polskie konstrukcje broni strzeleckiej[1]

of 294/294
8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1] http://slidepdf.com/reader/full/polskie-konstrukcje-broni-strzeleckiej1 1/294

Post on 06-Apr-2018

999 views

Category:

Documents

85 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    1/294

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    2/294

    Zbigni ew GwdPiotr Zarzycki

    P o ls k ie k o n s t r u k c j eb r o n i s t r z e l e c k i e j

    SCAN OLOOLO Wydawnictwo Czasopism i Ksiek Technicznych

    SIGMA NOT, Spka z o.o., Warszawa 1993

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    3/294

    Spis treci

    Od autorw 9

    1. Przemys zbrojeniowy II Rzeczypospolitej (bro strzelecka, granaty, materiay wybuchowe i prochy oraz przemys pomocniczy) P. Zarzycki 11

    2. Polski przemys zbrojeniowy w latach 1945-1993 Z. Gwd 19

    3. Amunicja do broni strzeleckiej Z. Gwd, P. Zarzycki 22 Amunicja do broni krtkiej Z.Gwd 24 Amunicja karabinowa Z. Gwd, P. Zarzycki 30

    4. Amunicja do broni strzeleckiej w WP Z. Gwd 53Naboje pistoletowe 55Naboje porednie 58 Amunicja 5,45 mm * 39 60Naboje karabinowe 63

    5. Pistolety i rewolwery Z. Gwd, P. Zarzycki 65Pistolety kieszonkowe Z. Gwd 65Rewolwer subowy wz. Ng 30 Z. Gwd 719 mm pistolet Noury Pasza FB Radom wz. 30 Z. Gwd 769 mm pistolet Vis Z. Gwd 78Pistolet Grunera P. Zarzycki 85Pistolet do nabojw dranicych PND P. Zarzycki 87

    6. Polskie powojenne pistolety wojskowe - Z. Gwd 90Pistolet WiR wz. 1957 919 mm pistolet Czak 949 mm pistolet wz. 1958 959 mm pistolet wz. P-64 97Pistolety wz. P-70 i P-75 999 mm pistolet wz. 1983 103

    7. Pistolety sygnaowe Z. Gwd 108Pistolet sygnaowy wz. 1924 110Pistolet sygnaowy wz. 1926 111

    8. Pistolety sygnaowe w WP Z. Gwd 113Pistolet sygnaowy wz. 1944 113Pistolet sygnaowy wz. 1978 115

    9. Pistolety maszynowe Z. Gwd. P. Zarzycki 117Pistolet maszynowy Mors P. Zarzycki 119Inne konstrukcje pistoletw maszynowych Z. Gwd 123

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    4/294

    10. Powojenne konstrukcje pistoletw maszynowych Z. Gwd 125Konstrukcje in. Bolesawa Jurka 1289 mm pistolet maszynowy RAK ." 1329 mm pistolet maszynowy wz. 1963 134

    9 mm pistolet maszynowy wz. 1984 13711. Karabiny i karabinki Z. Gwd, P. Zarzycki 140

    Karabin wz. 1898a - Z. Gwd 142 Adaptacja karabinw Mannlichera wz. 1895 i karabinw Werndla wz. 1873 Z. Gwd 143Modyfikacja karabinu Mosina wz. 1891 - Z. Gwd 144Karabinek wz. 1929 Z. Gwd 146Karabinek wz. KP-32 - P. Zarzycki 148

    12. Lunety celownicze do kb P. Zarzycki 151

    13. Karabin przeciwpancerny wz. 1935 Z. Gwd 160

    14. Karabiny samopowtarzalne P. Zarzycki 167Pierwsze polskie karabiny samopowtarzalne 168Karabin samopowtarzalny wz. 37S 171Karabin samopowtarzalny wz. 38M 173

    15. Modernizacja karabinka AK Z. Gwd 178Karabinek AK-74 1845.45 mm karabinek automatyczny wz. 1988 1875,45 mm karabinek szturmowy wz. 1989 191

    16. Rczne karabiny maszynowe Z. Gwd 1937,92 mm rczny karabin maszynowy wz. 1928 194

    17. Cikie karabiny maszynowe Z. Gwd, P. Zarzycki 198Ciki karabin maszynowy wz. 1930 Z. Gwd 199Modernizacja rosyjskiego ckm Maxima wz. 1910 Z. Gwd 202Karabiny maszynowe chodzone powietrzem typu C P. Zarzycki 203Karabin maszynowy chodzony powietrzem typu B P. Zarzycki 208

    18. Polskie podstawy do broni maszynowej P. Zarzycki 210

    19. Konstrukcje powojenne podstawy do 7,62 mm ckm systemu Goriunowa wz. 1943_ z. Gwd 232

    20. Najcisze karabiny maszynowe P. Zarzycki 23620 mm najciszy karabin maszynowy wz. 38FK 237Najciszy karabin maszynowy model B 241Najciszy karabin maszynowy model C 242Najciszy karabin maszynowy model D 243

    21. Bro sportowa i pneumatyczna Z. Gwd 245Bro maokalibrowa bocznego zaponu 245Krtka bro maokalibrowa 250 Adaptacja broni maszynowej do naboi bocznego zaponu 251Bro pneumatyczna 252Bro pneumatyczna w Polsce w latach 1918-1939 253Powojenne konstrukcje broni maokalibrowej 256Bro pneumatyczna szkoleniowo-sportowa 260

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    5/294

    7

    22. Bro gazowa - Z. Gwd 26523. Znaki i cechy wystpujce na polskiej broni strzeleckiej Z. Gwd 272

    Bibliografia 286

    rda informacji 289Spis ilustracji 290

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    6/294

    Przedstawiona Czytelnikom publikacja jest prb zaprezentowania wkadu polskiej myli technicznej w rozwj techniki uzbrojenia. Stanowi ona jednoczenie przegld krajowych konstrukcji i opracowa, jak rwnie dokonanych w Polsceadaptacji i ulepsze broni wzorw obcych znajdujcych si w uytkowaniui wyposaeniu Wojska Polskiego.

    Praca niniejsza, cho w znacznej czci oparta na bazie rdowej, ma raczej form i charakter publikacji popularnonaukowej obejmujcej dane na tematamunicji i broni strzeleckiej wojsk ldowych, a take broni pomocniczej (sportoweji pneumatycznej). Dotyczy ona okresu od chwili powstania niepodlegej Polskiw 1918 r. do czasw wspczesnych. Jest adresowana do ogu Czytelnikwinteresujcych si zagadnieniami uzbrojenia i techniki wojskowej, lecz majcych juoglne rozeznanie w budowie i zasadach dziaania broni. Z tego te wzgldu, na ileto moliwe, zostay tu pominite szczegowe opisy wspdziaania czci i zespowbroni, ktre zainteresowani mog znale w istniejcych podrcznikach i instruk

    cjach.Poszczeglne rozdziay ksiki podzielono na dwa podokresy, przed- ipowojenny, w ktrych omwiono genez powstania konstrukcji i zasadnicze rnicewystpujce midzy wzorami. Autorzy maj nadziej, e taki ukad pozwoliCzytelnikowi na chronologiczne przeledzenie rozwoju wybranych konstrukcji, jakrwnie da pewien obraz moliwoci technicznych krajowego przemysu zbrojeniowego.

    W pracy nad ksik wykorzystano zasoby akt Centralnego ArchiwumWojska i Urzdu Patentowego oraz zbiory Muzeum Wojska Polskiego w War

    szawie, Ministerstwa Spraw Wewntrznych i Muzeum Techniki, a take archiwaniektrych instytutw i dziaw przemysu zbrojeniowego. Za udostpnienie powyszych materiaw autorzy skadaj wyrazy serdecznego podzikowania.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    7/294

    Gdy po 123 latach niebytu na mapach Europy 11.11.1918 r. Polskaodrodzia si, na jej ziemiach nie byo ani jednego zakadu przemysu zbrojenio

    wego. Ponce granice, walka o ich rozszerzenie i utrzymanie oraz trudnoci w zdobyciu wystarczajcej iloci broni i sprztu za granic zmusiy pastwo odpierwszych dni niepodlegoci do prb stworzenia wasnego przemysu wojennego.

    Jednym z najwaniejszych zada, jakie stany przed polskimi wadzami, byo dostarczenie walczcym oddziaom odpowiedniej iloci broni strzeleckieji amunicji oraz granatw, niezbdnych dla kadego onierza walczcego nafroncie. Tymczasem, ilo broni i sprztu zdobytego na zaborcach byaniewystarczajca w stosunku do potrzeb. Braki te czciowo przezwycionodziki zakupom i dostawom z Francji, Woch, Wielkiej Brytanii, Austriii Wgier. Wielkie trudnoci wystpoway jednak w dziedzinie amunicji z powodurnorodnoci stosowanych typw broni, co znacznie utrudniao zaopatrzenie

    wojsk. Tym trudnociom, zwaszcza w dostawach amunicji walczcym oddziaom, prbowano zaradzi w ten sposb, e ujednolicano uzbrojenie w poszczeglnych dywizjach, czego jednak nie udao si w peni zrealizowa do chwili

    zakoczenia wojny polsko-radzieckiej.Po zakoczeniu dziaa wojennych wadze wojskowe podjy decyzj, i

    obowizujcy w Wojsku Polskim bdzie kal. 7,92 mm. Decyzja ta zostaaspowodowana otrzymaniem, na mocy traktatu wersalskiego, niemieckiej fabryki

    broni w Gdasku. Z powodu braku wasnego przemysu wojennego przezbrajanie oddziaw trwao stosunkowo wolno. Byo to jednoczenie jednymz istotnych czynnikw podjcia prac nad budow tego przemysu. U podstawpowstania polskiego przemysu wojennego leay dowiadczenia I wojny wiato

    wej oraz wojny polsko-radzieckiej. Wykazay one, e:1. Przemys obronny zaspokaja biece zapotrzebowanie armii wynikajce

    z koniecznoci staego szkolenia i doskonalenia wojsk.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    8/294

    \2 Przemys zbrojeniowy

    2. Przygotowuje niezbdne zapasy mobilizacyjne sprztu, uzbrojeniai amunicji oraz innych materiaw zarwno podczas wojny, jak i pokojowegorozwoju si zbrojnych.

    3. Przemys ten jest orodkiem ksztatowania prac naukowo-badawczychi konstrukcyjnych w dziedzinie nowoczesnej techniki bojowej.4. Odpowiednia baza przemysowa uniezalenia w pewnym stopniu polity

    k obronn od innych pastw, zwaszcza w zakresie dostaw materiawwojennych.

    Do punktw tych mona jeszcze doda pooenie geopolityczne II Rzeczypospolitej oraz konieczno rozbudowy przemysu metalowego bdcego jednym z elementw nowoczesnego pastwa, a jednoczenie baz przemysuzbrojeniowego.

    Pocztkiem polskiego przemysu w dziedzinie broni strzeleckiej byoutworzenie warsztatw amunicyjnych oraz wojskowych warsztatw naprawczych broni i sprztu wojskowego zwanych zbrojowniami. Celem przywiecajcym ich uruchomieniu bya zasada, aby cay sprzt uywany w WP mg bynaprawiany we wasnych warsztatach. Jako pierwsze zostay uruchomione

    w 1919 r. warsztaty amunicyjne w forcie Kociuszko" w Warszawie. Pocztkowo rekonstruowano tam amunicj, a pniej rozpoczto elaboracj amunicji

    Rys. 1.1. Zachowana w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie tablica przedstawiane;!asortyment produkcji Warsztatw Broni Dowdztwa Okrgu Generalnego we Lwowie, w latach1919-1922

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    9/294

    II Rzeczypospolitej

    Rys. 1.2. Wojskowa Wytwrnia Amunicji Karabinowej w Warszawie -- wydzia uskowni w 1925 r.

    karabinowej z dostarczanych elementw. W 1925 r. warsztaty zostay przeniesione do fortu Bema". Maksymalna miesiczna produkcja tych warsztatw

    wynosia w 1927 r. ok. 8,7 min szt. amunicji karabinowej,Latem 1919 r.Departament Artylerii zorganizowa w byej fabryce Dietmara w Warszawie

    wytwrni amunicji karabinowej wytwarzanej na maszynach zakupionych w Austrii. W 1921 r. uruchomiono w forcie Legionw" i Dbrowskiego" w Warszawie warsztaty do skadania i elaboracji granatw rcznych.

    Podobnego typu warsztaty amunicyjne istniay take w Krakowie, Poznaniu i Toruniu. Poza elaboracj amunicji karabinowej zajmoway si onesegregacj i czyszczeniem rnych rodzajw amunicji. Maksymalna miesicznaprodukcja wszystkich warsztatw w 1927 r. wynosia ok. 24,5 min szt. amunicjikarabinowej. Ze wzgldu na wysokie koszty produkcji, przestarzay parkmaszynowy i z jako, produkcja warsztatw amunicyjnych bya ograniczona,a po wybudowaniu Fabryki Amunicji w Skarysku cakowicie zaniechanoprodukcji w warszawskich warsztatach.

    W pierwszym okresie niepodlegoci istotn rol w produkcji materiaw wojennych odegray tzw. zbrojownie. Byo ich pi: nr 1 w Brzeciu n. Bugiem,nr 2 w Warszawie, nr 3 w Poznaniu, nr 4 w Krakowie i nr 5 w Przemylu.Zbrojownie podlegay poszczeglnym Dowdztwom Okrgw Korpusw.

    W miar rozbudowy przemysu wojennego ich rola zostaa ograniczona do rolipomocniczych orodkw remontu broni.

    Za waciwe pocztki polskiego przemysu zbrojeniowego mona przyjrok 1922. W tym samym roku (29.04) Komitet Ekonomiczny Rady Ministrw

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    10/294

    Przemys zbrojeniowy

    powzi uchwa o powierzeniu produkcji zbrojeniowej przedsibiorstwu past wowemu. W wyniku tej uchway powoano przy MSWojsk. Centralny Zarzd Wytwrni Wojskowych (CZWW). W styczniu 1923 r. CZWW rozpocz budow4 zakadw przemysu wojennego: Fabryki Broni w Radomiu kosztem

    19 780,2 tys. z, Fabryki Amunicji w Skarysku kosztem 18 341,4 tys. z. FabrykiProchw i Materiaw Kruszcych w Zagodonie kosztem 1697,8 tys. z orazFabryki Sprawdzianw w Warszawie nakadem 27 623,7 tys. z.

    W 1927 r., kiedy nowo wybudowane zakady rozpoczy produkcj,rozwizano CZWW, powoujc na jego miejsce koncern zbrojeniowy pod nazwPastwowe Wytwrnie Uzbrojenia.

    Pierwsza polska fabryka broni powstaa jednak wczeniej. W styczniu1919r., w murach fabryki obrabiarek Gerlach i Pulst" w Warszawie, Departament Uzbrojenia zorganizowa warsztaty, w ktrych remontowano karabiny

    rczne i maszynowe oraz produkowano czci zamienne. Po zainstalowaniumaszyn do produkcji karabinw typu Mauser, pochodzcych z fabryki w Gdasku, przystpiono tam do ich produkcji. Pierwsze kb Mausera wz. 1898 opuciyfabryk w poowie 1922 r.. a w 1925 r. rozpoczto wytwarzanie kbk wz. 1898. W 1927 r. odkupiono od Gerlacha i Pulsta" budynki i oddano je PWU, ktrezakupiy nowe maszyny i urzdzenia (m.in. do produkcji km) oraz rozpoczyrozbudow zakadw, ktre zmieniy nazw na Pastwow Fabryk Karabinw.Od momentu powstania systematycznie wzrastaa produkcja i asortyment wytwarzanej broni.

    Druginy wielkim zakadem bya Fabryka Broni w Radomiu, ktra wyprodukowaa pierwsze kb w kwietniu 1927 r tj. 4 lata po rozpoczciu budowy.Fabryka ta prowadzia cis kooperacj z Fabryk Karabinw w Warszawie,ktrej dostarczaa iglice, obsady, trzony i podstawy celownikw, otrzymujc

    w zamian inne czci. Swoj produkcj zapocztkowaa kbk wz. 1898. W 1930 r.rozpoczto produkcj kbk wz. 1929 i kbks wz. 1929, w 1931 r. rewolwerwNaganta, w 1932 r. kbks wz. 1931, w 1936 r. pistoletw Vis wz. 1935, za w 1937 r.kb wz. 1898a. Maksymalna miesiczna produkcja wojenna FB bya obliczona na8400 kbk wz. 1929, 4200 kb wz. 1898a i 900 pistoletw Vis.

    Fabryka Amunicji w Skarysku rozpocza swoj produkcj take w 1927 r.

    Produkowano w niej wtedy m. in. 1 min szt. amunicji mauserowskiej miesicznie. W 1931 r. miesiczna produkcja wynosia ju 20-23 min naboi karabinowych. W roku budetowym 1938/1939, w dziedzinie amunicji maokarabinowejSkarysko produkowao amunicj karabinow, pistoletow i rewolwerow orazamunicj specjaln. Ponadto rozpoczto produkcj 20 mm amunicji wrazz zapalnikami do polskich nkm. Produkowano tu rwnie 26 i 35 mm amunicjsygnaow.

    Pastwowa Wytwrnia Prochw i Materiaw Kruszcych w Zagodonie,czwarty zakad wchodzcy w skad PWU, zostaa w 1927 r. przemianowana na

    Pastwow Wytwrni Prochu Pionki". By to najwikszy w kraju wytwrca

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    11/294

    U Rzeczypospolitej 15

    Rys. 1.3. Opakowanie prochu myliwskiego Kuropatwa produkcji PWP Pionki"

    tych materiaw, o miesicznej zdolnoci produkcyjnej 3501 baweny strzelniczeji 15 t prochu.

    Pastwowa Fabryka Sprawdzianw bya jedynym zakadem tego typuw Polsce. Produkowaa ona sprawdziany do broni i amunicji rnych typw orazprzyrzdy pomiarowe.

    Chocia gwnymi dostawcami broni i sprztu byy przedsibiorstwapastwowe, reprezentujce najwyszy poziom technologicznymi organizacyjny,du rol, zwaszcza w pocztkowym okresie, odegray przedsibiorstwa prywatne. W celu stworzenia zachty dla przedsibiorstw prywatnych opracowano

    w 1921 roku projekt ustawy o ulgach podatkowych dla kapitau prywatnego

    inwestujcego w przemyle zbrojeniowym. Mimo, i ustawa ta zostaa uchwalona dopiero w marcu 1928 roku, resort wojskowy dziaa na jej podstawie ju odchwili zredagowania projektu. Pierwsze prby uruchomienia produkcji wojskowej w oparciu o kapita prywatny podjto ju w czasie wojny polsko-radzieckiej i tu po jej zakoczeniu, a wic znacznie wczeniej. W 1919 rokuutworzono Zakady Amunicyjne Pocisk" Sp. Akc. posiadajce dwie wytwrnie w Rembertowie i na Pradze w Warszawie. Ju w 1920 roku niektre dziayPocisku" podjy produkcj, jednak peny rozruch nastpi w roku 1923.Produkowano tam amunicj do kb Mannlichera, Mausera i Lebela.

    W 1924 roku Pocisk" wyprodukowa 32,2 min szt. amunicji karabinowej. W latach 1922-1925 amunicj karabinow francusk kal. 8 mm oraz niemieckkal. 7,9 mm wytwarzaa Wojskowa Wytwrnia Amunicji Karabinowej w Warszawie. Produkcj amunicji karabinowej podja rwnie firma Norblin, BraciaBuch i T. Werner" Sp. Akc. Wytwarzano w niej elementy amunicji mauserows-kiej. W 1921 roku wyprodukowano w Norblinie" m.in. 2 min usek i pociskw.

    Pierwsz polsk fabryk materiaw wybuchowych byy Polskie ZakadyChemiczne Nitrat" Sp. Akc. powstae w 1921 roku w Niewiadowie. Zamontowano tu pierwsz w Polsce instalacj do wyrobu trotylu. Produkcj rozpoczto

    w 1923 roku. W 1931 roku Nitrat" wyprodukowa okoo 1000 ton trotylu.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    12/294

    Przemys zbrojeniowy

    W 1925 r. rozpocza produkcj prochw do amunicji mauserowskiej,myliwskiej i wiczebnej fabryka, ktra powstaa przy Sochaczewskiej FabryceSztucznego Jedwabiu w Boryszewie nalecej do kapitau belgijskiego. Miesiczn produkcj wojenn tej fabryki oceniano w 1925 r. na 30 t prochu.

    Spord wielu innych firm prywatnych produkujcych na potrzeby wojskamona wymieni:

    Babbit" z Warszawy - fabryka amunicji, armatur i odlewnia metali; Kredyk" z Warszawy fabryka przyborw amunicyjnych; Granat" z Warszawy zakad przemysu metalowego wytwarzajcy

    granaty rczne;

    Rys. 1.4. Reklama prasowaZakadw Amunicyjnych

    Pocisk" Sp. Akc.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    13/294

    II Rzeczypospolitej 1?

    ,,W. Paschalski" z Warszawy produkujcy obrabiarki i maszyny do wytwarzania amunicji;

    Cel" z Warszawy produkujcy 60% skorup granatw zaczepnych dla Wytwrni Amunicji nr 1, 100% dek do amunicji karabinowej i ok. 40%

    puszek cynkowych opakowa amunicji karabinowej dla Wytwrni Amunicji nr 1 i Fabryki Amunicji w Skarysku;

    Rzewuski" z Warszawy produkujcy skrzynki i puszki do opakowaniaamunicji karabinowej (ok. 20%);

    Perkun" z Warszawy produkujcy m.in. bagnety, pistolety sygnaowe,maszynki do adowania tam do km i odrzutniki do strzelania amunicj lep;

    Granat" z Kielc produkujcy granaty rczne; Arma" ze Lwowa naprawiajca bro rczn i maszynow.

    Ponadto, wiele innych zakadw przemysowych byo staymi dostawcamiczci i surowcw dla wytwrni wojskowych. Na przykad, skorupy granatw byy wytwarzane w Hucie Bankowej, Hucie Baildon", Spce Akcyjnej Wielkich Piecw i Zakadw Starachowickich, czy Modrzejowskich ZakadachGrniczo-Hutniczych.

    W poowie lat trzydziestych dokonano analizy moliwoci produkcyjnychistniejcych zakadw przemysu zbrojeniowego. Wykazaa na, e pokryciestrat biec produkcj wojenn mogo wynie w karabinach 17%, w rkm 18%,a w ckm 22%. Podobna sytuacja wystpowaa w dziedzinie amunicji. Dlategote, wobec wzrostu napicia midzynarodowego, w lipcu 1936 r. Sztab Gwny

    WP opracowa plan rozbudowy polskiego przemysu wojennego w latach1936-1942. Na ten cel zamierzano przeznaczy 500-550 min z. Z przyczynobronnych nowo budowane zakady miay by rozmieszczone na obszarzeCentralnego Okrgu Przemysowego, czyli w tzw. trjkcie bezpieczestwa. W ramach lego planu przewidywano budow 3 wytwrni prochw i materiawwybuchowych w Gorajowicach, Pustkowie i Niedomicach, ponadto planowanorozbudow istniejcych zakadw Boryszew", Nitrat", Pionki" i wytwrni

    w Bliynie. Kosztem 30 min z zamierzano wybudowa warsztat scaleniowy w Majdanie; harmonizacja FK miaa kosztowa 4,5 min z, fabryka obrabiarekw Rzeszowie 6 min z, reorganizacja FB 9 min z. W Starachowicach miapowsta dzia surwek do luf cikich km kosztem 250 000 z.

    Najwiksz inwestycj w dziale broni strzeleckiej miaa by budowaw Jawidzu fabryki broni maszynowej i amunicji. Koszt tego przedsiwzicia mia wynie 42 min z. W Jawidzu zamierzano produkowa miesicznie 29 min szt.amunicji karabinowej typu Si 1 min szt. typu Z, a ponadto 645 rkm, 310ckm, 183kb Ur, 1895 luf do rkm, 1840 luf do ckm i 623 lufy do kb Ur. Poza zakadami

    kluczowymi zbudowano i rozbudowano przemys pomocniczy i rozwinito naszerok skal kooperacj, bez ktrej nie mgby istnie przemys zbrojeniowy.Dla przykadu do produkcji amunicji karabinowej potrzebne s na pocisk

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    14/294

    IS Przemys zbrojeniowy II Rzeczypospolitej

    i usk: mied, cynk, ow, stal, nikiel i antymon, za do produkcji prochui piorunianu rtci do sponki bawena, kwas siarkowy, kwas azotowy, alkohol,eter, dwufenyloamina, centralit lub kamfora i rt. Dopiero na tym przykadzie wida, ile zakadw grniczych, hutniczych i przetwrczych musiao pracowa

    na produkt finalny, jakim bya amunicja karabinowa.Mimo i wikszoci zakadw przemysu wojennego nie zdoano ukoczy

    do wybuchu wojny, to w 1939 r. prezentoway one duy potencja wytwrczy.Biec produkcj wojenn mona byo pokry przypuszczalne straty bezpo

    wrotne (w czasie wojny) w karabinach w 55%, karabinach maszynowych w 45%,amunicji maokalibrowej w 66%, w prochach w 30%. Pamitajc o puapie,z jakiego zaczynano budowa polski przemys wojenny, postp w cigu tychniecaych 20 lat naley uzna za ogromny.

    Wybuch 11 wojny wiatowej zakoczy tylko czciowo ten okres. Prace nad

    produkcj broni strzeleckiej i granatami nie zostay jednak przerwane. Kontynuowano je poza granicami kraju oraz w podziemnych warsztatach ArmiiKrajowej.

    V

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    15/294

    Utworzone na terenie b. ZSRR jednostki Ludowego Wojska Polskiego wyposaono w bro i uzbrojenie produkcji radzieckiej oraz w niewielkiej ilocisprzt amerykaski dostarczony do b. Zwizku Radzieckiego w ramach pomocyLend Lease". Bro ta w toku dziaa wojennych bya doskonalona i moder

    nizowana.Zakoczenie wojny i przejcie w pokojowy okres rozwoju pastwa wizao

    si z koniecznoci odbudowy zniszczonego kraju oraz odtworzenia mocyprodukcyjnych zdewastowanego przemysu. Rwnoczenie w pierwszych latachpowojennych kraj przechodzi zasadnicze przemiany spoeczno-gospodarcze.Jednak ju w ramach planu trzyletniego (1947-49) zaczto tworzy zrbypolskiego przemysu zbrojeniowego, ktry cho jeszcze w bajdzo ograniczonym zakresie przystpi do zaspokajania biecych potrzeo wojska. Mimopitrzcych si trudnoci zwizanych z odtworzeniem parku maszynowego orazskompletowaniem niezbdnej kadry specjalistw, ju w 1946 r. przystpiono doprodukcji amunicji i niektrych czci zamiennych. Jednoczenie zapocztkowano wdraanie dokumentacji licencyjnej na produkcj broni otrzymanejz b. ZSRR. I tak w cigu 4 pierwszych lat powojennych rozpoczto w kraju wytwarzanie 7,62 mm pistoletu TT wz. 1933, 26 mm pistoletu sygnaowego wz.1944 oraz 7,62 mm kbk wz. 1944. Rwnoczenie z produkcj broni uruchomiono i rozwijano produkcj amunicji.

    Rys. 2.1. Pierwszy egzemplarz pistoletu TT wz. 1933(pw). Na zamku broni umieszczona dedykacja: Puko wnikowi In. Jzefowi Koszutskiemu pierwsza bro wyprodukowana w Krajupo wojnie skada C.Z.P.Z.1.10.1946"

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    16/294

    Polski przemys zbrojeniowy

    Rys.2.2. Pierwszy wyprodukowany w kraju pistolet maszynowy PPS wz. 1943 wrczony marszakowi PolskiMichaowi Roli-ymierskie-mu : a) widok oglny, b) fragment z dedykacj

    Zaostrzenie stosunkw midzynarodowych i kryzys koreaski zmusiy

    krajowy przemys do spotgowania wysiku. W okresie tzw. planu szecioletniego (1950-1955) nastpia znaczna rozbudowa przemysu cikiego, w tymzakadw zbrojeniowych. W latach 1950-1954 przeprowadzono rwnie pierwsz techniczn i organizacyjn rekonstrukcj si zbrojnych. Do produkcji

    wprowadzono nowe wzory broni strzeleckiej, rcznej i maszynowej, oparte jeszcze na licencjach radzieckich.

    Tablica 2.1. Wykaz typw i lat wprowadzania do produkcji broni konstrukcji radzieckiej, produkowanej przezkrajowy przemys obronny na podstawie licencji

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    17/294

    w latach 1945-1997 21

    Kolejnym etapem rozwoju przemysu i konstrukcji broni strzeleckiej s lata1956-1965 stanowice okres przeomowy w dziedzinie polskiego uzbrojenia.Etap ten cechuje si jakociowym przewartociowaniem techniki wojskowej

    wynikajcym z wprowadzenia do produkcji doskonalszych wzorw uzbrojeniaoraz powstaniem wielu prototypw nowego sprztu rodzimej konstrukcji,opracowanych czsto przez mod kadr konstruktorw wyksztaconych nauczelniach krajowych ju w okresie powojennym. W dziedzinie amunicjidokonano znacznego postpu w przemyle prochowym i materiaw wybucho wych, opanowujc otrzymywanie produktw uprzednio w kraju nie wytwarzanych. Wdroono do produkcji nowe rodzaje mas pirotechnicznych, dymnych,zapalajcych i owietlajcych, dc przy tym do wyeliminowania surowcwimportowanych lub deficytowych. Opracowano te nowe rodzaje amunicjikonstrukcji krajowej

    Lata 1966-1975 charakteryzuj si opanowaniem przez przemys nowoczesnych technologii wytwarzania broni i amunicji, szybkim rozwojem postputechnicznego oraz modernizacj licencyjnych wzorw broni strzeleckiej, jakrwnie wprowadzeniem do produkcji i uzbrojenia wojsk wasnych opracowa.Przedsiwzicia te pozwoliy na stworzenie nowoczesnego, spjnego i prostego

    w swej strukturze systemu uzbrojenia strzeleckiego. Umoliwiy one rwnierozwinicie bardzo opacalnego eksportu uzbrojenia, co nie bjto bez znaczeniadla poprawy bilansu handlowego i patniczego pastwa. Naley podkreli, e w szczytowym okresie udzia sprzeday broni w caym naszym eksporciestanowi 6-7% i przynosi dochd w wysokoci 1 mld dolarw, za na licieimporterw znajsowao si przeszo 17 pastw.

    Utworzenie silnego przemysu zbrojeniowego wizao si integralnie z roz wojem jego zaplecza naukowo-technicznego w postaci instytutw i placweknaukowo-badawczych. Instytucje te oprcz prowadzonych prb, bada i dowiadcze, wsppracoway cile z przemysem w rozwizywaniu wielu pro

    blemw teoretycznych i konstrukcyjnych, przyczyniajc si do rozwoju technikiuzbrojenia.

    Zaamanie gospodarcze przeomu lat osiemdziesitych i dziewidziesitychpogbione rozpadem Ukadu Warszawskiego oraz ograniczenia eksportowezwizane z wygaszaniem konfliktw regionalnych spowodowao koniecznoprzestawienia czci potencjau wytwrczego na produkcj cywiln. Rwnoczenie poszukiwane s nowe rozwizania majce na celu redukcj znacznegozaduenia przedsibiorstw zbrojeniowych, a take rozwaane s szanse nawizania nowych umw kooperacyjnych z pastwami grupy wyszehradzkiej, jakrwnie z niektrymi krajami NATO. Jednoczenie konieczne jest dalszedoskonalenie procesw technologicznych w oparciu o najnowsze zdobycze

    techniki oraz opracowanie prototypw sprztu nowej generacji. Tylko takastrategia pozwoli w przyszoci na zabezpieczenie niezbdnych potrzeb armiii utrzymania rynkw zbytu.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    18/294

    Przejcie zasobw uzbrojenia po trzech zaborcach oraz dokonane zakupyi dostawy broni z zagranicy spowodoway, e bro i amunicja Wojska Polskiego

    w pierwszym okresie jego istnienia stanowiy znaczne zrnicowanie pod wzgldem uywanych typw i kalibrw. Powodowao to due trudnoci w szkoleniu wojsk oraz bardzo komplikowao sprawy zaopatrzenia armiiw czasie dziaa wojennych w latach 1919-1920. Std te ju w 1920 r. w WojskuPolskim przystpiono do ujednolicenia i uporzdkowania uzbrojenia strzeleckiego. W oddziaach frontowych pozostawiono bro francusk, niemiecki austriack, za dla jednostek tyowych i pomocniczych przewidziano uzbrojenie woskie, rosyjskie, japoskie i angielskie. Ponadto przeprowadzono wymian broni z Rumuni, Estoni i Finlandi, uzyskujc przez to 42 734 kb i kbk oraz

    911 ckm i ICO rkm. W wyniku tych dziaa, w latach 1924-1925: 14 dywizjipiechoty posiadao kb niemieckie Mausera, 14 dywizji piechoty posiadao kbfrancuskie, 2 dywizje piechoty posiaday kb austriackie.

    W 1925 r. dokonano przezbrojenia jednej dywizji, gdzie na cay stan mob" wydano kb Mausera.

    W kawalerii, w 1924 r., 18 pukw byo wyposaonych w kb niemieckieMausera. a 22 puki w kb austriackie.

    W cigu 1925 r. dokonano dalszego przezbrojenia wojsk, i tak: 15 pukw kawalerii posiadao kb Mausera,

    13 pukw byo uzbrojonych w kb rosyjskie Mosina przerobione naamunicj polsk (7,92 mm),

    12 pukw posiadao kb austriackie. Aby przyspieszy przezbrojenie piechoty. Departament III Artylerii zam

    wi w CZWW 300000 kb Mausera. Cakowite przezbrojenie piechoty w kbMausera przewidywano zakoczy w 1928 r. Podjte przedsiwzicia pozwoliyna ograniczenie uywanej amunicji w jednostkach liniowych do 3 zasadniczychtypw naboi karabinowych:

    8 mm naboju francuskiego typu Label,

    8 mm naboju austriackiego typu Mannlicher, 7,92 mm naboju karabinowego typu Mauser.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    19/294

    Amunicja do broni strzeleckiej

    Przyjt amunicj skonstruowano we Francji, Austrii i w Niemczech jeszczeprzed 1 wojn wiatow i w toku dziaa wojennych doskonalono przezopracowanie jej odmian specjalnych (jak naboje z pociskami przeciwpancer

    nymi, zapalajcymi, wietlnymi, smugowymi itp.).Zredukowanie amunicji karabinowej do 3 podstawowych typw i kali brw uatwiao zaopatrzenie armii, jak rwnie pozwolio w pierwszejpoowie lat dwudziestych na podjcie jej produkcji w kraju i uniezalenieniesi tym samym od importu. Jednoczenie, w celu rozwoju krajowych

    wytwrrii amunicji starano si zaktywizowa eksport do Jugosawii, Turcjii Persji. W 1936 r. krajowe wytwrnie amunicji wytwarzay: 7,92 mm nabojeMausera typu S, Sc, D, P, PS, Z, Lot., naboje szkolne i lepe do broni

    Rys. 3.1. Hala maszyn w Wojskowej Wytwrni Amunicji Karabinowej w Warsza-

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    20/294

    24 Amunicja do broni strzeleckiej

    rcznej i maszynowej, amunicj izbow oraz 7,62 mm nabj rewolwerowyNaganta i 9 mm nabj pistoletowy Parabellum. Ponadto, 25 i 35 mm nabojesygnaowe, za dla celw komercyjnych na rynek prywatny amunicj pistoletow6,35 i 7,65 mm, naboje sportowe typu short i long rifle 5,6 mm oraz amunicj

    myliwsk.W drugiej poowie lat trzydziestych rozpoczto produkcj 13,2 mm naboi donkm Hotchkissa oraz wzory amunicji opracowane w Polsce, jak np.7,92 mm nabj DS do kb ppanc. wz. 1935 czy 20 mm amunicj do nkm i amunicjdo granatnikw wz. 1930 i 1936.

    lilii! Amunicja do broni krtkiejDue zrnicowanie broni krtkiej wystpujce w armii polskiej w poczt

    kowym stadium jej organizacji powodowao, e spraw jednolitego wzoru

    pistoletu subowego odkadano na plan dalszy, tj. do czasu penego uporzdkowania i ujednolicenia broni piechoty. Std te biece potrzeby wojska w tymzakresie zaspokajano zasobami amunicji odziedziczonymi po zaborcach orazniewielkim importem z zagranicy. W wydanym przez MSWojsk. w 1935 r.Katalogu amunicji", w grupie amunicji pistoletowej uwidoczniono znajdujcesi jeszcze w magazynach wojskowych 7,65 mm naboje pistoletowe produkcji:francuskiej, belgijskiej i austriackiej. Ponadto, 9 mm naboje niemieckie typuParabellum z pociskiem walcowo-stokowym i pociskiem owalnym, a take

    Rys. 3.2. Amunicja karabinowa produkowana w Polsce w latach 1921-1939; odlewej: 8 mm x 56R nabjMannlichera wz, M/93,8 mm x 50R nabj Lebe-la wz. 1886 D (am).8 mm x 50R nabj Lebelalepy. 8 mm nabj Lebelamiotajcy, 7,92 mm x 57 na bj Mausera z pociskiem S.7,92 mm x 57 nabj Mausera lepy, 7,92 mm x 57 nabjszkolny, 7,92 x 107 nabjz pociskiem DS do kb ppanc. wz. 1935

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    21/294

    Amunicja do broni krtkiej

    Rys. 3.3. Amunicja pistoletowa produkowana w Polsce

    wiatach 1925-1939; od lewej:nab j 6,35 mm x 15,5SRBrowninga, nabj 7,65 mmx 17SR Brown inga , na bj

    9 mm x 19 Par abe llu m, na bj 7,62 mm x 38 RN ag an ta

    8 mm naboje rewolwerowe produkcji francuskiej i 7,62 mm naboje rosyjskie dorewolwerw Naganta.

    Naboje pistoletowe Browninga.,

    Wobec znacznej iloci uytkowanych w Polsce pistoletw samopowtarzal

    nych kal. 6,35 i 7,65 mm ju w pierwszej poowie lat dwudziestych Zakady Amunicyjne Pocisk" uruchomiy produkcj amunicji pistoletowej systemuBrowninga. Amunicj t rozprowadzano na rynku cywilnym poprzez specjalistyczne sklepy i skadnice, za odbiorcy wojskowi posiadajcy prywatn brotego kalibru mogli si w ni zaopatrywa po cenach hurtowych na specjalnezamwienia. Produkowany w kraju 6,35 mmx 15,5SR nabj Browninga byprzeznaczony do pistoletw kieszonkowych sucych do obrony osobistej. Ze

    wzgldu na sabe osigi balistyczne nie mia zastosowania wojskowego, a jedynie

    policyjne formacje kobiece (utworzone w 1930 r.) uzbrojono etatowo w brotego kalibru. Amunicja produkcji polskiej posiadaa usk mosin oraz pociskz rdzeniem oowianym w paszczu melchiorowym (stop miedzi, cynku i niklu).

    Drugim typem naboju Browninga produkowanym przez wytwrni Pocisk" by nabj pistoletowy 7,65 mmxl7SR. Posiada on usk mosini pocisk oowiany w paszczu melchiorowym lub mosinym osadzony w usceprzez zawalcowanie lub zapunktowanie. W 1925 r. Wojskowa Wytwrnia Amunicji Karabinowej w Warszawie wykonaa parti prbn 7,65 mm naboipistoletowych Browninga w liczbie kilkuset sztuk, lecz wobec braku zamwieprodukcji tego typu naboi zaniechano.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    22/294

    26 Amunicja do broni strzeleckiej

    Rys. 3.4. Znakowanie dna uski amunicji Browninga wylwmi Pocisk"

    Naboje pistoletowe produkcji polskiej elaborowano prochem skadajcymsi z czystej nitrocelulozy z dodatkiem dwufenyloaminy jako stabilizatora.Ziarenka prochu miay ksztat cylindrw dugoci 0,3-1 mm i gruboci0,4-0,5 mm, barwy szaro-zielonej. Amunicj pistoletow typu Browning wytwrni Pocisk" pakowano w pudeka kartonowe po 25 sztuk. Znakowanie dnauski dla obu typw naboi byo identyczne i skadao si z symbolu wytwrni

    w postaci liter PK. i picioramiennej gwiazdki..

    Amunicja rewolwerowa

    Niezalenie od amunicji przeznaczonej do pistoletw samopowtarzalnychprzemys krajowy wytwarza rwnie 7,62 mm naboje rewolwerowe(7,62 mm x 38R) do rewolwerw subowych Naganta wz. 30. Nabj ten,pomysu belgijskiego in. Emila Naganta, powsta w 1890 r., a w pi lat pniejzosta przyjty jako standardowy w armii rosyjskiej. Charakteryzowa si oncakowitym umieszczeniem pocisku wewntrz uski, co miao zapewni doskonae uszczelnienie styku midzy bbenkiem rewolweru a luf. uska mosina

    z kryz wystajc posiadaa lekko zwon rednic wylotu. Pocztkowo nabojeelaborowano prochem czarnym, ktry pniej zastpiono prochem nitrocelulozowym. Produkcj naboi rewolwerowych Naganta uruchomiono w PastwowejFabryce Amunicji w Skarysku na pocztku lat trzydziestych.

    Nabj polski mia pocisk o ksztacie stokowo-citym z rdzeniem oowianym otoczonym paszczem melchiorowym. W niewielkiej iloci wystpoway tenaboje z usk o ksztacie butelkowym (z mocniejszym zweniem uskiu wylotu). Nabj elaborowano prochem nitrocelulozowym marki Kruk"produkcji Pastwowej Wytwrni Prochw w Pionkach, o skadzie zblionym do

    prochu stosowanego w nabojach kal. 6,35 i 7,65 mm. Naboje rewolweroweprodukcji polskiej pakowano w pudeka kartonowe po 7 sztuk.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    23/294

    Amunicja do broni krtkiej

    9 mm nabj Parabellum

    W lutym 1932 roku na konferencji u drugiego wiceministra spraw wojskowych zapada decyzja o wprowadzeniu 9 mm pistoletu Vis douzbrojenia armii jako etatowej broni oficerw i podoficerw WP. Spowodo waa ona to, e od 1936 roku niemiecki nabj pistoletowy typu Parabellum(9 mm x 19) przyjto jako przepisowy do pistoletw Vis wz. 1935, a pniejdo pistoletu maszynowego Mors. 9 mm amunicja pistoletowa produkcjiPastwowej Fabryki Amunicji w Skarysku miaa usk mosin oraz pociskdugoci 15 mm o rdzeniu oowianym w paszczu stalowym platerowanymmelchiorem, o masie 7,5 g, to jest o okoo 0,5 g mniejszej w stosunku do wzoru

    niemieckiego. Do nauki w obchodzeniu si z broni stosowano nabojeszkolne pozbawione adunku miotajcego, ktre w miejscu sponki posiaday

    wprasowany krek gumowy. Znakowanie dna uski polegao na podziale jejpowierzchni na 4 symetryczne segmenty, na ktrych wybito kaliber N sym bol walcowni Norblina, cyfry okrelajce rok produkcji (np. 1938) oraz godopastwowe znak wytwrni w Skarysku. Naboje de pistoletu Vispakowano w pudeka kartonowe po 24 sztuki. Taki sposb pakowania

    wynika z faktu, e w skad kompletu pistoletu Vis wchodziy 3 magazynki

    o pojemnoci 8 naboi. Amunicja Parabellum" przeznaczona dla PolicjiPastwowej i stosowana do fiskich pistoletw maszynowych Suomi, pako

    wana bya w pudeka kartonowe po 20 naboi uoonych na przemian. Na wierzchu pudeka naklejono bia etykietk w postaci opaski, na ktrejznajdowa si napis zawierajcy informacje dotyczce nazwy wytwrni, iloci

    Rys. 3.5. Opakowanie 9 mmamunicji Parabellum do pis

    toletu Vis wz. 1935 produkcji Fabryki Amunicji w Skarysku

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    24/294

    Amunicja do broni strzeleckiej

    Rys. 3.6. Podstawowe wymiary 9 mm naboju Parabellum produkcji polskiej

    naboi, kalibru, systemu oraz numeru partii i roku produkcji. Nastpnie 10 takichpudeek zawijano w paczk z mocnego papieru pakowego i 9 paczek wkadanodo skrzyni drewnianej, ktr przesyano do uytkownika. Wymagania Policji

    byy bardzo wysokie i przewidyway, e amunicja polska nie moe odbiega jakociowo od amunicji fiskiej firmy Sako". W zwizku z tym kada wyprodukowana partia amunicji, suya do 4 serii po 10 strzaw na odlego50 metrw. Amunicja speniaa normy jakociowe, jeeli z kadej serii 8 pociskw miecio si w kole o rednicy 8 cm.

    W czasie okupacji hitlerowskiej, po przejciu zakadw w Skaryskuprzez firm Hasag" w 1940 roku, ponownie uruchomiono tam produkcjamunicji typu Parabellum, jednak ju wg wzoru niemieckiego. Pocztkowo wykorzystywano do produkcji przedwojenne zapasy usek i mosidzu. Od

    1941 roku rozpoczto wytwarzanie amunicji w usce stalowej fosfatyzo- wanej na szaro i dodatkowo lakierowanej, z pociskiem z rdzeniem

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    25/294

    Amunicja do broni krtkiej 29

    oowianym w paszczu stalowym platerowanym tombakiem oraz z pociskiem o masie6,24 g z rdzeniem stalowym w koszulce oowianej otoczonej paszczem tombakowym w seriach z lat 1942-1943 dodatkowo czernionym. Amunicja ta bya przeznaczona

    gwnie do pm, gdy w pistoletach samopowtarzalnych powodowaa czsto zakleszczenie si uski w komorze nabojowej; std te w latach 1942-1945 wprowadzono doprodukcji amunicj w usce stalowej lakierowanej o poprawionych wasnociach.Naboje tego wzoru posiaday na dnie uski oprcz roku produkcji, numeru partiii symbolu kam" stanowicego niemiecki kod zakadw amunicyjnych w Skarysku wybity dodatkowo znak plus przy literach St oznaczajcych usk stalowlakierowan.

    Trzeba zaznaczy, e mimo stosowanych przez okupanta represji, dziaajcy w zakadzie ruch oporu prowadzi liczne akcje sabotaowe, jak rwnie

    organizowa przecieki" amunicji dla oddziaw partyzanckich. Dziaania tedoprowadziy jednak do wzrostu czujnoci okupanta, co w konsekwencjiuniemoliwio wynoszenie gotowych produktw. W zwizku z tym ograniczonosi do przerzutu amunicji w elementach. Spowodowao to konieczno zorganizowania konspiracyjnych warsztatw scalania amunicji. W 1944 r. Szefost

    wo Suby Uzbrojenia Armii Krajowej otrzymao transport z przeciekw" zeSkaryska w liczbie kilku tysicy usek ze sponkami amunicji tj;pu Parabellum,

    brak byo jednak pociskw. W spraw t zosta zaangaowany"1>yy szef BiuraStudiw Fabryki Amunicji w Skarysku in. Franciszek Pogonowski, ktry

    w przecigu niecaych dwu miesicy opracowa rysunki pocisku i sprawdzianw, jak rwnie zorganizowa warsztat dysponujcy odpowiednim parkiem maszynowym pozwalajcym na formowanie paszczy i rdzeni. W lipcu 1944 r.

    wyprodukowano w Warszawie w warunkach konspiracyjnych ok. 1000 pfabrykatw pociskw oraz wykonano parti prbn 100 precyzyjnie scalonychnaboi, ktre zostay skierowane do bada. Wybuch Powstania Warszawskiegoi.08.1944 r. uniemoliwi zakoczenie caego przedsiwzicia.

    Rys. 3.7. Znakowanie dna usek amunicji pistoletowej w latach 1922-44: a) nabj 6,35 Browning

    produkcji wytwrni Pocisk"; b) nabj 7,65 Browning w/w wytwrni; c) 7,62 mm nabjrewolwerowy Nagant produkcji Fabryki Amunicji w Skarysku; d) 9 mm nabj typu Parabellum"produkcji Fabryki Amunicji w Skarysku: z lewej nabj szkolny z gumow sponk, z prawej bojowy; e) amunicja 9 mm Parabellum" produkowana w Skarysku w latach 1940-44

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    26/294

    30 Amunicja do broni strzeleckiej

    A m u n i c j a k a r a b i n o w a

    Amunicja do kb austriackich

    Produkcj 8 mm naboi karabinowych typu Mannlicher (8 mm x 56R)uruchomia Spka Akcyjna Pocisk" ju na przeomie lat 1920/1921 naurzdzeniach i maszynach zakupionych w austriackiej firmie Hirtenberger",ktre stanowiy jednoczenie pierwszy typ amunicji karabinowej produkowanej

    w kraju po odzyskaniu niepodlegoci. Pierwowzorem tej amunicji by nabj wz.M/86 przyjty do uzbrojenia armii austrowegierskiej w 1886 r. wraz z 8 mm kb

    Mannlichera. Nabj ten posiada pocisk z paszczem stalowym ze szczytemzaokrglonym o rdzeniu oowianym (97% oowiu i 3% antymonu). uskmosin o ksztacie butelkowatym z kryz wystajc elaborowano prochemczarnym w iloci 4,0 g. W 1893 r. nabj ten zmodernizowano, co polegao nazastpieniu prochu czarnego prochem bezdymnym (2,7 g), dziki czemu wzrosaszybko pocztkowa pocisku z 550 do 620 m/s.

    Nowy wzr naboju stosowano do kb i kbk oraz do km typu Schwarzlose.Otrzyma on oznaczenie wz. M/93. Niezalenie od naboi wz. M/93 w uyciu byynaboje z pociskiem ppanc, zapalajcym, smugowym, wartowniczym oraz

    naboje lepe, czyli wiczebne, i szkolne, ktrych jednak nie produkowano w kraju.

    Amunicja do kb francuskich

    Nabj karabinowy typu Lebel 8 mm x 50R wprowadzony we Francji w 1904 r. by zmodernizowan wersj naboju karabinowego wz. 1886 z pociskiem D. Nabj ten posiada bardzo mocn, stokow, mosin usk z kryz

    wystajc o duej rednicy. Pocisk o dugoci 39,2 mm, o masie 12,8 g, by wykonany jako peny (bezpaszczowy) ze stopu o skadzie 90% miedzi, 9,5%cynku i 0,5% oowiu. Charakteryzowa si dobrymi waciwociami balistycznymi, zwaszcza na dalsz odlego, std oznaczenie D od franc. distance odlego. Dla lepszego i pewniejszego zacisku w usce posiada na swymobwodzie wytyczony rowek, co naladowano pniej rwnie w innych krajachprzy produkcji pociskw w paszczach.

    Amunicj wytwrni francuskich elaborowano prochem typu B o skadzie:91% nitrocelulozy i 9% alkoholu amylowego lub prochem BN zawierajcym

    70% nitrocelulozy, 18% azotanu baru, 8% azotanu potasu i 2% sodu.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    27/294

    Amunicja karabinowa 51

    Rys. 3.8. Opakowanie 8 mmnaboi miotajcych Lebelaprodukcji Wytwrni Amunicji nr 1

    8 mm nabj Lebela wz. 1886D stosowano do kb Lebela wz. 1886/93i Berthiera wz. 1907/15 oraz do kbk Berthiera wz. 1892 i 1916. Amunicjaprzeznaczona do broni maszynowej o oznaczeniu 86 (a.m.), gdzie a.m. (amor-cage modifie) zapon zmodyfikowany, posiadaa w odrnieniu od naboiprzeznaczonych do broni rcznej mocniej osadzon sponk. Obok zasadniczegonaboju z pociskiem penym D w uyciu byy naboje specjalnego przeznaczeniaz pociskami: ppanc dymno-smugowym oraz amunicja lepa i szkolna.

    Amunicj francusk zarwno do broni rcznej, jak i maszynowej, produko way w Polsce Zakady Amunicyjne Pocisk" Sp. Akc. Rwnie Wojskowa Wytwrnia Amunicji Karabinowej w Warszawie uruchomia w 1925 r. produkcj usek do amunicji francuskiej z prefabrykatw dostarczanych przez ZakadyNorblina". Pocztkowo do elaboracji naboi stosowano proch pochodzcyz dostaw zagranicznych, ktry nastpnie zastpiono prochem krajowym produkowanym w PWP w Pionkach. Pniej zaniechano wytwarzania amunicji do

    broni rcznej, ograniczajc si gwnie do produkcji naboi wz. 1886D (a.m.).

    Rys. 3.9. Znakowanie dna uski amunicji Mausera wytwrni Pocisk"

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    28/294

    32 Amunicja do broni strzeleckiej

    Oprcz amunicji bojowej produkowano w Polsce naboje lepe z pociskiemdrewnianym oraz (w Wojskowej Wytwrni Amunicji nr 1) naboje miotajce do wystrzeliwania z garlaczy VB granatw meldunkowych (nabj miotajcy dogranatu meldunkowego nie posiada pocisku, a szyjka uski bya zagnieciona w formie gwiazdki). Do produkcji naboi miotajcych wykorzystywano wystrzelone uski amunicji bojowej, ktre byy ponownie elaborowane; dlatego teczsto w opakowaniach polskich wystpuj naboje z oznaczeniem wytwrnifrancuskiej. Amunicj wytwrni polskich pakowano w pudeka kartonowe po8 sztuk lub w pakiety po 10 sztuk.

    Na b j k a r a b i n o w y M a u s e r a 7 ,9 2 m m x 5 7

    Stanowi on zasadniczy typ naboju karabinowego uywanego w WP w okresie midzywojennym. Jego konstrukcja wywodzia si z naboju do kbMausera wz. 1888, w ktrym po raz pierwszy zastosowano usk bez kryzy wystajcej, wg szwajcarskiego wynalazku, ktry pniej znalaz powszechnezastosowanie. W 1905 r. nabj zmodernizowano poprzez wprowadzenie pociskuostro zakoczonego (z niem. Spitzgeschoss), w skrcie by oznaczany jako nabjz pociskiem S lub SI. Pocisk ten dziki korzystnemu ksztatowi balistycznemui znacznej prdkoci pocztkowej posiada wystarczajc celno na odlego2000-2560 m.

    Warto zaznaczy, e 7,92 mm nabj karabinowy Mausera by jednymz najbardziej rozpowszechnionych w obu wojnach wiatowych i do dzi stanowistandardowy typ naboju w Jugosawii i Hiszpanii. Znalaz on rwnie zastosowanie w broni myliwskiej (myliwskie oznaczenie 8 x 57).

    W Polsce, w pierwszych latach niepodlegoci, produkcj amunicji mausero- wskiej zajmoway si niewielkie warsztaty amunicyjne w Toruniu, Poznaniu,Krakowie i Warszawie. Scalay one poszczeglne elementy amunicji wytwarzane

    w wytwrniach pastwowych lub prywatnych. Pocztkowo wytwarzano nabojez pociskiem S, jednak w miar rozwoju produkcji starano si opanowa bardziejskomplikowan produkcj amunicji z pociskami specjalnymi, jak rwnie nabjten doskonali. Ju w latach 1922-1924 w Wojskowej Wytwrni AmunicjiKarabinowej w Warszawie przy ul. Szwedzkiej prowadzono prby amunicjipomysu pk. Godlewskiego z pociskiem o lekkim rdzeniu oowianym i drewnianym. Wytwrnia wykonaa rwnie eksperymentaln parti amunicji z pociskami zaopatrzonymi w mosine opaski wg projektu pk. Dunajewskiego.Ponadto wykonaa parti prbn amunicji z pociskami wybuchowymi, ktrauzyskaa pochlebn ocen Artyleryjskiej Komisji Dowiadczalnej w Rembertowie. Jednak, dopiero peny rozruch wytwrni Pocisk" i uruchomienie

    Pastwowej Fabryki Amunicji w Skarysku pozwoliy na zaspokojenie potrzeb

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    29/294

    Amunicja karabinowa

    wojska i produkcj penego asortymentu amunicji. Pocztkowo wytwarzano w Polsce amunicj o prdkoci pocztkowej 827 m/s. Jednak na wniosekCentralnej Szkoy Strzelniczej w Toruniu, wedug ktrej amunicja ta byaprzyczyn znacznej dymnoci i pomiennoci oraz odrzutu broni i przy poparciuPWP w Pionkach, gdzie byy trudnoci z produkcj prochu zapewniajcego duprdko wylotow, od 1927 r. zaczto produkowa amunicj dla piechotyo prdkoci pocztkowej zredukowanej do 790 m/s, pozostawiajc amunicjsilniejsz dla lotnictwa.

    Amunicja zredukowana budzia szereg zastrzee i po wyczerpaniu jejzapasw w 1935 r. powrcono do produkcji silniejszej amunicji dla piechoty.Jednoczenie, w wytwrniach amunicji czyniono starania nad ulepszeniemprodukcji; wiadcz o tym liczne patenty z tego okresu. Midzy innymi patent nr

    18116 zgoszony 30.01.1932 r., dotyczcy sposobu wyrobu amunicji zespolonejo wysokiej wydajnoci. Rozwizanie to, polegajce na zastosowaniu dwu warstwprochu o rnych wasnociach (progresywnego i ywego) przedzielonychprzybitk, pozwalao na uzyskanie prdkoci pocztkowej ok. 1000 m/s, przycznym adunku 3,3 g i masie pocisku 9,1 g. Poszukiwania te doprowadziy doopracowania specjalnego prochu progresywnego, ktry znalaz zastosowanieprzy produkcji naboi dla kb ppanc.

    Amunicja karabinowa produkcji polskiej posiadaa uski z metalu o skadzie67% miedzi i 33% cynku lub, w mniejszej iloci, 72% miedzi i 28% cynku.

    Pastwowa Fabryka Amunicji w Skarysku eksperymentowaa te z uskamistalowymi wykonanymi z rnych rodzajw blach, lecz jak si okazao koszt wyrobu amunicji w usce stalowej by wikszy od amunicji w usce mosinej, ze wzgldu na znaczne zuycie maszyn i narzdzi uytych do produkcji. Podobneprby prowadzono rwnie w Zakadach Amunicyjnych Pocisk", o czymwiadczy plansza zdobyta w 1945 r. przez wojska amerykaskie w fabryce

    Rys. 3.10. Nabj 7,92 x 57 Mausera z pociskiem D

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    30/294

    34 Amunicja do broni strzeleckiej

    amunicji Polte" w Magdeburgu. Na planszy tej zawierajcej zbir polskiejamunicji wystpuj naboje z usk stalow miedziowan (prba bon-deryzacji), ktre pochodz z serii z 1939 r. wykonanej przez Zakady Pocisk".

    Oprcz podstawowego naboju z pociskiem S, ktry jest analogiczny do

    naboju niemieckiego z pocztku lat trzydziestych, krajowy przemys amunicyjny wytwarza 7,92 mm naboje z pociskiem cikim SC (wzorowane na niemieckimpocisku sS), z pociskiem ppanc. P (odpowiednik niemieckich naboi Smk),z pociskiem zapalajcym Z w dwu wersjach oraz najtrudniejsze w produkcjinaboje z pociskiem pancerno-wietlnym typu PS. Duym osigniciem byo teopracowanie w ITU dla ckm wz. 1930 specjalnego naboju dalekononego (tzw.nabj D) o dononoci 5500 m, konstrukcji kpt. in. Tadeusza ukaszewskiego.

    W nielicznych kolekcjach na Zachodzie wystpuje te nabj produkcjipolskiej oznaczany jako W wskanikowy (wybuchowy). Jego budowa jestzbliona do niemieckiego naboju tzw. B-Patrone. Nabj ten posiada wierzchoekpocisku malowany na czerwono oraz czarn obwdk wok sponki. W polskiejliteraturze przedmiotu brak jednak wzmianek o tego rodzaju amunicji.

    Niezalenie od ww. rodzajw naboi produkowano w kraju tzw. amunicjo wzmocnionym cinieniu przeznaczon do prb odbiorczych oraz naboje lepei szkolne w kilku wzorach. Amunicj lep zaopatrywano w pociski drewnianeo stokowo zaokrglonym wierzchoku, wykonane z drewna olchy lub brzozy.Naboje do kb i kbk posiaday pociski malowane na niebiesko, za nabojeprzeznaczone do broni maszynowej na czerwono. Do km Hotchkissa wz. 1925

    oraz lotniczych km stosowano naboje lepe z pociskiem w kolorze naturalnegodrewna. Spotykane s rwnie naboje lepe z zakoczeniem w formie gwiazdkio 6 fadach, ktre prawdopodobnie stosowano jako naboje miotajce dogranatw karabinowych. Naboje lepe elaborowano specjalnym prochemoddzielonym od pocisku przybitk ze zgrzebnej baweny. Proch ten w ksztacietych prcikw pochodzi z Zakadw Przemysowych Boryszew" belg. Sp. Akc. k. Sochaczewa, gdzie produkowano prochy wiczebne wg wasnegopatentu.

    Naboje szkolne przeznaczone do demonstrowania wspdziaania czci

    broni, jak rwnie do nauki i treningu obchodzenia si z broni, w okresiedwudziestolecia midzywojennego wykonywano w kilku odmianach. Pocztkowo, wobec braku naboi szkolnych, w niektrych oddziaach liniowychfabrykowano je we wasnym zakresie z wystrzelonych usek mosinych i ostregopocisku S, lecz sprawiay one wiele kopotw wskutek wyamywania sipociskw i kaleczenia wntrza komory nabojowej kb. W 1922 r. w ramachrozruchu technologicznego Wojskowej Wytwrni Amunicji Karabinowej w

    Warszawie wykonano ok. 300 000 naboi szkolnych. Pniej jako zasadniczy typnaboju szkolnego przyjto nabj monoblokowy z krkiem kauczukowym

    zamiast sponki.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    31/294

    Amunicja karabinowa

    Rys. 3.11. Opakowanieamunicji 7,92 mm MauseraFabryki Amunicji w Skarysku

    7,92 mm polsk amunicj karabinow pakowano na wzr niemiecki w pudelka kartonowe koloru brzowego lub kremowego, zawierajce 15 naboiluzem lub w dkach po 5snaboi. W uyciu byty dki mosine wz. 1917 bezsprynki paskiej oraz dki klasyczne Mausera wz. 1898 ze sprystej blachystalowej, najczciej z monogramem Pk w rodku po stronie zewntrznej.Pudelka posiaday drukowane lub odbijane stemplem napisy w kolorze odpowiadajcym znakom naboi, zawierajce informacje o wytwrcy, rodzajui przeznaczeniu naboi, ponadto podawano oznaczenie partii i riczb oznaczajcrok produkcji oraz dat kompletacji (scalania), miesic, rok, a niekiedy nawetdzie. Pudeka kartonowe pakowano w hermetyczne puszki cynkowe, ktrez kolei dla uniknicia uszkodze pakowano w skrzynki drewniane. Na skrzyniznajdowaa si nalepka z charakterystyk amunicji oraz namalowane kkotakiego samego koloru, jaki na swym denku posiaday naboje w skrzyni. cznie

    w jednej skrzyni znajdowao si 1260 naboi karabinowych.Po przejciu przez hitlerowcw w 1939 r. polskich zakadw produkujcych

    bro i amunicj okupant wykorzysta cz znajdujcych si w nich zasobw,std spotykane s te pudeka amunicji reetykietowane etykieta bya w tym

    przypadku przyklejana na jednym z brzegw opakowania i zawieraa uwag

    Rys. 3.12. Znakowanie polskiej amunicji strzeleckiej w latach 1918-1939

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    32/294

    Amunicja do broni strzeleckiej

    o partii nie znanej {Lieferung unbekannt) lub o polskim pochodzeniu amunicji{poln. Herkunf). W pniejszym okresie stosowano etykiety standardowezawierajce informacj o polskim pochodzeniu niektrych elementw naboi,takich jak uski, pociski lub sponki; informacj t podawano za pomoc litery

    p umieszczonej w nawiasach co oznaczao polnisch.

    Rys. 3.13. Znaki na dnieusek 7,92 mm amunicji polskiej typu Mauser (kluczznakowania)

    Rys . 3.14. Przykady znako wania amunicji 7,92 mm ty

    pu Mauser stosowane prze wytwrnie polskie w latach1922-1939

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    33/294

    Amunicja karabinowa

    Rys. 3.15. Znaki na dnie usek 7,92 mm amunicji typu Mauser: a) z tat 1922-1923, b) z roku 1924,c) z roku 1925 oraz d) 8 mm amunicji typu Lebel

    Rys. 3.16. Znakowanie 7,92 mm amunicji karabinowej typu Mauser

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    34/294

    Tablica 3.1. Podstawowe dane techniczne polskiej 7,92 mm amunicji karabinowej

    *' W opracowaniu znajdowa sie 7,92 mm nabj PS ze smug wietln zielon, lecz do 1935 r. jego znakowa nie nie zostao ustalone.*' Nab j lepy Hotschkissa wz. 1925 posiada pocisk lepy w kolorze naturalneg o drewna.

    Oprcz przedstawionych produkowano naboje 7,92 mm Mausera S lot. (lotnicze), P lot., PS lot. i Z lot. Posiaday one identyczne znaki na uskach oraz kolor obwdki sponki,rnica wystpowaa jedynie w jakoci prochu i sponek. Amunicja lotnicza miaa bardziej rwnomierne spalanie prochu i masy zaponowej, co umoliwiao strzelanie przez migo.

    Do bada balistycznych stosowano amunicj wzorcow o wymiarach i masie normalnych naboi, lecz wykonywan w cisych tolerancjach.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    35/294

    Amunicja karabinowa

    Amunicja izbowa (rutowa)

    Izbow amunicj karabinow wielokrotnego uytku stosowano w Wojsku

    Polskim do nauki strzelania, zwaszcza w pocztkowym okresie szkolenia.Z dostpnych rde wynika, e stosowano j w latach 1923-1936, to jest do czasuszerszego wprowadzenia do uytku wojska karabinkw maokalibrowychkrajowego wyrobu. Amunicja ta bya przydatna do kbk i kb Mausera wz. 1898,Lebela wz. 1986/93, Berthiera wz. 1907/15, 1892 i 1916. Autorom nie udao sipotwierdzi stosowania jej w Polsce do kb Mannlichera wz. 1895, chociaamunicja taka produkcji austriackiej firmy Hirtenberger" jest znana i byauywana midzy innymi w armii czechosowackiej. Po 1935 roku izbow

    amunicj karabinow stosowano w ograniczonym zakresie w szkoach i organizacjach paramilitarnych w ramach przysposobienia wojskowego.

    Rys. 3.17. Amunicja izbowa: z lewej nabj 8 mm x 56R Mannlichera,z prawej 8 mm nabj izbowy firmy Hirtenberger"

    Nabj amunicji izbowej skada si z penej uski mosinej typu Mauser lubLebel, o wymiarach odpowiadajcych usce amunicji bojowej. W grnym kocu

    uska miaa specjalny wystp, na ktry nakadao si oowiany pocisk o masie 2,9g. Na obwodzie mia on dwa piercienie wiodce, zapewniajce mu waciweprowadzenie w przewodzie lufy. Przez rodek uski przechodzi przewdogniowy zakoczony w dnie uski gniazdem do osadzenia sponki. Dno uski byo znakowane typowo jak dla amunicji produkcji polskiej, posiadao znakidotyczce huty, mosidzu, wytwrni usek, roku produkcji i skadu stopu.Sponka zawieraa pastylk z masy zaponowej i may adunek prochu skadajcysi z mieszaniny prochu czarnego i bezdymnego. Przygotowanie naboi do

    strzelania polegao na zaciniciu sponki specjalnymi kleszczami i osadzeniunatuszczonego pocisku na wystpie uski. Drewniany klocek suy do wybijania

    wystrzelonych sponek.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    36/294

    Amunicja do broni strzeleckiej

    Rys. 3.18. Izbowa amunicja karabinowa: a) 7,92 mmnabj scalony Mauser, b) hiska naboju izbowego typuLebel; / czopik, 2 przewd ogniowy, 3 gniazdosponki

    Amunicj produkcji Zakadw Pocisk" pakowano do transportu i przechowywania w paczki z papieru pakowego po 10 sztuk, pociski w pudekakartonowe po 500 sztuk, sponki po 100 sztuk w pudeka z blachy cynkowej.Nastpnie oddzielnie pakowano czci amunicji do skrzy drewnianych. Zasadyuycia izbowej amunicji karabinowej (lub amunicji rutowej, bo stosowanorwnie i tak nazw) okrelaa Tymczasowa instrukcja strzelecka" z 1925roku.

    Rys. 3.19. Izbowa amunicja karabinowa: a) pocisk(pi dwa piercienie wiodce), b) sponka (ko- kowadeko mosine, ta adunek prochu, ps

    pastylka, pa papier), c) kleszcze-do zaciskania

    pocisku, d) klocek z drewna (gn gniazdo do usta wiania uski), e) wybijak

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    37/294

    Amunicja karabinowa

    N a b j t y p u D S 7 , 9 2 m m x 1 0 7 d o k b p p a n c . w z . 1 9 3 5

    Jak wspomina w swej ksice pt. Podziemna zbrojownia" in. Franciszek

    Pogonowski, w 1930 roku zorganizowano w Pastwowej Fabryce Amunicji w Skarysku Biuro Studiw, ktre wraz z rozwojem zakadu stawao siplacwk wiodc w dziedzinie prac zwizanych z projektowaniem, budowi produkcj amunicji. Biuro w okresie swej dziaalnoci opracowao wielezagadnie zlecanych przez Instytut Techniczny Uzbrojenia MSWojsk. Jednymz takich tematw bya konstrukcja amunicji o wysokiej prdkoci pocztkowejdo kb przeciwpancernych pomysu in. Jzefa Maroszka.

    W zaprojektowanym naboju pocztkowo zastosowano normalny pocisk

    mauserowski 7,92 mm typu SC. Jednak, zwikszenie prdkoci pocztkoweji towarzyszcy temu wzrost cinienia gazw prochowych powodowa przypieszone zuycie przewodu lufy. W czasie przeprowadzania bardzo licznychprb i bada zmierzajcych do wyduenia ywotnoci lufy kb nabj ulegprzekonstruowaniu, za w pocisku dokonano niewielkiej modyfikacji polegajcej na wydueniu jego czci cylindrycznej kosztem zlikwidowania stokatylnego oraz zmniejszenia ostrouku. Po znacznym powikszeniu uski i zastosowaniu specjalnego adunku prochu nitrocelulozowego pocisk uzyska

    prdko pocztkow w granicach 1625 24 m/s, co pozwalao mu przebijapyty pancerne o gruboci 15 mm ustawione pod ktem 90 w odlegoci 300 m.Dla porwnania polski pocisk przeciwpancerny z rdzeniem stalowym typu P

    wystrzelony z kb Mausera uzyskiwa tylko 65 procent przebi takich samychpyt stalowych w odlegoci 170 m.

    Rys. 3.20. Nabj typu DS 7,92 mm X 107 do kb ppanc. wz. 1935 (z prawejstrony nabj rozcalony)

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    38/294

    Amunicja do broni strzeleckiej

    Rys. 3.21. Podstawowe wymiary eksperymentalnego 13 mm naboju do kb ppanc.

    Zastosowana w naboju uska mosina w pierwszych seriach produkcyjnych, prawdopodobnie ze wzgldu na otoczenie prac tajemnic, pozbawiona byta na dnie wszelkich oznacze. Naboje pochodzce z serii z lat 1937 i 1938posiadaj ju oznaczenia jak amunicja karabinowa produkcji fabryki w Skarysku, lecz bez charakterystycznego podziau na 4 pola (obwdka sponki koloruzielonego).

    Naboje do kb ppanc. wz. 1935 pakowano fabrycznie w kartonowe pudekapo 12 szt., a te z kolei po 12 szt. w hermetyczne cynkowe puszki wkadane dodrewnianych skrzy. Na pudekach kartonowych umieszczano godo past wowe i napis:

    P.W.U. FABRYKA AMUNICJI12 szt.

    7,9 mm nab. DS"Partii Nr 51/38

    W kocu lat trzydziestych eksperymentowano rwnie z nabojem do kbppanc. ka. lOi 13,2 mm,jednak do wybuchu wojny amunicja ta nie wysza poza

    faz dowiadcze.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    39/294

    Amunicja karabinowa

    Nabj 13 .2 m m x 9 9 do n k m H o t c h k ssa wz,

    43

    1 9 3 0

    Do zakupionych w 1932 r. we Francji nkm Hotchkissa wz. 1930 uywano

    pocztkowo amunicji produkcji francuskiej wytwrni Manufacture de Machines du Haut-Rhin". W uyciu byy naboje z pociskiem zwykym, zwyk-ym-smugowym, ppanc, przeciwpancerno-smugowym, zapalajcym, dymnymoraz amunicja wiczebna i szkolna. Oprcz naboi francuskich stosowanorwnie amunicj produkcji angielskich zakadw Kynoch Birmingham".Naboje brytyjskie byy zaopatrzone w pociski zwyke, ppanc, przeciwpancer-no-smugowe oraz smugowe.

    Aby uniezaleni si od importu, w drugiej poowie lat trzydziestychprodukcj tego typu amunicji podj przemys krajowy. Wedug rde radzieckich naboje produkcji Pastwowej Fabryki Amunicji w Skarysku miay2 rodzaje pociskw pocisk zwyky, o rdzeniu ze stali zwykej otoczonykoszulk oowian i paszczu tombakowym, oraz pocisk ppanc o rdzeniu ze stalihartowanej. Naboje elaborowano prochem nitrocelulozowym o skadzie identycznym jak naboje typu DS od kb ppanc.

    Rys. 3.22. Podstawowe wymiary naboju 13,2 mm x 99

    wz. 1930 do nkm Hotchkissa

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    40/294

    Amunicja do broni strzeleckiej

    20 mm amunicja produkcji polskiej

    Rwnoczenie z podjciem prac nad polskim 20 mm najciszym karabinemmaszynowym podjto dziaania nad stworzeniem wasnej amunicji tego kalibru.

    Wstpne prace podja Fabryka Amunicji w Skarysku, w 1936 r., na wasnykoszt. Posiadany pocztkowo przez ni materia badawczy skada si jedyniez katalogu z bardzo pobienym opisem oraz dwch oryginalnych naboi firmySolothurn". Dopiero pniej, ju po rysunkowym opracowaniu przez Fabryk

    Amunicji gwnych typw amunicji, Wydzia Broni Maokalibrowej ITUprzesa katalogi i wiksz liczb wzorw amunicji tego kalibru innych firm.

    Rys. 3.23. Zachowane w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie ekstrakty polskiej amunicji 20 mm x 204

    Przeprowadzone wwczas badania porwnawcze amunicji firm Solothurn",Oerlikon" i Madsen" wykazay, i jest ona prawie rwnowartociowa.

    W zwizku z tym postanowiono pozosta przy amunicji Solothurn" jakomateriale wyjciowym.

    Program prac obejmowa kolejno:1) opracowanie uski i komory nabojowej broni,2) opracowanie wiczebnego pocisku plot.,3) opracowanie wiczebno-wietinego pocisku plot.,4) opracowanie wybuchowo-wietlnego pocisku plot. z wysokoczuym zapal

    nikiem,5) opracowanie wiczebnego pocisku przeciwpancernego,6) opracowanie wybuchowo-wietlnego pocisku przeciwpancernego z zapal

    nikiem dennym.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    41/294

    Amunicja karabinowa 4ny karabinka ma 3 pooenia oznaczone literami:P ogie pojedynczyS ogie seryjny po 3 strzayC ogie cigy.

    Urzdzenie powrotne rni si od stosowanego w karabinkach AKMi AK-74 tym, e zostao wyposaone w zatrzask zabezpieczajcy pokrywkomory zamkowej przed spadaniem, co moe mie miejsce w przypadku

    wystrzeliwania granatw nasadkowych. Konstrukcyjnie zastosowano zatrzaskidentyczny jak w urzdzeniu powrotnym 7,62 mm karabinka Kbkg wz. 60.oe i nakadka z tworzywa sztucznego umocowane s wspln obsad

    przy czym zostaa zastosowana wiksza spryna kasujca luzy oa. Jednocze-

    Rys. 15.15. Urzdzeniewy-lotowe umoliwiajce miotanie granatw nasadko

    wych w karabinku produkcjipolskiej

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    193/294

    5,45 mm karabinek automatyczny wz. 19

    nie w stosunku do karabinkw AKM i AK-74 uproszczono konstrukcj ruri komory gazowej.

    Przyrzdy celownicze typu otwartego maj w ramieniu celownika i muszce

    trytowe rda wiata pozwalajce na prowadzenie celnego ognia w nocy. Wersja zaopatrzona we wspornik, przeznaczona dla strzelcw wyborowychmoe by wyposaona w celownik optyczny lub krajowy celownik noktowizyjnynowej generacji typu GABRO".

    Karabinek zosta zaopatrzony w prost technologicznie jednoramiennmetalow kolb skadan na prawy bok broni, w ktrej trzewiku znajduje sigumowy amortyzator zapobiegajcy skutkom uderzenia kolby w komorzamkow. Ksztat kolby wzorowany jest na rozwizaniu enerdowskim, leczkonstrukcja zatrzasku jest oryginalnym polskim rozwizaniem. Ogranicznik

    Rys. 15.16. Dwignia bezpiecznika - przecznikarodzaju ognia w karabinkuradzieckim AK-47

    serii oraz zatrzask kolby s przedmiotem zgoszenia patentowego. Na yczenieodbiorcy przewidziany jest rwnie konsrukcyjnie monta kolby staej.

    Do zasilania broni su 30-nabojowe wymienne magazynki pudekowe,metalowe lub z tworzywa sztucznego. W celu atwego adowania magazynkww skad wyposaenia karabinka wchodz 4 dki o pojemnoci 15 naboi i jednanasadka. Po zaoeniu nasadki na waz magazynka za pomoc dek mona

    szybko naadowa magazynek lub uzupeni jego pojemno.

    Rys. 15.17. Dwignia bezpiecznika w 5,45 mm karabinku wzr 1988

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    194/294

    Modernizacja karabinka AK

    Rys.15.18. Dw ignia selektora ognia w karabinku wzr 1988

    Rys. 15.19. Rysunek dwj-nogu do karabinka wzr1988

    W razie potrzeby do broni mona doczy lekki skadany dwjng (orozstawie ng 292 mm), zakadany na szyjk wykonan w przedniej czcikomory nabojowej. Ponadto w skad wyposaenia karabinka wchodzi bagnet,nakretka-odrzutnik do strzelania lep amunicj, parciana torba na 3 dodatkowe magazynki zawierajca take kiesze na zaadowane dki oraz kiesze na

    Rys. 15.20. 5,45 mm karabinek wzr 1988 wraz z dwjnogiem

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    195/294

    5,45 mm karabinek automatyczny wz. 1988

    przybornik i olejarke. W lewym boku torby naszyta jest specjalna patka doprzenoszenia dwjnogu.

    Jak ju wczeniej wspomniano z karabinka wz. 88 mog by wystrzeliwanegranaty nasadkowe, ktrych zestaw obejmuje:

    granat przeciwpancerno-odamkowy granat dymny granat zapalajcy granat owietlajcy ze spadochronem.

    Wszystkie typy granatw zostay zaopatrzone w tzw. puapk kulow".Umoliwia ona wystrzeliwanie granatw na odlego 150-200 metrw zapomoc zwykego pocisku bez wczeniejszego przygotowywania broni. W celuskutecznego niszczenia celw punktowych i powierzchniowych karabinek moe by rwnie uywany w zestawie z 40 mm granatnikiem podwieszanym wz. 74.

    iRys. 15.21. Granaty nasadkowe do karabinka wzr 19885,45 mm karabinek szturmowy wz. 1989

    Stanowi bardziej porczn i manewrow wersj karabinka wz. 88. W jegobudowie zostay wykorzystane zasadnicze czci i zespoy modelu podstawowego, co znacznie uprocio proces produkcji i obniyo koszty wytwarzania broni.Podobnie jak opisany wczeniej karabinek wz. 88, bro strzela przy zamkuzaryglowanym ogniem pojedynczym, seriami po trzy strzay lub ogniem cigym.Oddzielny skrzydekowy bezpiecznik blokuje zesp spustowo-uderzeniowy orazzamek w przednim pooeniu. Gwne zmiany i rnice dotycz konstrukcjisuwada oraz oa i nakadki wraz z rur gazow. Znacznemu skrceniu ulega

    lufa, ktra w porwnaniu z karabinkiem jest krtsza o 216 mm, jednak zapewniaona wystarczajc celno na odlego 400 metrw. Krtka lufa daje zwykle

    Rys. 15.21. Granaty nasadkowe do karabinka wzr 1988

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    196/294

    192 Modernizacja karabinka AK

    silny pomie wylotowy, co spowodowao zmian urzdzenia wylotowego, w ktrym zastosowano tumik pomieni. Przyrzdy celownicze szczerbinkowemog by wykonane w wersji zwykej lub podwietlanej. Celownik przerzutowyznajdujcy si na pokrywie komory zamkowej ma nastawy na 100 i 200 metrw.

    Do zasilania broni wykorzystuje si magazynki pudekowe o pojemnoci 30naboi z karabinka wz. 88. W zwizku ze zmian urzdzenia wylotowego wersjaszturmowa pozbawiona jest bagnetu oraz moliwoci uycia granatw nasadkowych. Oba wzory karabinkw produkowane s w Zakadach Metalowychucznik" w Radomiu w kooperacji z Widzewskim Kombinatem Maszyn

    Wkienniczych, ktry dostarcza magazynki.

    Tablica 15.1. Podstawowe dane techniczne 5,45 mm karabinkw polskiej produkcji

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    197/294

    Rczne karabiny maszynowe jako odrbny rodzaj samoczynnej bronistrzeleckiej wyodrbniy si pod koniec I wojny wiatowej. Bro ta, odznaczajcasi du manewrowoci i si ognia, bya podstawowym rodkiem wsparcia

    sekcji lub druyny piechoty. Zasoby lekkiej i cikiej broni maszynowej WojskaPolskiego w pierwszym okresie organizacji armii wyglday podobnie jak zasobyrcznej broni powtarzalnej. Dua rozpito typw, jak rwnie ich zy stantechniczny powodoway, e bro ta nie speniaa zakadanych wymogwtaktyczno-technicznych.

    Sytuacja wymagaa pilnego uregulowania, w tym te celu w latach1923-1925 przeprowadzono w Polsce konkursy na rkm.

    W styczniu 1925 r. Komitet Uzbrojenia pod przewodnictwewSzefa SztabuGeneralnego uchwali po dugich dowiadczeniach jako najlepszy typ rkm

    Browninga. Umowy jednak nie zrealizowano z powodu braku walut obcych.Niezrealizowanie przeznaczonych na powyszy cel w 1925 r. 5 000 000 z. uwaam za bardzo dla wojska szkodliwe." pisa w swym Memoriale o staniearmii" gen. Wadysaw Sikorski w kwietniu 1926 r.

    Spraw ostatecznie sfinalizowano w 1927 r. Przedmiotem transakcji by rkm wz. 1924, produkt belgijskiej firmy ,,Fabrique Nationale" z Liege. Stanowi onulepszon wersj amerykaskiego rkm wz. M 1918 konstrukcji Browninga.

    W myl zawartej umowy Kierownictwo Zaopatrzenia Uzbrojenia zamwio w belgijskiej wytwrni FN" 10 000 tych rkm z terminem dostawy do koca wrzenia 1929 r.; jednoczenie zakupiono licencj na produkcj tego wzoru w Polsce.

    Na wniosek strony polskiej w broni wprowadzono jednak kilka zmian. Pozadostosowaniem do 7,62 mm amunicji Mausera uywanej w kraju i wydueniemlufy do 611 mm zamieniono ksztat kolby; take nogi z ostrogami zastpionodwojnogiem z pozami. Zmieniono rwnie celownik, w ktrym w miejscecelownika przeziernikowego wprowadzono celownik szczerbinkowy otwarty.Zmiana typu celownika spowodowaa konieczno odwrcenia jego podstawy

    o 180, co wizao si z dokonaniem niezbdnych przelicza, ktre wykonakierownik komisji dowiadczalnej Centralnej Szkoy Strzelniczej ppk Tadeusz Felsztyn.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    198/294

    194 Rczne karabiny maszynowe

    Bro otrzymaa w WP oznaczenie jako rkm wz. 1928, a uruchomienieprodukcji powierzono Pastwowej Fabryce Karabinw w Warszawie.

    W pocztkowym okresie prace nad rkm napotykay due trudnoci wskutekniewywizywania si strony belgijskiej z warunkw umowy. Firma FN" nie

    dotrzymaa terminu planowanych dostaw do rkm do Polski, za pen ichrealizacj zakoczono odpiero w lutym 1930 r. Ponadto, dostarczona dokumentacja licencyjna bya niekompletna i w dodatku opracowana w wymiarachcalowych. W tej sytuacji umow z firm FN" rozwizano, wypacajc jedynie45 000 dolarw za czciowo otrzymane rysunki i dokumentacj. Spowodowaoto opnienie rozpoczcia produkcji broni, wobec koniecznoci dokonanianiezbdnych przelicze i przerbek rysunkw. W skad powoanego zespouopracowujcego dokumentacj rkm Browninga w Fabryce Karabinw wchodzili in. in.: Jurek, Skrzypiski, Przybykowski i Wasilew. Przeprowadzili oni

    pen analiz wymiarow rkm, dokadniejsz od analizy FN" oraz opracowalitechnologi wykonania czciowo odmienn od belgijskiej. W rezultacie tychprac uzyskano oszczdnoci rzdu 200 000 dolarw.

    Tak wic, pierwsze 2 rkm wz. 1928 wykonano dopiero w styczniu 1929 r., za w marcu wykonano dalsze 3. Po przeprowadzeniu niezbdnych bada, ktre wykazay, e bro produkcji polskiej nie ustpuje jakoci rkm belgijskim, od1930 r. przystpiono do produkcji seryjnej.

    W toku produkcji wprowadzono dalsze zmiany dotyczce konstrukcjitoka, regulatora gazowego, wyrzutnika i spryny zaczepu kurkowego. Cz

    tych zmian wprowadzono na wniosek cenionego specjalisty od rcznej i cikiej broni maszynowej mjr. Wadysawa Ostrowskiego. Jak podaje w swych wspomnieniach ppk T. Felsztyn: FN usiowaa pniej opatentowa w Polsceulepszenia majora Ostrowskiego, do czego jednak wobec jego czujnoci niedoszo." Bro z wprowadzonymi w Polsce ulepszeniami produkowano rwnie w Belgii, gdzie otrzymaa oznaczenie jako wz. 1930.

    7,92 mm rczny karabin maszynowy wz. 1928

    Rczny karabin maszynowy wz. 1928 by broni samoczynn, ktrejdziaanie byo oparte na zasadzie odprowadzania czci gazw prochowychprzez boczny otwr w lufie. Gazy te cisnc na tok gazowy, wprowadzay w ruchmechanizmy broni. Ryglowanie rkm odbywao si za pomoc wahliwego ryglapoczonego przegubowo z trzonem zamkowym i poprzez dwigni z kurkiemsuwada. Z lewej strony komory zamkowej bya umieszczona moletowanarczka do napinania zamka. Podczas cofania zamka automatycznie otwierao si

    okno wyrzutnicy. Strzelanie prowadzono z zamka otwartego. Mechanizmspustowy umoliwia prowadzenie ognia pojedynczego lub cigego. Rol

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    199/294

    7,92 mm rczny karabin maszynowy wz. 1928 195

    Rys. 16.1 . 7.92 mm rczny kar abi n masz yno wy wz. 1928 produ kcji Fa bry ki K ar ab in w w Warszawi e

    przecznika rodzaju ognia spenia bezpiecznik umieszczony **lewej stronyuchwytu.

    Bro bya zasilana z dwurzdowego magazynka pudekowego o pojemnoci20 naboi, przyczonego od dou. Przyrzdy celownicze skaday si z pryzmatycznej muszki i ramkowego celownika ze szczerbink trjktn. Przystrzelaniu na odlego do 300 m uywano celownika staego.

    Lufa o ksztacie stokowym bliej wylotu posiadaa w dalszej czci wytoczone karby chodzce (tzw. radiator), ktre zwikszay powierzchniodprowadzajc ciepo. Na gwintowany wylot lufy nakrcano ochraniacz lubtumik pomieni, za w czasie wicze w polu odrzutnik do strzelania amunicjlep. Odrzutnik ten, o rednicy wewntrznej mniejszej od kalibru lufy

    (4,92 mm), suy do miadenia drewnianego pocisku naboju lepego, powodu jc jednoczenie zwikszenie siy odrzutu wobec sabszych adunkw prochowych amunicji lepej.

    Rura gazowa umieszczona pod luf bya zabezpieczona od dou drewniannakadk, na rurze by zamocowany dwjng o skadanych nogach. Kolbaokuta trzewikiem, wykonana z drewna orzechowego, bya osadzona na komorzeosabiacza odrzutu i miecia wewntrz spryn powrotn.

    Bro odznaczaa si bardzo du niezawodnoci dziaania i wedug opinii wielu ekspertw naleaa do najracjonalniejszych rozwiza konstrukcyjnych.

    Rczne karabiny maszynowe wz. 1928, wytwarzane przez PWU w latach1929-1938, w trakcie produkcji modernizowano i ulepszano.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    200/294

    Rczne karabiny maszynowe

    Rys. 16.2. Podstawowe czci i zespoy rcznego karabinu maszynowego wz. 1928

    W rkm produkcji krajowej wprowadzono nastpujce zmiany: cz egzemplarzy przystosowano do strzela plot. przez dodanie wspornika

    muszki koowej wz. 1929, dokonano mocniejszego poczenia lufy z komor zamkow,- poprawiono dziaanie regulatora gazowego,

    zmieniano ksztat kolby,

    dodano oson muszki oraz zmniejszono wymiary szczerbinki. W celu szybkiego adowania magazynkw w warunkach polowych opraco

    wano specjalny adownik, ktry umoliwia napenianie magazynka z picio-nabojowych dek kb Mausera.

    Skonstruowano rwnie specjalne jarzma do mocowania rkm w tankiet-

    Rys. 16.3. Rczny karabin maszynowy wz. i928 po modernizacji, ze zmienion kolb i wspornikiem

    muszki koowej

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    201/294

    7,92 mm rczny karabin maszynowy wz. 1928

    kach TK, samochodach terenowych polski Fiat i przyczepach motocykla Sok.Ponadto, dla rkm dostosowanych do zwalczania celw powietrznych opracowano nowy typ metalowego trjnogu, ktry zastpi uywane wczeniej trjnogiuniwersalne wz. 1929. Dla kawalerii opracowano rwnie specjalny noszak

    umoliwiajcy wygodne przewoenie broni.Na lata 1938-1939 przewidziano dalsz modernizacj broni. Realizacj tego

    zamierzenia nakaza Departament Uzbrojenia MSWojsk. W zwizku z tym, w 1938 r. Fabryka Karabinw w Warszawie opracowaa na podstawie wytycznych CWPiech. w Rembertowie zmiany w konstrukcji rkm. Wykonano nowy typdwjnogu, bowiem w wyniku licznych strzela i prb z rnymi typamidwjnogw w CWPiech. ustalono, e najlepsz celno uzyskuje si przysztywnym dwjnogu, dawa on o 25-30% mniejszy rozrzut w stosunku dozwykego dwjnoga. Zapewnia take zwrotno po ok. 15 w kad stron,

    a pochyo w granicach luzu konstrukcyjnego. Ponadto, w pytkach ng wywiercono otwory do wbijania przez nie szpilek dla umocowania rkm dostrzelania nocnego.

    Drug wan zmian majc na celu polepszenia celnoci broni byozastosowanie w tylnej czci kolby ruchomej odchylanej opory naramiennej,przez co dugo broni wzrosa o 3 cm. W karabinie miaa nastpi take zmianapodprki pod kolb oraz wprowadzenie hamulca wylotowego. a

    Rczny karabin maszynowy wz. 1928 oprcz niewtpliwych tilet posiadate do istotn wad w postaci niemonoci szybkiej wymiany lufy w warunkach

    polowych. Przewidywano usunicie tego w nastpnym modelu. W tym te celuzamwiono w FK 3 sztuki modelowe zmodernizowanych rkm.

    Do 20.01.1938 r. planowano wykonanie rkm wz. 1928/38B z szybkowy-mienn luf, za na 11.02.1938 r. mia by gotowy model rkm oznaczony jako wz. 1928/39T rwnie z szybkowymienn luf. Najwczeniej, bo ju na28.12.38 r. zamierzano wykona rkm z regulowan kolb i nowymi nogami.Z wykonanymi rkm chciano przeprowadzi prby porwnawcze.

    Dane techniczne:kaliber 7,92 mm prdko pocztkowa pocisku 815-850 m/sdugo broni 1110 mm szybkostrzelno teoretyczna 600 strz./mindugo lufy 611 mm szybkostrzelno praktyczna 80 strz./mmpojemno nastawy celownika 300-1600 m

    magazynka 20 naboi odlego ognia skutecznego 800-1200 m

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    202/294

    Spord cikiej broni maszynowej znajdujcej si w uzbrojeniu WP wydane w 1930 r. Ilustrowane sownictwo materiau uzbrojenia" wyszczeglnia 7,92 mm ckm niemiecki systemu Maxima wz. 1908, 7,62 mm ckmrosyjski tego, systemu wz. 1919 i 1910/28, 8 mm ckm austriacki wz. 1907

    Schwarzlose, angielski ckm Vickersa, 7,92 mm ckm Browninga oraz. francuskieckm Hotchkissa wz. 1914 i 1925.

    Te ostatnie ze wzgldu na prost budow i bardzo wygodne chodzeniepowietrzem miay w wojsku licznych zwolennikw i pocztkowo przewidywano,i bd stanowi zasadniczy typ ckm w WP. Na przeomie lat 1924/1925 decyzj wadz wojskowych zamwiono w firmie ,,Hotchkiss' 1000 takich karabinw.Ponadto, Centralny Zarzd Wytwrni Wojskowych prowadzi pertraktacjez wytwrni w sprawie uruchomienia pastwowej fabryki ckm w kraju.

    Dostarczona do Polski bro stanowia zmodyfikowan wersj francuskiegockm wz. T914, ktra otrzymaa oznaczenie jako wz. 1925. Bro posiadaanieznacznie skrcon luf oraz bya przystosowana do 7,92 mm amunicjipolskiej (ckm wz. 1914 posiada kal. 8 mm i by dostosowany do amunicji typuLebel).

    Latem 1926 r. w Centralnej Szkole Strzelniczej w Toruniu przeprowadzonoprby tych karabinw, ktre wykazay, e bro jednak wykazuje szeregniedomagam Stosowana w Polsce amunicja mauserowska z pociskiem w paszczu stalowym powodowaa szybkie przegrzewanie si luf, a tym samym znaczne

    ich zuycie. Nastpowao to po wystrzeleniu kilku tysicy pociskw, podczas gdy8 mm lufy do amunicji francuskiej wytrzymyway kilkanacie tysicy strzaw. W czasie duszej eksploatacji ckm w warunkach polowych uszkodzeniomulegay rwnie nogi podstawy. Ponadto, bro nie posiadaa urzdzeniauatwiajcego jej dobre ujcie przy zmianie stanowiska ogniowego, co przymocno nagrzanej lufie utrudniao znacznie manewrowanie karabinem.

    Negatywne opinie Centralnej Szkoy Strzelniczej byy powodem rozpisaniakonkursu na ckm, ktry odby si w zimie 1927/1928 r. Do konkursu zgoszono

    dwa ckm Browninga wz. 1919 produkcji amerykaskiej, czechosowacki ckmSchwarzlose-Janeek wz. 1907/12/27 oraz angielski ckm wz. 1909/27 produkcjiYickersa.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    203/294

    Cikie karabiny maszynowe 199

    Przewodniczcym komisji konkursowej zosta gen. M. Raczyski, jegozastpc ppk T. Felsztyn z Centralnej Szkoy Strzelniczej, sub uzbrojeniareprezentowa za bardzo dobry znawca przedmiotu mjr W. Ostrowski.

    W wyniku prb konkursowych przeprowadzonych w bardzo trudnych warunkach zimowych pierwsze miejsce zaj amerykaski ckm konstrukcjiBrowninga wz. 1919.

    Bya to bro dziaajca na zasadzie krtkiego odrzutu lufy o ryglowaniuklinowym. Elementem ryglujcym by rygiel umieszczony pionowo pod trzonemzamkowym i poruszajcy si prostopadle do osi lufy. Lufa karabinu, o ksztaciestokowym, spoczywaa w chodnicy wodnej, moga by wyjmowana i wymieniana w warunkach polowych. Tylna cz chodnicy bya poczona z komorzamkow, w ktrej umieszczono zasadnicze mechanizmy broni. Zasilaniekarabinu byo tamowe lewostronne, z tam parcianych o pojemnoci 100 i 250naboi.

    Ciki karabin maszynowy Browninga charakteryzowa si prost konstrukcj, ma wraliwoci na zanieczyszczenia oraz du niezawodnocidziaania. Bro posiadaa wystarczajc donono i dobr celno. Maa liczbadrobnych czci skadowych powodowaa, e skadanie i rozbieranie ckm byoproste i mona je byo wykona bez uycia narzdzi dodatkowych.

    W lecie 1928 r. konkurs powtrzono, jednak i tym razem ezoowe miejsce

    naleao do ckm Browninga produkcji firmy Colt" z Hatford. Dwukrotnezwycistwo ckm Browninga w prbach i badaniach konkursowych spowodowao, e postanowiono przyj ckm wz. 1919 do uzbrojenia WP i przystpi do jegoprodukcji w kraju.

    Ciki karabin maszynowy wz. 1930

    Z chwil, w ktrej Departament Uzbrojenia MS Wojsk, postanowi przystpi do produkcji ckm Browninga w kraju okazao si, e wytwrnia Colt"oraz jej przedstawiciel na Europ belgijska wytwrnia Fabriue Nationale"nie opantentoway tej broni w Polsce. Wynikao to prawdopodobnie z niedoceniania moliwoci technicznych polskiego przemysu zbrojeniowego. Korzystajc z tego faktu postanowiono skopiowa ckm Browninga na podstawieposiadanych wzorw, bez zakupu licencji. I tu naley przypisa duy sukces

    pracownikom Biura Konstrukcyjnego FK w Warszawie, ktrzy na podstawiedokonanych pomiarw, bez rysunkw, opracowali pen dokumentacj pod wzgldem rysunkowym, wymiarowym i technologicznym oraz wprowadziliwasne poprawki, posugujc si jedynie dwoma egzemplarzami ckm Browninga.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    204/294

    Cikie karabiny maszynowe

    Rys. 17.1. 7,92 mm cikikarabin maszynowy wz.1930

    Prac t wykonano w kilka miesicy. Warto moe zaznaczy, e zrezygnowanie z zakupu licencji przynioso Polsce oszczdnoci rzdu 450 000 dolarw.

    W lecie 1930 r. byy ju gotowe 2pierwsze wzorcowe egzemplarze ckm, za w marcu nastpnego roku zakad opucia pierwsza seria 200 ckm, ktreprzekazano do jednostek w celu zebrania opinii. Bro otrzymaa oznaczenie w WP jakotlkm wz. 1930.

    W porwnaniu z amerykaskim pierwowzorem wprowadzono szereg wasnych modyfikacji; do najwaniejszych z nich naleay: przystosowanie ckm do 7,92 mm amunicji polskiej, zastpienie celownika p rzezie mik owego celownikiem szczerbinkowym typu

    krzywiznowego, dodanie wspornika do celownika ktomierza i wspornika do osadzenia

    muszki koowej wz. 1929, wyduenie chwytu tylca na ca do, zwikszenie dugoci lufy i chodnicy,- zmiana konstrukcji wlewnika i sprzga wa parowego, poprawienie konstrukcji zatrzasku lufy, zastosowanie lejszego trzonu zamkowego, wprowadzenie tamy parcianej o wikszej pojemnoci,

    dodanie kolby do strzela plot.,- opracowanie wasnego modelu podstawy.

    Napywajce do Departamentu Uzbrojenia meldunki wykazay, e w ckmpierwszych serii produkcyjnych uwidoczniy si usterki, takie jak maa wytrzymao spryn podajnika i zaczepu kurkowego, ponadto bro wykazaa

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    205/294

    Ciki karabin maszynowy wz. 1930

    Rys. 17.2. Przekazanie wojsku cikich karabinw maszynowych wz. 1930 zakupionych ze skadek spoecznych w ramach FON w dniu

    4.04.1939 r.du czuo na nierwne tasmowanie amunicji. Usterki te zostay usunite przezfabryk w toku produkcji.

    W broni wprowadzono dalsze ulepszenia polegajce na zastpieniu odleww brzowych stalowymi, ponadto bakelitowe kroki wlewnika stosowane

    w pierwszych seriach produkcyjnych zastpiono mosinymi.

    Rys. 17.3. Zwalczanie celwpowietrznych z polskiegocikiego karabinu maszynowego wz. 1930 w czasiewojny domowej w Hiszpanii

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    206/294

    202 Cikie karabiny maszynowe

    Karabiny maszynowe polskiej produkcji odznaczay si du niezawodnoci dziaania. Uwidoczniy to prowadzone konkursy, z ktrych ckm wz. 1930 wychodzi zwycisko, ku zdumieniu zagranicznych wytwrcw. Wykluczeniezaci z winy broni udao si uzyska poprzez przyjcie do znacznych granic

    tolerancji wymiarw w wykonaniu czci, dochodzcych nawet w niektrychprzypadkach do 2 mm. Stosunkowo due luzy czci zmniejszay wraliwockm na zanieczyszczenia; nawet przy znacznym zapiaszczeniu bro funkc

    jonowaa bez zarzutu. W 1938 r. ckm poddano modernizacji polegajcej na zmianie urzdzenia

    spustowego i tylcw, ponadto rozszerzono waz nabojowy oraz zastosowanosuwado i trzon zamkowy nowego typu. Ulepszona wersja ckm otrzymaaoznaczenie jako wz. 1930a. Z myl o eksporcie, w PFK bro dostosowano tedo amunicji Mausera tureckiego i eksponowano na konkursie broni w padzierniku 1938 r. Karabin przewidziany dla armii tureckiej posiada oznaczenie jakockm wz. 1930/39T. Ponadto, in. in. Wilniewczyc i Skrzypiski zaprojektowalii wykonali eksperymentalnie lufy dla ckm o gwincie Lancastera. Lufy te,o profilu owalnym (eliptycznym), charakteryzoway si bardzo dobr celnocii dugowiecznoci wad ich za byo do kosztowne wykonanie.

    cznie do wybuchu wojny Fabryka Karabinw w Warszawie wykonaa7861 ckm wz. 1930. Bro eksportowano za porednictwem spki Sepewe"m.in. do Rumunii i Hiszpanii.

    Modernizacja rosyjskiegockm Maxima wz. 1910

    W 1887 r. amerykaski konstruktor broni Hiram Stevens Maxim(1840-1916) demonstrowa swj karabin maszynowy na pokazie w Petersburgu.Bro wzbudzia duy entuzjazm wczesnych wadz wojskowych, co zaowocowa

    o podpisaniem duego kontraktu. Na jego mocy ju w 1901 r. ckm Maximaznalazy si w uzbrojeniu armii rosyjskiej, chocia jeszcze w bardzo niewielkiejliczbie, za w 4 lata pniej zakady zbrojeniowe w Tul rozpoczy ich seryjnprodukcj.

    7,62 mm ckm rosyjski wz. 1905 posiada paszcz wodny chodnicy wykonany z brzu, w zwizku z czym charakteryzowa si do znaczn mas, wynoszcok. 31 kg. W 1910 r. poddano go modernizacji, w wyniku ktrej midzy innymi brzowy paszcz chodnicy zastpiono paszczem stalowym, co spowodowaozmniejszenie masy ckm do ok. 22 kg.

    W 1918 r. WP przejo z magazynw porosyjskich 2900 ckm wz. 1905 i 1910;cz tej broni nastpnie wymieniono z Rumuni, Finlandi i Estoni. Pozostacz ckm wz. 1910 dostosowano w Polsce w latach 1928-1929 do 7,62 mm

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    207/294

    Modernizacja rosyjskiego ckm M.ium.i wz. 1910 203

    Rys. 17.4. 7.62 mm rosyjskiciki karabin maszynowyMaxima wz. 1910

    amunicji Mausera. Modyfikacja polegaa na wymianie lub przekalibrowaniulufy, dostosowaniu dononika i podajnika do naboju bez kryzy wystajcej oraz wymianie zamka na zamek uywany w niemieckim ckm wz. 1908. Dokonanorwnie zmian w chodnicy, przyrzdw celowniczych oraz w niektrychzmieniono zaczepy uchwytw podstawy. Do pozostaych nadal uywanooryginalnych podstaw Sokoowa wz. 1908. Modernizacji dokonaa FabrykaKarabinw w Warszawie bro w tej wersji otrzymaa oznaczenie w WP jakockm wz. 1910/28.

    W 1936 r. w WP znajdoway si 1853 ckm wz. 1910/28 oraz 1325 podstaw

    rosyjskich, w pniejszym okresie cz tej broni sprzedano za porednictwemspki Sepewe" do Chin i Urugwaju.

    Karabiny maszynowe chodzonepowietrzem typu C

    Na podstawie osigni i dowiadcze zagranicznych dyrekcja FabrykiKarabinw w Warszawie, z wasnej inicjatywy, zdecydowaa si podj prace

    nad karabinem maszynowym chodzonym powietrzem. Prototyp takiej broni,oznaczony symbolem km 7,9 Cl, zosta zaprojektowany przez in. WawrzycaLewandowskiego ju w 1936 r. Model wykonano w Fabryce Karabinw naprzeomie 1936/1937 r. na zamwienie Inspektoratu Saperw, z przeznaczeniemdo umocnie polowych. W broni tej donoszenie amunicji odbywao silewostronnie, za pomoc tamy metalowej.

    Pierwsze prby z km 7,9 Cl przeprowadzono na pocztku 1937 r. Zewzgldu jednak na uszkodzenie broni nie zostay one ukoczone. Wyniki nie byynajprawdopodobniej najlepsze, gdy prace nad t wersj km zostay przerwane.

    Pod koniec 1937 r. Fabryka Karabinw wykonaa na zamwienie i wedug wymaga Inspektoratu Saperw km chodzony powietrzem typu C2, bdcyrozwiniciem wersji wczeniejszej.

  • 8/2/2019 Polskie Konstrukcje Broni Strzeleckiej[1]

    208/294

    204 Cikie karabiny maszynowe

    Rys. 17.5. Karabin maszynowy chodzony powietrzem typ Cl na podstawiePWU

    Niezalenie od potrzeb saperw wyonia si konieczno posiadania bronitego typu w piechocie i broni pancernej. Problem ten sta si tematem specjalnejkonferencji, ktra odbya si 24.02.1938 r. W jej trakcie przedstawicieleDepartamentu Piechoty stwierdzili, e dla oddziaw piechoty podany bybykm adowany za pomoc tamy jednorazowego uytku, z mas lufy zmniejszon

    do 5 kg, z popatrzeniem lufy w hamulec wylotowy oraz z umieszczonym wspornikiem na celownik optyczny itp. Przedstawiciele broni pancernychrozpatrywali moliwo zastosowania km chodzonych powietrzem w wozachbojowych.

    Od 15.03. do 18.05.1938 r. przeprowadzono w Dziale Broni Maokalibrowej w Centrum Bada Balistycznych, w Zielonce pod Warszaw, badania komisyjnez km 7,9 C2. Poddano go wwczas wszechstronnym prbom technicznym, balistycznym, badaniom na wytrzymao oraz prbom uytkowym. Badania wykazay, e najsabsz stron konstrukcji by sposb donoszenia i sama tama

    amunicyjna.Donoszenie odbywao si za pomoc tamy metalowej skadajcej si

    z ogniwek mieszczcych po jednym naboju, poczonych ze sob przegubowo zapomoc przetyczek. Bya ona tak zrobiona, e moga by wkadana dodononika tylko jednym kocem, tym, przy ktrym naboje znajdoway si podspodem tamy. Spowodowaoby to, zdaniem komisji, due niedogodnoci przyuyciu km w warunkach