salar tÜrkÇesİndekİ Çİnce unsurlar -...

of 18/18
Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445) Doi Number: 10.20322/littera.359956 SALAR TÜRKÇESİNDEKİ ÇİNCE UNSURLAR Raile Abdulvahit KAŞGARLI 1 ÖZET Salar Türkçesi, Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde bulunan Türk topluluğundan biri olan Salarların dilidir. Salar Türkleri Çin’de, Çinghay eyaletinin Şünhua Salar Özerk İlçesi başta olmak üzere Çinghay eyaletinin ve Gansu eyaletinin belli bölgelerinde ve Doğu Türkistan’ın İli ilçesinde yaşamaktadırlar. Salarlar ve Salarca ile ilgili esas çalışmalar 19. yüzyılda Rus, Avrupalı ve Amerikalı seyyahlar ve bilim adamları tarafından başlatılmış, Gaizi ağzından derlenen metinler ve söz varlığı çalışmaları daha sonraki çalışmalara ışık tutmuştur. Günümüze kadar ise Gaizi ağzı ve İli ağzı ile ilgili çalışmalar yapılmış, önemli mesafe kaydedilmiştir. Salarca bulunduğu coğrafyadaki diğer dillerin özellikle Çincenin yoğun etkisi altındadır. Çünkü Salarca konuşma dilidir ve yazı dili olarak Çince kullanılmaktadır. Bu durum Salarcada; Çindeki diğer Türk lehçelerinden ve Salarca ile aynı lehçe gurubunda yer alan başka lehçelerden daha farklı özelliklerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Salarcaya daha çok isim cinsinden kelimeler alınmış ve bu kelimelerin bazıları ses değişikliğine uğramıştır. Ses değişimi, Çincenin hem Yünmu kısımlarında hem Şengmu kısımlarında görülmektedir. Yazımızda daha önce yapılan çalışmaların bazılarından faydalanarak sözvarlığı çalışması yaptık ve Salarcaya geçmiş Çince kelimeleri inceledik. Çalışmamız; Çince kelimelerin Salarcaya geçerken ses ve biçim yönünden geçirdikleri değişimleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Türk Lehçeleri, Salarca, Çince alıntı CHİNESE ADAPTATİONS İN SALAR TURKİSH ABSTRACT Salar Turkish is the language of Salars, who are one of the Turkish communities within the borders of People’s Republic of China. Salar Turks live primarily Xunhua Salar autonomous district of Qinghai State of China, certain regions of Qinghai State and Gansu State and Ili district of East Turkistan. The principal studies regarding Salars and Salar language were started by Russian, European and American travellers and scientists and the texts and vocabulary studies compiled from Gaizi dialect enlightened the way for the subsequent studies. Studies regarding Gaizi dialect and Ili dialect have been carried out to our date and a lot of ground has been covered. Salar language is under the influence of other languages within its region, especially Chinese because Salar language is a language for verbal communication however Chinese is used for written communication. This matter led to emerging of different features than other dialects within the same group of dialects and the other Turkish dialects in China Mostly nouns have been adopted by Salar language and some of these words have undergone sound change. The change in sounds is encountered both in Yünmu and Shengmu parts of Chinese. We have studied on vocabulary by utilizing some of the previous studies and examined Chinese words that are transferred to Salar language in our article. The aim of our study is to introduce the changes that Chinese words have undergone in terms of utterance and formation in their transferring to Salar language. Keywords: Turkish Dialects, Salar language, Chinese adaptation 1 Dr. Öğr. Üyesi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü, [email protected]

Post on 16-Feb-2019

226 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

SALAR TRKESNDEK NCE UNSURLAR

Raile Abdulvahit KAGARLI1

ZET

Salar Trkesi, in Halk Cumhuriyeti snrlar ierisinde bulunan Trk topluluundan biri olan Salarlarn dilidir. Salar Trkleri inde, inghay eyaletinin nhua Salar zerk lesi bata olmak zere inghay eyaletinin ve Gansu eyaletinin belli blgelerinde ve Dou Trkistann li ilesinde yaamaktadrlar. Salarlar ve Salarca ile ilgili esas almalar 19. yzylda Rus, Avrupal ve Amerikal seyyahlar ve bilim adamlar tarafndan balatlm, Gaizi azndan derlenen metinler ve sz varl almalar daha sonraki almalara k tutmutur. Gnmze kadar ise Gaizi az ve li az ile ilgili almalar yaplm, nemli mesafe kaydedilmitir. Salarca bulunduu corafyadaki dier dillerin zellikle incenin youn etkisi altndadr. nk Salarca konuma dilidir ve yaz dili olarak ince kullanlmaktadr. Bu durum Salarcada; indeki dier Trk lehelerinden ve Salarca ile ayn lehe gurubunda yer alan baka lehelerden daha farkl zelliklerin ortaya kmasna neden olmutur. Salarcaya daha ok isim cinsinden kelimeler alnm ve bu kelimelerin bazlar ses deiikliine uramtr. Ses deiimi, incenin hem Ynmu ksmlarnda hem engmu ksmlarnda grlmektedir. Yazmzda daha nce yaplan almalarn bazlarndan faydalanarak szvarl almas yaptk ve Salarcaya gemi ince kelimeleri inceledik. almamz; ince kelimelerin Salarcaya geerken ses ve biim ynnden geirdikleri deiimleri ortaya koymay amalamaktadr. Anahtar Kelimeler: Trk Leheleri, Salarca, ince alnt

CHNESE ADAPTATONS N SALAR TURKSH

ABSTRACT

Salar Turkish is the language of Salars, who are one of the Turkish communities within the borders of Peoples Republic of China. Salar Turks live primarily Xunhua Salar autonomous district of Qinghai State of China, certain regions of Qinghai State and Gansu State and Ili district of East Turkistan. The principal studies regarding Salars and Salar language were started by Russian, European and American travellers and scientists and the texts and vocabulary studies compiled from Gaizi dialect enlightened the way for the subsequent studies. Studies regarding Gaizi dialect and Ili dialect have been carried out to our date and a lot of ground has been covered. Salar language is under the influence of other languages within its region, especially Chinese because Salar language is a language for verbal communication however Chinese is used for written communication. This matter led to emerging of different features than other dialects within the same group of dialects and the other Turkish dialects in China Mostly nouns have been adopted by Salar language and some of these words have undergone sound change. The change in sounds is encountered both in Ynmu and Shengmu parts of Chinese. We have studied on vocabulary by utilizing some of the previous studies and examined Chinese words that are transferred to Salar language in our article. The aim of our study is to introduce the changes that Chinese words have undergone in terms of utterance and formation in their transferring to Salar language.

Keywords: Turkish Dialects, Salar language, Chinese adaptation

1 Dr. r. yesi, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi ada Trk Leheleri ve Edebiyatlar Blm,

[email protected]

mailto:[email protected]

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 429 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

GR

Salar Trkesi, in Halk Cumhuriyeti snrlar ierisinde bulunan Trk topluluundan biri olan Salarlarn

kullandklar dildir. Gnmzde inde mevcut dokuz Trk lehesinden biri olup, 2000 ylndaki kaytlarda

104503 (Karluk 2009: 70) nfusa sahip olduu tespit edilmitir. Bu nfusun nemli bir blm inghay

eyaletinin nhua Salar zerk lesinde ( Xunhua Salazu Zizhixian) yaamaktadrlar.

nhuada bulunan Salar Trkleri, iledeki toplam nfusun % 62.2 tekil eder. Salarlarn dier ksm ise inghay

eyaletinin Hualong Mslman inliler zerk lesi Gandou kynde ve Gansu eyaletinin Ci Bao An Milliyeti,

Dongxiang Milliyeti ve Sala Milliyeti zerk lesinde yaarlar. Bu yerlerin dnda inghay Eyaletinin Huangnan,

Hainan, Haii Haibei blgelerinde ve ining ehrinde bulunmaktadrlar. Ayrca Dou Trkistann (Uygur zerk

Blgesi) li ilesinde ve ok az sayda nfus Urumide bulunmaktadr (Aibibula 2010: 1). li ilesindeki Salarlarn

yaklak 5000 kii olduu bilinmektedir (Yakup 2015: 1).

XV-XVIII. yzyllarda bizzat Salarlar tarafndan el yazs ile Salar Tarihi yazlm ise de, bu kaynak imdiye kadar

aratrmaclarn eline gememitir (Durduyev 1998: 325). in kaynaklarndan elde edilen bilgiler ve Salar

Trklerinin deve pnar ( luo tuo quan) adl hikyesindeki detaylar nda, Mslman Salarlarn

Semerkanttan XIII. yzyln ilk yarsnda douya g ettikleri ve nhua ve evresine yerletikleri bilinir (Aibibula

2010: 5). Salarlarn; Semarkanttan Gansu ve inghay eyaletlerine gleri srasnda Dou Trkistan zerinden

getikleri ve bazlarnn Turfan ve Kumul blgelerinde uzun sre kalm olabilecei tahmin edilmektedir. li

Salarlarnn ilk grubu 18. yzyln ikinci yarsnda bu vadiye gelmi olmallar. inghay ve Gansudan yeni ve eski

slam okullar arasndaki din kavgalardan dolay li vadisine kaan ilk gmenlerin says olduka azdr. kinci

gurup Salarlar Dou Trkistana 1862 sralarnda Kuzeybat inde Qing ynetimine kar Mslmanlarn isyan

baarsz olunca gelirken; nc grup, nl kumandanlar Ma Hu-ann () ve Ma Cong-yingin ()

asker birlikleri kapsamnda 1928-1935 aras gelmilerdir. Ancak Salarlarn Dou Trkistana, daha ok li

vadisine yaptklar byk g, inghay evresindeki zor hayat koullar dolaysyla 1960 ve 1970lerde meydana

gelmi olmaldr (Yakup 2015: 2).

Salarlar hakknda yaplan modern almalarn tarihi XIX. yzyln birinci yarsna kadar gtrlebilir (Teres 2012:

108). Onlarn diliyle ilgili aratrmalar G. N. Potaninin 1884-1886daki Orta Asya aratrma seyahatiyle balam

(Thomsen 1985: 1), N. V. Rockhill, V. F. Ladegin, S. E. Malov, Susan Kakuk, Teniev gibi isimlerin almalaryla

derinlik kazanmtr. inde ise aratrmalar 1937 ylnda balam (Sarta 2015: 54) 1980 sonras younluk

kazanm, gnmze dek devam etmitir. indeki ilk alma Yang Di-inin raporudur (Mehmet 2014: 25).

Salarlarn kendi yazs yoktur. in yaz sistemini kullanrlar. Tarihte Salarlar, Arapa ve Farsa harfleri kullanarak

kendi dillerini yazmlar ve Tuerkewen (Zhang 2008: 3) olarak adlandrdklar bir yazy

gelitirmilerdir. Daha sonra bu yaz sadece din alannda kullanm grm, gnlk hayatta in yazs

kullanlmtr (Han 2004: 8, Erdodu 2015: 137). Birka dil bilen, kendi aralarnda ve aile ierisinde ana dillerini,

resmi ilemlerde ise in edebi dilini kullanan Salarlar (zeren 2014: 113), kendi dillerine Turki soz,

- 430 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

kullandklar yazya da Turki ohux adn vermilerdir (Yibula 2004: 501, Erdodu 2015: 137). Gnmzde gayri

resmi olarak Latin alfabesi kullanmaya balayan Salar aydnlarnn 2008 ylnda bu alfabeyle baslan ilk almas

Salar bret Szler yaymlanmtr (Zhang 2008: 4). Ancak Salarcann kullanm alan gittike daralmakta,

tamamyla inceleme riski her geen gn artmaktadr. Yal olan bir Salar Trknn lm, Salarcay da lme

bir adm daha yaklatrmaktadr. nk bu dili genler bilmemektedir. Konuabilen yallarn saysnn az olmas,

eitim retim dilinin ince olmas nedeniyle yetimekte olan nesillerde konuma dilinin de kaybolma tehlikesi

bulunmaktadr (Zhang 2008: 113).

Baz almalarda Gansudaki Salarca, Sar Uygurca ile baraber deerlendirilerek Uygur-Ouz grubuna dhil

edilmi ve ada Uygurcann drdnc az olarak kayda geirilmitir (Baskakov 1986: 333). Ancak son

aratrmalar Salarcann, mterek Orta Asya Trkesinin Harezm-Ouz zelliklerini korumu Ouz Gurubuna ait

(Aibibula 2010: 1; Mehmet 2014: 39) Bat Lehesi olduunu ortaya koymutur ve genetik olarak Trkmen

Trkesi ile ilikilendirilmektedir (zeren 2016: 170; Sarta: 2012, s. 113; Durduyev: 1998, s. 336). Salarca;

Trkmence ve Trkiye Trkesi ile karlatrldnda bir lde arkaik bir zellik gsterir (lmez 2013: 405).

Tenieve gre Salarca, bat az (Altyuli) olan Gaizi ve dou az olan Mntadan oluur. Dwyere gre bat az,

Dou Trkistann li blgesinde konuulan azdr. Dou az ise Bu, nhua, Hualong ve Gansuda konuulan

esas azdr. Yolboldya gre Gaizi ve Mengda azlar arasnda yalnzca fonetik ve leksik farkllklar grlr

(Mehmet 2014: 43). Salarcann azlar bulunduu corafya ve gsterdii zellik itibariyle ikiye ayrlabilir:

inghay ve civarnda kullanlan Gaizi (jiezi) az ve Mengda ( Mengda, Minta, Munda) azndan oluan

inghay Salarcas; lide kullanlan li Salarcas (Yakup 2015: 3).

Sz varl asndan baktmzda Salarca temel szckleri dier Trk leheleriyle paylar, bunlardan bazlar

ak bir ekilde Ouzca kkenlidir. Ancak, Kpak ve Gneydou Trkesi kkenli biimbirimler de

kmsenmeyecek kadar bolca bulunur (Aibibula 2002: 46-48). Salarcada ince, Tibete, Arapa, Farsa,

Moulca alntlar dikkat eker (Aibibula 2002: 46). Bu durum tamamen bulunduu corafyadaki dil

temaslarndan kaynaklanmtr (Aibibula 2010: 70, Mehmet 2014: 43). Dolaysyla Uygur, zbek ve Salar Trkleri

indeki birer Mslman topluluk olsa da Salarcada, Uygur ve zbek lehelerinde bulunan Arapa Farsa n

taklar grlmez (Aibibula 2010: 70). ince; in-Tibet dil ailesine mensup heceli bir dil olarak, Altay dil ailesine

mensup eklemeli bir dil olan Salar Trkesinin yazm iin kullanldndan, Salar Trkesinde derin izler

brakmtr. Potanin n ile nazal nyi ve ile gsterirken ince n ile nazal nyi ve ile

gstermitir (Poppe 1953: 468). Tenievin tespitine gre Salar Trkesinde fonetik, mormofolojik, sentaktik ve

leksik alanda dilin iliklerine kadar nfuz etmi ince zellikler vardr (Mehmet 2014: 43). Maya gre, incenin

Salarcaya etkileri daha ok kelime ynndedir ( Ma 2009: 30). Aibibulann tespitine gre ince alntlar

Salarcann kelime hazinesinde % 20den fazla orana sahiptir (Aibibula 2010: 70). Zira dil etkileimlerinin en

yaygn sonucu, etkileim iinde olan dillerin ksmen veya tamamyla deiime uramasdr. Her koulda

olmamak kaydyla, etkileim iindeki dillerden biri, dieri veya dierleri zerinde mutlaka etkili olur. Bu etkinin

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 431 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

en yaygn olan tipi de alnt kelimelerdir (Thomason 2001: 10). Alntlar, genellikle verici dildeki ses ve anlam

yaplaryla deil, alc dilin ses yapsyla ve alc dilin anlam dnyasnn ihtiyalarna gre yaplr; dolaysyla ses ve

anlamca alndklar yeni ortamlara uygun hale getirilirler. Bu uygunlatrmann derecesini ise, alnma artlar

belirler (Karaaa 2009: 503). Salarcadaki ince alntlarn bazlar aynen kabul edilirken bazlar ses ve biim

ynnden Salarcaya uygun hale getirilmitir.

almamzda; inghay Salarcas szvarln ifade eden Sala-Han Han-Sala Shui (1992) adl szlk ile li

Salarcas szvarln gsteren An li Salar Vocabulary: ntroduction and a provisional Salar-English lexicon

(2002) adl szlkte yer alan ortak ince kelimeler taranmtr. Elde edilen 75 isim ve 15 fiil, Salar bret Szler

(2008) ve Salayu Huayu Cailiao (2010) adl almalardaki dil malzemelerinden tespit edilen rneklerle beraber

deerlendirilmi, belirgin zellikler tespit edilmeye allmtr.

1. inceden Aynen Yaplan Alntlar

1. 1. Aynen Alnan simler

Baz kelimeler ses ve anlam ynnden incedeki kullanm ile ayn zelliktedir. li Salarcas ile inghay

Salarcasnda ayn ekilde kullanlan bu tr kelimelere rnek olarak aadakileri gstermek mmkndr:

yaba: (ya-ba) > yaba dilsiz

igua: (xi-gua) > igua karpuz

ata: / (sha-tang) > ata toz eker

pii: (pi-qi) > pii miza

fua: (fu-cha) > fua siyah ay

iake: (xia-ke) > iake ders bitimi, ders bitii

1. 2. Aynen Alnan Miktar Edatlar

incede miktar edatlar, Trkeye nazaran daha geni kapsaml kullanlmaktadr. ince miktar edatlarndan

bazlarnn Trkede karl varken bazlarnn ise karl yoktur. Salar Trkesinde baz ince alnt isimlerden

sonra miktar edatlar da aynen kabul edilmitir.

ge ( ge) tane, adet

U liang ge () iao i utami (Aibibula 2010: 89). O iki saat ge kalm.

Yigong san ge () ki, u ki (Aibibula 2010: 304). Toplam kii, kii.

( ben) miktar edat olarak kullanldnda tane, adet

San ben guran. otuz adet kuran (Aibibula 2010: 302)

- 432 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

1. 3. Alternatif Olarak Kullanlan ince Kelimeler

Trkesi kullanlmakta olan kelimelerin incesinin de kullanmda olduu tespit edilmitir.

igi =(liang) > lia iki

incede sra say olarak kullanldnda iki iin (er) kullanlrken sadece iki nesneden bahsedildiinde

(liang > lia) ekli kullanlr. Salarcada sra say iki iin igi (Zhang 2008: 23, Aibibula 2010: 27, Ma 2014:194)

kullanlmtr. Ancak belli bir zamandan, iki saatten, bahsederken incedeki kullanmyla bulunmaktadr.

Brn br de, igin udeme (Zhang 2008: 23). Biri bir de, ikiyi deme.

U lia ge liang geiao i utami (Aibibula 2010: 89). O iki saat ge kalm.

kitap = (shu) > u kitap

Salarlar, Mslman bir Trk topluluu olarak dier Trk lehelerinde bulunan ortak Arapa ve Farsa

kelimelerden bazlarn kullanmaktadr. Kitap kelimesi bunlardan bir tanesidir.

Bu kitapne menda uh vah, daine apar yaremes (Aibibula 2010: 95).

Bu kitab sadece burada oku, darya gtremezsin.

u (shu ) ohusa feyda atuha (Aibibula 2010: 91). Kitap okumann faydas ok.

dt / dut =(si) > si drt

sige (si) iandayhuaa (Aibibula 2010: 95). drd adalatrmaya

dt (Aibibula 2010:27) drt; dut ir (Aibibula 2010: 355). drt masa

Say isminin Trke ve ince olarak ayn cmlede yer ald rnekler de grlmtr:

ianzai bu ikese liage incensun vumia (2010: 308)

imdi bu ikisi, iki idari ky olmu.

Yigong san ge () ki, u ki (Aibibula 2010: 304). Toplam kii, kii.

da = (shan) > an da

duyi oyne ma mundalda (Aibibula 2010: 298). deve oyunu ve Meda da

bu garlar anda ohgende (Aibibula 2010:309). bu garlar danda kaldnda

2. ince Alntlarda Ses Olaylar

D alntlar, bir dilin ses ve yap dzeninin atlayp krlmasna, anlam rgsnn dalmasna yol aar. Bu

tehlike yznden diller, alnt kelimeleri ses ve anlamca deitirerek, kendi ses ve anlam yaplarna uygun hale

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 433 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

getirirler (Karaaa 2009: 502). Zira Salarcadaki baz ince alntlar, Salarcann ses zelliklerine yaklatrlmtr

veya ona uydurulmutur (Aibibula 2010: 75). Bu nedenle baz ince alntlarda ses deiiklii meydana gelmitir.

ince, karakter olarak da adlandrlan ekillerle anlam ifade eden yaz sistemine sahiptir. Bu ekillerin nasl

telaffuz edilecei ise Latin harfli hece ile gsterilir. Ses zelliklerini gsteren bu Latin harfli hece; Pin-Yin olarak

adlandrlmakla beraber her bir ekle karlk birden altya kadar deien sayda harf/harflerden oluur. Hece,

yap itibariyle iki paradan oluur: Ynmu (Yunmu, Finals. rnein: a, ao, en, ing, iou, uei, uang vesaire) ve

emu (Shengmu, nitials. rnein: k, ch, zh, sh, x, h vesaire). Tek harften oluan hece ise Ynmudan

ibarettir (Komisyon 2006: 8). Baz ince alntlarda Ynmulardaki ses deiimi dikkat ekerken bazlarnda ise

emulardaki ses deiimi dikkat ekmektedir.

2.1. Ynmulardaki Ses Dmesi

i > (tuan-jie) > tuancie > tuance (Aibibula 2010: 93). birlik

> (li-sh) >li > li (Aibibula 2010: 307). tarih

e > (mei-yan) > meiyan > miyan (Aibibula 2010: 324). gz alc

a > (bao-gao) > baogao > bogo (Aibibula 2010: 94). rapor

u > (guo-cheng) >guoe > goen (Aibibula 2010: 351). sre

2. 2. Ynmulardaki Ses Deimesi

e > u (ben ) tane, adet > bun (Aibibula 2010: 31)

(he-zhou) >hecou > hucu. zel isim (ehir ad)

hucuda ezeden inmima (Aibibula 2010: 345). Hecouda aratan inmi ya.

e > o (ge-di) > gedi > godi (Aibibula 2010: 317). her yer

ei > u (wei-le) > weile > vule (Aibibula 2010: 90). iin

Olar gocae vule vureba. Onlar devlet iin savatlar ya.

ue > (xue-xiao) > eiao > io (Aibibula 2010: 341). okul

Salarcada, Trkede bulunan arka damak nszlerinden nazal n korunurken incedeki arka damak nsz olan

nazal n, di di eti nsz durumuna gelmitir.

> n : neli ( neng-li) > nangu (Aibibula 2010: 355). beceri

eren ( engren) > enren gimi bei (Aibibula 2010: 358). evliya girmi

- 434 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

2.3. Ynmulardaki Ses Benzemesi

Ynmunun son sesinde bulunan nsz, sonraki hecenin ilk sesine benzemitir. li Salarcasndaki rnekte

grlen zelliktir:

n > l anle ( quan-le) > li:lle tavsiye etmek

anli (quan-li ) > li: elli g, yetki

2. 4. emulardaki Ses Deimesi

n > m cinbu ( jin-bu) > cimbu (Aibibula 2010: 92)

c > k cian ( jian) > ken (miktar edatdr) (Aibibula 2010:31)

c > g ciea (jie-shang) > li: gia; inghay: geo . sokak

goci gong-ji>li: gugo; inghay: gugu. horoz

3. ince Alntlarda Grlen Biimsel zellikler

3.1. simler

inceden daha ok isim alndn kaydetmitik. Bu isimler Salarcada yine isim olarak kullanldndan hl eki

almtr.

o-digi (Aibibula 2010: 342). okuldaki

mianboe-e (Aibibula 2010: 345). minibse

3. 2. Fiiller

3. 2. 1. Gemi Zaman fadeli ince Hecenin ince Fiillerle Kullanlmas

ince eylemin tamamlandn ifade eden ve tek bana kullanlmayan gemi zaman grevindeki hece (le),

alnt fiillerle beraber kullanlmtr. Tek bana fiil grevi stlenen ince fiiller birer isim olarak kabul edilmi ve

gemi zaman ifadesi tayan le ile yeniden fiilletirilmi, gemi zaman ifadesinden ok eylem ifade etmitir. Bu

nedenle szlklerde fiil tek bana verilmemi le ile beraber verilmitir.

baole : ( bao-le) paketlemek, rtmek

uanle: ( quan-le) tavsiye etmek

sala: ( ca-la) ovamak

sela: ( cai-la) kesmek

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 435 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

3. 2. 1. ince Fiil + et Yardmc Fiil Biimi

Salarca, Trkenin genel zelliini yanstarak kendi cmle yapsn nemli lde korumutur. incede fiil olarak

kullanlan kelimeleri, et- yardmc fili ile beraber kullanmtr. Bylece alnt fiiller biimsel olarak deiime

uramtr.

Sen fain edeba (2010: 349). Sen emin ol. et-> ed-

Bu kowa yeen gezdae garamang ahmangdan fazhan ehgen (2010: 311) et->eh-

Bu Kova ise aklandnda Gezdeki Karaman, Akmandan gelimitir.

4. Anlam Deien ince Kelimeler

li ve inghay blgesinde ayn ekilde telaffuz edilen baz kelimeler, anlam ynnden farkllk gstermektedir.

Aadaki rneklerde inghay Salarcasnda kelimenin anlamnn geniledii grlr:

nina: ( nai-nai) > li: babaanne, anneanne; inghay: teyze, hala, babaanne, anneanne

sumurla: ( si-mou-la) > li: dnmek; inghay: dnmek, hatrlamak

5. ince Alntlar Balamnda inghay Salarcas ve li Salarcas le lgili Dikkat eken Hususlar

inghay Salarcasnda Trke olarak kullanlan baz kelimeler li Salarcasnda ince olarak bulunmaktadr.

yaluz > dan-du-lan

inghay: yaluz; li: dendulan (-lan dan-du-lan) "tek bana, yalnz;

don > da-yi

inghay: don; li: dayi ( da-yi) "kaban, palto";

uri-, ahtr- > fella

inghay: ur-, ahtr-; li: fella (- fan-la) "evirmek

ttn > tdn > yan

inghay: tdn; li: yen ( yan) ttn

li Salarcasnda Arapa olarak kullanlan alnt kelimeler, inghay Salarcasnda ince olarak bulunmaktadr.

hokuk >elli

li: hoquq; Qnghay: elli ( quan-li) yetki

het > in

li: het "mektup"; ingha: in (xin) mektup

- 436 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

asasen > yibirena

li: asasen; inghay: yibirenang ( ji-ben-shang > cibena) genellikle

Ayn blgede kullanlan ince alnt kelimede varyantlar ortaya kmtr.

cianzi >zanzi >zeyzi

inghay: zanzi ( jian-zi) > cianzi. makas

inghay: zeyzi ( jian-zi) >cianzi. demir kesmek iin kullanlan makas

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 437 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

SONU

Salarca, varln konuma dili dzeyinde devam ettirmekte olan bir Trk lehesidir. Salarlarn tarihi, g ve

yaam koullar nedeniyle Salar Trkesinde in, Tibet, Moul, Arap ve Fars dillerinin etkisi bulunmaktadr.

ince alntlar, szlk taramas ile elde edilen bulgular temelinde incelendiinde isim soylu kelimelerin

younlukta olduu grlmektedir. Salarcaya inceden edatlar ve fiiller de alnmtr. Salarca, ince alntlar

kendi ses yapsna uydurmaya almtr. kiz nller ou zaman tek sese dnmtr. Ancak ikiz nszlerin

ses deeri Salarcaya nfuz etmitir. Alnt fiiller Trkenin ana yapsna uydurulmaya allmtr. ince fiilin, et-

yardmc fiili ile tekrar fiilletirilmesi bunun bariz rneklerinden biridir. lide kullanlan Salarca ile inghay ve

civarnda kullanlan Salarca, ince alntlar balamnda deerlendirildiinde baz farkllklar gstermektedir.

inghay Salarcasnda ince alntlara ramen Eski Trke kelimelerin korunduu tespit edilmitir. Zira Salar bret

Szleri incelendiinde kelime hazinesi olarak daha duru bir Trkeyle karlayoruz. Salayu Huayu Cailiao adl

almada yer alan saha aratrmasna ait metinler, Salarca konuma diline yerlemi ince alntlarn boyutunu

gzler nne sermektedir. Bu metinlerde ayn kiiye ait parada imdi anlamndaki kelime anzay, anzey,

anzai (2010:308) eklinde kaydedilmitir. Baka metinlerde ise enzey (2010: 314), enzeyi (2010: 310)

olarak da gemektedir. Byle rnekler oaltlabilir. Bu durum Salarcada yerli azlarn da etkisi olduunu

gstermekle beraber Salarcann, standartlamadan uzak ve bozulma ynne doru ilerlemekte olan bir Trk

lehesi olduunu bir kez daha hatrlatr.

L SALARCASI LE NGHAY SALARCASINDAK ORTAK NCE KELMELER

- 438 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

Alfabetik sra Kelime ince yazl, okunuu ve Trke sylenii

Trkiye Trkesindeki anlam

li Salarcas inghay Salarcas

a ayi ayi /a-yi ayi

teyze

a:ma ama /a-ma

ama

valide, anne

b banfa banfa /ban-fa

benfa

are, yntem

bana Bana (yardm etmek) Bana(bir birine karlkl olarak yardm etmek)

/bang-na bana

yardm etmek

bendi bande /ban-deng bande

ahap tezgah

begir beger /bang-gun

ba-gun

sopa

bifan befan / bai-fan

baifan

aluminyum

binta bita /bing-tang

bita

kaya eker

bola-

bola- /bao -le

baole

paketlemek, rtmek

boza

bozi /bao-zi

baozi

Hamurlu yemek

c

ca

ca

/jia

cia

raf

ca cade /jia

cia

sahte

czi c'erzi /zhi-zi

czi

/zhi-er-zi

c'erzi

yeen

ci ci / zhen

cen

gerek

coto cotu /jue-tou

cuetou

apa

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 439 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

cge coge /zhuang-jia

cuacia

ekin

a a / cha

a

ay

acu acu /cha-

zhong aco

ay fincan

ala- (ark sylemek,armak)

al- (mzik aleti almak) /

chang-le ale

ark sylemek, seslendirmek

eyze ezi /qie-zi

iezi

patlcan

ia ie qi-che

ie

araba

ola- (barmak) ala- (armak) /jiao-le

ciaole

armak

okay uhay /qiu-xie

iuie

spor ayakkabs

lle enle /quan-le

uanle

tavsiye etmek

elli

enli /quan-li

anli

g, yetki

d

dine- dina-

(/ ting-

na/ne tina/ne

dinlemek iitmek

dubo/duba dul /du-bo

dubo

kumar

f

fana fana /fang-na fana

nlemek korumak

fua fua /fu-cha fua

siyah ay

g gada

geda /ge-da geda

sivilce

- 440 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

gaga

gaga / ge-ge gege

aabey

gia geo /jie-shang

ciea

sokak

gitu

getu

/gai-tou

gaitou

bart, earp

gua

gua / gua kavun

gufu-si goo / gu-fu gufu

damat

guluza gulu /gu-lu

gulu

tekerlek

gugo gugu /gong-ji

goci

horoz

h

habago

abago /ha-ba-gou habagou

Pekin kpei

haga ogua /huang-gua huagua

salatalk

has luoua / hua-sheng huae

yer fst

hey (spor ayakkabs)

ay (ayakkab)

/xie ie

ayakkab

hula ba huna-

/hong-la/na ho-la/na

aldatmak kandrmak

k kala

kala /kuang-lan

kualan

sepet

l lazi lazi / la-zi lazi

biber

liafer liafur /liang-fen liafen

jle halindeki fasulye yemei

liazin liazin /liang-kuai liakuai

serin

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 441 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

losa losa / luo-zi

luozi

katr

m

mabu

mabu

/ ma-bu mabu

temizlik bezi

ma mae /mang ma

/mang-she mae

Dragon (ejderha) piton

mata mata /ma-tang mata

eker, malt ekeri (maltoz)

mo mu / mu

mu

dnm (arazi)

O oka

ohko /kang ka

alttan stlabilir tula yatak

p pii

pii / pi-qi pii

miza

po po / pao pao

silah, tfek

puzu puzi / pu-zi

puzi

dkkan, maaza

s sala-

sala- /ca-la sala

ovmak, ovalamak

sazir sa /sang-zi sazi

/sang sa

dut, dut aac

sazuza azo /sha-

zao-z azaozi

/sha-zao

azao

ide

sela- sela- /cai-la saila

kesmek

se si /ceng

se

kat, katman

- 442 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

solan- sola- /suo-lan

suolan /suo-la

suola

kilitlemek

sozi sozi /suo-zi

suozi

kilit

sumurla- sumurla- /c-mou-la

simoula

dnmek

sundan

sundan

/sun-dan

sundan

torunun ocuu

suzi sunzi / sun-zi

sunzi

torun

ata ata ()/sha-tang ata

toz eker

igua igua /xi-gua igua

karpuz

iza i xi-zi izi

/xi

i

kvrml mat, mat

izi izi /shai-zi

aizi

Elek

ukun ugun /shou-jin oucin

el havlusu, havlu

T

te te /tai tai

ok

tenga tiangua / tian-gua tiangua

kavun

tenze tanzi / tan-zi tanzi

hal

to(w) to /tao tao

eftali

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 443 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

tola- tola- /tao-la taola

kazmak

tolac

tolaci /tuo-la-ji tuolaci

traktr, ekici

i oji /shi i

slak, nem

v

vula- vula- /wu-la vula

li: kavurmak Buhar

y

yaba yaba / ya-ba

yaba

dilsiz

yazi yazi /yang-z

yazi

biim

yibizi yibizi / yi-bei-

zi yibeizi

sonsuza dek mr boyu

yina yino /ying-xiang yiia

etki

yizi yizi / yi-zi yizi

sabun

yndo yindu /yun-dou yndou

t

z zaz cunzi /zhong-zi cozi

ay fincan

zanze zanzi zeyzi

/jian-zi cianzi

makas

z

zi /jing ci

kuyu

zoz- zoze- /dun-zi

dnzi

melmek

zula-

zula-

/zao-la zaola

kt davranmak

zylan-

zylan-

/zui-lan zilan

sarho olmak

- 444 - Raile ABDULVAHT KAGARLI , Salar Trkesindeki ince Unsurlar

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

KAYNAKA

Aibibula, M. (2002). Salayu Cihui Tanxi, Minzu Yuwen No: 1, s. 45-54.

Aibibula, M. (2010). Salayu Huayu Cailiaoji. Pekin: Zhongyang Minzu Daxue Neriyat.

Baskakov. N. A. (1986). Trki Tillar, Uygurcaya akt.: Perhat Cilan. Pekin: Milletler Neriyat

Durduyev, M. (1998). in Trkmenleri, Tarih Aratrmalar Dergisi, (ev. Saadettin Gme), C. 19, S. 30,

Ankara, s. 319-364

Erdodu, . . (2015). inde Halen Kullanlmakta Olan Trk Leheleri. s. 131-140 http://www.ayk.gov.tr/wp-

content/uploads/2015/01/ERDODU-nci-nce-NDE-HALEN-KULLANILMAKTA-OLAN-TRK-LEHELER.pdf

(11.01.2018)

Ersin, T. (2012). Salr Trklerinin Kaynaklar ve Salr Trkesi zerine Aratrmalar, Trkiyat Mecmuas, C.

22/Gz, s. 103-126

Han, J. Y. (2004). Salazu Yuyan Wenhualun. Xining: Qinghai Renmin Chubanshe

Karaaa, G. (2009). Alnt Kelimeler zerine Dnceler s.499-510

http://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20DILI/gunay_karaagac_alinti_kelimeler.pdf (23.1.2018)

Karluk, A. J. (2009). in Halk Cumhuriyetindeki Milliyetlerin Dalm ve Etno-Demografik zellikleri. Trkiyat

Aratrmalar. Hacettepe niversitesi Trkiyat aratrmalar Enstits Yaynlar. S.11, s. 63-90.

Komisyon (2006). Jichu Hanyu 40 Ke. C.1, Huadong Shfan Daxue Yaynlar.

Lin, L. Y. (1992). Sala-Han Han-Sala Cihui. Chengdu: Siquan Minzu Neriyat

Ma W. (2009). Yuyan Jiechu yu Salayude Bianhua. Xining: Qinghai Minzu Xueyuan Xuebao. S.35, No:3 s. 29-

35.

Ma W. (2014). Salayu he Tuerqiyu Sihui Biciao Yanjiu. Qinghai Minzu Yanjiu. Vol.25, No:3, s. 183-196

Mehmet, G. (2014). Salar Trkesinin ekim Morfolojisi. Ankara: TDK Yaynlar.

lmez, M. (2013) indeki Trk Dilleri ve Bugn. Ankara: Dilleri ve Kltrleri Yok Olma Tehlikesine Maruz

Trk Topluluklar 4. Uluslararas Trkiyat Aratrmalar Sempozyumu Bildirileri, s. 397-422

zeren, M. (2014). Salar Trkesi ve Trkiye Trkesi Arasndaki Yalanc Edeer Szckler, Uluslararas

Trke Edebiyat Kltr Eitim Dergisi Say: 3/2 20 s. 111-127.

zeren, M. (2015). Salar Trkesi ile Trkiye Trkesi Arasndaki Ortak Arapa-Farsa Alnt Szckler, 16-18

Ekim 2014 Elaz, VII. Uluslararas Dnya Dili Trke Sempozyumu, Frat niversitesi Basmevi, Elaz, s. 309-

330.

zeren, M. (2016). Salar Trkesinde Birincil Uzun nller, Dil Aratrmalar, Bahar 2016/18: 167-185.

http://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/ERDODU-nci-nce-N'DE-HALEN-KULLANILMAKTA-OLAN-TRK-LEHELER.pdfhttp://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/ERDODU-nci-nce-N'DE-HALEN-KULLANILMAKTA-OLAN-TRK-LEHELER.pdfhttp://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20DILI/gunay_karaagac_alinti_kelimeler.pdf

Raile ABDULVAHT KAGARLI, Salar Trkesindeki ince Unsurlar - 445 -

Journal of Turkish Language and Literature Volume:4, Issue:2, Spring 2018, (428-445)

Doi Number: 10.20322/littera.359956

Poppe, N. (1953).Remarks on The Salar Language. Harvard Journal of Asiatic Studies, C. 16, No. 3-4, s. 438-

477.

Sarta, E. (2015). Salar Trkleri Tarihi 1279-1911. stanbul: Demavend Yaynlar.

Sarta, Eyp (2012). Salar Trklerinin Menei Tarih Kaynaklar ve Gleri Hakknda Ksa Bir nceleme, Dou

Aratrmalar Dergisi, S. 10, stanbul, s. 107-116

THOMASON, S. G. (2001). Language Contact, Edinburgh University Press, Edinburgh.

Thomsen, K. (1985). Sar Uygurlarn Dili ve Salarca s. 191-197

http://www.tdk.gov.tr/images/css/TDA/1985/1985_10_Thomsen.pdf (25.12.2017)

Yakup, A. (2002). An li Salar Vocabulary: ntroduction and a provisional Salar-English lexicon. Tokyo: Tokyo

University Press

Yakup, A. (2015). Salarlar ve Dilleri ev. Duygu zge DEMR http://turkiyat.org/ttd/B46-SALIR_TR-

Yakup_Abdurishid-(KK)-14.09.2015.pdf (14.01.2018)

Yibula, K. (2004). Tan Lishshangde Salawen-Tuerkewen. Mawei (ed. ) Bainian Salazu Yanjiu . Xining: Qinghai

Minzu Chubanshe.

Zhang C. F. (2008). Salar bret Szler.

http://www.tdk.gov.tr/images/css/TDA/1985/1985_10_Thomsen.pdfhttp://turkiyat.org/ttd/B46-SALIR_TR-Yakup_Abdurishid-(KK)-14.09.2015.pdfhttp://turkiyat.org/ttd/B46-SALIR_TR-Yakup_Abdurishid-(KK)-14.09.2015.pdf