radyasyon güvenliği ve radyasyondan korunma

79
Yakın Doğu Üniversitesi Tıp Fakültesi Radyoloji Anabilim Dalı

Upload: tranthuy

Post on 04-Feb-2017

285 views

Category:

Documents


7 download

TRANSCRIPT

Page 1: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Yakın Doğu Üniversitesi Tıp Fakültesi

Radyoloji Anabilim Dalı

Page 2: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Öğrenme hedefleri

• Radyasyon dozu ve absorpsiyonu ile ilgili birimler

• Doğal radyasyon kaynakları

• Radyasyonun stokastik ve deterministik etkileri

• ALARA prensibi

• Radyasyonun erken ve geç etkileri

• Tanısal radyolojide X ışını dozları ve göreli riskler

• Radyasyon ölçüm cihazları ve dozimetreler

• Radyasyonla çalışan personel ve diğer bireylerde güvenli radyasyon dozu sınırları

• Radyasyondan korunmada genel kurallar ve gereksiz doz alımını önlemeye yönelik tedbirler

Page 3: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Tanımlar

• Tanısal Radyolojide EMI türü olarak X-ışınları kullanılır

• Temel olarak X-ışın fotonlarının her biri etkileşime girdikleri atomdan bir elektron koparacak enerji düzeyine sahip oldukları için “iyonizan radyasyon” sınıfındadır

Page 4: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Lineer Enerji Transferi (LET)

• İyonizan radyasyonun kat ettiği yolun birim uzaklığı başına neden olduğu enerji salımı lineer enerji transferi (LET) olarak tanımlanır

• Yük artıp, hız azaldıkça LET artar

• LET radyasyonun öldürücü etkileri

• X (3 KeV/μm) ve γ ışınları düşük LET’li

• α ışınları ve nötronlar yüksek LET’li

Page 5: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Radyasyon birimleri

Radyasyon niceliği Konvansiyonel birim

S.I. birim Aralarındaki ilişki

Işınlama Dozu (Havadaki iyonizasyon)

Roentgen

2.58x10-4 C/kg

NA (Air Kerma)

Coulomb/kg

1 C/kg=3876 R

1R=2.58x10-4 C/kg

Soğrulan Doz (Depolanan enerji)

Rad 10-2 Joule/kg

Gray Joule/kg

1 Rad = 1 cGy 1 Gy = 100 Rad

Doz Eşdeğeri (Biyolojik etki)

Rem = RadxWR

Sievert GyxWR

1 Rem = 0,01 Sv 1 Sv = 100 Rem

Radyoaktivite Curie (Ci)

3.7x1010 sn-1

Becquerel (Bq)

1 sn-1

1 Ci = 3.7x1010 Bq

1 Ci = 37 GBq

W.C. Roentgen L.H. Gray R. Sievert H. Becquerel M. Curie

Page 6: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Ağırlık faktörleri

Radyasyon Tipi Radyasyon ağırlık faktörü (WR)

X ve γ ışınları 1

Elektron ve β parçacıkları 1

Proton 2

Nötron (enerji bağımlı) 2-20

α ve diğer parçacıklar 20

Doku tipi Doku ağırlık faktörü (WT)

Kİ, kolon, AC, mide, meme, diğer (13 organ / doku)

0,12

Gonadlar 0,08

Mesane, özefagus, tiroid, KC 0,04

Kemik yüzey, deri, beyin, tükrük bezleri

0,01

ICRP 2003, NRCP 2004

1 Rad = 1 Rem 1 Gy = 1 Sv

Page 7: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Doz ilişkisi

Soğrulan Doz

• Cismin 1 kg’ında radyasyonca depolanan enerji

Eşdeğer Doz

• Değişik radyasyonların farklı zararlı etkileri

• Radyasyon ağırlık faktörü (WR)

Efektif Doz

• Değişik dokuların farklı duyarlılıkları

• Doku/organ ağırlık faktörü (WT)

Page 8: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Efektif dozlar

Çekim tipi Ortalama efektif doz (mSv)

Doz eşdeğeri (PA AC grafi karşılığı)

Dental çekim 0,005-0,01 0,25-0,5

PA AC grafisi 0,02 1

Mamografi 0,4 20

BT 2-16 100-800

Nükleer Tıp 0,2-41 10-2050

Girişimsel Radyoloji 5-70 250-3500

Metler FA JR, et la Radiology. 2008;248:254-263

Page 9: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Epidemiyoloji

• 6.4 milyar insana yılda 3.6 milyar TRİ • %75 gelişmiş ülkelerde %25 diğerlerinde

NRCP 2009 Rapor:160

Page 10: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Epidemiyoloji

NRCP 2009 Rapor:160

Page 11: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Epidemiyoloji

NRCP 2009 Rapor:160

Page 12: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Etki tipleri

Hücre ölümü

Deterministik etki

EMI maruz kalan bireyde olan somatik etki

Hücresel transformasyon

Stokastik etki

Genetik mutasyona bağlı toplumda olan

kanser riski

Her ikisi

Antenatal etki

Fetüsteki somatik ve herediter değişiklikler

Page 13: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Radyasyon duyarlılığı

• Radyasyona tamamıyla dirençli hücre yoktur, ancak dokuların radyasyondan etkilenmeleri farklıdır.

• Doku sınıflaması: • Radyosensitif (duyarlı):

Fetus, kan hücreleri, lenf dokusu, üreme hücreleri.

• Radyoresponsif (cevap oluşturabilen): sindirim sistemi epiteli, deri

• Radyorezistif (direnç gösteren): kas, kemik ve sinir dokuları

Page 14: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Bergonie ve Tribondeau

• 1906 yılında dokuların maturasyon ve metabolizmasına bağlı olarak değişen radyoduyarlılığı tanımlayan ve kendi isimleri ile bilinen yasayı ortaya koydular • İmmatür (Kök) hücreler •Genç doku ve organlar •Metabolik aktivitesi yüksek dokular • Proliferasyon hızı yüksek dokular • Büyüme hızı yüksek dokular

Duy

arlılık

Page 15: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Sitokastik etkiler

• Sitokastik: değişken, rastlantısal

• Sitokastik etkiler düşük dozlarda ortaya çıkma olasılığı bulunan etkilerdir, genetik etkileri ve kanser gelişimi bu etkilerdendir.

• Etkinin ortaya çıkması için genelde eşik değer bulunmaz.

Page 16: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Deterministik etkiler

• Deterministik etkiler; doz-sonuç ilişkisi içinde olan ve nedene bağlı açıklanabilen etkilerdir

• Sonuçta radyasyon herhangi bir doku veya organa önemli reaksiyonlar oluşturacak miktarda hasar verir veya hücre ölümü meydana getirir

• Radyasyona bağlı ölüm, cilt yanıkları, kısırlık, katarakt gibi radyasyona bağlı geliştiğini kesin bildiğimiz etkilerdir

• Düşük dozlarda bu etkiler oluşmazken, eşik değer üzerinde doz alınırsa bu etkilerin görülme olasılığı %100’e ulaşır

Page 17: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Deterministik / Sitokastik

Deterministik Etkiler Sitokastik Etkiler

Eşik Doz değeri vardır Eşik Doz değeri yoktur

*Akut Radyasyon Sendromu *Radyolojik yanıklar *Geç Etkiler: Fibrozis, Sklerozis, Nekroz *Prenatal Etkiler: Mental Retardasyon, Teratojen etkiler * Radyoaktif intoksikasyonlar

* Radyasyona bağlı gelişen kanserler *Genetik Etkiler: -Mutasyonlar, - Kromozomal aberasyonlar

Page 18: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Erken ve geç etkiler

• Erken etkiler: (dk-gün) genellikle deterministik etkiler olup, radyasyon dozunun yüksekliği etkilerin ciddiyetinde artışa neden olur. Bu etkilerde sınır doz değeri bulunur.

• Geç etkiler: (ay-yıl) genellikle sitokastik etkiler olup, uzun zaman içerisinde daha düşük dozlara bağlı gelişen etkiler olarak tanımlanır. Başlıca malignite gelişimi ve genetik etkilerdir

Page 19: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Akut radyasyon sendromu

• >25 Rad doz (gün-hft) • Gerekli doz 2-100 Gy • LD 50/60 insanlar için

yaklaşık 300 Rad’dır.

• Hematolojik sendrom • Gastrointestinal

sendrom • Santral sinir sistemi

sendromu

Page 20: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Akut radyasyon sendromu

• Prodromal faz: Klasik semptomlar bulantı, kusma ve (yüksek dozlarda) ishaldir. Radyasyona maruz kalınmasından itibaren dakikalar ya da günler içinde gelişir. Semptomlar birkaç dakikadan birkaç güne kadar sürebilir.

• Latent faz: Hasta genellikle birkaç saat hatta birkaç hafta iyi görünür ya da iyi hisseder.

• Belirgin hastalık evresi: Bu evrede semptomlar spesifik sendroma bağlıdır ve birkaç saatten birkaç aya kadar sürebilir.

• İyileşme veya ölüm: Çoğu hasta radyasyona maruz kaldıktan sonra birkaç ay içinde ölür. İyileşme süreci birkaç haftadan iki yıla kadar uzayabilir.

Page 21: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Deterministik etkiler

Page 22: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Deterministik etkiler

Page 23: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Deterministik etkiler

• Testiküler ışınlama spermatozoa sayısında azalmaya neden olurken 200 rad dozda geçici, 500 rad dozda kalıcı sterilite gelişir.

• Hemopoetik ilk etki periferik dolaşımdaki kan hücre sayısındaki düşüştür.

• Lökosit sayısında azalma, periferik yaymada rölatif lenfosit artışı ve granülosit azalması gözlenir.

Page 24: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Geç etkiler

• Geç etkiler ışınlanmadan çok zaman sonra oluşur. • Geç etkiler yüksek doz ve kısa zamanda

ışınlanmaya bağlı olabileceği gibi tanısal radyolojide olduğu gibi uzun zaman içerisinde düşük doza bağlı olarak da gelişmiş olabilir.

• Bu etkilerin araştırılmasında yapılan epidemiyolojik çalışmaların sınırlayıcı tarafları tam olarak dozun hesaplanamaması ve gözlenebilen reaksiyonların azlığıdır.

Page 25: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Geç etkiler

• Düşük doz radyasyon maruziyetine bağlı bölgesel doku değişiklikleri oluşabilir. Örneğin deride görülen renk değişikliği, lenfositlerde kromozom değişikliği, katarakt bölgesel değişikliklere örneklerdir.

Page 26: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Radyasyona ikincil kanser riski

• Düşük LET’li radyasyona ikincil kanser riski tahmininde kullanılan modellere temel oluşturan epidemyolojik veri yetersizdir

• Çoğu veri atom bombasından sağ kalanlar ile nükleer çalışanlar üzerindeki çalışmalara yapılan Life Span Study (LSS) çalışmalarına dayanır

• Gerçek riskin saptanması zor ÇÜNKÜ; • Etkiler sık değil (geniş seri gerekmekte)

• Etkinin ortaya çıkış süresi uzun (on yıllar)

• Diğer etkenlerden ayırt etmek olası değil

• Yüksek dozlarda olasılık daha yüksek

Page 27: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

İki farklı model

Düşük LET’li radyasyonun stokastik etkilerini belirleyen doz-etki ilişkisinin tipine yönelik iki farklı görüş vardır

• Eşikli model: Düşük doz radyasyonun belli bir eşik değerine ulaşana dek zararlı etkisi yoktur

• Lineer eşiksiz model: Radyasyon riski sıfırdan başlar ve doz ile lineer artış gösterir

Page 28: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Eşikli model

• John Cameron • (Medikal fizikçi, TLD dozimetrenin mucidi)

• “Tanısal X ışınlarının bir zararı yoktur. ….. Tanısal radyolojinin (<50 mGy) insanlarda kanser riskini arttırdığını direkt olarak gösteren hiçbir epidemiyolojik çalışma yoktur

• Radyasyon hormesis: Düşük-orta dereceli dozların insan sağlığına iyi geldiği ve kanseri azalttığına dair çalışmalar vardır

• A-bomba sağ kalanları beklenenden fazla yaşamıştır

• Nükleer işçiler diğer işçilerden daha sağlıklıdır

• Yüksek doğal radyoaktiviteye sahip alanlarda daha az kanser vardır

• Health Physics Society (1996): 10 Rad altında radyasyonun etkisi saptanamayacak kadar küçüktür ya da yoktur

Page 29: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Eşiksiz model

• Eric J.Hall • (Radyobiyolog ve medikal fizikçi)

• “Her türlü iyonizan radyasyon, dozu ne olursa olsun kansere neden olabilir” = Lineer-eşiksiz teori

• 50 mGy altında riskin arttığının gösterilememesi olmadığı anlamına gelmez ve bu toplum sağlığı açısından göze alınabilir bir risk değildir

%0,07 %0,18

• <15 yaş 600,000 BT/yıl

• 500 çocuk BT’ye bağlı doz sonucu kanserden ölebilecek

Brenner DJ, et al. N Engl J Med 2007;357:2277-84.

Page 30: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Toplumsal sağlık politikası

• Yüksek (>0,2Gy) doz etkilerinin düşük doz uyarlamaları • RT görenler

• Kr. hastalığa bağlı uzun süreli TRİ görenler

• Uranyum madencileri (havada radon yüksek)

• Radyum içeren luminesan boya ile çalışanlar

• Atom bombasından sağ kalanlar

• Lineer eşiksiz model (LNT) • Total 100 mGy

• 6 mGy/saat (birkaç saat)

• Lineer kuadratik doz-cevap eğrisi

• ERR(D) = αD,

• ERR(D) = exp{βD}-1.

Page 31: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Ekstrapolasyon çalışmaları

• Düşük doz radyasyonun etki mekanizması ve risk düzeyi belirlenemediği için, kamu politikası olarak, toplumu zararlı etkilerden korumak amacıyla LNT modeli benimsenmiştir

Page 32: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Ekstrapolasyon çalışmaları

Dose-specific cancer rates over the 1958-94

Page 33: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma
Page 34: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Etkileyen faktörler

• Yaş • Erken dönemde

maruziyet kanser riskini artırır

• Cins • Kadınlar erkeklerden

daha duyarlı

• Bölge • Işınlamanın total veya

bölgesel olması

• Irk: (Mide/Meme ca)

• Japonya 31/34

• USA 3/90

• Radyasyon tipi • Düşük LET

• Yüksek LET

ICRP 2004

Page 35: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Kromozom aberasyonu

Mutasyon Kanser

DNA hasarı

• Küme (clustered) etki • Doğrudan iyonizan etki

• Dolaylı etki: İyonize nükleotidlerden kaynaklanan düşük enerjili ikincil elektronlar

• Nükleotid baz hasarı

• Tek veya çift iplikçik kırıkları (SSB/DSB) • Hatalı veya eksik çift oluşumu

• Düşük LET: %30

• Yüksek LET: %70

ICRP 2004 www.cna.ca

Page 36: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

DNA hasarına hücresel yanıt yolakları

• DNA DSB repair • Non-homologous end joining

(NHEJ)

• Homologous Recombination (HR)

• Single strand annealing (SSA)

• Cell cycle checkpoint control

• Early sensors of DNA damage • Role of ATM

• Role of Nbs1, hMre11, hRad50

• BRCA1 and BRCA2

• Role of H2AX

• MDC1, 53BP1 and SMC1

• Signal transduction after irradiation • Role of p53

• G1/S arrest

• S phase arrest

• G2/M arrest

• Apoptosis

• Fidelity of DSB repair • The fidelity achievable by HR

and NHEJ

• The fate of unrejoined and misrejoined breaks

• The impact of the nature of DNA damage on repair

ICRP 2004

Page 37: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

İyonizan radyasyon hasarı

• Yakın uzaysal dağılım gösteren çok sayıda yapısal hasar

• Diğer endojen ve eksojen etkenlerden farklı olarak tek bir ışın demeti hücrede “küme hasara” neden olur

• Yakın yerleşimli küme hasarın onarımı genelde “tam başarılı” olmaz • Bu bağlamda hangi doz sınırının altında onarımın başarıyla yapıldığına

dair kesin bilimsel veri bulunmamaktadır

• Sitogenetik ve mutagenetik çalışmalar hasarlı hücrelerdeki hatalı/eksik onarımın, kanseri başlatan bir mutasyona dönebileceğini göstermektedir

• Bu da iyonizan radyasyon hasarında eşikli modelin geçerli olduğu varsayımını azaltmaktadır

Page 38: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Radyasyon hasarının hücresel sonuçları

• Kromozom aberasyonları (dozla lineer bağlantı) • DSB’nin yanlış onarımı

• Karşılıklı translokasyonlar

• Somatik hücre mutasyonları (dozla lineer bağlantı) • Nokta veya delesyon tip mutasyonlar

• Spontan mutasyonların aksine rastgele ve kompleks

• Uyarlanmış yanıt • İlk düşük doz hücrenin yanıtını belirler (pozitif/negatif)

• Genomik karasızlık • Düşük düzeyli genetik değişiklikler hücrenin radyasyona vereceği

yanıtı karasız hale getirir

• Seyirci “bystander” etkisi

ICRP 2004

Page 39: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Çok duraklı model

Moolgavkar SH, Knudson AG. J Natl Cancer Inst 1981;68:1037–1052

Uyarlanmış yanıt

Genomik kararsızlık

Küme etki

Page 40: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Seyirci “bystander” etki

Baskar M. Genome Integrity 2010, 1:13

Page 41: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

BEIR VII FAZ 2

• Radyasyona ikincil kanser

•Akut lösemi • Kadın meme ca

• Tiroid ca • Mide ca

• Kolon ca

• AC ca

• Mesane ca

• Prostat ca

• Uterus/over ca

• Non-melanotik melanoma

• Diğer

Page 42: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Kardiak BT

Einstein AJ et al. JAMA. 2007;298(3):317-323

Page 43: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Kardiak BT

Einstein AJ et al. JAMA. 2007;298(3):317-323

Page 44: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

BT dozları

• 60 kg bayanın BT pulmoner anjiografisinde her bir meme 20 mGy doz alırken standart 2 yönlü mamografide ortalama meme dozu 4 mGy*

• Tek toraks BT incelemesinde 35 yaş altındaki bayana verilen 1 Rad (0,01 Gy) dozun yaşam süresi içinde meme ca gelişme riskini %13,6 oranında arttırdığı tahmin edilmekte**

• Gelişmekte olan ülkelerde pediatrik BT dozları arasında 55 kata varabilen farklılıklar olabilmekte***

*Parker MS, et al. AJR 2005; 185:1228–1233 **Fricke, B. L. et al. Am. J. Roentgenol. 2003;180:407-411 ***Muhogora W, Radiat Prot Dosimetry. 2010;140(1):49-58

Page 45: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Küme doz

• Tekrarlayan tetkikler hastalarda biriken doza bağlı olarak iyonizan radyasyonun biyolojik etkilerinde artışa neden olur • Kronik hastalıklar

• Renal kolik

• Travma hastaları

2008 American College of Emergency Physicians

Page 46: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Çoklu travma hastaları

• Çoklu künt travma • Tüm vücut BT uygulaması

• Sessiz hasarları ortaya koyar

• Zamanında sağaltım sağlar

• Yaşam kurtarıcıdır

• ~15 mSv doz maruziyeti *

• Tarama testi İR bağlı mortalite riski ~1/1250 *

• Endikasyonun doğru konması önemlidir

• FM’si normal olan travma hastlarında BT’nin sağaltımı değiştirici bulgu verme olasılığı ihmal edilebilir düzeylerdedir** *Brenner D, Elliston C. Radiology. 2004;232:735-738

**Salim A, et al. Arch Surg. 2006;141:468-475

Page 47: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Crohn hastalığı

• BT kullanımı giderek artmakta • Tanısal radyasyonun %77.2’sinden sorumlu

• Ortalama kümelenmiş efektif doz 36.1 mSv ve olguların %15,5’inde 75 mSv’i geçmekte

• Yüksek küme doz ile ilişkili faktörler : • Tanıda <17 yaş olmak (HR 2.1, CI 1.1-4.1)

• Üst GİS tutulumu (OR 2.4, CI 1.2-4.9)

• Penetran hastalık (OR 2.0, CI 1.0-3.9)

• İV steroid gereksinimi (OR 3.7, CI 2.0-6.6)

• Infliximab (OR 2.3, CI 1.2-4.4)

• Çok sayıda (>1) cerrahi (OR 2.7, CI 1.4-5.4).

Desmond AN, et al. Gut 2008;57:1524-1529

Page 48: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Kistik fibrozis

KF olgularında her bir BT için alınan ortalama efektif doz yaklaşık 6.5 mSv

• Işınlanan organ dozları • AC 18.6 mGy,

• Meme 16.9 mGy,

• Kemik iliği 5.2 mGy,

• Tiroid 3.5 mGy,

• Yaşam boyu kişi başına düşen BT sayısı 3.2 (0-13)

• Kişi başı ortalama efektif doz 19.5 mSv (2.2-75.8 mSv).

Donadieu J, et al. Population Chest. 2007; 132:1233-1238,.

Page 49: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Renal kolikte BT

• Ortalama efektif BT dozu 8.5 mSv/çekim

• %4 olguda >3 inceleme yapılıyor

• Küme doz 19.5-153.7 mSv

• Bu doz 5.4- 42.7 yıllık zemin radyasyonuna eşit

Katz SI et al, AJR 2006; 186:1120-1124

Page 50: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Sonuç

• Her düzey iyonizan radyasyon zararlı

• Hiçbir riskin olmadığı bir eşik değerinin varlığını gösteren bilimsel veri yok

• Pratikte yapılabilen makul en az dozun verilmesi gerekli

• As Low As Reasonably Achievable (ALARA)

•Hangi doz “makul”?

Page 51: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

ALARA

• Radyasyon kaynağı ile ilgili uygulamalar

• Fiziksel ortamın uygun hale getirilmesi

• Tekrardan kaçınma

• Algoritmik yaklaşım

• Yetkisiz kişilerin çalışmamaları

• Peryodik eğitim

Page 52: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Temel korunma kuralları

• ZAMAN

• Mümkün olduğu kadar az süre

• UZAKLIK

• Mümkün olduğu kadar uzaktan

• PARAVAN

• Arada bir engel ile çalış

Page 53: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Zaman

• Süre ne kadar azalırsa alınan dozda o kadar azalır

• Floroskopi süresi minimumda tutulmalı

• Aralıklı skopi yapılmalı

• Statik çekimlerde asla çekim odası içinde bulunulmamalı

Page 54: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Uzaklık

• Birim alandaki x ışınları yoğunluğu uzaklığın karesi ile ters orantılıdır

• Uzaklık arttıkça doz %75 azalır

• Yani 1 m2‘deki x ışını miktarı • Tüpün hemen yanında 16 birim

• 1 metre uzakta 4 birim,

• 2 metre uzakta 1 birim

• İçerde bulunacaklar • Yakınlar

• Diğer hastane personeli

• Radyoloji personeli

Page 55: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Engel

• X-ışını odasının uygun kurşunlanması

• Koruyucu bariyerler

• Kurşun giysiler (önlük, tiroid koruyucu) • Kurşun önlük giyilmez ise 1m’de

hasta dozunun %0.1’i

• Röngen cihazı üzerindeki ek koruyucular • Kolimatörler

• Kurşun plakalar

• Yüzük dozimetre (cilt dozu)

Page 56: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Film (badge) Dozimetre

• Plastik taşıyıcı içine yerleştirilen özel dozimetre filminin zaman içinde aldığı ve banyo sonrası ortaya çıkan dozu saptar.

• Genellikel 20 mR altındaki dozlar bu yöntemle ölçülemez. Zaman içinde ısı ve nem nedeniyle sislenme olabileceğinden 1 aydan fazla kullanılmamalıdır.

Page 57: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Termoluminesans dozimetre (TLD)

• Lityum florid kristali (sıvı veya toz) içeren kapsüller ışına maruz kalınca enerjiyi absorbe eder ve eksite olan elektronlar kristal içinde saklanır.

• Kristal ısıtılınca yüksek enerjili elektronlar normal konumlarına geri dönerken, görünür ışık yayar.

• Fotomultiplier tarafından ölçülen ışık oranlarak her bir kristalin aldığı doz saptanabilir.

• Daha duyarlı ve doğru olarak >5 mR dozlar ölçebilirler. Isı ve nemden etkilenmez ve 3 ay süreyle kullanılabilir

Page 58: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Sintilasyon dedektörleri

PM Kazancı=PK G= dynode kazancı N= dynode sayısı

PK = GN

Page 59: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

İyonizasyon odaları

• 2x10 cm boyutunda ve 0-200 mR sınırlarında ölçüm yaparlar. Ancak kullanılmadan önce şarj ve kalibre edilmelidir. Bunlar tanısal alandan çok laboratuar fizikçileri tarafından kullanılırlar

Page 60: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Mesleki doz limitleri

• Efektif Doz Limitleri (Yıllık): • NCRP: 50 mSv (5 rem)

• ICRP: 20 mSv (2 rem)

• NRC/ALARA: 5 mSv (0.5 rem)

• Efektif Doz Limitleri (Toplam) • NCRP: Yaş x 10 mSv (Yaş x 1 rem)

• Doz Limitleri: Cilt (Yıllık) • NCRP: 500 mSv (50 rem)

• NRC/ALARA: 50 mSv (5 rem)

• Doz Limitleri: Lens (Yıllık) • NRC: 15 mSv (0.15 rem)

Page 61: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Toplumsal doz limitleri

• Toplumsal Efektif Doz Limitleri (Yıllık): • Devamlı/Sık: 1 mSv (0.1 rem) • Nadir: 5 mSv (0.5 rem)

• Embrio/Fetus Doz Limitleri (Aylık): • Doz limiti: 0.5 mSv (50 mrem) • Tüm hamilelik: 5 mSv (0.5 rem)

• Radyasyon çalışanı da olsa fetus her zaman toplumsal

doz limitleri içinde değerlendirilir.

• DİKKAT: Hasta olarak alınan radyasyon dozunun bir limit yoktur.

Page 62: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

TAEK 2009

• Düşük dozlar nedeniyle kanserden ölme olasılığı 1 Sv için 5x10-2 olarak kabul edilmektedir

• Halkın almasına izin verilen doz 1 mSv/yıldır

• 1 mSv doz nedeniyle kanserden ölme olasılığının 100000'de 5 olduğu varsayılmaktadır.

Page 63: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Ne kadar zararlı?

1/1.000.000 ölüm riski

NT laboratuarında 10 gün çalışmak

1.4 adet sigara içmek

Kirli havada 2 gün geçirmek

480 km araba yolculuğu

1600 km uçak yolculuğu

2 ay pasif sigara içiciliği

30 kutu diyet soda içmek

Ölüm/10.000/yıl

Sigara 30

Maden 6

İnşaat 3,9

Kardiyak kateter. 3,3

Araba (1 yıl) 2,4

Rafting 0,5

AP Lomber grafi 0,06

PA AC grafisi 0.02

Page 64: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

AB direktifleri

• Gerekçelendirme (Justification) • Doğru amaçla doğru test yapılamalı

• Gereksiz test = Gereksiz radyasyon

• En iyileme (Optimization) • Minimum doz ile gerekli bilgi toplanmalı

• Denetleme (Audit) • Hizmetin belirlenen standartlarda verilip verilmediği

belirlenmeli

• Gerekli mesleki ve hukuki yaptırım

*European Commission . European guidelines on quality criteria for CT. EUR 16262EN . Luxembourg,2000 **The ionising radiation (medical exposures) regulations 2000. Statutory instrument no. 1059 . London,2000

Page 65: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği Resmi Gazete Tarih/Sayı: 24.03.2000 / 23999

TAEK

• Madde 24 - Tanı ve tedavi amacıyla radyasyon uygulamalarının amacına ulaşması öncelikli olmak üzere hastanın radyasyon güvenliğini sağlamak üzere aşağıdaki hususlara uyulur.

• d) Hastanın radyasyon güvenliğinin sağlanması ile ilgili denetimler, Kurum ve/veya Kurumunun yetkilendirdiği konusunda uzman kuruluşlar tarafından yapılır.

• e) Cihazların kalibrasyonun sağlanması, kalite kontrollerinin yapılması ve hasta dozlarının takibi bu konuda uzman yetkili kişilerin denetimi altında yapılır.

Page 66: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Standartizasyon

• Tanısal referans listesi • ACR, AAPM, NCRP, FDA

• European Guidelines Quality Criteria CT Eur 16252

• TRD Yeterlilik Kurulu Standart ve Rehberler

• Çocuklar için • ARSPI

• Image Gently

• Step Lightly

• Image Wisely • ACR ve RSNA

Page 67: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Image Gently

• Çocuklar neden önemli? • En çok pediatrik BT Japonya ve USA’da • USA’da 7 milyon/yıl pediatrik BT uygulaması • Yaklaşık yıllık %10 artış

• Her yaşta çocukta kullanılsa da %33 10 yaş altında

• BT dozu gerçekten çocuk için riskli mi? • Çocuklar daha radyosensitif • Boyut nedeniyle daha fazla efektif doz alır • Yaşam süreleri uzun olduğu için kanser gelişme riski

yüksek • Risk tek bireyde düşükken toplumsal bazda daha yüksek

Page 68: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Image Gently

• Tek abdominal BT’nin kanser yapma riski 1/1000 • Tekrarlanan BT’lerde küme risk artar • Doz azaltma teknikleri • EKG Modulation

• Snap shot pulse prospective cardiac gating

• Otomatik ekspojur kontrolü (AEC)

• mAs’ın azaltılması (manuel/otomatik)

• Pitch’in arttırılması

• Tarama alanının minimumda tutulması

• Tekrarlardan kaçınmak

Page 69: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Kubo, T. et al. Am. J. Roentgenol. 2008;190:335-343

Otomatik ekspojur kontorlü

Page 70: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Pediatrik meme koruyucular

Page 71: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Göz koruyucular

• Beyin BT incelemelerinde göz koruyucular • Lens dozunu %50’ye kadar

azaltabilir

• Pratikte lensi korumak için gantriye açı verilir

Kenneth D. H et al. AJNR Am J of Neuroradiol 2001;22:1194-1198

Page 72: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Tiroid koruyucular

• Baş-boyun ve toraks BT incelemelerinde tiroid koruyucuların kullanımı tiroid dozunu

• Baş-boyun uygulamalarında %55

• Toraks uygulamalarında %47 azaltır.

Heaney DE and Norvill CA. Australas Phys Eng Sci Med. 2006;29(2):172-178

Page 73: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Eve gidecekler

• Tıbbi ekipmanın düzenli bakım ve kalibrasyonu • Cihazlar TAEK tarafından lisanslanmış olmalı

•Doz azaltma teknikleri (%30–50 doz)*

• BT yerine US, MRG kullanımı • Özellikle çocuk ve genç erişkinlerde radyolojik incelemeler mantıklı ve geçerli nedenlerle yapılmalı

• “Bir bakalım” mantığı terk edilmelidir

*Brenner DJ, et al. N Engl J Med 2007;357:2277-84.

Page 74: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

Eve gidecekler

“EN İYİ DOZ ALINMAYAN DOZDUR”

Page 75: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

•Aşağıdakilerden hangisi hastanın aldığı dozu tanımlamak için kullanılır?

a)Radyasyon dozu

b)Efektif doz

c)Soğrulan doz

d)Doz eşdeğeri

e)Işınlama dozu

Soru 1

Page 76: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

•Aşağıdakilerden hangisi radyosensitif doku değildir?

a)Fetus

b)Kan hücreleri

c)Lenf dokusu

d)GİS epiteli

e)Üreme hücreleri

Soru 2

Page 77: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

• Radyasyona bağlı kanser gelişim riski için kabul edilen model hangisidir?

a)Lineer eşikli

b)Lineer eşiksiz

c)Kuadratik eşikli

d)Kuadratik eşiksiz

e)Random eşiksiz

Soru 3

Page 78: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

• Radyoterapi uygulanan bölgelere komşu dokuda kanser gelişimine neden olan etki hangisidir?

a)Uyarlanmış yanıt

b)Bystander etki

c)Genetik kararsızlık

d)Küme etki

e)Genomik instabilite

Soru 4

Page 79: Radyasyon Güvenliği ve Radyasyondan Korunma

•Aşağıdakilerden hangisi BT’de dozun azaltılmasını sağlamaz?

a)EKG modülasyon

b)Prospective cardiac gating

c)Otomatik ekspojur kontrolü (AEC)

d)mAs’ın azaltılması

e)Pitch’in azaltılması

Soru 5