2 2

    Darbe 3 3 9 2 3 6 1 2 2

    Hareketli

    elemanlar

    Kapma,

    skma,

    ekme

    2 2 4 1 2 2 1 1 1

    Dnen

    elemanlar

    Kapma,

    skma,

    ekme

    2 2 4 2 2 4 1 1 1

    F03.M06 Yer ekimi ineme 2 3 6 1 2 2 1 2 2

    F03.M07

    Sabit bir

    ksma

    yaklaan

    hareketli

    elemanlar

    arpma

    sonucu ezme 3 4 12 2 3 6 1 2 2

    Hareketli

    elemanlar

    ineme 2 2 4 1 2 2 1 2 2

    Kapma,

    skma,

    ekme

    2 2 4 1 2 2 1 2 2

  • 65

    Tablo 10. Risk Deerlendirmesi iin zet Sonular-4 (Devam)

    Makine Tehlikenin

    Kayna

    Olas

    Etkileri

    Elektronik koruyucu

    ekipman devre d

    brakldnda

    Mevcut elektronik

    koruyucu donanmlar

    devreye alndnda

    Artk riskler

    O RS O RS O RS

    F03.M08

    Den

    nesneler ineme 2 2 4 1 1 1 1 1 1

    Makine

    hareketlilii

    arpma

    sonucu ezme 2 3 6 1 1 1 1 1 1

    Kapma,

    skma,

    ekme

    2 2 4 1 1 1 1 1 1

    F03.M09 Hareketli

    elemanlar

    Kesme veya

    ciddi

    yaralanma

    4 3 12 2 3 6 1 2 2

    Tehlike Kaynaklarnn ve Olas Etkilerinin Dalm

    Toplam 16 adet makinede gerekletirilen risk deerlendirmesi neticesinde elde edilen

    verilere gre, makinelerdeki tehlike kaynaklarnn dalm ekil 51de, bu tehlike

    kaynaklarnn olas etkilerinin dalm ise ekil 52de gsterilmektedir.

    ekil 51. Tehlike kaynaklarnn dalm

    22%

    16%

    31%

    10%

    9%

    3%

    3%6%

    Hareketli elemanlar

    Kesici ksmlar

    Sabit ksmlara yaklaam hareketli elemanlar

    Den nesneler

    Dnen elemanlar

    Yer ekimi

    Makine hareketlilii

    Kinetik Enerji

  • 66

    ekil 52. Tehlikelerin olas etkilerinin dalm

    Gerekletirilen risk deerlendirmesi ile bir makinede elektronik koruyucu donanm

    devre d brakldnda ve donanm devreye alndnda makinenin sahip olduu risk

    seviyeleri belirlenmitir. Bu alma kapsamnda makinelerde kullanlmakta olan mevcut

    elektronik koruyucu donanmlarn uygunluu deerlendirilmi ve risk deerlendirmesinin

    nc aamasnda bu koruyucu donanmlarn uygun kullanm halinde makinenin sahip

    olduu risk seviyesi belirlenmitir. Risk seviyeleri ile ilgili elde edilen veriler ekil 53te

    grafiksel olarak gsterilmektedir.

    ekil 53. Makine bana risk seviyesi ortalamas

    28%

    19%

    12%

    12%

    21%

    2%2% 2%

    2%Ezilme

    Kesme veya ciddi yaralanma

    apma sonucu ezme

    Darbe

    Kapma, skma, ekme

    Kayma, taklma, dme

    Atma, frlatma

    Yzlme

    Srtnme, anma

    0

    5

    10

    15

    20

    25

    30

    35

    40

    45

    Koruyucu donanm devre d

    brakldnda

    Koruyucu donanum devreye

    alndnda

    Donanm uygun kullanldnda

    Kabul Edilemez Yksek Dikkate Deer Kabul Edilebilir

    Adet

  • 67

    TARTIMA

    Tez kapsamnda, zerinde alma yaplan makineler ile ilgili iyerlerinden elde edilen

    kaza verileri incelendiinde, tehlikeli blgeye/noktaya eriimin fazla olduu makinelerde daha

    ok kaza meydana geldii ve tehlikeli blgeye/noktaya eriim gereksinimi azaldka, kaza

    saylarnn da azald grlmektedir. Kaza analizlerine gre, bu kazalarn %70i tesis ve

    ekipmanlardan kaynaklanan hatalar sebebi ile meydana gelmektedir. Bu iki durum

    incelendiinde, makinelerin ve tesislerin uygunsuzluunun alanlarn tehlikeli

    blgeye/noktaya eriim gereksinimini ve buna bal olarak kazalarn meydana gelme olasln

    arttrd sonucuna varlmaktadr. Bu durumda alanlarn tehlikeli blgeye/noktaya eriim

    gereksinimlerinin azaltlmas ve mmknse tehlikeli hareket devam ettii srece eriimin

    tamamen engellenmesi gerekmektedir.

    Kaza verilerine gre, tez kapsamnda alma yaplan makinelerde elektronik koruyucu

    donanm kullanlmaya balandktan sonra kaza saylar yaklak %85 orannda azalmtr. Bu

    veriye dayanlarak elektronik koruyucu donanmlarn, alann tehlikeli blgeye/noktaya

    eriimini kstlamas, bu blgeye/noktaya eriim annda tehlikeli hareketi sonlandrmas

    sebebiyle etkili bir koruma yntemi olduu sylenebilir.

    Uygun koruyucu donanmlarn etkin bir koruma salayacak ekilde kullanlmasnn ve

    devre d braklma durumunun kazalar zerine etkisi 1993 ylnda Jarvienen ve Karwowski,

    ile yine ayn ylda Edwards tarafndan, 1999 ylnda ise Tomas Backstrm ve Marianne Ds

    tarafndan gerekletirilen aratrmalarda daha net bir ekilde grlmektedir. Bu aratrmalarda,

    koruyucu donanmlar ile ilikili olan kazalar ve bu kazalarn koruyucu donanmlar ile

    balantlar aratrlmtr.

  • 68

    Jarvienen ve Karwowski tarafndan 1993 ylnda yrtlen aratrma kapsamnda

    incelenen i kazalarnn %16snn makinede koruyucu donanm bulunmamas, %40nn

    koruyucu donanmn devre d braklmas veya kaldrlmas ve %22sinin ise koruyucu

    donanmn etkin koruma salamamas nedeni ile meydana geldii tespit edilmitir [20].

    Edwards tarafndan 1993 ylnda gerekletirdii almaya gre ise alma

    kapsamnda incelenen i kazalarnn %20sinin makinede koruyucu donanm bulunmamas,

    %16snn koruyucu donanmn devre d braklmas veya kaldrlmas ve %20sinin ise

    koruyucu donanmn etkin koruma salamamas nedeni ile meydana geldii tespit edilmitir

    [20].

    Tomas Backstrm ve Marianne Ds tarafndan 1999 ylnda gerekletirilen almada

    ise koruyucu donanmlar ile ilikili olan 76 kaza analiz edilmitir. Buna gre bu kazalarn

    %54 koruyucu ekipman bulunmayan, %15i koruyucu donanmn devre d brakld,

    %20si ise koruyucu ekipmanlarn etkin koruma salamad makinelerde meydana geldii

    tespit edilmiti [20].

    Tez kapsamnda incelenen makineler iin, elektronik koruyucu ekipmanlarn %25inin

    gvenlik mesafesinin uygun olmad, %45inin etkin ve efektif koruma salamad ve

    %25inin alanlar tarafndan devre d braklmaya alld veya devre d brakld

    tespit edilmitir. Bunun balca sebeplerinden bir tanesi makinelerden kaynaklanan hatalardr.

    Makine ve ekipmanlarn sk hata yapmas alan tehlikeli blgeye/noktaya mdahaleye

    zorlamaktadr. Bu mdahale elektronik koruyucu ekipmanlarn sistemi durdurmasna sebep

    olmakta ve bu nedenle alanlar elektronik koruyucu donanmlar devre d brakmay tercih

    etmektedir. Bu