relacja z obchodów 70. rocznicy wyzwolenia obozu

Download Relacja z obchodów 70. rocznicy wyzwolenia obozu

Post on 11-Jan-2017

214 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Robert Hasselbusch

    Relacja z obchodw 70. rocznicywyzwolenia obozu koncentracyjnegoBuchenwaldNiepodlego i Pami 22/3 (51), 349-360

    2015

  • MUZEALNICTWO. MATERIAY, SPRAWOZDANIA, OMWIENIA

    349

    NIEPODLEGO I PAMI2015, nr 3 (51)

    Robert HasselbuschMuzeum Wizienia Pawiak

    Relacja z obchodw 70. rocznicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego Buchenwald

    Weimar to miasto w Turyngii znane na caym wiecie ze wzgldu na swoje bogate dziedzictwo kulturowe. Mieszkali i tworzyli w nim poeci oraz pisarze, tacy jak: Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller czy Johann Gottfried Herder. W Weimarze komponowali swoje utwory rwnie znani muzycy: Johann Sebastian Bach i Franz Liszt. Wiele miejsc, takich jak pomniki czy budynki oraz sama histo-ria wiadcz o niepowtarzalnym znaczeniu miasta, swoistego symbolu niemieckiej kultury1.

    Niestety, wraz z przejciem wadzy przez nazistw Weimar sta si rwnie znany ze wzgldu na wzniesiony opodal obz koncen-tracyjny Buchenwald, ktry zaoono w lipcu 1937 roku na grujcej nad miastem grze Ettersberg. Pierwszymi winiami byli przeciwnicy polityczni reimu nazistowskiego, midzy innymi niemieccy socjalde-mokraci i komunici, oraz uwaani za podludzi i wykluczeni z kre-owanego przez nazistw spoeczestwa: Romowie, ydzi, wiadkowie Jehowy i homoseksualici. W Buchenwaldzie byli osadzani rwnie kryminalici. Wraz z wybuchem II wojny wiatowej w obozie zacz-to wizi ludzi z niemal caej Europy, w tym krajw okupowanych, midzy innymi: Austriakw, Belgw, Chorwatw, Czechw, Du-czykw, Francuzw, Grekw, Hiszpanw, Holendrw, Jugosowian,

    1 Eine Stadt mit Geschichte, [na:] strona internetowa Instytutu Goethego: http://www.goethe.de/lrn/prj/tnb/fol/f14/ue7/deindex.htm [dostp: 29.05.2015].

  • 350

    Robert Hasselbusch

    Luksemburczykw, Norwegw, Polakw, Rosjan, Rumunw, Sowa-kw, Ukraicw, Wgrw oraz Wochw. Winiami byli ydzi r-nego pochodzenia. W Buchenwaldzie osadzono midzy innymi wi-cemarszaka Sejmu II RP ksicia Seweryna Czetwertyskiego oraz prezesa Zwizku Polakw w Niemczech Stefana Szczepaniaka. Tak zwanymi winiami specjalnymi byli: crka woskiego krla Wikto-ra Emanuela ksiniczka heska Mafalda, ewangelicki teolog Dietrich Bonhoeffer czy premierzy Francji Edouard Deladier i Leon Blum.

    Winiowie ginli w obozie midzy innymi na skutek wyciecze-nia spowodowanego cik prac, ktra trwaa przecitnie 11 godzin dziennie. W pierwszym okresie funkcjonowania Buchenwaldu stano-wia ona przede wszystkim rodek do terroryzowania i wyniszczenia winiw, nie bya podporzdkowana osiganiu korzyci. Zmienio si to wraz z pogarszajc si sytuacj wojenn Trzeciej Rzeszy. W obo-zie macierzystym oraz w powstaych podobozach praca przymusowa winiw zostaa skierowana na wykorzystanie w przemyle. Szcze-glnie cika i wyniszczajca osadzonych bya tzw. obrbka ska w kamienioomach, budowa drg czy, w pniejszym okresie, linii kolejowej czcej Weimar z Buchenwaldem. W przemyle zbrojenio-wym zatrudniano winiw midzy innymi w zakadach Junkersa, DAW (Deutsche Ausrstungswerke) czy Gustloff-Werke w Weima-rze. Ludzi doprowadzaa do mierci nie tylko cika praca przymu-sowa, ale rwnie terror i bestialstwo ze strony zaogi esesmaskiej. Wielogodzinne apele oznaczajce konieczno stania na baczno na gwnym placu obozowym, bicie i zncanie si bez powodu czy morderstwa dokonywane dla rozrywki stanowiy dzie powszedni KL Buchenwald. W obozie dokonywano na ludziach take zbrodniczych, pseudomedycznych eksperymentw.

    Aby przeciwdziaa terrorowi SS i ratowa osadzonych zosta zor-ganizowany w obozie ruch oporu. Czonkom obozowego podziemia udao si zastpi funkcyjnych, zncajcych si nad innymi winiw kryminalnych politycznymi. Gdy do obozu zbliyy si wojska ame-rykaskie ruch oporu przystpi do opanowania Buchenwaldu. Wy-zwolenie nadeszo z zewntrz i nastpio od wewntrz. Winiowie obezwadnili pozostaych na terenie obozu esesmanw i opanowali Buchenwald. Nadejcie wolnoci symbolizuj wskazwki na tarczy zegara, ktry wieczy budynek dawnej obozowej bramy. Pokazuj

  • 351

    Relacja z obchodw 70. rocznicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego Buchenwald

    one godzin 15:15, czyli moment wyzwolenia obozu 11 kwietnia 1945 roku2. W sumie przez KL Buchenwald oraz jego wicej ni 100 podo-bozw przeszo ponad 250 000 ludzi, z ktrych zgino 56 0003.

    W dniach 914 kwietnia 2015 roku odbyy si uroczystoci 70. rocz-nicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego Buchenwald zorganizowa-ne, midzy innymi, przez Fundacj Miejsc Pamici Buchenwald i Mit-telbau-Dora (Stiftung Gedenksttte Buchenwald und Mittelbau-Dora). Program obchodw by bardzo rozbudowany. Kady dzie wypeniay rne wydarzenia o mniej i bardziej ofi cjalnym charakterze. Autor ni-niejszej relacji jako jeden z opiekunw polskiej grupy nie mg uczest-niczy we wszystkich uroczystociach, dlatego informacje dotyczce niektrych punktw obchodw przytoczone s jedynie na podstawie udostpnionego programu.

    Na zaproszenie organizatorw do Weimaru przybyo ponad 200 goci. Wrd zaproszonych najwaniejsz grup stanowio okoo 80 kombatantw, w tym byli winiowie KL Buchenwald, KL Mittel-bau-Dora i ich podobozw oraz weterani Armii Amerykaskiej, kt-rzy wyzwalali obz pod Weimarem. Gocie przybyli na uroczystoci z poszczeglnych krajw europejskich, a take z Australii, Kanady, Izraela i Stanw Zjednoczonych. Polska grupa byych winiw, wraz z osobami towarzyszcymi, liczya 10 osb. Kademu rodowisku przydzielono wolontariuszy, ktrzy opiekowali si wiadkami histo-rii i zapewniali im pomoc jzykow. Gocie zostali zakwaterowani w Hotelu Elephant w Weimarze, ktry na ten czas zosta cakowicie przeznaczony dla osb przybyych na uroczystoci.

    Wieczorem 9 kwietnia, w dniu przyjazdu uczestnikw, odbyy si dwa spotkania. Najpierw, o godz. 18.00 miao miejsce otwarcie wysta-wy czasowej zatytuowanej Tutaj nie byo dzieci: Auschwitz, Gro-Ro-sen, Buchenwald. Thomas Geve: Rysunki dziecka historyka (Es gibt hier keine Kinder: Auschwitz, Gro-Rosen, Buchenwald. Thomas Geve:

    2 Torgebude, [na:] strona internetowa Fundacji Miejsc Pamici Buchenwald i Mittelbau-Dora: http://www.buchenwald.de/115/ [dostp: 28.05.2015].3 Wicej informacji na temat historii obozu oraz losw winiw KL Buchenwald patrz: Konzentrationslager Buchenwald 1937-1945. Begleitband zur stndigen historischen Ausstellung, Wallstein Verlag 2014; Jan Kosiski, Niemieckie obozy koncentracyjne i ich fi lie, Stephanskirchen 1999.

  • 352

    Robert Hasselbusch

    Zeichnungen eines kindlichen Historikers). Ekspozycja bya prezento-wana w jzyku niemieckim w punkcie informacji turystycznej na rynku w Weimarze. Z kolei o godz. 19.00 miao miejsce spotkanie ze wiad-kiem historii Bertrandem Herzem, byym winiem i Prezydentem Mi-dzynarodowego Komitetu Buchenwald-Dora i podobozy, zatytuowane Majc 14 lat byem w obozie koncentracyjnym (Ich war 14 und im Konzentrationslager). Wydarzenie, prowadzone w jzyku francuskim i niemieckim, miao miejsce w sali balowej Zamku Miejskiego w We-imarze.

    Przed poudniem 10 kwietnia cz byych winiw braa udzia w spotkaniach wiadkw historii i udzielaa wywiadw dla prasy, radia i telewizji. Wrd nich znajdowaa si Hanna Gajkowska, bya winiarka obozw koncentracyjnych Auschwitz, Ravensbrck i po-dobozu Buchenwaldu w Meuselwitz. Odbywao si rwnie posie-dzenie czonkw Midzynarodowego Komitetu Buchenwald-Dora i podobozy, w ktrym ze strony polskiej zasiada byy wizie Alojzy Maciak. Pozostali gocie, nieuczestniczcy w opisanych powyej wy-darzeniach, mogli wzi udzia w zwiedzaniu Weimaru oraz Miejsca Pamici Buchenwald.

    Szczeglny moment mia miejsce po poudniu, gdy w hotelowym ogrodzie zebrali si wszyscy kombatanci, byli winiowie oraz we-terani amerykascy do wsplnego pamitkowego zdjcia. Nastpnie odbya si wsplna kolacja w restauracji hotelu Elephant i ofi cjalne po-witanie goci m. in. przez Dyrektora Fundacji Miejsc Pamici Buchen-wald-Dora prof. Volkharda Knigge oraz burmistrza Weimaru Stefana Wolfa. W przemwieniach towarzyszcych wydarzeniu podkrelano jak wane dla wartoci demokratycznych s wspomnienia byych winiw obozw koncentracyjnych. S one swego rodzaju przestrog dla obecnego pokolenia. Jak podkrelono, jest to szczeglnie wane dla Niemiec, poniewa reim nazistowski nie by stworzony przez gru-p fanatykw, tylko mia poparcie ludnoci Niemcw.

    Wieczorem zaplanowano rwnie spotkanie ze wiadkiem historii Sidneyem Finklem, byym winiem KL Buchenwald. Wydarzenie byo prowadzone w jzyku angielskim z tumaczeniem na niemiecki i odbyo si w Centrum Modziey i Kultury Mon Ami w Weima-rze. Sidney Finkel, yd urodzony w Piotrkowie, straci w czasie Holo-caustu rodzicw oraz dwie siostry. Po deportacji do KL Buchenwald

  • 353

    Relacja z obchodw 70. rocznicy wyzwolenia obozu koncentracyjnego Buchenwald

    czonkowie obozowego ruchu oporu sfaszowali jego wiek z 13 na 16 lat, dziki czemu by zdolny do pracy i nie zosta natychmiast zamor-dowany. Dzie przed wyzwoleniem zosta popdzony wraz z inny-mi winiami w kierunku Weimaru. Po czterech tygodniach dotar do Theresienstadt, w momencie gdy obz by wyzwalany przez Armi Czerwon4.

    W sobot 11 kwietnia w programie obchodw znalazy si wyda-rzenia powicone francuskim, hiszpaskim i niemieckim winiom KL Buchenwald. Wpierw miaa si odby uroczysto sadzenia drzew pamici. Rodziny ofi ar reimu nazistowskiego posadziy 12 drzew owocowych, ktre bd swoistymi pomnikami upamitniajcymi nie-mieckich i francuskich winiw Buchenwaldu. Nastpnie miao miej-sce otwarcie francuskiej wystawy czasowej: Moje ryciny przedstawia-j cay obz (Meine Gravuren bilden das gesamte Lager ab). Nowa ekspozycja przedstawiaa prace Pierra Provosta, byego winia oraz czonka obozowego ruchu oporu, i zostaa udostpniona w dawnym budynku dezynfekcji na terenie Miejsca Pamici Buchenwald. Oba wydarzenia przygotowane zostay w jzykach francuskim i niemiec-kim. Nastpnie miaa miejsce uroczysto powicona hiszpaskim republikanom wizionym w KL Buchenwald. Na terenie byego bloku 45 odsonito kamie upamitniajcy winiw Hiszpanw. Wydarze-nie przygotowane w jzyku hiszpaski