polska i Łotwa - cee-ities.uni-bremen.de silesia 1.pdfkorekta: ewelina moroń publikacja jest...

Click here to load reader

Post on 25-Jan-2020

1 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Balti

    ca ~

    Sile

    sia Polska i Łotwa– bliscy nieznajomi

    Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie

  • Balti

    ca ~

    Sile

    sia

    Red. Krystyna PuntakŁukasz Rogoziński

    Grzegorz Zarzeczny

    Polska i Łotwa– bliscy nieznajomi

    Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie

    tom 1 . numer 1 2013

  • Spis treściSatura rādītājs

    Baltica ~ Silesia, 2013, t. 1, nr 1ISSN XXXX-XXXX

    Komitet redakcyjny:Maciej Darski, Krystyna Puntak, Łukasz Rogoziński, Grzegorz Zarzeczny

    Rada redakcyjna:Jan Miodek (przewodniczący), Urszula Dobesz, Barbara Dwilewicz, Jānis Siliņš, Krzysztof Szyrszeń, Jüri Talvet

    Recenzenci:Raimonds Briedis, Anna Dąbrowska, Juris Goldmanis, Ēriks Jēkabsons, Anna Kalve, Nicol Nau, Tomasz Piekot, Ewa Stryczyńska-Hodyl, Rafał Zimny

    Redaktor językowy: Anna Kalve (język łotewski)Skład: Michał Wolski Okładka: Małgorzata SkibińskaKorekta: Ewelina Moroń

    Publikacja jest dostępna na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska.Pewne prawa zastrzeżone na rzecz autorów. Zezwala się na wykorzystanie publikacji zgodnie z licencją – pod warunkiem zachowania niniejszej informacji licencyjnej oraz wskazania autora jako właściciela praw do tekstu. Treść licencji jest dostępna na stronie http://creativecom-mons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcode.

    Fragmenty zapisu nutowego utwórów autorstwa Pēterisa Vasksa zamieszczone za zgodą SCHOTT MUSIC GmbH & Co. KG

    Wydawnictwo Wrocław 2013

    http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcodehttp://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcodehttp://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcode

  • 6 ◊ ◊ 7

    Krystyna Puntak, Łukasz Rogoziński, Grzegorz ZarzecznyPolska i Łotwa – bliscy nieznajomi 8

    ARTyKUŁy

    Monika MichaliszynPobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze na podsta-wie materiałów zachowanych w Państwowym Historycznym Ar-chiwum Łotwy 21

    Krystyna PuntakKultura i literatura Łotwy oczyma Stanisława Kolbuszewskiego, Stanisława F. Kolbuszewskiego i Jacka Kolbuszewskiego 57

    Justyna PrusinowskaŚpiący rycerze w literaturze łotewskiej 91

    Katarzyna KuciaMuzyczne trwanie wobec przemijania. Three poems by Czeslaw Milosz Pēterisa Vasksa 127

    Tomasz OtockiTematyka krajów bałtyckich w emigracyjnym piśmie Robotnik (1945-1990) 153

    KOMUNIKATy

    Krzysztof SzyrszeńKości zostały rzucone w 2008 roku... 184

    Urszula DobeszWspółpraca Szkoły Języka Polskiego i Kultury dla Cudzoziemców UWr oraz Centrum Języka i Kultury Polskiej Łotewskiej Akademii Kultury w Rydze 188

    Kamila AugustynZ pamiętnika Erasmusa, czyli o... nauczaniu historii literatury pol-skiej w Łotewskiej Akademii Kultury w Rydze 196

    LITERATURA

    Joanna ChojnickaLaima Muktupāvela. Reportaż i baśń 207

    Laima MuktupāvelaSłoń 211

    Kristina Puntaka, Lukašs Rogoziņskis, Gžegožs ZažečnijsPolija un Latvija – tuvie nepazīstamie 9

    RAKSTI

    Monika MihaļišinaProfesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā pamatojo-ties uz materiāliem saglabātiem Latvijas Valsts vēstures arhī-vā 21

    Kristina PuntakaLatvijas kultūra un literatūra Staņislava Kolbuševska, Staņisla-va F. Kolbuševska un Jaceka Kolbuševska acīm 57

    Justīne PrusinovskaDusošie bruņinieki latviešu literatūrā 91

    Katažina KucijaMūzikas pastāvība un eksistences nenotvēramība. Pētera Vaska Three poems by Czeslaw Milosz 127

    Tomašs OtockisBaltijas valstu tematika emigrācijas laikrakstā Strādnieks (1945-1990) 153

    ZIņOJUMI

    Kšištofs ŠiršeņsKauliņi ir mesti 2008.gadā... 185

    Uršula DobešaSadarbība starp Vroclavas Universitātes Poļu Valodas un Kultūras skolu ārzemniekiem un Latvijas Kultūras akadēmijas Poļu kultūras un valodas centru 189

    Kamila AugustīnaNo ERASMUS dienasgrāmatas, jeb par... poļu literatūras vēstures mācīšanu Latvijas Kultūras akadēmijā Rīgā 197

  • 8 ◊ ◊ 9

    Polska i Łotwa – bliscy nieznajomi

    Oddajemy w Państwa ręce pierwszy numer czasopisma naukowo-kultural-nego Baltica ~ Silesia. Zrodziło się ono jako owoc współpracy Łotewskiej Akademii Kultury w Rydze oraz Uniwersytetu Wrocławskiego, a dokładniej – Centrum Kultury i Języka Polskiego LKA oraz Szkoły Języka Polskiego i Kultury dla Cudzoziemców UWr. Od 2008 r. wrocławscy studenci i ab-solwenci specjalności nauczanie języka polskiego jako obcego wyjeżdżają do Rygi na staże lektorskie, studenci łotewscy przyjeżdżają zaś do stolicy Śląska, by uczestniczyć w lektoratach języka polskiego. Te dydaktyczno--naukowe podróże okazywały się na tyle inspirujące, że rozbudziły zain-teresowanie tematyką łotewską czy szerzej – bałtycką – we wrocławskim środowisku polonistycznym. Podobne procesy zachodziły też nad Dźwiną.

    Zachęceni przez wicedyrektor Szkoły – Urszulę Dobesz – uznaliśmy, że nadszedł czas na stworzenie forum wymiany łotewsko-polskich myśli, badań czy dzieł kulturalnych. Nie chcieliśmy jednak zawężać profilu przyszłego czasopisma do tematyki rysko-wrocławskiej: stąd dzięki chęci współpracy wyrażonej przez pracowników specjalności bałtologicznej UAM oraz Li-tewskiego Uniwersytetu Edukologicznego w Wilnie, a także przy wsparciu prężnie w Instytucie Filologii Polskiej UWr działających Studium Języka i Kultury Litewskiej oraz Studenckiego Koła Naukowego Lituanistów Labas, mogliśmy powołać do życia czasopismo, którego obszar zainteresowań obej-muje Polskę oraz Litwę i Łotwę. Wierzymy, że niebawem również i Estonię.

    Baltica ~ Silesia ma zatem być czasopismem z zakresu nauk humanistycz-nych i społecznych poświęconym związkom krajów bałtyckich i Polski. Chcielibyśmy, by na jego łamach obok tekstów stricte naukowych pojawiały się także recenzje, komentarze, opinie czy sprawozdania dotyczące wydarzeń naukowych i kulturalnych istotnych dla relacji bałtycko-polskich. I wreszcie Baltica ~ Silesia ma być również przestrzenią do tworzenia takich relacji. W związku z tym planujemy w każdym numerze publikować tłumaczenia nowych litewskich i łotewskich utworów literackich.

    Chcielibyśmy, by Baltica ~ Silesia łączyła dwa obszary, które choć sobie bliskie, w znacznej mierze pozostają jednocześnie sobie obce. Państwa bał-

    Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie

    Atdodam Jūsu rokās pirmo zinātnes un kultūras žurnāla Baltica ~ Silesia nu-muru. Tas radās kā Latvijas Kultūras akadēmijas un Vroclavas Universitātes, precīzāk LKA Poļu Kultūras un Valodas centra un Vroclavas universitātes Poļu Valodas un Kultūras skolas, sadarbības rezultāts. Kopš 2008. gada Vroclavas Universitātes studenti un absolventi ar specializāciju poļu valodas kā svešvalodas mācīšana brauc uz Rīgu stažēties (pasniegt poļu valodu), bet Latvijas studenti brauc līdz pat Silēzijas galvaspilsētai, lai piedalītos poļu valodas nodarbībās. Šie mācību un zinātniskie braucieni ir izrādījušies tik iedvesmojoši, ka ir izraisījuši interesi par Latviju, vai plašākā mērogā par Baltiju Vroclavas poļu filologu aprindās. Līdzīgi procesi norisinājās arī Daugavas krastos.

    Skolas direktores vietnieces iedvesmoti, nolēmām, ka ir pienācis laiks latviešu-poļu ideju, pētījumu un kultūras darbu apmaiņas foruma izveido-šanai. Tomēr nevēlējāmies sašaurināt jaunā žurnāla profilu tikai līdz Rīgas un Vroclavas tematikai, tādēļ pateicoties vēlmei sadarboties, kas izskanēja no Adama Mickeviča Universitātes baltu filoloģijas studiju virziena un Lie-tuvas Edukoloģijas universitātes darbinieku puses, un pateicoties aktīvam atbalstam no Vroclavas Universitātes poļu filoloģijas institūtā esošām Lie-tuviešu Valodas un Kultūras studijām, kā arī Studentu Zinātniskā Lituānistu pulciņa Labas, varējām, radīt žurnālu, kura galvenā tematika skar Poliju, Lietuvu un Latviju. Ceram, ka drīzumā arī Igauniju.

    Tādējādi žurnālam Baltica ~ Silesia ir jākļūst par izdevumu, kas ietver humanitāro un sociālo zinātņu tēmu loku, kas veltītas Polijas un Baltijas valstu sakariem. Vēlamies, lai žurnāla lappusēs līdzās strikti zinātniskiem tekstiem tiktu publicētas arī recenzijas, komentāri, viedokļi vai pārskati par aktuāliem zinātnes un kultūras notikumiem, kas ir nozīmīgi baltu un poļu starpvalstu sakariem. Galu galā Baltica ~ Silesia ir arī jākļūst par sava vei-da kultūras telpu, kur šie sakari tiks veidoti. Tādēļ plānojam katrā numurā publicēt jaunus Latvijas un Lietuvas literatūras tulkojumus.

    Vēlamies, lai Baltica ~ Silesia vienotu divus apgabalus, kas, lai gan atrodas netālu viens no otra, lielā mērā vienlaicīgi ir attālināti. Baltijas valstis jop-

  • 10 ◊ ◊ 11Polska i Łotwa – bliscy nieznajomi Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie

    tyckie wciąż nie zajmują należnego im miejsca w świadomości mieszkańców Polski. Historia i kultura Łotwy czy Litwy to często dla nich terra incognita. A przecież kultury polska, litewska, łotewska to kultury od wieków współ-istniejące. Ale czy współistnienie tych kultur w ciągu wieków przełożyło się na ich przenikanie? Czy o historii każdego z tych krajów opowiadamy ze świadomością konieczności odwoływania się do historii dwu pozostałych? Baltica to dla Polaków ciągle rubieże. Bliskie, a wciąż nieznajome. Litwa i Łotwa to prężne, niepodległe, bogate kulturowo kraje, najbliżsi sąsiedzi Polski, a jednocześnie bardziej obce niż niejeden kraj innego kontynentu. W pewnym sensie podobną rubieżą jest też Silesia – region naznaczony kulturą i historią kilku narodów i krajów, który obecnie jest do tego stopnia wyrugowany ze świadomości Polaków, że skłonni są, przebywając w jego stolicy – Wrocławiu – mówić, że nazajutrz jadą na Śląsk. Chcemy te dwie rubieże ze sobą zapoznać. Największe ich skarby są przecież na wyciągnięcie dłoni. Wierzymy, że najpełniejsze poznanie może nastąpić tylko za pomo-cą prawdziwej komunikacji. Niezapośredniczonej przez dodatkowe języki czy perspektywy. Stąd decyzja o rezygnacji z języka angielskiego, lingua franca współczesnej nauki. Stąd też decyzja o bezpośrednich tłumaczeniach tekstów i o ich paralelnym, dwujęzycznym układzie: każdy artykuł będzie miał swoją polską i (zależnie od tematyki) litewską bądź łotewską wersję. W ten sposób chcemy dać czytelnikom z obu „rubieży” symboliczną możli-wość bezpośredniego spotkania na kartach naszego czasopisma.

    Bezpośrednim impulsem do powstania pierwszego numeru czasopisma Baltica ~ Silesia były Dni Łotwy – ważne wydarzenie naukowo-kulturalne, które miało miejsce we Wrocławiu w kwietniu 2012 roku. Jego pomysło-dawczynią i główną organizatorką była doktorantka UWr – Krystyna Pun-tak. Dni Łotwy odbyły się dzięki współpracy i zaangażowaniu Stacjonar-nego Studium Doktoranckiego Wydziału Filologicznego UWr, Towarzystwa Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Szkoły Języka Polskiego i Kultury dla Cudzoziemców UWr oraz Klubokawiarni Mleczarnia. Od 20 do 22 kwietnia wrocławianie mieli okazję uczestniczyć w wystawie fotografii, panelu dys-kusyjnym wzbogaconym pokazami animacji łotewskiej, wieczorze poetyc-kim, pokazie filmowym, a przede wszystkim w sesji naukowej. Referenci i dyskutanci poruszyli wiele ciekawych tematów z zakresu literatury, lingwi-styki, historii, kultury. Tytuł konferencji: Polska i Łotwa – bliscy nieznajomi, zaczerpnięty został z tekstu Jarosława Lindenberga, byłego ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej na Łotwie. W organizatorach wydarzenia zrodziło

    rojām neieņem sev pienākošo vietu Polijas iedzīvotāju apziņā. Latvijas vai Lietuvas vēsture un kultūra poļiem bieži vien ir terra incognita. Taču poļu, lietuviešu un latviešu kultūras jau gadsimtiem ilgi pastāv līdzās viena otrai. Bet vai, pateicoties gadsimtus ilgajai šo kultūru līdzāspastāvēšanai notiek domu apmaiņa? Vai par šo valstu vēsturi mēs stāstam ar apziņu par to, ka jāatceras un jāatsaucas uz pēdējo divu valstu vēsturi? Baltica poļiem jopro-jām ir pierobeža. Tuva, bet joprojām neizzināta. Lietuva un Latvija ir plauk-stošas, neatkarīgas, kulturāli bagātas valstis, vistuvākie Polijas kaimiņi, un vienlaicīgi šīs valstis ir svešākas nekā neviena vien valsts citā kontinentā. Savā ziņā līdzīga pierobeža ir arī Silesia – reģions, kurā iezīmējas vairāku tautu un valstu kultūra un vēsture, kura šobrīd ir līdz tādam pakāpienam izspiesta no poļu apziņas, ka ierodoties tās galvaspilsētā – Vroclavā, poļi mēdz teikt, ka rīt brauks uz Silēziju. Mēs vēlamies iepazīstināt šīs divas pierobežas. Galu galā to lielākie dārgumi atrodas rokas stiepiena attālumā. Ticam, ka pilnīga iepazīšana var notikt tikai ar reālas komunikācijas palī-dzību, tiešā komunikācijā bez papildus valodu vai perspektīvu palīdzības. Tāpēc tika pieņemts lēmums par atteikšanos no angļu valodas, mūsdienu zinātnes lingua franca. Tāpēc arī tika pieņemts lēmums par tiešu tekstu tulkojumu un to paralēlu ievietošanu divās valodās: katram rakstam būs sava poļu un (atkarībā no tematikas) lietuviešu vai latviešu versija. Šādā veidā mēs vēlamies dot lasītājiem no abām „pierobežām” simbolisku tiešas tikšanās iespēju mūsu žurnāla lappusēs.

    Par tiešu pirmā numura Baltica ~ Silesia impulsu kalpoja Latvijas dienas – svarīgs zinātnes un kultūras notikums, kurš norisinājās 2012. gada aprīlī Vroclavā. Notikuma idejas autore un galvenā organizatore bija Vroclavas Universitātes doktorante – Kristina Puntaka. Latvijas dienas norisinājās, pateicoties Vroclavas Universitātes Filoloģijas Fakultātes dienas nodaļas doktorantūras studiju, Vroclavas Poļu Filoloģijas Draugu apvienības, Vrocla-vas Universitātes Poļu Valodas un Kultūras skolas, kā arī kluba kafejnīcas Mleczarnia sadarbībai un ierosmei. No 20. līdz 22. aprīlim vroclavniekiem tika dota iespēja piedalīties fotogrāfiju izstādē, dzejas vakarā, filmu skatē, zinātniskajā sesijā, kā arī paneļa diskusijās, kuras bija bagātinātas ar lat-viešu animācijas filmām. Referenti un diskusiju dalībnieki diskutēja par daudziem interesantiem tematiem par literatūru, lingvistiku, vēsturi un kultūru. Konferences nosaukums: Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie, tika aizgūts no bijušā Polijas Republikas vēstnieka Latvijā Jaroslava Linden-berga, teksta. Pasākuma organizētājos radās pārliecība, ka pēc konferences

  • 12 ◊ ◊ 13Polska i Łotwa – bliscy nieznajomi Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie

    się przekonanie, że publikacja tomu pokonferencyjnego nie wyczerpałaby po-tencjału zawartego w wystąpieniach. Formuła czasopisma znacznie bardziej odpowiadała na zrodzone wtedy oczekiwanie stałego, niejednorazowego miejsca wymiany naukowych refleksji dotyczących zagadnień letonistycz-nych, a w dalszej perspektywie bałtyckich. Zawsze na tle relacji z Polską.

    Pierwszy numer czasopisma otwierają dwa artykuły dotyczące posta-ci wielce zasłużonych dla tworzenia i rozwijania relacji łotewsko-polskich w obszarze kultury: naukowców Stanisława Kolbuszewskiego oraz jego synów Stanisława Franciszka i Jacka. Pierwszy artykuł, autorstwa Moni-ki Michaliszyn z Uniwersytetu Warszawskiego, ukazuje łotewsko-polskie stosunki naukowe i kulturalne okresu międzywojennego. Geneza, rozwój i próby przezwyciężenia wymuszonego ograniczenia tych stosunków w trak-cie dramatycznych zawirowań wojennych i na skutek sytuacji geopolitycznej zaistniałej po II wojnie światowej ukazane są przez pryzmat działalności i dokonań profesora Stanisława Kolbuszewskiego na Uniwersytecie Łotwy w Rydze. Kolbuszewski, następca Juliana Krzyżanowskiego na stanowisku wykładowcy literatur słowiańskich na tej uczelni, był niezwykle płodnym naukowcem i niekłamanym pionierem w dziedzinie współczesnych polskich badań dotyczących łotewskiej literatury, a także częściowo folkloru i języka. Licznymi publikacjami przybliżył Polakom wiedzę o Łotwie, a Łotyszom zaprezentował polską myśl humanistyczną. Chcąc efektywniej tworzyć, wzmacniać i rozwijać kulturalne więzi między dwoma narodami, szybko opanował łotewszczyznę – co sprawia, że w symboliczny sposób może być patronem dwujęzycznego czasopisma Baltica ~ Silesia. Drugi artykuł, którego autorką jest Krystyna Puntak z UWr, przedstawia także dokonania synów profesora Kolbuszewskiego. Kontynuowali oni dzieło zapoczątkowane przez ojca: Stanisław Franciszek na gruncie literaturoznawstwa, językoznawstwa i translatologii, Jacek – literaturoznawstwa oraz folklorystyki. Oba artykuły prezentują mało lub w ogóle do tej pory nieznane fakty i źródła: pocho-dzące z Państwowego Historycznego Archiwum Łotwy, Narodowej Biblio-teki Łotwy, prywatnych wywiadów z profesorem Jackiem Kolbuszewskim, a także udostępnionych przez tegoż rodzinnych archiwów.

    Trzeci artykuł niniejszego tomu omawia pochodzenie i proces ewolucji motywu „śpiących rycerzy” w literaturze łotewskiej. Justyna Prusinowska z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przedstawia spójny, diachroniczny model rozwoju tego motywu, zestawiając jego łotewskie re-alizacje z aspektami międzynarodowymi i przykładami z literatury polskiej.

    sējums neizsmels visu ietverto potenciālu konferences referātos. Žurnāla forma ievērojami vairāk atbilda tolaik dzimušām ilgām pēc patstāvīgas, atkārtotas zinātnisko refleksiju apmaiņas, kas skartu jautājumus saistītus ar Latviju, un tālākā perspektīvā ar Baltiju. Vienmēr uz Latvijas un Polijas attiecību fona.

    Pirmajā žurnāla numurā ir publicēti divi raksti par izcilo zinātnieku – profesora Staņislava Kolbuševska un viņa dēlu, Staņislava Francišeka un Jaceka, pētījumiem. Pētnieku darbības rezultātā latviešu un poļu kultūras sakari tika veidoti un attīstīti. Pirmais raksts, kuru uzrakstījusi Monika Mihališina no Varšavas Universitātes, veltīts latviešu-poļu zinātnes un kultūras sakariem starpkaru periodā. Ģenēze, attīstība un mēģinājums pārvarēt šo sakaru ierobežošanu kara uzliesmojumu laikā un ģeopolitiskās situācijas rezultātā, kas radās pēc Otrā pasaules kara, tiek attēloti Latvi-jas Universitātes profesora Staņislava Kolbuševska darbības un veikumu skatījumā. Kolbuševskis, Juliāna Kšižanovska pēctecis slāvu literatūras pasniedzēja amatā, bija neparasti veiksmīgs zinātnieks un izcils mūsdie-nu latviešu literatūras pamatlicējs Polijā, daļēji arī darbojās folkloras un valodas pētījumu laukā. Zinātnieks bija autors vairākām publikācijām, ar to palīdzību viņš pietuvināja zināšanas par Latviju poļiem, bet latviešiem pasniedza poļu humānisma domu. Vēlme darboties efektīvāk, stiprināt un uzlabot kultūras saites starp šīm divām tautām pamudināja zinātnieku ātri apgūt latviešu valodu, tāpēc viņš simboliski var būt uztverts kā divvalodī-gā žurnāla Baltica ~ Silesia patrons. Otrais raksts, kura autore ir Kristina Puntaka no Vroclavas Universitātes, ir veltīts profesora Kolbuševska dēlu paveiktajam. Profesora Kolbuševska dēli turpināja tēva iesākto darbu: Staņislavs Frančišeks strādāja literatūrzinātnes, translatoloģijas un valod-niecības jomās, bet Jaceks pievērsās literatūrpētniecības un folkloristikas jautājumiem. Abi raksti iepazīstina lasītāju ar līdz šim maz vai pilnībā nezināmiem faktiem un avotiem. Informācija tika iegūta no Latvijas Valsts Vēstures arhīva, Latvijas Nacionālas bibliotēkas, no privātām intervijām ar profesoru Jaceku Kolbuševski, kā arī, iegūstot profesora atļauju, no viņa ģimenes arhīva.

    Šā izdevuma pirmā numura trešais raksts apskata „dusoša bruņinieka” motīva izveidošanos un evolūcijas procesus latviešu literatūrā. Justīna Prusinovska, Ādama Mickieviča universitātes pārstāve, uzskatāmi parā-da šī motīva kompaktu un diahronisku attīstības modeli, salīdzinot tā iz-pausmes latviešu daiļradē ar starptautiskiem aspektiem un piemēriem no

  • 14 ◊ ◊ 15Polska i Łotwa – bliscy nieznajomi Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie

    Wypełnia tym samym lukę, jaką do tej pory był brak gruntownego omó-wienia literackiego motywu śpiących rycerzy w odniesieniu do literatury łotewskiej.

    Interdyscyplinarny artykuł Katarzyny Kuci z Uniwersytetu Jagiellońskie-go przynosi ciekawą analizę dzieła łotewskiego „kompozytora duchowego” – Pēterisa Vasksa, który w swym Three poems by Czeslaw Milosz dokonał muzycznej interpretacji cyklu wierszy polskiego noblisty. Jak stwierdza autorka: „Być może namysł nad relacjami zachodzącymi między słowem a muzyką pozwoli w pewnym stopniu na ukazanie związków kulturowych i duchowych Polski i Łotwy”.

    Część naukową tego numeru zamyka artykuł Tomasza Otockiego z Uni-wersytetu Warszawskiego, który przynosi analizę zawartości emigracyjnego czasopisma PPS Robotnik pod kątem obecności na łamach tego organu prasowego tematyki związanej z Litwą, Łotwą i Estonią. Artykuł, ze wzglę-du na wybrany przez autora materiał i ramy czasowe, ukazuje z ciekawej, „zewnętrznej” perspektywy stopień zainteresowania krajami bałtyckimi przez polską (socjalistyczną) emigrację powojenną.

    W kolejnej części numeru znajdą Państwo teksty dokumentujące współ-pracę między Łotewską Akademią Kultury w Rydze a Szkołą Języka Pol-skiego i Kultury dla Cudzoziemców Uniwersytetu Wrocławskiego. Krzysztof Szyrszeń i Urszula Dobesz opisują nawiązanie i rozwój naukowo-dydaktycz-nych kontaktów między placówkami, a Kamila Augustyn dzieli się reflek-sjami związanymi z procesem kształcenia łotewskich studentów w zakresie historii literatury polskiej. Jest to więc swego rodzaju tryptyk, ukazujący początkową ideę i początki jej wcielania w życie oraz prezentujący faktyczne jej efekty.

    Pierwszy numer czasopisma zamykają tekst prezentujący postać współ-czesnej łotewskiej pisarki Laimy Muktupāveli oraz przekład jej opowiadania, które miało swoją premierę w 2005 roku podczas festiwalu Czytanie prozy, oba autorstwa Joanny Chojnickiej z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

    Pierwszy numer czasopisma powstawał długo. Być może zbyt długo. Wiemy jednak, że wyruszyliśmy w drogę, której kształt i trudności na niej pojawiające się są niezmienne od wielu lat. Dowodem podobnych doświad-czeń jest choćby zamieszczony na końcu wstępu fragment korespondencji dwu znamienitych prekursorów łotewsko-polskiego edytorstwa – prof. prof. Stanisława Franciszka oraz Jacka Kolbuszewskich.

    poļu literatūras. Raksts tādējādi aizpilda robu, kādu līdz šim radīja rūpīga pārsprieduma par literārā motīva „dusošie bruņinieki” latviešu literatūras kontekstā trūkums.

    Krakovas Jagelonu universitātes pārstāves Katažinas Kucijas starpdiscipli-nārais raksts piedāvā lasītājiem latviešu garīgās mūzikas komponista Pētera Vaska daiļdarba aizraujošu analīzi. Komponists savā skaņdarbā Three poems by Czeslaw Milosz piedāvā muzikālu interpretāciju poļu Nobela prēmijas laureāta dzejas ciklam. Kā apgalvo raksta autore: „Iespējams, pārdomas par sakarībām starp vārdiem un mūziku zināmā mērā ļaus attēlot Latvijas un Polijas ne tikai kultūras, bet arī garīgas saiknes”.

    Žurnāla zinātnisko daļu noslēdz Varšavas Universitātes pārstāvja Tomaša Otocka raksts. Raksta autors piedāvā PPS emigrācijas žurnāla Strādnieks satura analīzi, pievēršot uzmanību šī preses izdevuma ietvaros iekauta-jai tematikai un jautājumiem, kas saistīti ar Latviju, Lietuvu un Igauniju. Autors, izvēlētā laika posma un materiālu kontekstā, parāda interesantu „ārējo” kārtību un ataino ieinteresētības līmeni, kādu attiecībā pret Baltijas valstīm izrādīja poļu (sociālistiska) pēckara emigrācija.

    Nākamajā žurnāla sadaļā lasītājiem piedāvājam rakstus, kuros tiek do-kumentēta esošā sadarbība starp Latvijas Kultūras akadēmiju Rīgā un Vro-clavas universitātes Poļu Valodas un Kultūras skolu ārzemniekiem. Kšistofs Širšeņs un Uršula Dobeša apraksta idejas par zinātniski-didaktisko kontaktu izveidošanu un attīstīšanu starp abām mācību iestādēm, kamēr Kamila Au-gustina dalās savā pieredzē un pārdomās par latviešu studentu izglītošanas procesiem poļu literatūras kontekstā. Šie raksti veido savā veidā triptihu, iepazīstinot ar sākotnējo sadarbības ideju, ar to, kā šī ideja tika ieviesta praksē, kā arī ataino tās patieso darbību dzīvē.

    Pirmo žurnāla numuru noslēdz raksts, kurā lasītājam tiek dota iespēja iepazīties ar latviešu rakstnieci Laimu Muktupāvelu, kā arī ar viņas stāsta tulkojumu, kura pirmlasījums notika 2005. gadā festivāla Prozas lasījumi. Gan raksta, gan tulkojuma autore ir Ādama Mickieviča universitātes Poz-naņā pārstāve Joanna Hojnicka.

    Pirmais žurnāla numurs tapa ilgi. Varbūt pat pārāk ilgi. Taču apzinā-mies to, ka esam uzsākuši ceļu, kura virziens un sastaptās grūtības paliek nemainīgas jau daudzus gadus. Par līdzīgas pieredzes piemēru kalpo kaut vai ievada beigās ievietots divu izcilu latviešu-poļu izdevējdarbības pamat-licēju prof. Staņislava Francišeka un prof. Jaceka Kolbuševsku sarakstes fragments.

  • 16 ◊ ◊ 17Polska i Łotwa – bliscy nieznajomi Polija un Latvija – tuvie nepazīstamie

    W tym miejscu chcielibyśmy gorąco podziękować osobom i instytucjom, bez których Baltica ~ Silesia nigdy by nie powstała. Dziękujemy więc w pierwszym rzędzie Pani Profesor Annie Dąbrowskiej i Pani Urszuli Do-besz – za stworzenie i rozwijanie współpracy między Szkołą Języka Polskie-go i Kultury dla Cudzoziemców Uniwersytetu Wrocławskiego a Łotewską Akademią Kultury w Rydze oraz za inspirację i wsparcie pomysłu stwo-rzenia tego czasopisma. Dziękujemy Panu Krzysztofowi Szyrszeniowi – za wyjście z inicjatywą wymiany dydaktycznej między SJPiK a LKA, pomoc w nawiązywaniu naukowych, merytorycznych i translatorskich kontaktów na Łotwie, wspólne odkrywanie Baltiki. Dziękujemy wszystkim członkom Rady Redakcyjnej i Rady Recenzenckiej, którzy nie tylko wyznaczali czaso-pismu kierunek rozwoju i dbali o jego naukowy poziom, ale także zawsze służyli nieocenioną pomocą przy poszukiwaniu tłumaczy i redaktorów językowych. Wydanie numeru możliwe było dzięki grantowi (2193/M/IFP/12) przyznanemu przez Dziekana Wydziału Filologicznego UWr Pro-fesora Marcina Cieńskiego. W tym miejscu należą się szczególne podzięko-wania pani Elżbiecie Berezie-Banach za formalną opiekę nad procedurami związanymi z wykorzystaniem środków projektowych.

    Baltica ~ Silesia będzie ukazywała się w formie dwu numerów rocznie. Do publikowania na jej łamach zachęcamy młodych naukowców, doktorantów, studentów ostatnich lat studiów. Wymogi edytorskie znajdą Państwo na naszej stronie internetowej: baltica.uni.wroc.pl. Artykuły o tematyce polo-nistyczno-bałtystycznej powinny być napisane w którymś z trzech języków naszego czasopisma. Czasopismo będzie się ukazywać w formie drukowanej i elektronicznej, wszystkie teksty publikowane będą na licencji Creative Commons By-SA 3.0 PL. Serdecznie zapraszamy do współpracy, licząc, że Baltica ~ Silesia stanie się dzięki Państwu ważnym dla życia naukowego i kulturalnego trzech krajów czasopismem.

    Krystyna PuntakŁukasz RogozińskiGrzegorz Zarzeczny

    Šī būtu īstā vieta, lai mēs varētu izteikt sirsnīgu pateicību tiem cilvēkiem un tām institūcijām bez kurām Baltica ~ Silesia nebūtu radusies. Pirmām kārtām vēlamies izteikt lielu paldies profesorei Annai Dambrovskai un Ur-šulai Dobešai par sadarbības izveidošanu un attīstīšanu starp Vroclavas universitātes Poļu Valodas un Kultūras skolu ārzemniekiem un Latvijas Kultūras akadēmiju Rīgā, izsakām pateicību arī par šī žurnāla idejas iedves-mošanu un neatsveramo atbalstu tā tapšanas laikā. Pateicamies Kšistofam Širšeņam par iniciatīvu saistībā ar didaktiskās apmaiņas starp PVuKS un LKA radīšanu, par palīdzību zinātnisko, meritorisko un translatoloģisko kontaktu nodibināšanā. Paldies par kopīgu Baltikas atklāšanu. Pateicamies visiem Redakcijas padomes un Recenzijas padomes locekļiem, kuri ne tikai uzraudzīja žurnāla virziena attīstību un rūpējās, lai tam būtu augsts zināt-niskais līmenis, bet vienmēr sniedza nenovērtējamu palīdzību pie tulkotāju un valodniecības redaktoru atrašanas. Pirma žurnāla numura izdošana bija iespējama tikai pateicoties Vroclavas universitātes Filoloģiskas fakultātes dekāna finansējumam (2193/M/IFP/12). Esam īpaši lielu pateicību parāda Elžbietai Berezei-Banahai, kura palīdzēja formalitāšu kārtošanā, kas sais-tītas ar projekta finansējumu.

    Žurnāls Baltica ~ Silesia tiks izdots divas reizes gadā. Mēs mudinām jau-nos zinātniekus, doktorantus un pēdējo mācību gados studējošos studentus publicēt savus rakstus un pētījumus šī žurnāla ietvaros. Žurnāla redakcijas prasības Jums ir iespējams atrast mūsu interneta mājas lapā – baltica.uni.wroc.pl. Tekstiem, kas skar poļu-baltiešu tematiku jābūt uzrakstītiem kādā no trim mūsu žurnālā iekļautajām valodām. Avīze tiks izdota gan drukā-tā, gan elektroniskā formātā un visiem publicētiem rakstiem būs Creative Commons By-SA 3.0 PL licence. Sirsnīgi aicinām sadarboties, rēķināmies arī ar Jūsu atbalstu. Ceram, ka žurnāls Baltica ~ Silesia ieņems nozīmīgu vietu starp visu trīs valstu kultūras dzīves un zinātniskās preses izdevumiem.

    Kristina PuntakaLukašs Rogoziņskis

    Gžegožs Zažečnijs

    Tulk. Agate Rake (Latvijas Kultūras Akadēmija)Lāsma Stahovska (Latvijas Kultūras Akadēmija)

    http://baltica.uni.wroc.plhttp://baltica.uni.wroc.plhttp://baltica.uni.wroc.plAPKPodświetlony

    APKPodświetlony

  • 18 ◊

    Artykuły Raksti

  • ◊ 21

    Monika Michaliszyn Monika MihaļiŠinauniwersytet warszawski VarŠaVas uniVersitĀte

    Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze na podstawie materiałów zachowanych w Państwowym Historycznym Archiwum Łotwy

    Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā pamatojoties uz materiāliem saglabātiem

    Latvijas Valsts vēstures arhīvā

    abstrakt

    artykuł ma na celu zaprezentowanie dokonań profesora stanisława kolbuszew-skiego na polu łotewsko-polskich stosunków naukowych i kulturalnych w okresie międzywojennym. Dokonania tego naukowca każą w nim upatrywać pioniera polskiej letonistyki i jednocześnie wielkiego popularyzatora polskiej myśli huma-nistycznej i polskiej kultury na Łotwie. zostaną one ukazane na historycznym tle lat 30-tych i 40-tych XX w., także w kontekście dokonań poprzednika kolbuszew-skiego w pracy na uniwersytecie Łotwy – profesora Juliana krzyżanowskiego.

    Słowa klucze: stanisław kolbuszewski, Julian krzyżanowski, łotewsko-polskie stosunki naukowe i kulturalne

    kopsaVilkuMs

    raksta mērķis ir sniegt ieskatu par profesora stanislava kolbuševska sasniegu-miem zinātniskajā jomā, kā arī kultūras sakaru veicināšanā starp latviju un poliju. zinātnieka panākumi liek viņu uzskatīt par poļu letonikas pamatlicēju un izcilu poļu humanitāro zinātņu un poļu kultūras atablstītāju latvijā. zinātnieka sasnie-gumi tiks attēloti vēsturiskajā kontekstā, pamatojoties uz 30. un 40. gadu notiku-miem. tie tiks salīdzināti arī ar kolbuševska priekšgājēja, latvijas universitātes profesora – Juliāna kšižanovska, zinātnisko darbu.

    Atslēgvārdi: staņislavs kolbuševskis, Juliāns kšižanovskis, latviešu-poļu zinātniskie un kultūras sakari

  • 22 ◊ ◊ 23Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    lata międzywojenne stanowią niezwykle ważki, jednak rozpoznany w nie-wielkim stopniu okres w relacjach polsko-łotewskich. zagadnieniu temu poświęcone zostały nieliczne publikacje, najczęściej zamieszczane w tomach zbiorowych, i traktujące o związkach polsko-łotewskich w ujęciu diachronicz-nym (walewander 1993; sozański, szklennik 1994). obszerniejsze publikacje dotyczą raczej dziejów mniejszości polskiej na Łotwie w międzywojniu (albin 1993; Durejko 2001; Jēkabsons 1996) lub zagadnień historycznych (Łossowski 1990; skrzypek 1997; Jēkabsons 2007).

    historia kilkusetletniej obecności polskiej na ziemiach łotewskich przez dłuższy czas naznaczona była wynikającą z uwarunkowań historycznych nierównowagą w relacjach między kulturą polską a kulturą łotewską. Jak słusznie zauważa Jacek kolbuszewski:

    polska kultura w inflantach, po pokoju oliwskim (1661) zaś już tylko w inflantach

    polskich, była kulturą elitarną, wysoką, atrakcyjną dla stopniowo polonizujących się

    rodów niemiecko-inflanckich i funkcjonowała właściwie niemal tylko w tej niemiecko-

    -polskiej enklawie (…). w okresie tym rdzennie łotewska kultura lokalna jako kultura

    ludowa sytuowała się względem owej kultury polskiej opozycyjnie (...). Jednakże

    rzeczywiste oddziaływanie kultury polskiej na narodową kulturę łotewską, to jest

    antycypującą ją kulturę ludową, nastąpiło głównie w okresie kontrreformacji i po

    pokoju oliwskim, gdzie dokonał się podział na inflanty szwedzkie i inflanty polskie.

    wówczas to z jednej strony intensyfikować się poczęła polonizacja niemieckiej szlachty

    inflanckiej, (…) z drugiej wzrosła polska kolonizacja, obejmująca osadzanie polskich

    chłopów na terenach rdzennie łotewskich (kolbuszewski J. 1993b: 50-51).

    procesy narodotwórcze, zachodzące w drugiej połowie XiX w., nazywa-ne w łotewskiej historiografii pierwszym łotewskim przebudzeniem, dały nowy impuls do rozwoju relacji polsko-łotewskich. powstanie łotewskiej inteligencji przyczyniło się do stopniowego znoszenia nierównowagi w pol-sko-łotewskiej wymianie kulturowej. sprzyjały temu również zachodzące na przełomie XiX i XX w. procesy społeczne i polityczne, zwłaszcza dążenie do zyskiwania coraz większej autonomii narodów wchodzących w skład car-skiego imperium, w tym także polaków i Łotyszy (kusbers 2006). w środo-wiskach łotewskich popularność zyskiwali polscy intelektualiści, pisarze, któ-rych twórczość przekazywała ważkie dla narodotwórczych procesów treści, tacy jak adam Mickiewicz, henryk sienkiewicz, eliza orzeszkowa, bolesław prus. nawiązana zostaje także współpraca między polskimi i łotewskimi

    no polijas un latvijas attiecību skatpunkta, starpkaru periods ir ļoti sva-rīgs, bet nepietiekami izpētīts laika posms. par to atrodamas vienīgi da-žas, parasti dāžados sējumos iekļautas, publikācijas, kas veltītas polijas un latvijas valstu attiecībām diahroniskajā aspektā (walewander 1993; sozański, szklennik 1994). plašākas publikācijas aplūko ar poļu minori-tātēm starpkaru latvijā saistītos jautājumus (albin 1993; Durejko 2001; Jēkabsons 1996) vai vēsturiskas problēmas (Łossowski 1990; skrzypek 1997; Jēkabsons 2007).

    Diezgan ilgi poļu klātbūtnei pašreizējā latvijas teritorijā bija raksturīga asimetrija, kura izpaudās vēsturiskajos apstākļos. pagātnē šī asimetrija veidoja sakarus starp poļu un latviešu kultūru. kā pareizi atzīmē Jaceks kolbuševskis:

    poļu kultūra inflantijā, bet pēc olivas miera līguma (1661) jau tikai poļu inflantijā

    [inflanty polskie], bija elitāra, interesanta un pastāvēja vienīgi vacu-poļu anklāvā.

    un tieši tā to uztvēra vācu-inflantu muižniecības kārtas dzimtas, kas pakāpeniski

    pārpoļojās (...). Šajā laikā vietējā latviešu kultūra jeb tautas kultūra tika uztverta

    kā opozīcijā pret to poļu kultūru (...). taču reāla poļu kultūras ietekme uz nacionālo

    latviešu kultūru, kurai bija lemts veidoties uz tautas kultūras pamata, konstatēta

    galvenokārt kontrreformācijas laikā un pēc olivas miera līguma, kad tika atdalītas

    zviedru inflantijas un poļu inflantijas teritorijas. tieši tad intensīvi sākās vietējās

    vācu muižniecības pārpoļošanās, (...), no otras puses palielinājās poļu kolonizāci-

    ja, tas ir, poļu zemnieku pārvietošana uz latviešu tautas apdzīvotajām teritorijām

    (kolbuszewski J. 1993b: 50-51).

    nācijas veidošanās procesi, kas risinājās XiX gadsimta otrajā pusē un ko latviešu historiogrāfijā sauc par pirmo latviešu atmodu, veicināja jaunu posmu polijas un latvijas attiecību vēsturē. latviešu inteliģences izveido-šanās veicināja pakāpenisku nelīdzsvarotības mazināšanu poļu-latviešu kultūras apmaiņā. to sekmēja arī XiX gadsimta beigās un XX gadsimta sākumā notiekošie sociālie un politiskie procesi – it īpaši vairāku cariskās impērijas sastāvā iekļauto tautu, to skaitā arī poļu un latviešu, tiekša-nās pēc autonomijas (kusbers 2006). latviešu vidē popularitāti ieguva poļu intelektuāļi, rakstnieki, kuri savā daiļradē pievērsās svarīgiem nāciju veidošanās procesiem. starp tiem bija sekojošie autori Ādams Mickēvičs, henriks senkevičs, elīza ožeškova un boļeslavs pruss. tika arī izveidota sadarbība starp poļu un latviešu politiskajiem aktīvistiem. polijas-latvi-

  • 24 ◊ ◊ 25Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    działaczami politycznymi. szczególnie ważne z punktu widzenia późniejszych stosunków zdają się kontakty Janisa rainisa z polskimi socjalistami – Józefem piłsudskim oraz bolesławem Miklaszewskim (rainis 1983: 500).

    istotnym elementem relacji polsko-łotewskich na przełomie wieków XiX i XX stają się także związki naukowe, rozwijające się głównie dzięki ufun-dowaniu w 1862 r. politechniki ryskiej. znakomitą część studentów wyższej uczelni w rydze, przemianowanej w 1896 r. na ryski instytut politechniczny, stanowili studenci z polski, których do 1918 r. studiowało na niej dwa tysiące, czasami osiągając do 20-30% liczby wszystkich studiujących każdego roku1. wybitni absolwenci politechniki ryskiej, ze względu na liczną obecność polskiej młodzieży studiującej zwaną ironicznie „polentechnikum” (antēna 2000: 330), w przeciągu kilkudziesięciu lat zasilą uczelnie odrodzonego pań-stwa polskiego oraz utworzonego w 1918 r. państwa łotewskiego, tworząc sieć powiązań, także nieoficjalnych, pomiędzy placówkami edukacyjnymi pol-skimi i łotewskimi. będą to m.in. ignacy Mościcki – prezydent rp i profesor politechniki lwowskiej, wybitny chemik Jan zawidzki – rektor politechniki warszawskiej, alexander rothert – profesor politechniki lwowskiej (briedis 2002: 102-103), Mieczysław centnerszwer – profesor politechniki ryskiej i późniejszy kierownik zakładu chemii Fizycznej uniwersytetu warszawskie-go, waldemar Fiszer – kierownik katedry chemii organicznej i analitycznej uniwersytetu Łotwy.

    w 1919 r. został założony pierwszy łotewski uniwersytet, uważany za sukcesora politechniki ryskiej (strādiņš, Grosvalds 1994: 35). władze nowo ufundowanego uniwersytetu Łotwy dokładały starań, aby podtrzymać już istniejące i nawiązać nowe kontakty z prestiżowymi naukowymi placówkami europejskimi, w tym także z uniwersytetami w polsce, głównie z uJ i uw.

    współpraca między polskimi i łotewskimi ośrodkami naukowymi rozwi-jała się nie tylko w dziedzinie nauk ścisłych, co ułatwiały związki zapocząt-kowane jeszcze w czasach politechniki ryskiej, ale i w zakresie humanistyki. twórcza współpraca łączyła łotewskich i polskich historyków okresu przed-wojennego, o czym świadczą listy profesora Marcelego handelsmana2 do

    1 co piąty polak studiujący w uczelniach technicznych imperium rosyjskiego był słu-chaczem politechniki ryskiej (Janicki 2005: 138).

    2 Marceli handelsman – jeden z najwybitniejszych historyków polskich, mediewista, badacz dziejów najnowszych. był redaktorem naczelnym Biuletynu Informacyjnego Nauk Historycznych w Europie Wschodniej, wydawanego wspólnie z historykami europy Środ-kowo-wschodniej, w tym łotewskimi.

    jas nākotnes attiecību skatpunktā īpaši svarīgi bija Jāņa raiņa kontakti ar poļu sociālistiem – Juzefu pilsudski un boļeslavu Miklaševski (rainis 1983: 500).

    XiX un XX gadsimtu mijā par būtisku poļu-latviešu attiecību elementu kļuva arī zinātniskie kontakti, kuri attīstījās galvenokārt pateicoties rīgas politehniskās augstskolas dibināšanai 1862. gadā. Šīs institūcijas (kas no 1896. gada saukta par rīgas politehnisko institūtu) ievērojama studentu daļa nāca no polijas; līdz 1918. gadam poļu studentu skaits sasniedza divus tūkstošus; katrā gadā 20-30% no visiem tajā studējošiem bija poļi1. rīgas politehniskā institūta, kas bieži vien ironiski saukts par „polentechnikum” (antēna 2000: 330), izcilie absolventi pēc pāris desmitiem gadu kļūs par atjaunotās polijas valsts un 1918. gadā nodibinātās latvijas valsts augst-skolu profesoriem, veidojot ciešu (arī neoficiālu) kontaktu tīklu starp poļu un latviešu izglītības iestādēm. kā piemērus var minēt polijas republikas prezidentu un ļvovas tehniskās universitātes profesoru ignāciju Moscicki, izcilu ķīmiķi un Varšavas politehniskās universitātes rektoru Janu zavidz-ki, ļvovas tehniskās universiātes profesoru aleksandru rothertu (briedis 2002: 102-103); Miečislavs centneršvers bija rīgas politehniskā institūta profesors un vēlāk Varšavas universitātes Fizikālās Ķīmijas nodaļas vadī-tājs, bet Valdemārs Fišers – latvijas universitātes organiskās un analītiskās ķīmijas katedras vadītājs.

    1919. gadā dibināta pirmā latviešu universitāte, ko uzskatīja par rīgas politehniskā institūta pēcteci (strādiņš, Grosvalds 1994: 35). Jaundibinā-tās latvijas universitātes valde centās saglabāt un radīt jaunus kontaktus ar prestižākajām eiropas zinātniskajām institūcijām, ieskaitot arī polijas institūcijas, galvenokārt – krakovas universitāti un Varšavas universitāti.

    poļu un latviešu zinātnisko institūciju sadarbība attīstījās ne tikai ek-saktajās zinātnēs (sadarbību veicināja personiskie kontakti, kas nodibināti vēl rīgas politehniskā institūta pastāvēšanas laikos), bet arī humanitārajās zinātnēs. radoša sadarbība apvienoja poļu un latviešu pirmskara perio-da vēsturniekus, ko apliecina profesora Marcelija handelsmana2 vēstules

    1 ik piektais polis, kas studēja krievijas impērijā, bija rīgas politehniskā institūta students (Janicki 2005: 138).

    2 Marcelijs handelsmans – viens no izcilākajiem poļu vēsturniekiem, viduslaiku ek-sperts, jaunāko laiku pētnieks. bijis Vēstures ziņātnu informācijas austrumeiropā biļetena galvenais redaktors; biļetens publicēts sadarbībā ar citiem centrāl- un austrumeiropas, t.s. latvijas, vēsturniekiem.

  • 26 ◊ ◊ 27Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    profesora Francisa balodisa3, znajdujące się w zachowanej w państwowym historycznym archiwum Łotwy teczce osobowej profesora Juliana krzyża-nowskiego (dalej: lVVaa). nawiązane już w pierwszym dziesięcioleciu relacje między łotewskimi a polskimi placówkami naukowymi, a zwłaszcza – kadrą profesorską zaowocowały istotnym faktem: zatrudnieniem profesora Juliana krzyżanowskiego jako wykładowcy literatur słowiańskich w rydze.

    1. proFesor Julian krzyżanowski w ryDze

    władze wydziału Filologii i Filozofii lu podjęły starania o przyjazd wy-kładowcy z polski wczesną wiosną 1928 roku. Dzięki kontaktom łotewskiej profesury z naukowcami polskimi pod uwagę wzięci zostali uczeni, którzy zyskali już uznanie w oczach swoich przełożonych. proponowani byli m.in. wacław borowy, konrad Górski, Manfred kridl. Łotysze wybierali więc, można by rzec, spośród najwybitniejszych przedstawicieli polskiej huma-nistyki średniego pokolenia naukowców międzywojnia. wybór padł na dr. hab. Juliana krzyżanowskiego, związanego z uJ, na którym w 1926 r. obronił habilitację, zyskując stanowisko docenta prywatnego, posiadającego venia legendi, czyli prawo do nauczania i prowadzenia wykładów, jednak nieza-trudnionego na stanowisku profesora na żadnej z polskich uczelni. w mo-mencie złożenia przez Łotyszy propozycji objęcia profesury w rydze Julian krzyżanowski pełnił funkcję profesora literatury i języka polskiego w school of slavonic and east european studies w king’s college w university of london (lVVaa: 62). Mimo nie do końca jasnego statusu uczelnianego do-centa krzyżanowskiego z zachowanych dokumentów wynika, że władze lu, ale także Minister edukacji republiki Łotwy, jego kandydaturę dosyć szybko zaaprobowały i zaproponowały mu stanowisko profesora uniwer-sytetu Łotwy w dziedzinie literatur słowiańskich (lVVaa: 7). ze względu na zobowiązania wobec brytyjskiej placówki naukowej oraz z przyczyn natury osobistej, o czym informował w listach do władz łotewskiej uczelni (lVVaa: 13), krzyżanowski z propozycji pracy w rydze w 1928 r. zrezygnował. pro-pozycja została jednak przez Łotyszy podtrzymana aż do 1930 r., w którym J. krzyżanowski zadeklarował gotowość przyjazdu do rygi.

    profesor krzyżanowski pracował na uniwersytecie Łotwy cztery lata, podczas których prowadził wykłady na temat literatur słowiańskich, m.in. Puszkin i jego czasy, oraz literatury polskiej, m.in. Romantyzm w literaturze

    3 Francis balodis – profesor uniwersytetu Łotwy, jeden z dziekanów FFF lu, archeolog i egiptolog, twórca podstaw archeologii łotewskiej, badał łotewską historię starożytną.

    profesoram Francim balodim3, kas glabājas latvijas Valsts vēstures arhīvā, mapē, kas veltīta profesoram Juliānam kšižanovskim (turpmāk lVVaa). pirmajā neatkarības desmitgadē tika nodibinātas produktīvas attiecības starp poļu un latviešu zinātniskajām iestādēm, it īpaši starp profesoriem. Šo attiecību rezultāts bija saistīts ar ļoti svarīgu notikumu – rīgā profesors Juliāns kšižanovskis tika iecelts par slāvu literatūru pasniedzēju.

    1. proFesors JuliĀns kŠižanoVskis rĪGĀ

    latvijas universitātes Filoloģijas un filozofijas fakultāte uzsāka centienus kāda poļu pasniedzēja piesaistīšanai 1928. gada agrā pavasarī. pateico-ties latviešu profesoru sadarbībai ar poļu zinātniekiem, tika ņemti vērā tie zinātnieki, kuri jau bija guvuši savu priekšnieku atzinību. starp tiem bija, piemēram, Vaclavs borovijs, konrads Gurskis un Manfreds krindls. Var teikt, ka latviešiem bija iespēja izvēlēties no labākajiem poļu vidējās paaudzes humanitāro zinātņu pārstāvjiem starpkaru periodā. beidzot iz-vēlēts ticis dr. hab. Juliāns kšižanovskis, kas toreiz bija saistīts ar Jagelo-nu universitāti krakovā. 1926. gadā kšižanovskis aizstāvējis habilitāciju, iegūstot docētāja un venia legendi tiesības – t.i., tiesības mācīt un sniegt lekcijas, lai gan viņš nebija oficiāli nodarbināts kā profesors nevienā poli-jas augstskolā. brīdī, kad latvieši piedāvāja viņam profesora amatu rīgā, kšižanovskis strādājis kā poļu valodas un literatūras profesors londonas universitātes karaliskajā koledžā (school of slavonic and east european studies, king’s college, university of london) (lVVaa: 62). par spīti kšiža-novska neskaidrajam statusam polijā, no aplūkotajiem materiāliem izriet, ka latvijas universitātes valde un latvijas republikas izglītības ministrs diezgan ātri apstiprinājuši viņa kandidatūru un piedāvājuši viņam profe-sora vietu latvijas universitātē slāvu literatūru jomā (lVVaa: 7). sakarā ar saviem pienākumiem londonā, kā arī personisku iemeslu dēļ, par kuriem kšižanovskis informējis savās vēstulēs latvijas universitāti (lVVaa: 13), viņam nācis darba piedāvājumu rīgā 1928. gadā noraidīt. tomēr latviešu piedāvājums palicis spēkā līdz pat 1930. gadam, kad kšižanovskis paziņojis par savu gatavību ierasties rīgā.

    profesors kšižanovskis latvijas universitātē nostrādājis četrus gadus; šajā laikā viņš pasniedzis lekcijas par slāvu literatūrām, piem. Puškins un viņa laiki, un par poļu literatūru, piem. Romantisms poļu literatūrā . Viņš

    3 Francis balodis – latvijas universitātes profesors, bijis lu FFF Dekāns, arheologs un ēģiptologs, latviešu arheoloģijas pamatlicējs, latvijas senās vēstures pētnieks.

  • 28 ◊ ◊ 29Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    polskiej. rozpoczął także kompletowanie księgozbioru naukowego i dydak-tycznego seminarium slawistycznego wydziału Filologii i Filozofii (FFF) lu. w ciągu czteroletniego pobytu J. krzyżanowski wykłady prowadził po rosyj-sku. posługiwał się też językiem łotewskim, ale raczej w odmianie potocznej.

    oprócz dydaktyki profesor wiele uwagi poświęcał również pracy nauko-wej. pobyt w rydze zaowocował rozwojem badań nad literaturą ludową, czego efektem były Byliny (krzyżanowski 1934) oraz opublikowane już po powrocie profesora do polski Paralele (krzyżanowski 1935a). zainteresowanie polskiego naukowca wzbudziły badania łotewskich folklorystów nad łotew-ską bajką ludową. szczególne znaczenie miał kontakt z łotewskim folklorystą pēterisem Šmitsem-smitersem. Dzięki monumentalnemu dziełu łotewskie-go badacza – Łotewskie bajki i powiastki – profesor krzyżanowski poznał fińską szkołę folklorystyki oraz system klasyfikacji bajki ludowej według aarne-Thompsona, co zaowocowało pracą nad systematyką bajki polskiej (zob. krzyżanowski 1935b; aarne, Thompson 1961 (1928); krzyżanowski 1947; Šmits 1924-1935).

    oprócz obszernych prac naukowych w okresie łotewskim J. krzyżanowski publikował także wiele drobniejszych prac, często mających charakter za-rysu przedstawionego problemu, stanowiących jednak przyczynki do opisu łotewsko-polskich związków kulturowych (krzyżanowski 1938: 902; 1936: 4-5). profesor zapoczątkował też współpracę polskich naukowców przy reda-gowaniu doskonałej, największej encyklopedii w języku łotewskim – Latviešu konversācijas vardnīca (Švābe, būmanis, Dišlers 1927-1934).

    profesor krzyżanowski pobyt w rydze traktował jednak jako etap przej-ściowy. informował o tym szczerze władze wydziału Filologii i Filozofii lu, jeszcze przed przyjazdem do rygi (lVVaa: 62-63). z zachowanej koresponden-cji między ryskim profesorem a romanem pollakiem (zob. pan) wynika, że już w 1932 r. J. krzyżanowski szukał możliwości powrotu do kraju. i chociaż władze uniwersytetu Łotwy po trzech latach (27 czerwca 1933 r.) usatys-fakcjonowane pracą gościa z polski, podjęły decyzję o zatrudnieniu go na stanowisku profesora lu na czas nieokreślony (lVVaa: 68), to Julian krzy-żanowski otrzymawszy rok później nominację na profesora nadzwyczajnego przy katedrze historii literatury polskiej uniwersytetu Józefa piłsudskiego w warszawie, wybrał warszawską propozycję, o czym poinformował wła-dze wydziału Filologii i Filozofii lu na początku maja 1934 r.4 (lVVaa: 37).

    4 krótko po otrzymaniu decyzji J. krzyżanowskiego (28 maj 1934), władze łotewskie jako wyraz uznania przyznały polskiemu profesorowi najwyższe odznaczenie państwowe

    uzsācis arī akadēmiskās un didaktiskās literatūras vākšanu lu Filoloģijas un filozofijas fakultātes (FFF) slāvu semināram. Šo četru gadu laikā prof. kšižanovskis lekcijas pasniedzis krievu valodā. Viņš iemācījās latviešu valodu, sakumā sarunvalodas līmenī.

    izņemot pasniedzēja darbu, profesors daudz laika veltījis zinātniskajiem pasākumiem. Viņa uzturēšanās rīgā sekmējusi tautas literatūras pētīju-mus, par kuru rezultātu kļuvušas grāmatas Byliny (krzyżanowski 1934), kā arī Paraleles (krzyżanowski 1935a). pēdējā grāmata tika publicēta jau pēc profesora atgriešanās polijā. poļu zinātnieka interesi modinājuši lat-viešu folkloristu tautu pasaku pētījumi. Īpaši būtiska šajā nozīmē bijusi viņa sadarbība ar latviešu zinātnieku pēteri Šmitu-smiteru. pateicoties viņa monumentālajam darbam – Latviešu pasakas un teikas – profesors kšižanovskis iepazinies ar somu folkloristikas skolu un Ārnes-tompsona piedāvāto tautas pasaku tipoloģijas sistēmu. tas veicinājis kšižanovska pievēršanos poļu pasaku tipoloģizācijai (sk. krzyżanowski 1935b; aarne, Thompson 1961 (1928); krzyżanowski 1947; Šmits 1924-1935).

    Dzīvojot rīgā, J. kšižanovskis publicējis ne tikai plašus zinātniskos dar-bus, bet arī daudzus citus tekstus, kuri izskata galvenokārt pētījumu pa-matproblēmu; bet tomēr uz to pamata ir iespējams spriest par poļu-latviešu kultūras sakariem (krzyżanowski 1938: 902, 1936: 4-5). profesors ierosinājis arī poļu zinātnieku līdzdalību vislielākās un vispilnīgākās latviešu enciklo-pēdijas – Latviešu konversācijas vārdnīcas – rediģēšanā (Švābe, būmanis, Dišlers 1927-1934).

    tomēr profesoram kšižanovskim uzturēšanās rīgā bijusi drīzāk pārejas posms. Viņš par to godīgi informējis lu Filoloģijas un filozofijas fakultātes vadību vēl pirms ierašanās rīgā (lVVaa: 62-63). no saglabātās korespon-dences starp profesoru rīgā un romanu pollaku (sal. pan) izriet, ka jau 1932. gadā J. kšižanovskis meklējis iespēju atgriezties dzimtenē. un lai gan latvijas universitātes valde pēc 3 viņa darba gadiem (1933. g. 27. jūnijā) paudusi gandarījumu par viņa panākumiem un bijusi gatava noslēgt ar viņu līgumu uz nenoteiktu laiku (lVVaa: 68), J. kšižanovskis, saņēmis piedāvājumu strādāt kā asociētais profesors Juzefa pilsudska universitātes poļu literatūras vēstures katedrā Varšavā, izvēlējies tieši šo amatu, par ko paziņojis lu Filoloģijas un filozofijas fakultātes valdei 1934. gada maija sākumā4 (lVVaa: 37).

    4 Īsi pēc J. kšižanovska atkāpšanas no amata (1934. gada 28. maijā), latvijas valdība piešķīra viņam visaugstāko valsts apgalvojumu – trešās šķiras triju zvaigžņu ordeni – kā

  • 30 ◊ ◊ 31Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    w zachowanych w teczce J. krzyżanowskiego dokumentach nie ma infor-macji o trybie poszukiwania następcy profesora. prawdopodobnie kandydata mającego przejąć stanowisko wykładowcy literatur słowiańskich, podało polskie Ministerstwo wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Miał nim zostać docent uniwersytetu w poznaniu – stanisław kolbuszewski.

    2. w DroDze Do ryGi

    stanisława kolbuszewskiego w momencie wyjazdu do rygi łączył z Julianem krzyżanowskim nie tylko stopień naukowy doktora i obroniona habilitacja, ale i brak stabilizacji zawodowej. choć w 1924 r. s. kolbuszewski uzyskał tytuł doktora na uniwersytecie poznańskim z wynikiem summa cum laude, to w kolejnych kilku latach zmuszony był pracować jako nauczyciel w wiel-kopolskich gimnazjach – w Środzie wielkopolskiej i poznaniu. podobnie jak J. krzyżanowski, przebywał też w zagranicznej instytucji – na sorbonie w paryżu, gdzie prowadził badania nad teatrem i literaturą XiX i XX wieku.

    po powrocie z paryża został powołany na starszego asystenta i bibliotekarza semina-

    rium historii literatury polskiej uniwersytetu poznańskiego (...). w grudniu 1930 roku

    habilitował się z historii literatury polskiej na tymże uniwersytecie, przedstawiając

    rozprawę: Polski Teatr romantyczny, cz. 1: Prolegomena do estetyki (zakrzewski 1993:10).

    12 grudnia 1930 r. s. kolbuszewski został przez uniwersytet poznański za-trudniony na stanowisku docenta (lVVab: 4). ze względu na liczne obowiązki dydaktyczne i organizacyjne, s. kolbuszewski przez cztery lata docentury na uniwersytecie w poznaniu nie miał możliwości pełnej realizacji naukowej5. propozycja objęcia stanowiska profesora literatur słowiańskich w rydze przyszła, jak można przypuszczać, w bardzo sprzyjającym momencie.

    w zachowanej w państwowym historycznym archiwum Łotwy teczce osobowej stanisława kolbuszewskiego (dalej: lVVab), zawierającej doku-menty z okresu jego jedenastoletniej pracy na uniwersytecie Łotewskim, wynika, że decyzja poznańskiego docenta o przyjęciu propozycji z rygi na-stąpiła dosyć szybko – telegram z odpowiedzią pozytywną (lVVab: 9) zo-stał wysłany 8 czerwca 1934 r., a więc niewiele ponad miesiąc od rezygnacji J. krzyżanowskiego. o wyrażenie opinii na temat ewentualnego następcy

    – order trzech Gwiazd trzeciej klasy (lVVaa, 44). 5 o trudnej sytuacji docentów i ich nie najlepszej pozycji w systemie polskiej nauki

    pisał w artykule Sprawa docentów (kolbuszewski s. 1932).

    J. kšižanovska personiskajā mapē nav dokumentu, kas norādītu uz pro-fesora pēcteča meklēšanas kārtību. iespējams, ka kandidātu, kas varētu pārņemt slāvu literatūru profesora vietu, piedāvājusi polijas reliģisko lietu un valsts izglītības ministrija. par kandidātu bija jākļūst poznaņas univer-sitātes docentam – staņislavam kolbuševskim.

    2. ceļĀ uz rĪGu

    Šajā laikā staņislavu kolbuševski un Juliānu kšižanovski vienoja ne tikai doktora grāds un aizstāvēts habilitācijas darbs, bet arī profesionālās stabi-litātes trūkums. lai gan 1924. gadā poznaņas universitātē s. kolbuševskim tika piešķirts doktora grāds summa cum laude, nākamajos gados viņš bijis spiests strādāt par skolotāju lielpolijas ģimnāzijās – srodā Velkopolskā un poznaņā. līdzīgi kā J. kšižanovskis, viņš arī kādu laiku pavadījis ārzemju iestādē – parīzes sorbonā, kur veicis pētījumus par XiX un XX gadsimta teātri un literatūru.

    pēc atgriešanās no parīzes viņš tika iecelts vecākā asistenta un bibliotekāra amatā

    poznaņas universitātes poļu literatūras vēstures seminārā (...). 1930. gadā decembrī,

    tajā paša universitātē, habilitējas poļu literatūras vēsturē ar disertāciju Poļu roman-

    tisma teātris, 1. daļa. Prolegomena estētikai (zakrzewski 1993:10).

    1930. gada 12. decembrī s. kolbuševskis tika iecelts par poznaņas uni-versitātes docentu (lVVab: 4). sakarā ar daudziem didaktiskajiem un or-ganizatoriskajiem pienākumiem, četros darba gados poznaņas universitātē s. kolbuševskim nebija iespēju attīstīties zinātniskajā jomā5. piedāvājums kļūt par slāvu literatūru profesoru rīgā nācis, domājams, ļoti labvēlīgajā brīdī.

    staņislava kolbuševska personiskajā mapē, kas saglabājusies latvijas Valsts vēstures arhīvā, var atrast dokumentus, kuri attiecas uz viņa rīgā pavadītajiem vienpadsmit gadiem. no tiem izriet, ka poznaņas docētājs diezgan ātri nolēmis pieņemt darba piedāvājumu rīgā – telegramma ar apstiprinošo atbildi (lVVab: 9) tika sūtīta 1934. gada 8. jūnijā, tātad ne-daudz vairāk nekā mēnesi pēc tam, kad J. kšižanovskis atkāpās no amata. kšižanovski palūdza sniegt viedokli par savu iespējamo pēcteci. savā reko-

    savas atzinības simbolu (lVVaa, 44). 5 par docētāju grūto situāciju un nelabvēlīgo pozīciju polijas zinātņu sistēmā viņš

    izteicies rakstā Docētāju lieta (kolbuszewski s. 1932).

  • 32 ◊ ◊ 33Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    poproszono J. krzyżanowskiego. w referencjach (w języku łotewskim) o do-cencie kolbuszewskim, stwierdzał, że nie zna go osobiście, ale posiłkuje się zdaniem profesora romana pollaka (lVVab: 106). Jak wynika z, także zachowanego w teczce osobowej s. kolbuszewskiego, listu r. pollaka po-znański profesor wyrażał się o docencie kolbuszewskim bardzo pozytywnie, podkreślając zwłaszcza jego doświadczenia zagraniczne:

    co do st. kolbuszewskiego to znam go nieźle jako obecnego naszego docenta i asy-

    stenta równocześnie w naszem seminarium historyczno-literackiem. naogół robi

    na mnie wrażenie dodatnie jako kolega, jako człowiek i jako pracownik. Jeśli chodzi

    o pewne formy zewnętrzne, umiejętności obcowania z ludźmi – potrzebne dla czło-

    wieka eksponowanego zagranicą – to k. pod tym względem posiada niezbędne dane.

    był jako stypendysta F.kult. nar. [skrót tekstu oryginalnego – przyp. M.M.] coś przez

    dwa lata we Francji, – otrzaskał się więc sporo z zagranicą. Może jest trochę nieśmiały,

    miękki – ale jest jeszcze młodym i życie go zrobi twardym. Jako kolega – sympatyczny,

    towarzyski. porządny, solidny człowiek (...). Mogę go polecić, sądzę, że nie zawiedzie

    (lVVab: 114).

    w opinii przedstawionej władzom FFF lu J. krzyżanowski podkreślał jeszcze wartość naukową prac docenta kolbuszewskiego:

    Dr. stanisław kolbuszewski, docent literatury polskiej na uniwersytecie poznańskim,

    opublikował wiele wartościowych prac o polskiej literaturze, głównie o polskim ro-

    mantyzmie i poezji a. Mickiewicza. Jako biograf dr kolbuszewski wydaje się być

    wolnym od różnych zarzutów, tak charakterystycznych dla innych literaturoznawców,

    tzn. właściwie i naukowo podkreśla różnicę między życiem pisarza i jego odzwiercie-

    dleniem w twórczości. Jako historyk literatury kolbuszewski jest zauważalny dzięki

    swoim szerokim horyzontom i znajomością literatury europy zachodniej (lVVab: 106).

    Dalej krzyżanowski wylicza najważniejsze prace naukowe kolbuszew-skiego, dając ich pozytywną recenzję. rekomendację kończy stwierdzeniem: „polecam pana kolbuszewskiego z pełnym przekonaniem jako swojego na-stępcę i sądzę, że uniwersytet Łotwy będzie rzeczywiście zadowolony z jego pracy i samej osoby” (lVVab: 106).

    pomimo tak dobrych rekomendacji cenionego w środowisku łotewskim J. krzyżanowskiego oraz znaczących dokonań w dziedzinie nauki i dydaktyki kandydata, zatrudnienie stanisława kolbuszewskiego na stanowisko pro-

    mendācijas vēstulē par jauno kolbuševski (latviešu valodā) kšižanovskis rakstījis, ka kandidātu personīgi nepazīstot, bet pilnīgi uzticoties profesora romana pollaka viedoklim (lVVab: 106). savukārt no r. pollaka vēstules, kas saglabāta s. kolbuševska mapē, izriet, ka poznaņas profesoram bijusi ļoti pozitīva attieksme pret kolbuševski; īpaši augsti viņš vērtējis sava ko-lēģa ārzemju pieredzi:

    runājot par s. kolbuševski, es viņu diezgan labi pazīstu kā mūsu docētāju un vien-

    laicīgi asistentu mūsu vēsturiski-literārajā seminārā. kopumā viņš atstāj labu ie-

    spaidu, gan kā kolēģis, gan kā cilvēks un kā darbinieks. Ja runā par sava veida

    ārējām formām, prasmi saprasties ar citiem – kas nepieciešama cilvēkam, kas mūs

    pārstāv ārzemēs – tad k. šajā ziņā piemīt visas nepieciešamas īpašības. Viņš divus

    gadus pavadījis Francijā kā F.kult. nar. (saīsinājums oriģinālā – M.M.) stipendiāts,

    kas viņam deva zināmu pieredzi šajā sakarā. Varbūt viņš ir mazliet pārāk kautrīgs,

    mīksts – bet tā kā viņš vēl ir gana jauns, dzīve viņu neapšaubāmi padarīs cietāku.

    kā kolēģis – simpātisks, sabiedrisks. Godīgs, uzticams cilvēks (...). Varu viņu reko-

    mendēt, uzskatu, ka neliks vilties (lVVab: 114).

    savā vēstulē lu Filoloģijas un filozofijas fakultātei, J. kšižanovskis uzsver docētāja kolbuševska darbu zinātnisko vērtību:

    Dr staņislavs kolbuševskis, poļu literatūras docētājs poznaņas universitātē, ir publi-

    cējis vairākus vērtīgus darbus par poļu literatūru, galvenokārt par romantismu un Ā.

    Mickēviča dzeju. kā biogrāfs, dr kolbuševskis šķiet brīvs no dažādiem trūkumiem,

    kas raksturīgi citiem literatūras speciālistiem, t.i. viņš atbilstoši un zinātniski atšķir

    rakstnieka personisko dzīvi no tās atspoguļojuma viņa daiļradē. kā literatūras vēstur-

    nieks kolbuševskis ir ievērojams sava plaša redzesloka un rietumeiropas literatūras

    zināšanu dēļ (lVVab: 106).

    tālāk kšižanovskis piedāvā kolbuševska svarīgāko darbu sarakstu, pie-vienojot pozitīvas recenzijas par tiem. rekomendācijas vēstuli noslēdz ar šādu apgalvojumu: „ar pilnīgu pārliecību iesāku kolbuševski kā savu pēc-nācēju un domāju, ka latvijas universitāte tiešam būs apmierināta ar viņa darbu un pērsonību” (lVVab: 106).

    par spīti latviešu vidē tik ļoti cienītā J. kšižanovska pozitīvajām recenzi-jām, kā arī ievērojamiem kandidāta sasniegumiem zinātniskajā un didaktis-kajā darbā, staņislava kolbuševska iecelšana latvijas universitātes asociētā

  • 34 ◊ ◊ 35Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    fesora uniwersytetu Łotwy nie odbyło się bez perturbacji6. 26 maja 1934 r. władze FFF lu wybrały s. kolbuszewskiego na profesora literatur słowiań-skich 16 głosami za i 1 przeciw na okres pięciu lat, poczynając od 1 lipca 1934 r. (lVVab: 7). bieg wydarzeń zmienił jednak senat uniwersytetu Łotwy, pod-ważając podczas obrad decyzję o przyznaniu s. kolbuszewskiemu stanowiska profesora (lVVab: 8). choć w głosowaniu tylko 6 senatorów było przeciw, to 10 członków senatu wstrzymało się od zajęcia stanowiska w sprawie, co niestety zrównoważyło pozytywne zdanie 16 członków rady wyrażających zgodę na przyznanie profesury s. kolbuszewskiemu. Jednocześnie zapropo-nowano, aby kolbuszewski objął stanowisko starszego docenta (lVVab: 8).

    w tej sytuacji władze FFF lu zaproponowały stanisławowi kolbuszew-skiemu stanowisko starszego docenta, na co ów przystał, informując o tym J. krzyżanowskiego telegramem: „starszą docenturę przyjmuję – kolbuszew-ski” (lVVab: 9). senat uniwersytetu Łotwy zatwierdził nowego wykładow-cę na stanowisku starszego docenta 5 września 1934 r., co uprawomocnił rozporządzeniem nr 337 z 21 września 1934 r. Minister edukacji republiki Łotwy – ludvigs adamovičs (lVVab: 16).

    kandydat stanisław kolbuszewski zapewne znał różnice zdań profesury łotewskiego uniwersytetu co do oferowanego stanowiska. prawdopodobnie o możliwości objęcia stanowiska profesora literatur słowiańskich informo-wał go jeszcze w maju 1934 r. sam krzyżanowski, zwłaszcza po pozytywnej decyzji podjętej przez władze wydziału Filologii i Fiozofii 26 maja 1934 roku. Świadczy o tym list napisany po francusku przez kolbuszewskiego do dzie-kana FFF lu, w którym poznański naukowiec wyraża zadowolenie i dzię-kuje za zaszczyt przyjęcia do grona profesorów wydziału. s. kolbuszewski zobowiązuje się też nauczyć się w ciągu roku łotewskiego, aby prowadzić wykłady w języku państwowym (lVVab: 115). Decyzja senatu lu zapew-ne sprawiła mu przykrość i wprowadziła niepewność w plany wyjazdu do rygi. w swym liście z 7 lipca 1934 r. do dziekana FFF lu, tym razem pisanym w języku niemieckim, s. kolbuszewski uprzejmie prosi o przesłanie decyzji uniwersytetu w sprawie swego zatrudnienia, motywując prośbę zobowią-zaniami wobec macierzystej jednostki (lVVab: 116). w końcu interweniuje

    6 Decyzja senatu lu jest dosyć niezrozumiała. Formalnie osiągnięcia s. kolbuszew-skiego niczym nie ustępowały pozycji J. krzyżanowskiego przed wyjazdem do rygi w 1930 roku. obaj posiadali stopień doktora i zatwierdzoną habilitację. problemem być może była kwestia nostryfikowania dyplomu uniwersytetu poznańskiego, który podobnie jak uniwersytet Łotwy, został założony w 1919 roku.

    profesora amatā izrādījusies diezgan sarežģīta6. 1934. gada 26. maijā FFF lu valde apstiprinājusi s. kolbuševska iecelšanu slāvu literatūru profesora amatā ar 16 balsīm „par” un 1 „pret” piecu gadu periodam, sākot no 1934. gada 1. jūlija (lVVab: 7). tomēr tās realizēšanu apturējis latvijas universi-tātes senāts, kas sēdes laikā apstrīdējis lēmumu piešķirt s. kolbuševskim profesora amatu (lVVab: 8). lai gan tikai 6 senāta pārstāvji izteikušies noteikti pret to, 10 pārstāvji atturējušies pieņemt viedokli šajā lietā, kas diemžēl līdzsvarojis 16 pozitīvas balsis, resp. to senāta pārstāvju skaitu, kas izteikušies par amata piešķiršanu s. kolbuševskim. Vienlaicīgi ticis piedāvāts kolbuševskim piešķirt vecākā docētāja amatu (lVVab: 8).

    Šajā situācijā lu FFF piedāvājusi staņislavam kolbuševskim vecākā docētāja amatu, kam viņš piekritis, sūtot J. kšižanovskim telegrammu: „Vecākā docētāja vietu pieņemu – kolbuševskis” (lVVab: 9). latvijas uni-versitātes senāts apstiprinājis jaunā pasniedzēja kā vecākā docētāja nodar-bināšanu 1934. gada 5. septembrī, ko galīgi apstiprinājis latvijas republikas izglītības ministrs ludvigs adamovičs ar lēmumu nr 337 no 1934. gada 21. septembra (lVVab: 16).

    kandidātam staņislavam kolbuševskim droši vien bijušas zināmas lat-vijas universitātes profesoru viedokļu atšķirības attiecībā uz viņa kandi-datūru. Visticamāk par slāvu literatūru profesora amata pārņemšanas ie-spējamību informējis viņam vēl 1934. gada maijā pats kšižanovskis, it īpaši pēc pozitīva Filoloģijas un Filozofijas fakultātes lēmuma, kas pieņemts 1934. gada 26. maijā. par to liecina vēstule, ko kolbuševskis uzrakstījis franču valodā lu FFF dekānam, kurā poznaņas zinātnieks izsaka gandarījumu un pateicību par lielo godu, par kuru viņš uzskata viņa pieņemšanu Fakultātes profesoru vidū. s. kolbuševskis vēstulē sola arī viena gada laikā iemācīties latviešu valodu, lai drīz varētu sniegt lekcijas valsts valodā (lVVab: 115). lu senāta lēmumu viņš droši vien pieņēmis ar sāpēm un rūgtumu, iespē-jams, ka tas izraisījis pat šaubas par uzturēšanos rīgā. 1934. gada 27. jūlija vēstulē lu FFF dekānam, šoreiz vācu valodā, s. kolbuševskis laipni lūdzis sūtīt viņam universitātes valdes lēmumu attiecībā uz viņa kandidatūru, bet šo lūgumu balstīja pamatojoties uz pienākumiem pret toreizējo darba

    6 lu senāta lēmums nav īsti saprotams. Formāli s. kolbuševska sasniegumi nebija sliktāki par J. kšižanovska sasniegumiem pirms viņa ierašanās rīgā 1930. gadā. abiem bija doktora grāds un apstiprināta habilitācija. iespējams, ka problēmas bija saistītas ar poznaņas universitātes diploma oficiālo apstiprināšanu. poznaņās universitāte, līdzīgi kā latvijas universitāte, dibināta 1919. gadā.

  • 36 ◊ ◊ 37Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    sam rektor lu – J. auškāps7, który prosi senat o jak najszybszą decyzję w sprawie zatrudnienia s. kolbuszewskiego na stanowisku starszego docenta, ze względu na poważne trudności ze znalezieniem specjalistów w zakresie literatury słowiańskiej (lVVab: 10). senat decyzję twierdzącą podejmuje 5 września 1934 r. (lVVab: 8). informacja o formalnym zatrudnieniu przycho-dzi do poznania telegraficznie dzień później. pomimo wstępnych komplikacji, s. kolbuszewski entuzjastycznie odniósł się do możliwości pracy w rydze. Dziękuje też w liście z 9 września 1934 r. Dziekanowi wydziału Filologicznego z całego serca (lVVab: 117). wydaje się, że stanowisko starszego docenta było mimo wszystko atrakcyjne dla s. kolbuszewskiego, prawdopodobnie ze względu na dużo większy margines niezależności naukowej i dydaktycznej, którym mógł się cieszyć na stanowisku w rydze.

    3. Jako Docent uniwersytetu Łotwy

    Dokumenty nie podają dokładnej daty przyjazdu stanisława kolbuszewskie-go do rygi. oficjalnie jego praca na stanowisku starszego docenta zaczęła się z dniem 15 września. Jednak rozporządzenie Ministra edukacji zezwalające na podjęcie pracy na lu przez s. kolbuszewskiego wydane zostało 21 września, z datą przesłania 24 września 1934 r.. z odręcznych dopisków wnioskować można, że dokument został wysłany do FFF lu, a stamtąd odesłany do Ministerstwa z prośbą o przekład na rosyjski i wysłanie pod poznański ad-res docenta kolbuszewskiego (ul. Matejki 53) (lVVab: 6). prawdopodobnie ze względu na okoliczności nowy wykładowca pojawił się w rydze co naj-mniej miesiąc po rozpoczęciu roku akademickiego. Decyzją rady lu z dnia 17 października 1934 r. w pierwszym roku pobytu prowadzić miał wykłady z następujących przedmiotów: Okres romantyczny w historii literatury pol-skiej (2 h), Historia literatury ukraińskiej w XIX wieku (2 h), Seminarium z literatur słowiańskich. Dodatkowo rada zdecydowała, że wykłady będą prowadzone po niemiecku przez pierwsze dwa lata (lVVab: 12).

    pracę na Łotwie, jak słusznie zauważa z. ihnatowicz (1993: 27), stanisław kolbuszewski rozpoczął w chrystusowym wieku 33 lat. zaiste otwierał się zupełnie nowy okres życia naukowego, ale i prywatnego poznańskiego uczo-nego – konfrontacja z nowym miejscem i środowiskiem naukowym. Dużo pracy wymagało też zapewne przygotowanie wykładów w języku niemiec-

    7 auškāps Jūlijs (1884-1942) – profesor chemii, Dziekan wydziału chemii lu, rektor lu oraz Minister edukacji przedwojennej Łotwy. po wejściu wojsk sowieckich deportowany do zsrr i rozstrzelany za „zdradę ojczyzny”.

    vietu (lVVab: 116). beidzot ticis piesaistīts pats lu rektors – J. auškāps7, lūdzot senātam pēc iespējas ātrāk pieņemt lēmumu par s. kolbuševska pieņemšanu vecākā docētāja amatā, sakarā ar nopietnām grūtībām, kuras izraisa slāvu literatūras speciālistu meklēšana (lVVab: 10). senāts pieņēmis apstiprinošo lēmumu 1934. gada 5. septembrī (lVVab: 8). pozitīvā atbilde sasniegusi poznaņu telegrammas formā vienu dienu vēlāk. par spīti sākot-nējiem sarežģījumiem, s. kolbuševskis reaģējis uz iespēju dzīvot un strādāt rīgā ar entuziasmu. 1934. gada 9. septembra vēstulē viņš par to sirsnīgi pateicies Filoloģijas un filozofijas fakultātes dekānam (lVVab: 117). ir pamats domāt, ka vecākā docētāja amats par spīti visam licies s. kolbuševskim pietiekami atraktīvs, visticamāk tāpēc, ka viņš cerējis uz daudz brīvāka zinātniska un didaktiska darba iespējām.

    3. latViJas uniVersitĀtes Docents

    Dokumentos nav atrodams precīzs staņislava kolbuševska ierašanās da-tums rīgā. oficiāli viņa darbs vecākā docētāja amatā sācies 15. septembrī. taču izglītības ministra lēmums, ar kuru spēkā stājies viņa darba līgums ar latvijas universitāti, pieņemts tikai 21. septembrī, ar nodošanas datumu 1934. gada 24. septembrī. no rokraksta piezīmēm var spriest, ka dokuments sūtīts lu Filoloģijas un filozofijas fakultātei, bet no turienes – atpakaļ izglītības ministrijai ar lūgumu pārtulkot to krievu valodā un pārsūtīt uz kolbuševska poznaņas adresi (Matejki iela 53) (lVVab: 6). iespējams, tieši šajā sakarā jaunais docētājs ieradies rīgā vismaz vienu mēnesi pēc akadēmiskā gada uzsākšanas. ar latvijas universitātes Valdes lēmumu no 1934. gada 17. oktobra, kolbuševskim uzdots pasniegt lekcijas šādos priekšmetos: Romantisma periods poļu literatūras vēsturē (2 st.), 19. gad-simta ukraiņu literatūras vēsture (2. st.), Seminārs slāvu literatūrās. turklāt Valde pieņēmusi lēmumu, ka lekcijas būs pasniegtas vācu valodā pirmo divu gadu laikā (lVVab: 12).

    Darbu latvijā, kā pareizi atzīmē z. ihnatovičs, staņislavs kolbuševskis sācis „kristus vecumā” – 33 gados (ihnatowicz 1993: 27). tas tiešām bija pavisam jauna posma sākums ne tikai poznaņas pētnieka zinātniskajā, bet arī personiskajā dzīvē – konfrontācija ar jaunu dzīves vietu, jauno zinātnisku vidi. lekciju sagatavošana vācu valodā droši vien prasījusi daudz smaga

    7 auškāps Jūlijs (1884-1942) – ķīmijas profesors, lu Ķīmijas fakultātes Dekāns, lu rektors un pirmskara latvijas izglītības ministrs. pēc padomju armijas ienākšanas depor-tēts uz psrs un nošauts par „dzimtenes nodevību”.

  • 38 ◊ ◊ 39Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    kim, w którym s. kolbuszewski był mniej biegły niż we francuskim, którym władał doskonale8. niedługo po rozpoczęciu przez docenta kolbuszewskiego pracy w rydze, 29 listopada 1934 r. w poznaniu urodził się drugi potomek rodziny kolbuszewskich – aniela Maria Dobrzyńska (lVVab: 18).

    Do wszystkich wyzwań, przed którymi stanął młody docent, z początkiem 1935 roku doszło jeszcze jedna troska – 10 stycznia, jak wynika z zaświad-czenia lekarskiego przesłanego do rygi, przebywając na feriach w poznaniu, s. kolbuszewski złamał sobie dwustronnie piętę, czego efektem była zaor-dynowana przez lekarza trzytygodniowa rehabilitacja (lVVab: 20).

    Dopiero co zatrudniony na lu docent kolbuszewski znalazł się w sytuacji nie do pozazdroszczenia. kilkutygodniowe zwolnienie wiązało się z opóź-nieniem powrotu do rygi i rozpoczęciem pracy ze studentami w kolejnym semestrze. s. kolbuszewski zdawał sobie sprawę z niestosowności, choć niezawinionej przecież, sytuacji, o czym pisał ze szczerymi przeprosinami do rektora lu:

    Jest mi bardzo niezręcznie, że na samym początku mojej działalności na uniwersy-

    tecie Łotewskim, zmuszony jestem w wyniku nieszczęśliwego wypadku przedłużyć

    moje ferie. ku mojemu zmartwieniu, nie będę mógł pojawić się w rydze 15 lutego.

    konieczne jest, abym poddał się leczeniu chirurgiczno-mechanicznemu w ciągu trzech

    tygodni. Jednak postanowiłem skrócić to leczenie i przyjadę do rygi, jak tylko będę

    mógł chodzić bez pomocy (lVVab: 22).

    w liście do Dziekana FFF lu (z tą samą datą – 2 lutego 1934 r.) pozwala sobie na trochę większą otwartość i szczerze przyznaje, że: „właśnie z wielkim trudem stawiam pierwsze kroki (...)”(lVVab: 23), ale zapewnia, że będzie się starał pojawić się w rydze w drugiej połowie lutego (lVVab: 23). rektor lu i władze dziekańskie FFF lu sytuację zrozumiały i umożliwiły docentowi późniejszy powrót na Łotwę.

    kontrowersje w zatrudnieniu na stanowisko profesorskie i niepowodzenia, jakie spotkały stanisława kolbuszewskiego podczas pierwszego roku poby-tu w rydze, nie zniechęciły go, ale zdawały się motywować do niezwykle wytężonej pracy. pomimo choroby, powiększenia rodziny i funkcjonowania

    8 nie ma jasności, w jakim języku s. kolbuszewski prowadził wykłady. z. ihnatowicz (1993: 27) twierdzi, że prowadzenie wykładów w języku francuskim nie było możliwe ze względu na niewielką znajomość tego języka wśród słuchaczy akademickich. s. kolbu-szewski miał prowadzić według wspomnień jednej ze studentek wykłady po rosyjsku.

    darba, tā kā kolbuševskis šajā valodā runājis sliktāk nekā franču valodā, kurā viņam bija izcilas prasmes8. Drīz pēc docētāja kolbuševska ierašanās rīgā viņa ģimenē parādījusies jauna atvase – 1934. gada 29. novembrī poz-naņā piedzimusi aniela Maria Dobžiņska (lVVab: 18).

    Visiem izaicinājumiem, kuru priekšā nostājies jaunais zinātnieks, 1935. gada sākumā pievienojusies vēl viena rūpe – 10. janvārī, kā izriet no no-sūtītās ārsta izziņas uz rīgu, s. kolbuševskis, pavadot ziemas brīvdienas poznaņā, salauzis pēdu, kā rezultātā viņam noteikta trīs nedēļu rehabili-tācija (lVVab: 20).

    Docētājs kolbuševskis, kas tika tikko pieņemts darbā latvijas univer-sitātē, pēkšņi atradies neapskaužamā stāvoklī. Dažu nedēļu atvaļinājums sekmējis aizkavēšanos rīgā un didaktiska darba uzsākšanu nākamajā pus-gadā. s. kolbuševskis juties atbildīgs par šo nepiedienīgo situāciju, lai gan tā nebija viņa vaina, par ko arī rakstījis latvijas universitātes rektoram atvainošanās vēstulē:

    es jūtos ļoti neveikli, ka manas zinātniskās darbības sākumā latvijas universitātē,

    negadījuma rezultātā, esmu spiests pagarināt savu atvaļinājumu. Mani uztrauc tas,

    ka nevarēšu atgriezties rīgā piecpadsmitājā februārī. ir nepieciešams, lai es padotos

    ķirurģiski-mehāniskās ārstēšanas procedūrām triju nedēļu laikā. tomēr es nolēmu

    šo ārstēšanu saīsināt un atbraukšu uz rīgu, kad būšu spējīgs staigāt bez citu palī-

    dzības (lVVab: 22).

    savā vēstulē lu FFF dekānam (ar to pašu datumu – 2.02.1934) kolbu-ševskis ar mazliet lielāku vaļsirdību atzinis: „pašlaik ar lielām grūtībām speru pirmos soļus (...)” (lVVab: 23), bet arī apgalvojis, ka varēšot atgriez-ties rīgā otrajā februāra pusē (lVVab: 23). lu rektors un Filoloģijas un filozofijas fakultātes valde situāciju saprata un atļāva docētājam vēlāk atgriezties latvijā.

    neveiksmes, kas saistītas ar s. kolbuševska iecelšanu vecākā docētāja nevis profesora, amatā, un viņa pirmo rīgā pavadīto gadu, nebija samazi-nājušas viņa entuziasmu. tieši otrādi, tās viņu motivējušas vēl smagākam darbam. par spīti slimībai, ģimenes pieaugumam un neskatoties uz faktu,

    8 nav skaidrs, kurā valodā īsti pasniedzis s. kolbuševskis. s. ihnatovičs apgalvo, ka lekciju pasniegšana franču valodā bijusi neiespējama studentu zināšanu trūkuma dēļ. pēc vienas studentes atmiņām, s. kolbuševskis varēja vadīt lekcijas krieviski (ihnatowicz 1993: 27)

  • 40 ◊ ◊ 41Monika Michaliszyn: Pobyt Profesora Stanisława Kolbuszewskiego w Rydze... Monika Mihaļišina: Profesora Staņislava Kolbuševska uzturēšanās Rīgā...

    poza granicami kraju, już 2 września 1935 r. kolbuszewski w finezyjny sposób, bo na pozostawionej w Dziekanacie FFF osobistej wizytówce, informował w języku łotewskim (choć jeszcze niewolnym od błędów, głównie z powo-du braku znaków wzdłużenia), o chęci prowadzenia wykładów w języku państwowym:

    wielce szanowna pani,

    uprzejmie proszę poinformować studentów na tablicy wydziału, że w obecnym roku

    wykłady z literatury polskiej prowadzić będę w języku łotewskim [podkreślenie w ory-

    ginale – przyp. M.M.], ale o literaturze czeskiej jeszcze w języku niemieckim (lVVab: bn).

    o tym fakcie władze FFF lu (zapewne z dużą satysfakcją) spieszą donieść rektorowi uczelni już 17. września (lVVab: 26). wydaje się, że czytanie po łotewsku docent kolbuszewski opanował wcześniej, być może już podczas przygotowań do wyjazdu do rygi – latem 1934 roku. Już w pierwszych mie-siącach spędzonych w rydze napisał bowiem recenzję książki łotewskiego publicysty o. nonācsa pt. Odrodzona Polska (lVVab, 109). w ciągu dwóch pierwszych lat w rydze kontynuował pracę przy redagowaniu łotewskiej encyklopedii Łotewski słownik konwersacyjny (lVVab: 109).

    władze wydziału Filologii i Filozofii lu, doceniając wyjątkowe, zwłaszcza w kwestii języka łotewskiego, osiągnięcia gościa z polski już w półtora roku po rozpoczęciu przez niego pracy, po pozytywnym głosowaniu z 23 kwietnia 1936 r., zgłosiły do rektora – J. auškāpsa ponowną prośbę o mianowanie starszego docenta s. kolbuszewskiego profesorem lu (lVVab: 38). kilka tygodni później (16 maja), władze FFF podjęły decyzję o zrównaniu stopnia doktora otrzymanego na uniwersytecie poznańskim przez s. kolbuszew-skiego, ze stopniem doktora uniwersytetu Łotwy (lVVab: 39). Decyzję tę zatwierdził senat lu, co otworzyło drogę formalną do dalszych działań w celu przyznania profesury poznańskiemu naukowcowi. starania władz wspierał profesor ernests blese, jeden z wybitniejszych łotewskich filologów. w swojej opinii o pracy polskiego uczonego konstatował:

    starszy docent stanisław kolbuszewski pracuje na wydziale Filozofii i Filologii uniwer-

    sytetu Łotwy już dwa lata, prowadząc zajęcia z literatur słowiańskich. swojemu zajęciu

    oddał się z wielką starannością, próbując uczynić swój przedmiot bardziej zrozumiałym

    dla słuchaczy tak pod kątem języka, jak i treści. szczególnie dużo uwagi kolbuszewski

    poświęcił pierwszej części zadania i w krótkim czasie perfekcyjnie opanował język

    ka viņš nevarēja personiski ģimeni atbalstīt, dzīvojot ārpus savas dzimte-nes robežām, jau 1935. gada 2. septembrī kolbuševskis diezgan interesantā – proti, FFF Dekanātam domātās vizītkartes – veidā latviski (lai gan ne bez kļūdām, galvenokārt garumzīmju trūkuma formā) informējis par savu gatavību vadīt lekcijas tieši valsts valodā:

    ļoti Godājama kundze,

    laipni lūdzu paziņot studentiem uz Fakultātes tafeles, ka šogad es lasīšu par polu

    literaturu latviešu valodā šeit s. kolbuševska pasvītrojums – M.M.], bet par Čehu

    literaturu vēl vaciski (lVVab: dokuments pievienots mapē bez lappuses numura).

    lu FFF valde par šo faktu (droši vien ar lielu gandarījumu) paziņojusi rektoram jau tā paša mēneša 17. dienā (lVVab: 26). Šķiet, ka lasīt latviešu valodā docētājs kolbuševskis iemācījies jau daudz agrāk, varbūt pat vēl polijā, gatavojoties braucienam uz rīgu – 1934. gada vasarā. pirmo rīgā pavadīto mēnešu laikā viņš jau uzrakstījis latviešu publicista o. nonāca grāmatas Atjaunotā Polija recenziju (lVVab, 109). pirmo divu gadu lai-kā viņš turpinājis darbu pie latviešu enciklopēdijas Latviešu konversācijas Vārdnīcas rediģēšanas (lVVab: 109).

    lu Filoloģijas un filozofijas fakultātes valde, augstu vērtējot poļu viešņa ievērojamos sasniegumus, it īpaši latviešu valodas apgūšanā, pēc pozitīviem 1936. gada 23. aprīļa balsojuma rezultātiem, iesniegusi rektoram J. auškā-pam atkārtotu pieprasījumu iecelt s. kolbuševski lu asociētā profesora, nevis vecākā docētāja amatā (lVVab: 38). pāris nedēļas vēlāk (16. maijā) FFF valde pieņēmusi lēmumu izlīdzināt s. kolbuševska poznaņas univer-sitātes piešķirto doktora grādu ar latvijas universitātes piešķirto doktora grādu (lVVab: 39). latvijas universitātes senāts šo lēmumu apstiprinājis, formāli atverot durvis nākamajiem soļiem un procedūrām s. kolbuševska iecelšanai profesora amatā. Šos formālos centienus atbalstījis profesors er-nests blese, viens no izcilākajiem latviešu filologiem. savā vērtējumā par poļu zinātnieka darbu blese rakstījis:

    Vecākais docētājs staņislavs kolbuševskis latvijas universitātes Filoloģijas un filozo-

    fijas fakultātē strādā jau divus gadus, pasniedzot lekcijas par slāvu literatūrām. Šai no-

    darbei viņš pievēršas ar īpašu uzmanību, cenšoties, lai viņa lekcijas būtu klausītājiem

    saprotamas gan valodas, gan satura ziņā. Īpaši daudz uzmanības kolbuševskis ir

    veltījis tai pirmajai sava uzdevuma daļai un ļoti īsā laikā perfekti iemācījies latviešu

  • 42 ◊ ◊ 43Monika Michaliszyn: Pobyt Profe