roma ordusunda beslenme düzeni olcay turan

of 12/12
Olcay TURAN Yrd. Doç. Dr. Kırklareli Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, e-mail: [email protected] Roma Ordusunda Beslenme Düzeni ÖZET Tarih boyunca ortaya çıkmış önemli devletlerin tamamı varlıklarını korumak ve sürdürebilmek için güçlü silahlı kuvvetlere ihtiyaç duymuşlardır. Bir ordunun savaşta ve barışta güçlü olmasını sağlayan pek çok etken söz konusudur. Komuta kademesinin becerisi, uygulanan taktikler, çağa ayak uydurabilme becerisi ve kullandıkları silah araç ve gereçleri bir ordunun güçlü olabilmesinin en önemli faktörleri asında yer almaktadır. Fakat tüm bu şartlar sağlanmış olsa bile sürdürülebilir bir lojistik olmadan başarısızlık kaçınılmaz olacaktır. Bu bağlamda Roma’da hem Cumhuriyet hem de İmparatorluk dönemlerinde askeri başarılar elde etmesinin temelinde sürdürülebilir bir lojistiğe sahip olması yatmaktadır. Eskiçağ tarihi içerisinde lojistikten kasıt ise askerler için gerekli yiyecek ve içeceğin temin edilmesidir. Roma da kurulduğu andan itibaren askerlerin bedensel ihtiyaçlarını gerçekleştirmek gayesi ile askerleri için gerekli her tür besin kaynağını düzenli bir şekilde sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: Vegetius, garum, canabae, lixae, panis militaris, buccelatum, laridum, acetum, tahıl (frumentum), panes militares castrenses, panes militares mundas, cibaria (tahıl harici besin), et, süt, peynir, kümes hayvanı. ABSTRACT All major powers which emerged through out the history needed strong and efficient military forces in order to preserve and prolong their existence. The strength of an army in peace and war depends on many different factors. For example skill of commanders, tactics employed, ability to keep forces modern, weapons and tools are among the most important factors that determinet be power of an army. However, without a sustainable logictical line, all these factors can not guarantee success. In this context, both in the Republican and Imperial periods the reason of Roman military successlies on having sustainable logistical lines. For the ancient history, the logictics meant provisions. Rome, beginning from its foundation, provided all necessary provision in order to fulfill the needs of its soldiers. Keywords: Vegetius, garum, canabae, lixae, panis militaris, buccelatum, laridum, acetum, grain (frumentum), panes militares castrenses, panes militares mundas, cibaria, meat, milk, cheese, poultry. Diet of The Roman Army 10/09/2016’da başvuru alındı, 07/10/2016’da kabul edildi, 25 Aralık 2016’ da yayınlandı. Received on 10/09/2016, Accepted on 07/10/2016, Published on 25 December 2016 Eser Geçmişi Paper History DOİ: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.281938 «Akdeniz çevresinde ortaya çıkan tüm uygarlıklarda olduğu gibi Roma’da da temel besin maddesi buğdaydı. Buradan hareketle Roma askerlerinin diyetlerinde buğdayın başat bir rol üstlenmiş olduğunu söylemek yanlış olmaz. Daha önce de ifade edildiği üzere Roma, askerlerin temel besin ihtiyaçlarını karşılama prensibi çerçevesinde düzenli olarak her bir askere günlük 830 gram buğday vermiştir »

Post on 18-Oct-2021

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Krklareli Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, e-mail: [email protected]
Roma Ordusunda Beslenme Düzeni
Tarih boyunca ortaya çkm önemli devletlerin tamam varlklarn korumak ve sürdürebilmek için güçlü silahl kuvvetlere ihtiyaç duymulardr. Bir ordunun savata ve barta güçlü olmasn salayan pek çok etken söz konusudur. Komuta kademesinin becerisi, uygulanan taktikler, çaa ayak uydurabilme becerisi ve kullandklar silah araç ve gereçleri bir ordunun güçlü olabilmesinin en önemli faktörleri asnda yer almaktadr. Fakat tüm bu artlar salanm olsa bile sürdürülebilir bir lojistik olmadan baarszlk kaçnlmaz olacaktr. Bu balamda Roma’da hem Cumhuriyet hem de mparatorluk dönemlerinde askeri baarlar elde etmesinin temelinde sürdürülebilir bir lojistie sahip olmas yatmaktadr. Eskiça tarihi içerisinde lojistikten kast ise askerler için gerekli yiyecek ve içecein temin edilmesidir. Roma da kurulduu andan itibaren askerlerin bedensel ihtiyaçlarn gerçekletirmek gayesi ile askerleri için gerekli her tür besin kaynan düzenli bir ekilde salamtr.
Anahtar Kelimeler: Vegetius, garum, canabae, lixae, panis militaris, buccelatum, laridum, acetum, tahl (frumentum), panes militares castrenses, panes militares mundas, cibaria (tahl harici besin), et, süt, peynir, kümes hayvan.
ABSTRACT
All major powers which emerged through out the history needed strong and efficient military forces in order to preserve and prolong their existence. The strength of an army in peace and war depends on many different factors. For example skill of commanders, tactics employed, ability to keep forces modern, weapons and tools are among the most important factors that determinet be power of an army. However, without a sustainable logictical line, all these factors can not guarantee success. In this context, both in the Republican and Imperial periods the reason of Roman military successlies on having sustainable logistical lines. For the ancient history, the logictics meant provisions. Rome, beginning from its foundation, provided all necessary provision in order to fulfill the needs of its soldiers.
Keywords: Vegetius, garum, canabae, lixae, panis militaris, buccelatum, laridum, acetum, grain (frumentum), panes militares castrenses, panes militares mundas, cibaria, meat, milk, cheese, poultry.
Diet of The Roman Army
10/09/2016’da bavuru alnd, 07/10/2016’da kabul edildi, 25 Aralk 2016’ da yaynland.
Received on 10/09/2016, Accepted on 07/10/2016, Published on 25 December 2016
Eser Geçmii
Paper History
DO: http://dx.doi.org/10.21551/jhf.281938
uygarlklarda olduu gibi Roma’da da temel
besin maddesi budayd. Buradan hareketle Roma askerlerinin diyetlerinde
budayn baat bir rol üstlenmi olduunu
söylemek yanl olmaz. Daha önce de ifade
edildii üzere Roma, askerlerin temel besin
ihtiyaçlarn karlama prensibi çerçevesinde düzenli olarak her bir
askere günlük 830 gram buday vermitir »
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3
26 E-
IS SN
: 2 45
8- 76
Tarih boyunca ordularn karlatklar en önemli problemlerden biri lojistik ihtiyaçlarn temini meselesi olmutur. Ateli silahlarn ortaya çk sonrasnda söz konusu gereksinimlere yeni kalemler eklenmesi- yle birlikte ihtiyaçlar da çeitlenmitir. Bununla beraber eskiça tarihi boyunca lojistik kelimesinden anlalan askerlerin yiyecek ihtiyacnn
salanmasndan ibaret olmutur. Askerlerin gda ihtiyacnn karlanmas da generaller- in ve yöneticilerin temel meselelerinden olmu bu durum baar salamann artlarndan biri haline gelmitir. Konu bu açdan ele alndnda tarihteki en ünlü komutanlarndan biri olan Napolyon Bonapart’n söylemi olduu “ordular mideleri üzerinde yürür” sözü yalnzca kendi zaman için geçerli deildir1. Zira ordularn ilk olarak ortaya çktklar an- dan günümüze kadar geçen zaman diliminde gerçekleen pek çok olay bu iddiay dorular mahiyettedir. Bu balamda tarihin ilk profesyonel gücü olan Roma ordusunun da ilgile- nmesi gereken önemli problemlerden biri askerlerine yeterli gda maddesini temin etmek olmutur. Benzer ekilde Roma ordusunun beslenme düzeni hayati derecede önemli bir konu olup, bu çalmada Roma askerlerinin hangi gda maddelerini tükettii konusu ele alnmaya çallacaktr.
Romallar, ordunun güçlü olarak faaliyet yürütebilmesi için gereken temel ihtiyaçlar- dan birinin de etkili bir beslenme rejiminden geçtiinin farkndaydlar. En önemli Roma askeri tarihçilerinden biri olan Vegetius da askerlerin beslenmesinin önemini belirtmi ve lojistik sorunlarn halledilmedii durumlarda ordunun daha batan sava kaybedeceini iddia etmitir2. Antikça ordularnda görev yapan askerler genellikle yiyeceklerini kendi imkânlar ile salamlardr. Bu duruma tezat olarak tarihin ilk profesyonel ordusu olan Roma ordusunun temel ihtiyaçlar ise devlet tarafndan karlanmtr3. Bununla bera- ber özellikle Almanya ve ngiltere’de bulunan askeri yerleimlerde yaplan kazlar net- icesinde buralarda bulunan birliklerin yerli halk tarafndan üretilen besinleri tükettiini göstermitir4. Romallarn alkn olduu ve diyetlerinde önemli bir yere sahip olan arap, zeytinya, baharatlara ek olarak “garum5” gibi soslar ise uzak mesafelerden gemiler vastasyla askerlere ulatrlmtr. Askerler bu tür yiyecekleri kendi ceplerinden para ödemek suretiyle “canabae” olarak adlandrlan askeri kantinlerden almlardr6. Se- fer esnasnda ise nakliye ve depolamada yaanan zorluklar sebebiyle askerlerin yiyecek
1 David G. Chandler, The Campaigns of Napoleon: The Mind and Method of History’s Greatest Soldier, Scribner Press, 2009, s. 856.
2 Flavius Vegetius Renatus, Epitoma Rei Militaris, çev. N. P. Milner, Liverpool University Press, 1995, 3.26. 3 Bununla beraber Livius’un da aktard gibi Roma’da belirtilen duruma tezat olaylar da meydana gelmitir.
Örnein M.Ö. 216 tarihinde Livius, askerlere devlet tarafndan yiyecek verilmediini ifade etmitir. Livius, Ab Urbe Condita, çev. B. O. Foster, Loeb Classical Library, London, 1957, 23. 21. 2.Polybios, Historion Prote, çev. W. R. Paton, Loeb Classical Library, London,1954, 6.39.13–15.
4 R. W. Davies, “The Roman Military Diet,” Britannia, 2, 1971, s. 136. 5 Galya kökenli bir balk sosu olan garum Helen kolonistler vastasyla Ege dünyasna oradan da Roma’ya
aktarlmtr. Garum balk iç organlarnn tuz, karabiber, sirke, ya ve arap katlarak fermente edilmesiyle elde edilmekteydi. Maguelonne Toussaint-Samat, A History of Food, Wiley-Blackwell, 2009, s. 338.
6 Brian Campbell, The Roman Army, 31 BC- AD 337: A Sourcebook, Routledge, 1994, s. 141.
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3 JOURNAL
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
27
çeitleri ve bunlarn kalitesinde azalma olmaktayd. Zorunlu olarak sefer esnasnda askerlerin yiyecekleri garnizonlardakine oranla daha sradan bir hale gelmekteydi. Her ne kadar Roma askerlerinin tükettikleri gdalarn çeidi sefer esnasnda azalsa da nor- mal artlarda orduyu takip eden “lixae” denen yiyecek satclar sayesinde besin çeitlilii artmaktayd7. Romallar ezeli dümanlar olan Kartaca’y ortadan kaldrmak gayesiyle kenti M.Ö. 146 tarihinde kuatmlardr. Bu esnada Romal komutan Scipio Aemilianus, askerlerin salkl bir ekilde beslenmesini temin etmek için yiyecek satclarna uyarda bulunmutur8.
Roma Ordusunda Tahl Tüketimi
Akdeniz çevresinde ortaya çkan tüm uygarlklarda olduu gibi Roma’da da temel besin maddesi budayd. Buradan hareketle Roma askerlerinin diyetlerinde budayn baat bir rol üstlenmi olduunu söylemek yanl olmaz. Daha önce de ifade edildii üzere Roma, askerlerin temel besin ihtiyaçlarn karlama prensibi çerçevesinde düzenli olarak her bir askere günlük 830 gram buday vermitir9. Askerler budaydan tuz ve zeytinya kullanmak suretiyle buday lapas ya da “panis militaris”10 ad verilen ekmek veya “buccelatum”11 olarak adlandrlan peksimet yapmaktaydlar. Tahl istihkakna ek olarak çeitli sebzeler ve meyveler ile baklagiller gibi gdalardan oluan 620 gram arlnda ek besin de almaktaydlar. Tüm bunlara ek olarak “laridum” olarak adlandrlan 160 gram arlnda tütsülenmi ette askerlere datlmaktayd. Kat gdalarn yannda içecek olarak eki arap, “acetum” yani sirke ve arap da devletin vermekle yükümlü olduu kalemler arasndayd. Bahsi geçen gda ürünleri en az üç günde bir askerlere datlmaktayd12.
Daha öncede ifade edildii üzere yazl kaynaklarn aktard bilgiler ve askeri yerleimlerde yaplan arkeolojik kazlar Roma ordusunun tahl (frumentum) temelli beslenen bir ordu olduunu ortaya çkarmtr. Belirtildii üzere Roma ordusunda tahl tüketim oran dier yiyecekler ile kyaslandnda % 60-75 mertebesindedir13. Tahllar içerisinde de en fazla tercih edilen budayd. Arpa ise acil durumlarda kullanlan bir besin maddesi olmasnn yannda zaman zaman askerleri cezalandrmak gayesi ile de kullanlmtr. Roma ve Kartaca arasnda M.Ö. 218-202 yllar arasnda gerçekleen II. Pön sava esnasnda kurallara aykr hareket eden Roma askerlerine buday yerine arpa verilmitir14. Daha önceki örneklerde olduu gibi15M.Ö. 34 tarihinde Gaius Julius Cae- sar Octavianus’un askerleri Dalmaçya’daki Promona kuatmas esnasnda korkaklk gös-
7 Jonathan Roth, Logistics of the Roman Army at War, Brill, 1999, s. 93-96. 8 Appianos, Appianos Romaika, çev. H. White, Loeb Classical Library, London, 1955, 17,116. 9 Peter Kehne, “War and Peacetime Logistics: Supplying Imperial Armies in the East and West”, A Companion
to the Roman Army, Blackwell, 2011, s. 324-325. 10 Carol A. Dery, “Food and Roman Army: Travel, Transport and Transmission”, Food on the Move, Prospect
Books, 1997, s. 86. 11 Peter Kehne, a.g.m., s. 324. 12 Peter Kehne, a.g.m., s. 325. 13 Jonathan Roth, a.g.e., s. 18. 14 Livius 24.18, 27.13.9. 15 Caesar, Commentarii de Bello Civili (The Civil War), çev. Jane P. Gardner, Penguin Classics, 1976, 3.47.6;
Cassius Dio, Historia Romana, çev. E. Car, Loeb Classical Library, London,1961, 49.38.4.
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3
28 E-
IS SN
: 2 45
8- 76
termesi üzerine birlie decimasyon16 cezasna ek arpa ile beslenme cezas verilmitir17. Tahllardan çounlukla ekmek yapmnda yararlanlm ayrca günümüzde de olduu gibi çorba, yulaf lapas ya da çok çeitli pastalar üretilmitir ki Pompei’de bu durumu kantlayan örnekler ortaya çkartlmtr18. Yal Plinius da panis militaris olarak adlandrlan kepe- kli asker ekmeinden bahsetmitir19. Romallar iki tip ordu ekmei tüketmilerdir. Bun- lardan ilki normal kalitede olandr ki buna “panes militares castrenses” denilmekteydi; dieri ise yüksek kaliteli olup “panes militares mundas” denilmekteydi ve bu sonuncusu muhtemelen subaylar tarafndan tüketilmitir20. Askerler bar dönemlerinde doal olarak taze ekmek tüketmilerdir. Roma imparatorluk ordusunu ilk günlerine döndürmek isteyen mparator Julianus, dier rütbelerdeki askerler gibi yulaf lapas yemitir21.
Roma Ordusunda Tahl Haricinde Tüketilen Gdalar
Polybios gibi baz antik ça yazarlar ve buradan hareketle Roma ordusunun beslenme tarz konusunda fikir beyan eden baz modern aratrmaclar Roma ordusunun tamamen tahllara dayanan bir diyet uygulam olduunu iddia etmilerdir. Bununla be- raber günümüzde de olduu gibi insan vücudunun salkl bir ekilde varln sürdüre bilmesi için proteine ek olarak yeterli miktarda karbonhidrat, aminoasit, vitamin ve minerallere ihtiyaç duymaktadr. Bu balamda da tahl haricindeki gdalarn tüketilme- si arttr. Romallar tahllara ek olarak et, çeitli sebze ve meyveler, çeitli süt ürünleri, bakliyat, zeytinya, eker, tuz ve arap gibi besinleri de günlük diyetlerine eklemilerdir ki bunlarn tamamn tanmlamak için Romallar “cibaria” kelimesini kullanmlardr. Plurharkhos22, Frontinus23, Appianos24 ve Cassius Dio25 gibi eski ça yazarlar Romallarn tahl haricindeki gdalarla da beslendiklerini eserlerinde aktarmlardr. Cibaria kelimesi ile tanmlanmolan yiyecek maddeleri laridum ad verilen tuzlanm domuz, mercimek ya da fasulye (faba) gibi sebzeler, “caseus” yani peynir, sal (tuz) ve acetum olarak adlandrlan araptan olumaktadr. Bunlara ilaveten yemekleri piirmek için zeytinyandan yararlanmlardr.
16 Decimasyon, Latince’de “onuncunun öldürülmesi” anlamna gelmektedir. Sava esnasnda korkaklk gösterenn- lere ya da sava alanndan kaçanlara kar uygulanan bir ceza türüdür. Söz konusu ceza için seçilen cohort’da yer alan askerler on kiilik gruplara ayrlr ve gruplar kendi içinde kura çekerler. Kuray kaybedenler arkadalar tarafndan talanarak veya sopayla öldürülürler. Kalan askerlere ise zahire istihkak olarak buday yerine arpa verilmekteydi. Konu ile ilgili olarak bkz. Livius, 2. 59. 9-11.
17 Appioanos, 5.26. 18 R. W. Davies, a.g.m., s. 125. 19 Plinius, Naturalis Historia, çev. H. R. Rackham, Loeb Classical Library, London, 1958, XVIII. 67. 20 R. W. Davies, a.g.m., s. 126. 21 Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum libri qui Supersunt, çev. J. C. Rolfe, Loeb Classical Library, Lon-
don, 1963, 25. 2. 2. 22 Plutharkhos, M. Licinius Crassus’un M.Ö. 53 tarihindeki Carrhae Sava srasnda ordunun Euphrates (Frat)
nehrini geçii sonrasnda askerlere mercimek ve tuz dattn aktarmaktadr. Plutharkhos, Bioi Paralelloi: Crassus, çev. B. Perrin, Loeb Classical Library, London, 1948, 19. 5.
23 Frontinus ise Roma askerlerinin her tür gday tükettiklerini iddia etmektedir. Frontinus, Strat, 2. 5. 14. 24 Appianos, spanya’da savaan Roma legionlarnn yalnzca buday, arpa, arap ve tuz almadan savatklarn ve
bunun sonucunda da Roma askerlerinin salklarnn bozulduunu belirtmitir. Appianos, 9, 54. 25 Cassius Dio, Britanyal Kraliçe Boudicca’nn azndan aktard bilgide Roma askerlerinin ekmek, arap ve
zeytinya ile beslendiklerini iddia etmektedir. Cassius Dio, 62. 5. 5-6.
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3 JOURNAL
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
29
Cibaria içerisinde yer alan en önemli kalemlerden birini et istihkak oluturmutur. Bununla beraber Roma ordusunun yiyecek alkanlklar konusunda incelemelerde bulu- nan baz aratrmaclar et tüketimi konusunda farkl görüler bildirmilerdir. Bu balamda kimi aratrmaclar Polybios gibi antikça yazarlarnn iddialarna bel balamak sureti- yle Roma ordusunun et tüketmediini iddia etmilerdir26. Gerçekte ise Davies gibi baz aratrmaclarn yapt çalmalar neticesinde Roma ordusunda et tüketiminin oldukça fazla olduu ortaya çkmtr27. Antikça yazarlarna ek olarak Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlar neticesinde ortaya çkartlan hayvan kemiklerinin incelenmesi sonu- cunda konu hakkndaki bilgilerimiz artmtr. Özellikle Britanya ve Almanya’daki askeri yerleimlerden yaplan aratrmalar sonucunda Romallarn en fazla sr eti yedikleri saptanmtr. Romallar eyaletlerden vergi olarak, satn alma, avlanma ya da “lustrati” olarak adlandrlan kurban törenleri sayesinde et elde etmilerdir28. Roma ordusunda sr eti tüketiminin yaygn olduunu gösteren pek çok anlatm bulunmaktadr. Roma ordu- sunda köklü bir devrim gerçekletiren Marius, M.Ö. 107 tarihinde Capsa’da bir miktar sr sürüsü ele geçirmi ve bunlar eit olarak askerlerine datmtr29. Genç Cato30, Lucullus31 ve Caesar32 gibi ünlü komutanlara askerlerinin et ihtiyacn gidermek için sr sürüler- inden istifade etmitir. Cassius Dio’nun aktarmna göre Marcus Aurelius, M.S. 170 tari- hinde Germenleri yenilgiye uratm ve yaplan bar anlamas artlar dorultusunda sr sürülerine el koymutur33. Severuslar hanedannn kurucusu olan Septimius Sever- us, M.S. 197 ylndaki Parth seferi esnasnda askerlerin et ihtiyacn karlamak için sr sürülerinden istifade etmitir34.
Roma ordusunda sr etine ek olarak domuz (porcus), koyun (oves) ve keçi (hir- cum) gibi hayvanlarn etleri de tüketilmitir. Özellikle Romallar domuz etini kullanarak laridum olarak adlandrlan beykn ya da domuz pastrmas, “forciminia” yani sosis ve “perna” denilen jambon üretmilerdir35. Polybios da Kuzey talya’daki ordularn beslen- mesinde domuzdan yararlanldn belirtmitir36. Antik kaynaklara ek olarak Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlarda sklkla sr, domuz, koyun ve keçi kemiklerine
26 Hoverfield Roma ordusunun vejetaryen bir ordu olduunu iddia etmitir. F. Haverfield, “The Provisioning of Roman Forts”,Tacitus, Agricola, Oxford University Press. 1922, s. 182.
27 R. W. Davies,a.g.m., s. 126. 28 Traianus Sütununda sr, koyun ve domuzlarn kurban edildiini gösteren pek çok resim söz konusudur. Konu
ile ilgili olarak bkz. Jonathan Roth, a.g.e., s. 31. Brutus ve Cassius’da sava öncesinde cohortlara kurban edil- mesi için pek çok sr datmtr. Ayrca Romallar elde ettikleri zaferler sonrasnda kutlamalar için de kur- banlar düzenlemilerdir. Bkz. Plutharkhos, Brutus, 39. 1. Josephus, M.S. 70 tarihinde Kudüs’ün ele geçirilmesi sonrasnda Titus’un kurban edilmesi için askerlere pek çok sr verdiini belirtmitir. Bkz. Josephus, Bellum Judaicum (The Jewish War), çev. G. A. Williamson, Penguin Classics, 1984, 7. 16.
29 Sallust, The Jugurthine War/The Conspiracy of Catiline, çev. S. A. Handford, Penguin Classics, 1964, 90. 2; 91. 1.
30 Plutarkhos. Cato, 56. 3. 31 Appianos, 9. 54. 32 Caesar, Commentarii de Bello Gallico (The Gallic War), çev. H. J. Edwards, Loeb Classical Library, 1917,
5.21.6, 6.3.2, 6. 1; Caesar, Commentarii de Bello Civili,1.48. 33 Cassius Dio, 72.11.2. 34 Vegetius, 3.9.103. 35 Jonathan Roth,a.g.e., s. 26. 36 Polybios, 2.15.2–3.
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3
30 E-
IS SN
: 2 45
8- 76
rastlanmtr. Kemikler üzerindeki incelemeler neticesinde hayvanlarn olgunluk yana gelmeden kesildikleri saptanmtr. Buna ek olarak kemiklerin büyük bir ksmnn krk olduu belirlenmitir. Bu durumun temel nedeni ise Romallarn kemik iliini kullanarak çorba yapm olmalardr37.
Romallar hayvanlar süt (lactis) ya da peynir (caseus) gibi hayvansal gdalar temin etmek gayesi ile de beslemilerdir38. Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlarda pey- nir elde etmek amacyla kullanlm pek çok malzeme ortaya çkartlmtr ki bu da bize askerlerin kendi peynirlerini kendilerinin yapm olduunu göstermektedir39. Özellikle se- fer esnasnda besin deerinin yüksek ve arlnn az olmasndan ötürü peynir askerler tarafndan tercih edilen bir gda olmutur. Muhtemelen her bir Roma askeri günlük olarak bir “uncia” ya da 27 gram peynir tüketmitir40.
Romallar evcil hayvanlara ek olarak avlanmak suretiyle yabani hayvan eti de tüketmilerdir. Waddon Hill’deki Claudian dönemine ait bir kalede çok sayda tavan kemii ortaya çkartlmtr41. Frontinus, Lucullus’un spanya’daki birliklerinin geyik ve tavan gibi av hayvanlarnn etlerini yediklerini belirtmitir. Yine acil durumlarda Romallar yük hayvanlar ve atlar da tüketmilerdir42.
Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlarda askerlerin deniz ürünlerinden is- tifade ettikleri belirlenmitir. Bu balamda Butzback’da turnabal, Chester’da levrek, Saalburg’da mersin bal ve Hood Hill’de ise morina balnn tüketilmi olduunu gösteren kalntlara rastlanmtr. Bunlara ek olarak Brecan, Caerlean ve Carbridge’de tanmlanamam balk türleri ortaya çkartlmtr. Vindonissa’da da balk klçklarna ek olarak bir olta bulunmutur ki askerler muhtemelen Aare nehrinden balk tutmulardr. Yine burada ortaya çkartlm olan bir yaztta askerlerin ton bal tükettikleri yazldr. Richboraugh’da da balk tutmak amacyla kullanlan araçlar ortaya çkartlmtr. Waddon Hill’de morina klçklar bulunmutur. Ren nehri aznda bulunan Walkenburg’daki aux- iliary kalesinde mersinbal ve turnabalnn da dâhil olduu çok sayda balk türüne ait kalntlar ortaya çkartlmtr. Ad geçen yerleimde ayrca domuz bal, balina, mürek- kep bal gibi türler saptanmtr43. Tüm bunlara ek olarak M.S. II. yüzyl balarna ait bir papirüste Terentianus adndaki bir legioner Aleksandreia’daki babasna yazm olduu mektupta balktan zehirlendii için gelemediini belirtmitir44. Balklara ek olarak den- iz kabuklularna ait kalntlarda gün yüzüne çkartlmtr. Özellikle Maryport ve South Shields gibi askeri yerleimlerde istiridye, midye, deniz minaresi ve deniz salyango- zuna rastlanmtr45. Bu yerleimlere ek olarak denize oldukça uzak mesafede yer alan Vindonissa’da deniz kabuklularna ait kalntlar saptanmtr. Burada bulunan kalntlarn
37 Appianos,85; ayrca bkz. R. W. Davies, “The Roman Military Diet”, Britannia, vol. 2, 1971,, s. 126-127. 38 Plinius eserinde Romallarn inek, koyun ve keçi sütü kullanarak peynir ürettiklerini belirtmitir. Plinius, Natu-
ralis Historia, 11.237–242. 39 R. W. Davies, a.g.m., s. 127-128. 40 Jonathan Roth, a.g.e., s. 34. 41 R. W. Davies, a.g.m., s. 128. 42 Appianos, 9. 54. 43 R. W. Davies, a.g.m., s. 129-130. 44 Joan P. Alcock, Food in the Ancient World, Greenwood Press, 2006, s. 236. 45 Joan P. Alcock, “Pisces in Britannia. The Eating and Portrayal of Fish in Roman Britain”, Fish: Food from the
Waters, ed. Harlan Walker, Prospect Books, 1998, s. 28.
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3 JOURNAL
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
31
analizi sonucunda bu canllarn Portekiz ve ngiliz Kanal’ndan getirilmi olduunu görül- mektedir46.
Roma ordusunda kümes hayvanlar düzenli diyetin bir parçasyd. Vegetius, kuatma esnasnda kümes hayvanlarnn öldürülmemesi gerektiini zira bu hayvanlarn kolaylkla ve ucuz bir ekilde beslenmesinin mümkün olduunu belirtmitir47. Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlar neticesinde yaygn bir ekilde tavuk, ördek ve kaz kalntlarna rastlanmtr48. Buna ek baz askeri yerleimlerde ise av kularna ait kalntlar ortaya çkartlmtr. Almanya’da bulunan auxiliary askerlerinin komutanlar onlar sk sk kaz avna göndermitir49. Kümes hayvanlar yumurta elde etmek için de beslenmi olup, Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlarda yumurta kabuklarna rastlanmtr50.
Sebzeler ve Meyveler
Roma askerleri hayvansal gdalar yannda arlkl olarak sebze ve meyve de tüketmilerdir. Bununla beraber sebzelerin sradan yiyecekler olmasndan ötürü kaynak- larda fazlaca zikredilmemitir. Antikça kaynaklar ve Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlar balamnda askerlerin özellikle “lentes” (mercimek), fabae (fasulye) ve “fisa” (bezelye) gibi baklagilleri tüketmi olduklar belirlenmitir51. Olaanüstü durumlar- da Romallar daha az hoa giden çal, kök, çimen ya da mee palamudu tarznda bitkileri de tüketmek zorunda kalmlardr52. Yaplan aratrmalar balamnda Roma ordusunda “poma” olarak adlandrlan meyvelerin de tüketilmi olduu saptanmtr. Vegetius da meyvelerin önemini belirterek, bir kuatma öncesinde tahl ve dier besin maddeleri ile beraber meyvelerin de depolanmak suretiyle kuatmaya hazrlanlmasn tavsiye etmekte- dir53. Özellikle Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlarda farkl türde meyve kalntlar ortaya çkartlmtr. Bu balamda Vindonissa’da yaplan çalmalar neticesinde burada- ki Roma askerlerinin elma, armut, erik, kiraz, eftali, üzüm ve dut gibi meyveler tüket- tiklerini; bunlara ek olarak kestane, ceviz ve fndk yedikleri saptanmtr54. mparator Hadrianus döneminde Saalburg’da üstlenmi olan II. Raetorum chorsuna bal askerler- in bu bölgede yetien erik, mürdüm erii, yabani kiraz, eftali, fndk ve ceviz yedikleri belirlenmitir55. Masada’da ise askerler tarafndan tüketilen zeytin, nar, üzüm, hurma, erik ve kays kalntlarna rastlanmtr56.
46 Duncan B. Campbell, Roman Legionary Fortresses 27 BC-AD 378, Osprey Publishing, 2006, s. 45. 47 Vegetius, IV. 7. Ayrca Bkz. R. W. Davis, a.g.m., s. 131. 48 R. W. Davies, a.g.m., s. 130. 49 Plinius, Naturalis Historia, X. 54. 50 Karen R. Dixonand Pat Southern, The Roman Cavalry, Routledge, 1992, s. 93. 51 Neuss’dakilegion kampnda yaplan kazlarda ortaya çkartlan bitkiler analiz edildiinde % 53.1’inin baklaa-
giller olduu görülürken, Plutharkhos’da mercimein Roma askerleri tarafndan tüketildiini ifade etmitir. Marcus Junkelmann, Panis Militaris, Verlag Philip von Zabern, 1997, s. 137. Plutarkhos. Crassus, 19. 5.
52 Tacitus, The Hisories, çev. Rhiannon Ash, Penguin Classics, 2009, 4.60. Appianos, 1.6,50. 53 Vegetius, 4.7. Ayrca bkz. Jonathan Roth,a.g.e., s. 42. 54 R. W. Davis, a.g.m., s. 133. 55 J. S. Wacher, The Roman World, Routledge, 1987, s. 159. 56 David S. Potter, A Companion to the Roman Empire, Wiley-Blackwell, 2010, s. 92.
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3
32 E-
IS SN
: 2 45
8- 76
Bir Akdeniz toplumu olan Romallar arasnda zeytinya kullanm oldukça yaygnd. Bu durumun bir yansmas olarak ordu içerisinde de zeytinya tercih edilen bir gdayd. Zeytinya yemek piirme yannda, temizlik ve aydnlanma amacyla da kullanlmtr. Romallar tarafndan “oleum” olarak adlandrlan zeytinyann ordudaki kullanm ko- nusunda pek çok kaynak bulunmaktadr. Örnein Cassius Dio, M.S. 61 tarihinde Britanya’da ortaya çkan isyann lideri olan Baudicca’nn azndan Roma askerlerinin ekmek, arap ve zeytinya ile beslendiklerini aktarmtr57. Romallar zeytinyandan temelde besin olarak yararlandklar gibi ayrca tbbi amaçlarla da kullanmlardr. Örnein Msr’da ortaya çkartlan bir papirüste “valetudinarium” (hastane) da yatan askerlere zeytinya verilmesi tavsiye edilmektedir58. Yaplan çalmalar nda bir Roma askerinin günde 4.4 santilitre zeytinya tükettii belirlenmitir59.
Tuz
Romallar belirtilen gdalara ek olarak vücudun temel ihtiyaçlarndan biri olan tuzu askerleri için temin etmilerdir. Her ne kadar günümüzde tuzun bünye için gerekli bir min- eral olduu saptanmsa da antikçalarda yaayan insanlar bu bilgiden yoksunlard. Bu se- beple tuz etin korunmas, yemeklerin tatlandrlmas ve tbbi amaçlarla kullanlmaktayd. Roma ordusundaki tuz kullanm konusunda Vegetius60 ve Appianos61 gibi pek çok dö- nem yazar bilgi vermitir. Bunlara ek olarak Caesar ve Crassus da askerlerine tuz tayn salamlardr62.
Çeitli Svlar
Tüm canllar da olduu gibi insan için temel ihtiyaçlardan biri de sudur. nsan her hangi bir yiyecek tüketmeden haftalarca hayatta kalabilirken, susuz ancak birkaç gün hay- atta kalabilir. Özellikle askerler zorlu koullarda çok fazla efor sarf etmeleri balamnda suya daha fazla ihtiyaç duyarlar. Buradan yola çkarak Roma askerleri içinde suyun en temel ihtiyaç olduu söylenebilir. Roma ordusu konusunda bilgi veren dönem kaynaklar askerlerin tükettikleri su miktar ya da lojistik manada suyun nasl temin edildii ko- nusunda bilgi salamaktadr. Kaynaklarn da vermi olduu bilgiler nda Roma ve müttefik askerlerinin sudan eit miktarda yararlandklar söylenebilir63. Roma ordusunda su ikmalinden “metatores” olarak adlandrlan görevliler sorumluydu. Bu askerlerin temel görevi sefer esnasnda su kaynaklarn tespit etmek ve buna göre ordunun yürüyü rotasn belirlemekti64. Yetenekli komutanlar özellikle sefer esnasnda orduya su tedarik etmek için azami gayret sarf etmilerdir65.
57 Cassius Dio, 62.2.5. 58 Jonathan Roth, a.g.e., s. 35. 59 Jonathan Roth, a.g.e., s. 35. 60 Vegetius, 3. 3. 61 Appianos, 9,54; 4,17; 62 Caesar, Commentarii de Bello Civili, 2.37.5; Plutarkhos, Crassus, 19. 5. 63 Polybios, 6. 39. 9. 64 Yann Le Bohec, TheImperial Roman Army, Routledge, 1989, s. 46. 65 Konu ile ilgili olarak bkz. Plutarkhos, Sulla,16. 1; Caesar, Commentarii de Bello Gallico,4.11.4; Commenta-
rii de Bello Civili, 3.66.6.
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3 JOURNAL
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
33
Romallar suya ek olarak hem besin hem de sv ihtiyacn karlamak ve bunlardan daha önemlisi holandklar için bol miktarda arap tüketmilerdir. Lucullus’un M.Ö. 153 ylndaki spanya seferi srasnda kullanm olduu lojistik malzemeler ile ilgili ele geçen bilgiler arasnda eski arap ya da “oinos” ve “oxos” eki arap kelimeleri de yer almaktadr66. Roma’da arap tüketimi konusunda yaplan çalmalarda alt snflarn çounlukla “posca” olarak adlandrlan eki arab sulandrarak tükettikleri belirtilmi olup, antik kaynak- larda bu iddiay dorulamaktadr67. Kesin olmamakla birlikte Roma askerlerinin tpk alt snflar gibi poscay tüketmi olduklar ileri sürülmektedir. Zaman zaman Roma askerl- eri kaliteli arap tüketmilerse de bu durum genellikle disiplinsizlik olarak alglanmtr. Konu ile ilgili olarak antik kaynaklarda baz bilgiler yer almaktadr. Örnein Sallustius dis- iplinli generallerin eski arap ithalini yasakladklarn ifade etmitir68. Muhafazakârlyla ünlenmi olan Yal Cato ise genellikle “vinum” arabn tercih etmitir69. M.S. 193-94 tarihleri arasnda Septimius Severus’un en büyük siyasi rakibi olan Pescennius Niger ise askerlerine yalnzca eki arap içmelerini emretmitir70.
Roma’nn egemenliinde bulunan topraklardan askere alnan auxiliary birlikleri yerel alkanlklarn devam ettirmilerdir. Özellikle kuzey snrndan gelen askerler arap yerine alkn olduklar bira gibi geleneksel içkileri kullanmlardr. Bununla be- raber bu askerler zaman içerisinde Roma geleneklerine ve doal olarak da arap içmeye almlardr71. Appianos, Caesar’n ordusundaki Germenlerin arap içtiklerinden bahset- mektedir72. Tüm bunlara ek olarak özellikle kuzey snrnda görev yapan Roma askerleri yerli geleneklere zaman içerisinde uyum salamlar ve bu balamda da araba ek olarak bira içmilerdir. Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlarda ortaya çkartlan ampho- ralar sayesinde Romallarn askerlerinin ihtiyacn karlamak amacyla geni oranda bir ticaret a oluturduklar gözlemlenmektedir. Örnein M.S. I. yüzyla tarihlendirilen Vindonissa’daki legion kalesinde ortaya çkartlan amphoralarn Güney talya’daki Sur- rentum ve Sicilya’daki Messina’dan geldii belirlenmitir73.
Roma askerlerinin yeme içme alkanlklar askeri yerleimlerde ortaya çkartlan grafitiler ve “titulipicti” olarak adlandrlan amforalar üzerindeki etiketlerden de anlalmaktadr. Bu konudaki en iyi buluntular M.S. I. yüzyla ait Vindonissa’da ortaya çkartlmtr. Yine Romallar tarafndan yiyecekleri tatlandrmak gayesi ile kullanlm olan bal da amforalar üzerinde yazldr74. Üst snflarda yer alan Romallar garum gibi pahal soslar tüketirlerken, askerler ise daha ucuz olan “muria”y tüketmilerdir75.
66 Andrew Dalby, Food in the Ancient World from A to Z, Routledge, 2003, s. 270. 67 Plautus, The Braggart Soldier, çev. Wolfgang de Melo, Loeb Classical Library, 2011, 3.2.837 68 Sallutius, 44. 5 69 Plinius, Naturalis Historia,III. 15; Livius, 37.33.2 70 Historia Augusta, Pescennius Niger, Vol. II, çev. David Magie, Loeb Classical Library, 1924, 10. 3 71 Jonathan Roth, a.g.e., s. 40. 72 Appianos, 2.10,64; Tacitus, Agricola and Germania, çev. James Rives, Penguin Clasiccs, 2010, 23. 73 R. W. Davies, a.g.m., s. 132. 74 R. W. Davies, a.g.m., s. 131. 75 Malcolm Todd, A Companion to Roman Britain, Blackwell Publishing, 2004, s. 372.
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3
34 E-
IS SN
: 2 45
8- 76
Antik Bat özellikle de Roma dönemi ile ilgili tarihi kaynaklara dayanarak fikir bey- an eden baz aratrmaclar, Roma ordusunun tahl temeli bir beslenme rejimine sahip olduunu ileri sürmülerdir. Bununla beraber Roma askeri yerleimlerinde yaplan kazlar neticesinde ortaya çkartlan buluntular bu iddialar geçersiz klmtr. Gerçekte Roma or- dusunun diyetinde arlkl olarak tahllar yer almsa da krmz ve beyaz et çeitleri, çeitli baklagiller, sebzeler, meyveler, arap ve bira türlerinin de tüketilmi olduu anlalmtr.
nsan vücudunun günlük aktivitelerini gerçekletirebilmesi için 2000-1600 arasnda kaloriye ihtiyac vardr. Belirtilen kalori miktarna ek olarak vücudun ihtiyaç duyduu çeitli proteinler, karbonhidratlar, vitaminler, mineraller, ya ve svlarn da dengeli bir ekilde tüketilmesi gerekmektedir. Sradan bir yetikin için bu durum söz konusuyken, askerlik gibi yüksek enerji gerektiren bir ile megul olan kiilerin doal olarak hem daha fazla kaloriye hem de dengeli bir ekilde beslenmeye ihtiyaç duymas kaçnlmazdr. Roma yöneticileri balangçtan itibaren bu durumun farkna varmlar ve Roma emperyal- izminin en önemli güç unsuru olan, ordunun etkinliini arttrmak gayesiyle askerlerin dengeli ve düzenli bir ekilde beslenebilmeleri için her tür önlemi almlardr. Bu çabalarla balantl olarak askeri yerleimlerde ortaya çkan buluntularn da gösterdii gibi ticaret vastasyla pek çok ürün farkl bölgelere nakledilmi ve bu durum dönem ticaretine pozitif katk salamtr. Sonuçta Roma ordusunun dönemin en önemli askeri gücü haline gelerek, giritii mücadelelerde üstün baarlar elde etmesinin ardnda yatan temel nedenlerden biri de hiç kukusuz askerlerin dengeli ve düzenli bir yiyecek istihkakna sahip olmasdr.
KAYNAKÇA
Alcock, Joan P., “Pisces in Britannia. The Eating and Portrayal of Fish in Roman Britain”, Fish: Food from the Waters, ed. Harlan Walker, Prospect Books, 1998, 20-36.
Alcock, Joan P., Food in the Ancient World, Greenwood Press, 2006.
Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum libriqui Supersunt, çev. J. C. Rolfe, Loeb Classical Library, London, 1963.
Appianos, Appianos Romaika, çev. H. White, Loeb Classical Library, London, 1955.
Caesar, Commentarii de Bello Civili (The Civil War), çev. Jane P. Gardner, Penguin Classics, 1976.
Caesar, Commentarii de Bello Gallico (The Gallic War), çev. H. J. Edwards, Loeb Classical Library, 1917.
Campbell, Brian., The Roman Army, 31 BC- AD 337: A Sourcebook, Rout- ledge, 1994.
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3 JOURNAL
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
35
E-ISSN : 2458-7672
Campbell, Duncan B., Roman Legionary Fortresses 27 BC-AD 378, Osprey Publishing, 2006.
Cassius Dio, Historia Romana, çev. E. Car, Loeb Classical Library, London,1961.
Chandler, David G., The Campaigns of Napoleon: The Mindand Method of History’s Greatest Soldier, Scribner Press, 2009.
Dalby, Andrew., Food in the Ancient World from A to Z, Routledge, 2003.
Davies, R. W., “The Roman Military Diet,” Britannia, 2, 1971, 122-142.
Dery, Carol A., “Food and Roman Army: Travel, Transport and Transmission”, Food on the Move, Prospect Books, 1997, 84-96.
Flavius Vegetius Renatus, Epitoma Rei Militaris, çev. N. P. Milner, Liverpool Unio- versity Press, 1995.
Haverfield, F., “The Provisioning of Roman Forts”, Tacitus, Agricola, Oxford Uni- versity Press. 1922.
Historia Augusta, Pescennius Niger, Vol. II, çev. David Magie, Loeb Classical Library, 1924.
Josephus, Bellum Judaicum (The Jewish War), çev. G. A. Williamson, Penguin Classics, 1984.
Junkelmann, Marcus, Panis Militaris, Verlag Philip von Zabern, 1997.
Karen R. Dixonand Pat Southern, The Roman Cavalry, Routledge, 1992.
Kehne, Peter., “War and Peacetime Logistics: Supplying Imperial Armies in the East and West”, A Companion to the Roman Army, Blackwell, 2011, 323-338.
Le Bohec, Yann., The Imperial Roman Army, Routledge, 1989.
Livius, Ab Urbe Condita, çev. B. O. Foster, Loeb Classical Library, London, 1957.
Plautus, The Braggart Soldier, çev. Wolfgang de Melo, Loeb Classical Library, 2011.
Plinius, Naturalis Historia, çev. H. R. Rackham, Loeb Classical Library, London, 1958.
Plutharkhos, Bioi Paralelloi: Crassus, çev. B. Perrin, Loeb Classical Library, Lon- don, 1948.
Journal of History and Future, December 2016, Volume 2, Issue 3
Tarih ve Gelecek Dergisi, Aralk 2016, Cilt 2, Say 3
36 E-
IS SN
: 2 45
8- 76
Polybios, Historion Prote, çev. W. R. Paton, Loeb Classical Library, London,1954.
Potter, David S., A Companion to the Roman Empire, Wiley-Blackwell, 2010.
Roth, Jonathan., Logistics of the Roman Army at War, Brill, 1999.
Sallust, The Jugurthine War/The Conspiracy of Catiline, çev. S. A. Handford, Penguin Classics, 1964.
Tacitus, Agricola and Germania, çev. James Rives, Penguin Clasiccs, 2010.
Tacitus, The Hisories, çev. Rhiannon Ash, Penguin Classics, 2009.
Todd, Malcolm., A Companion to Roman Britain, Blackwell Publishing, 2004
Toussaint-Samat, Maguelonne ., A History of Food, Wiley-Blackwell, 2009.
Wacher, J. S., The Roman World, Routledge, 1987.