pnomatik sistemler

of 97 /97
T.C. MĠLLÎ EĞĠTĠM BAKANLIĞI ELEKTRĠK-ELEKTRONĠK TEKNOLOJĠSĠ PNOMATĠK SĠSTEMLER 523EO0072 Ankara, 2011

Author: truongdien

Post on 06-Feb-2017

271 views

Category:

Documents


9 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • T.C.

    MLL ETM BAKANLII

    ELEKTRK-ELEKTRONK TEKNOLOJS

    PNOMATK SSTEMLER 523EO0072

    Ankara, 2011

  • Bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve retim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak

    rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme

    materyalidir.

    Mill Eitim Bakanlnca cretsiz olarak verilmitir.

    PARA LE SATILMAZ.

  • i

    AIKLAMALAR ................................................................................................................... iii

    GR ....................................................................................................................................... 1

    RENME FAALYET1 .................................................................................................... 3

    1. PNOMATK DEVRELER ................................................................................................... 3

    1.1. Pnomatiin Tanm ........................................................................................................ 3

    1.1.1. Genel Kavramlar .................................................................................................... 3

    1.1.2. Pnomatik, Hidrolik, Elektrik Sistemlerinin Karlatrlmas ................................ 4

    1.2. Pnomatik Devre Elemanlar Yaps ve alma zellikleri .......................................... 5

    1.2.1. Basnl Havann Hazrlanmas ............................................................................. 5

    1.2.2. Basnl Havann Datlmas ve artlandrlmas ................................................. 5

    1.2.3. Kompresr eitleri, alma Prensipleri ve Bakm .......................................... 11

    1.2.4. Havann Kurutulmas ........................................................................................... 14

    1.2.5. artlandrc (Hava Hazrlayc) Elemanlarnn Tantlmas ................................ 16

    1.2.6. Pnomatik Elemanlarn Yaplar alma Prensipleri ve Balantlar .............. 19

    1.3. alr Sistemlerden ema karmak.......................................................................... 36

    1.3.1. Problemin Tanmlanmas ..................................................................................... 36

    UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 40

    LME DEERLENDRME ........................................................................................... 41

    RENME FAALYET2 .................................................................................................. 47

    2. PNOMATK DEVRE TASARIMI YAPMAK .................................................................. 47

    2.1. Kontrol Teknikleri ve eitlerinin ncelenmesi .......................................................... 47

    2.1.1. Konuma Bal Kontrol ........................................................................................ 47

    2.1.2. Hza Bal Kontrol ............................................................................................... 50

    2.1.3. Basnca Bal Kontrol.......................................................................................... 53

    2.1.4. Zamana Bal Kontrol ......................................................................................... 54

    2.2. Pnomatik Devre izim Bilgisi .................................................................................... 55

    2.2.1. Pnomatik Sistemlerde Kullanlan Semboller ....................................................... 55

    2.2.2. Pnomatik Devre izimlerinde Elemanlarn Numaralandrlmas ........................ 57

    UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 59

    LME DEERLENDRME ........................................................................................... 60

    RENME FAALYET3 .................................................................................................. 64

    3. PNMATK SSTEM KURMAK ..................................................................................... 64

    3.1. Temel Pnomatik Devreler ........................................................................................... 64

    3.1.1. Tek Etkili Silindirlerin Kontrol ......................................................................... 64

    3.1.2. ift Etkili Silindirlerin Kontrol ......................................................................... 65

    3.1.3. Tek Etkili Silindirlerin Dolayl Kontrol............................................................. 65

    3.1.4. ift Etkili Silindirlerin Dolayl Kontrol ............................................................ 66

    3.1.5. Snr Anahtar Kullanlarak Silindirlerin Otomatik Geri Dn ........................ 66

    3.1.6. ift Etkili Bir Silindirin Ara Konumda Tutulmas ve Sabitlenmesi .................... 67

    3.1.7. Silindirlerde ve Motorlarda Hz Kontrol ........................................................... 67

    3.2. Veya Valfli Devreler ................................................................................................... 68

    3.2.1. Basn Kumandal Devreler ................................................................................. 69

    3.2.2. Zamana Baml Devreler .................................................................................... 70

    3.3. Birden Fazla Silindirin altrlmas ......................................................................... 71

    3.3.1. Yol Adm Diyagramlarnn izimi ...................................................................... 71

    3.3.2. Devrelerin izimi ................................................................................................ 71

    NDEKLER

  • ii

    3.3.3. Sinyal akmasn nlemek in Mafsal Makaral Valf Kullanarak Devre

    Diyagramnn Kurulmas ............................................................................................... 74

    3.3.4. Sinyal akmasn nlemek in Geri Dnl Valf Kullanarak Devre

    Diyagramnn Kurulmas ............................................................................................... 76

    3.3.5. Sinyal akmasn nlemek in Hafza Valfi Kullanlarak (Kaskad) Devre

    Diyagramnn Kurulmas ............................................................................................... 77

    3.3.6. Kayt Kaydrma Metodu ...................................................................................... 79

    3.3.7. Sralama Zinciri Metodu ...................................................................................... 80

    UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 84

    LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 85

    MODL DEERLENDRME .............................................................................................. 88

    CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 90

    KAYNAKA ......................................................................................................................... 91

  • iii

    AIKLAMALAR

    KOD 523EO0072

    ALAN Elektrik Elektronik Teknolojisi

    DAL/MESLEK Otomasyon Sistemleri

    MODLN ADI Pnomatik Sistemler

    MODLN TANIMI Pnomatik sistemlerin devre emalarn normlara uygun olarak

    izebilmeyi ve ilgili devreleri kurabilmeyi kapsayan renme

    materyalidir.

    SRE 40/32

    N KOUL Doru Akm Motorlar modln tamamlam olmak.

    YETERLK Pnomatik sistemlerin arzalarn tespit etmek, onarmak.

    MODLN AMACI

    Genel Ama

    Pnomatik sistemlerin devre emalarn normlara uygun olarak

    izebilecek ve ilgili devreleri kurabileceksiniz.

    Amalar

    1. Sistemin kurulmas iin gerekli malzeme, ara ve gerelerini doru olarak yapabileceksiniz.

    2. Pnomatik sistemlerin tasarmn yapp, tasarladnz pnomatik sistemi normlara uygun izebileceksiniz.

    3. Projesi veya emas verilen pnomatik sistemi, teknie uygun kurabileceksiniz.

    ETM RETM

    ORTAMLARI VE

    DONANIMLARI

    Ortam: Pnomatik Labaratuvar

    Donanm: Pnomatik devre elemanlar

    LME VE

    DEERLENDRME

    Bu modl iersinde her renme faaliyeti sonunda kendi

    kendinizi deerlendirebileceiniz uygulamal lme

    deerlendirme tekniklerine, modl sonunda oktan semeli

    lme deerlendirme testine tabi tutulacak ve ayrca retmen

    tarafndan deerlendirileceksiniz.

    AIKLAMALAR

  • iv

  • 1

    GR

    Sevgili renci,

    letmelerde retimi arttrma, kaliteyi ykseltme ve maliyetleri drme esas amatr.

    Bu anlamda tm dnyada olduu gibi lkemizde de otomatizasyonun nemi byktr.

    Otomatizasyon denilince de akla pnomatik, hidrolik, elektrik ve elektronik kumanda

    gelmektedir.

    Bu modlle pnomatik sistemler hakknda bilgi sahibi olacaksnz ve pnomatik

    sistemlerin kurulmas iin gerekli malzeme, ara ve gere seimini yapabilecek yeterlilie

    ulaacaksnz. Ayrca pnomatik sistemlerin tasarmn yapp bu sistemi normlara uygun

    olarak izebileceksiniz. Son olarak projesi veya emas verilen pnomatik sistemi teknie

    uygun olarak kurabileceksiniz.

    GR

  • 2

  • 3

    RENME FAALYET1

    Sistemin kurulmas iin gerekli malzeme, ara ve gerelerini doru olarak

    yapabileceksiniz.

    Pnomatik malzeme satan veya reten firmalardan ya da ilgili internet

    adreslerinden bu malzemeleri ieren katalog ve dokman toplaynz ve snfa

    rapor halinde sununuz.

    retim yapan iletmeleri gezerek pnomatik malzemelerin kullanm alanlarn

    belirleyiniz ve snfa rapor halinde sununuz.

    1. PNOMATK DEVRELER

    1.1. Pnomatiin Tanm

    1.1.1. Genel Kavramlar

    Basnl hava (sktrlm hava), insanlarn fiziksel gcn arttrmak iin kulland

    bilinen en eski enerji iletim trdr. Kesin olarak bilinen ilk basnl hava uygulamasn

    Yunanl Ktesibios 2000 yl kadar nce yapt basnl hava mancn ile gerekletirmitir.

    Pnomatik, Yunanca nefes alp verme anlamna gelen pneuma kelimesinden tretilmitir.

    Hava basnc veya vakum etkisi ile alan makineler, aletler ve sistemlerin

    zelliklerini ieren bilim dalna pnomatik denir.

    Gerek anlamda Pnomatik uygulamalar 1950 ylndan sonra balamtr. Daha

    nceleri sadece maden endstrisinde, yap endstrisinde ve demir yollarnda (Haval fren)

    kullanlmaktayd.

    Pnmatiin endstriye asl girii ve yaylmas seri retimlerde modernleme ve

    otomasyona ihtiya duyulmasyla balad. Balangta bilgisizlikten kaynaklanan kar

    kmalara ramen kullanm sahas her geen gn daha da artm olup bugn artk ok deiik

    endstriyel uygulamalarda bile pnomatik cihazlar tercih edilmektedir.

    RENME FAALYET1

    AMA

    ARATIRMA

  • 4

    1.1.2. Pnomatik, Hidrolik, Elektrik Sistemlerinin Karlatrlmas

    PNOMATK HDROLK ELEKTRK

    Enerji

    Depolamas,

    Enerji letimi,

    Maliyet

    Basnl hava elektrik

    motoru ya da iten

    yanmal motorlarla

    tahrik edilen

    kompresrlerle salanr.

    Enerji iletimi yava ve

    snrldr. Enerji maliyeti

    yksektir.

    Enerji depolamas

    snrl lde

    mmkndr. Enerji

    iletimi yava ve

    snrldr. Enerji

    maliyeti yksektir.

    Enerji depolamas

    g, enerji iletimi

    iyi ve fiyat

    dktr.

    Dorusal

    Hareket Temini

    Kolay ve ucuzdur,

    alma hzlar

    yksektir, hareket

    miktar snrldr. Az yer

    kaplarlar, elde edilebilir

    kuvvet snrldr.

    Dorusal hareket

    temini ok basittir.

    alma hzlar fazla

    yksek deildir, az

    yer kaplarlar ve ok

    byk kuvvetler

    elde edilebilir.

    Karmak ve

    pahaldr. nk

    dnm iin ya

    mekanik ya da

    kaldrc mknats

    gereklidir. Hacim

    olarak ok yer

    tutarlar

    Dner Hareket

    Temini

    Kolay ve ucuzdur.

    Dk verim dolaysyla

    iletme maliyetleri

    yksektir. ok yksek

    devir saylarna

    ulalabilir. ok yksek

    dndrme momentleri

    elde edilemez.

    Dner hareket

    kolaylkla elde

    edilir. Devir saylar

    ok yksek deildir.

    Verimi yksektir ve

    byk dndrme

    momentlerine

    klabilir.

    Yksek verimli olup

    ok yer kaplarlar.

    Devir says

    snrldr. Devir

    says ile dndrme

    momenti ayar

    gtr.

    Genel Olarak

    Ar yk emniyetleri

    vardr. Patlama emniyeti

    mevcuttur. Devir says,

    dndrme momenti,

    alma hz rahata

    ayarlanabilir.

    Ar yk

    emniyetleri vardr.

    Yksek basnlar

    sz konusu

    olduundan iletim

    hatlarnn montaj

    g ve pahaldr.

    Ayn zamanda

    szdrmazla dikkat

    edilmelidir.

    Ar yk

    emniyetleri yoktur.

    Ek harcamalar

    yaplarak ar yk

    emniyetine

    ulalabilir, patlama

    emniyeti yoktur.

    Tablo 1.1: Pnomatik, hidrolik, elektrik sistemlerinin karlatrlmas

  • 5

    1.2. Pnomatik Devre Elemanlar Yaps ve alma zellikleri

    1.2.1. Basnl Havann Hazrlanmas

    Pnomatik sistemlerde kullanlan basnl hava kompresrler tarafndan karlanr.

    Basnl hava retimi genellikle merkezi bir basn kaynandan salanr ve sisteme boru ya

    da hortumlarla iletilir. Bylece her kullanc iin ayr bir basn kayna kullanmaya gerek

    kalmaz. Yer deitiren makine ya da el aletleri iin seyyar kompresrlerden yararlanlr.

    Kompresr seiminde tesisin hava ihtiyacnn belirlenmesi (kapasite tayini) seimi

    etkileyen nemli bir etkendir. htiyatan daha dk kapasiteli bir kompresr seimi, retim

    verimini drd gibi kompresrn srekli devreye girip kmas nedeniyle mrn de

    etkiler. htiyacn ok zerindeki bir kompresr seimi ise yatrm ve iletme maliyetini

    arttrr.

    1.2.2. Basnl Havann Datlmas ve artlandrlmas

    Sistem verimlilii bakmndan pnomatik sistemlerde retilen basnl havann,

    kayplar en aza indirecek ekilde datlmas nemlidir. Mevcut sistemin ihtiyalar

    belirlenirken ilerideki byme miktar da gz nnde tutulmaldr. Sistem daha bata ileriye

    dnk olarak kurulmaldr. Basnl hava datm ebekesinde oluabilecek kaaklar batan

    gz nnde tutulmaldr. Aksi halde ileride yaplacak bakm masraflar ve ilave edilecek

    sistemler daha byk maliyetleri ortaya karabilir. Aadaki ekilde bir basnl hava

    datm ebekesi grlmektedir.

  • 6

    ekil 1.1: Basnl hava datm ebekesi

    Basnl hava depolar kompresrlerin kna yerletirilirler. Basn

    dalgalanmalarnn nne geilmesi, basnl havann soutulmas iin ek bir yzey salamas

    ve bu yolla da iindeki nemin younlaarak ayrlmasna yardmc olur.

    Basnl hava depolar yatay veya dey olabilir. Hava k daima deponun st

    seviyesinde olmaldr. Bylece depo ierisinde younlaan suyun devreye karmas

    nlenmi olur.

    ekil 1.2: Basnl hava depolar montaj ekilleri

    1.2.2.1. Boru ve Hortum Malzemeleri

    Sanayi iletmelerinde her geen gn daha da artan otomasyon ve modernleme

    isteklerine paralel olarak basnl hava talebi de artmaktadr. Her makine ve cihaz kendisi

    iin gerekli olan havay bir boru ebekesi ile kompresrden temin eder. Pnomatik sistemlerde

    basnl havann datlmasnda boru ebekesinin nemi byktr.

  • 7

    1.2.2.2. Boru apnn Hesab

    Pnomatik sistemlerin salkl olarak alabilmesi iin uygun bir boru ap seimi

    gereklidir. Boru apnn kk seilmesi ak hzn arttrarak nemli bir basn dmne

    sebep olacaktr. Boru apnn byk olmas ise zaman ve hava kaybna neden olacaktr.

    Ancak ana datm ebeke borularnn byk tutulmas ileride sistemin bytlmesi

    dnldnde bir avantaj olarak kendini gsterecektir. Uygun boru ap seiminde dikkat

    edilecek noktalar unlardr.

    Ak hz Kabul edilebilir basn dm alma basnc Devredeki ak kstlayan eleman says Boru uzunluu

    Ana boru ebekesinde boru iindeki ak hz 6-10 m/s arasnda olmaldr. Basn

    kayna ile kullanc arasndaki basn dmnn 0,1 bar deerini amamas istenir. Bunun

    dnda pratikte kullanlan baka bir l de basn dmnn iletme basncnn % 15ini

    amamasdr.

    rnein, iletme basnc 6 bar olan bir sistemde basn dm bu ynteme gre 0,3

    bar amamaldr.

    Valfler, dirsekler, Tler redksiyonlar gibi devre elemanlar ak kstlayan

    elemanlardr. Bunlarn boru apna etkisi ya da bir srtnme faktr olarak veya pratikte en

    ok kullanlan ekliyle e deer boru uzunluu olarak gz nne alnmaldr.

    1.2.2.3. Boru ebekesinin Denmesi

    En az boru apnn seilmesi kadar nemlidir. Pnomatik sistemlerde boru hatlarnn

    bakm ve kontrol periyodik olarak yaplr. Bu yzden boru hatlar bakm gletirecek dar

    kanallardan geirilmemeli ve nne duvar rlmemelidir. Aksi halde boru hatt zerinde

    tespit edilemeyen kaaklar byk basn kayplar oluturur.

    ekil 1.3: izgisel datm ebekesi

  • 8

    Datm ebekesinde basn kayna ile kullanc arasnda % 1-2 eim bulunur.

    Youan suyun basnl havaya karmamas iin ana datm ebekesinden ayrlmalar deve

    boynu ile ve uygun yaraplarda yaplmaldr.

    ekil 1.4: ebekeden ayrlma ekli ve ana datm ebekesinden ayrlma karakteristikleri

    Ana datm ebekesinde boru hatlar halka eklinde denir. Bu yntem ile dengeli ve

    abuk bir kullanm salanr. Basnl hava her iki ynden de sisteme gidebilir. Basnl hava

    iletmenin her blgesinde kullanlyorsa balangta oluturulan halka enine balantlarla

    tekrar halkalara ayrlr.

    ekil 1.5: Halka eklinde datm ebekesi

  • 9

    Pnomatik sistemlerde basnl havann datm boru ya da hortumlarla gerekletirilir.

    Ana datm ebekesinde kullanlmak zere aadaki boru malzemeleri seilebilir:

    Bakr Pirin Alaml elik Siyah elik Boru Galvanizli elik Boru Plastik

    Boru hatlar kolay denebilmeli, korozyona kar dayankl ve ucuz olmaldr.

    Kaynakl borular ucuz ve szdrmaz olmalarna ramen kaynak cruflar sisteme zarar

    vereceinden pek tercih edilmezler. Galvanizli borular ise tamamen szdrmaz deildirler.

    Dier borulara oranla korozyona kar dayankll iyi deildir. Bu yzden elik boru

    kullanldnda filtre ve su tutucu elemanlarn nemi daha da artar. zel kullanm

    sahalarnda ise bakr ve plastik boru seilebilir.

    Kullanm yerlerindeki datm ebekesinde en ok kullanlan hortum, polietilen ve

    poliamid plastik hortumlardr. Son zamanlarda gelitirilen balant elemanlar ile abuk,

    kolay ve ucuz bir ekilde denirler. Esnekliin istendii yerlerde ise kauuk hortumlar

    kullanlr. Kauuk hortumlar ayn zamanda mekanik gerilmelere kar plastik hortumlara

    oranla daha dayankldr. Ancak pahal olduklarndan ok kullanlmayan bir hortum

    eididir.

    1.2.2.4. Balant Elemanlar

    Ana Datm ebekesi Balant Elemanlar

    Boru ebekesinde elik boru balantlar tercihen kaynakla gerekletirilir. Kukusuz

    kaynak dikii en szdrmaz balant trdr. Kaynakl balantnn olumsuz yan cruf

    oluumu ile kaynak dikiinin ksa zamanda paslanmaya yz tutmasdr. Gerek cruf gerekse

    pas paracklar sistemin uygun yerlerine koyulan filtrelerle tutularak ksmen de olsa bu

    saknca giderilir. Kaynakl balant iyi bir szdrmazlk salad gibi fiyatnn da dier

    balant trlerine gre ucuz oluu tercih edilmesi iin bir neden oluturur. Boru

    balantlarnda borularn gvenli, temiz ve kolay sklp taklabilirliini salamak iin

    ykskl rakorlar gelitirilmitir. Aadaki ekilde ykskl balant rakor tipleri

    grlmektedir.

  • 10

    ekil 1.6: Ykskl rakor, bilezikli rakor, rakor, hortum ve balantlar

    Rakorun boruya balanan ksmnda borunun u ksmnn oturduu bir yuva vardr.

    Yksk boruya taklarak bu yuvaya oturtulur. Somun ilerledike iindeki yks de ileri

    itecektir. Rakorun konik yzeyine dayanan ve ilerlemek zorunda olan yksk konik yzeyde

    kayarak boruyu srr. Bylece borunun bir paras haline gelen yksk borunun rakordan

    kmasn nleyecek ve szdrmaz bir balant temin edilmi olacaktr. Bu balant yntemi

    daha ok ince etli ve dikisiz borular iin uygundur.

    ekil 1.7: Plastik boru iin poliamid balant eleman

    Zaman zaman kullanlan plastik borularn balants da yine kaynakl ya da rakor

    balantl olabilir. Aadaki ekilde plastik borular iin kullanlan poliamid balant eleman

    grlmektedir. Boruya nceden alm olan muf somunun ilerlemesiyle skr.

    Kullanm Yerlerindeki Datm ebekesi Balant Elemanlar

    Buradaki balant elemanlarnn nemi daha byktr. zellikle plastik hortumlarn

    balantsnda son zamanlarda en ok kullanlan balant trleri kolayca sklp

    taklabilenlerdir. Ucuz olular ise dier bir tercih sebebidir. Bu balant elemanlarnda

    gvde genellikle pirin ya da plastik olup kullanm yerine gre istenen tipi rahatlkla

    seilebilir.

  • 11

    ekil 1.8: eitli plastik hortum balant rakorlar

    Baz uygulamalarda abuk balanp zlebilen ve zldnde hava karmayan

    rakorlara ihtiya duyulur. Bu istekleri karlayan elemana abuk balant rakoru ad verilir.

    ki elemandan oluur, iinde tek ynl valf ( cek valf) olduu iin ak dururken hava

    karmaz. Ancak iki eleman birletirildiinde hava geii salanr. Aadaki ekilde abuk

    balant rakoru grlmektedir.

    ekil 1.9: abuk balant rakoru

    1.2.3. Kompresr eitleri, alma Prensipleri ve Bakm

    letme artlar gereince alma basnc ve gerekli hava miktar bakmndan deiik

    tiplerde kompresr kullanlr. Genel olarak, sktrma ekline gre kompresrler iki tiptir.

    Bunlardan birincisinde kapal bir kap ierisindeki hava, kabn hacmi kltlerek sktrlr.

    (Pistonlu Kompresrler, Dner elemanl Kompresrler) kinci tipte ise hava bir taraftan

    emilerek hzlandrlr. Daha sonra bu hz enerjisi basn enerjisine dntrlerek k

    hattnda istenen basnca ulalr.

    1.2.3.1. Pistonlu Kompresrler

    Pistonlu kompresrler ikiye ayrlr:

  • 12

    Biyel Kollu Kompresrler

    En ok kullanlan kompresr tiplerindendir. Dk ve orta basnlar yannda yksek

    basn salayan tipleri de vardr. Yksek basnl tipleri birden fazla kademelidir ve bu

    tiplerde kademeler aras soutma kullanlr. (Hava veya su soutma) Ard ardna gelen

    sktrma hacimleri bir ncekinden kktr. Bylece toplam sktrma oran bytlmek

    suretiyle k basncnn yksek deerlere ulamas salanr.

    Genellikle 4 bara kadar tek kademeli, 15 bara kadar ift kademeli, 15 barn zerindeki

    basn deerleri iin ise 3 veya daha ok kademeli pistonlu kompresr avantajldr.

    ekil 1.10: Pistonlu kompresrler ve iki kademeli pistonlu kompresr

    Diyaframl Kompresr

    Bu tip kompresrlerde piston emme odasndan bir diyafram ile ayrlmtr.

    Kompresrn tahrik miline bal bir biyel kolu vastasyla diyaframa ileri ve geri hareket

    verilerek emme ve basma gerekletirilir.

    Bylece havann hareketli elemanlarla temas nlenerek temiz kalmas salanr.

    Diyaframl kompresrler teneffs havas temininde, gda, ecza ve kimya endstrisi gibi temiz

    hava gerei olan uygulamalarda kullanlr.

    ekil 1.11: Diyaframl kompresr

  • 13

    1.2.3.2. Dner Elemanl Kompresrler

    Vidal Kompresrler

    Birbiri ile ters ynde dnen asimetrik profili iki vida eleman arasnda tutulan hava

    dnme devam ettike hacmin daralmas nedeniyle skr.

    ekil 1.12: Vidal kompresr ve roots kompresr

    Roots Kompresrler

    Daha ok vakum pompas olarak kullanlrlar. ki simetrik rotor bir gvde ierisinde

    birbirinin tersi ynde dner. Gvdede herhangi bir sktrma olmaz. Sktrma, her rotor

    basma azna aldnda basma hattndan geriye doru oluan direnle elde edilir.

    1.2.3.3. Trbin Tipi Kompresrler

    Bu tip kompresrlerde hava bir taraftan emilerek hzlandrlr. Daha sonra bu hz

    enerjisi basnca dntrlerek istenen k basnc elde edilir. Trbin tipi kompresrler

    eksenel ve radyal olmak zere iki tipte imal edilirler.

    Radyal Kompresrler

    Yksek hzda dnen ok kanatl (kademeli) bir rotor ve bir gvdeden oluur. Kanatlar

    arasna alnan hava hzlandrlarak da doru (radyal) savrulur. Bu ilem kademeli olarak

    devam eder. Son kademede k basncna ular.

  • 14

    ekil 1 13: Radyal turbo tip kompresr ve eksenel turbo tip kompresr

    Eksenel Kompresrler

    Bir rotor zerine yerletirilmi kanatlar ve bir gvdeden oluur. Kanatlar emilen

    havay hzlandrarak bir kinetik enerji kazandrr. Daha sonra bu enerji basn enerjisine

    dnr.

    1.2.4. Havann Kurutulmas

    Havann kurutulmasnda yntem kullanlr:

    Kimyasal Yntem (Absorption Yntemi)

    Bu kurutma ynteminde hava su ile bileik yapabilen bir kimyasal madde zerinden

    geirilir. Bu kimyasal madde tuz olarak anlan NaCldr. Hava ierisindeki su buhar bu

    madde ierisinden geerken kimyasal reaksiyona girerek havadan ayrlr. Ve bir zelti

    eklinde kurutucunun tabannda toplanr.

    Bu zelti belirli zamanlarda dar alnr. Tuz zamanla azalacandan belirli

    aralklarla tamamlanmaldr. Bu yntemde giriteki basnl havann scakl 30 Cyi

    amamaldr.

    Kurutucudan sonra hava iine karmas muhtemel tuz paracklar iin mutlaka bir

    filtre ngrlr. Bu yntemde ya da ayrr. Fazla miktarda yan kurutucuya zararl etkisi

    olacandan girite hassas bir filtre kullanlmaldr.

  • 15

    ekil 1.14: Kimyasal kurutma yntemi ve fiziksel kurutma yntemi

    Fiziksel Yntem (Adsorption Yntemi)

    Bu yntemde hava silisyumdioksitten (Silikajel) oluan bir madde ierisinden

    geirilerek su buhar tutulur. Bu kurutma maddesi kurutucu ierisinde tanecikler halinde

    bulunur. Bu yntemde ayrca kimyasal bir bileim sz konusu deildir. Silikajel, su buhar

    ile temas ettiinde renk deitirir.

    Belirli bir doygunlua eriince iindeki sudan arndrlmaldr. Bu amala genellikle

    bu kurutma ynteminde paralel iki kurutucu kullanlr. Doygunlua erien kurutucu devreden

    karlr ve zerinden scak hava (ya da souk hava) geirilerek sudan arndrlr. Sudan

    arndrlm silikajel eski rengini alr.

    Bu esnada dier kurutucu devreye girer ve ileme devam eder. Hava ak nedeniyle

    zamanla silikajel anarak havaya karabilir. Bu yzden ka filtre konmasnda yarar

    vardr. Ya ve dier pislikler nedeniyle kirlenen, anan silikajel maddesi 1-2 ylda bir

    deitirilmelidir.

    Soutma Yntemi

    Hava ierisindeki su buharnn youma scaklna kadar soutulmas esasna

    dayanr. Giriteki hava nce bir s deitirgecinden geerek bir miktar soutulur. Daha sonra

    bir soutucudan geirilerek yaklak 1,7-5 C scaklna kadar soutulur. Soutmayla

    birlikte ierisindeki su buhar youarak ayrlr. Soutulan bu hava giriteki havann

    soutmas iin de kullanlr. Soutulmu havay ierisindeki pislik ve ya taneciklerinden

    ayrmak iin filtre kullanlr. Bu yntemde basnl hava ierisindeki kompresrden

    kaynaklanan ya miktarnn % 80-90 tutulur. Ekonomiklii ynnden en ok kullanlan

    kurutma yntemidir.

  • 16

    ekil 1.15: Soutma yntemi

    1.2.5. artlandrc (Hava Hazrlayc) Elemanlarnn Tantlmas

    Kullanma yerine gelen hava filtre, basn reglatr ve yalaycdan oluan bir

    artlandrc (hava hazrlayc) takmndan geerek nihai zelliklerini kazanr. Bir hava

    hazrlayc eleman ksaca FRY (Filtre, Reglatr, Yalaycnn ba harfleri) olarak da

    isimlendirilebilir.

    ekil 1.16: artlandrc

  • 17

    Filtre

    Hava hazrlaycnn ilk elemandr. Basnl hava iindeki yabanc maddeler ile suyun

    ayrlmas amacyla kullanlrlar. Filtreye giren hava giriteki oluktan (1) geerken bir dnme

    hareketi kazanr. Kat paracklar ve su, merkezka kuvvet yardmyla kavanozun i

    yzeyinde (2) birikir. Bu hava daha sonra genellikle sinter bronzundan yaplan filtre

    elemanndan (3) geerek filtreden dar kar. Kavanoz dibinde biriken suyu boaltmann iki

    ayr yntemi vardr. El ile boaltmal filtrelerde su seviyesinde, msaade edilebilir seviyeye

    erimeden boaltma yaplmaldr. Bu da kavanozun altnda bulunan boaltma tapasnn

    almasyla gerekletirilir. Otomatik tahliyeli filtrelerde ise bu ilem insan dikkatine gerek

    kalmadan otomatik olarak gerekleir.

    ekil 1.17: Filtre (el tahliyeli) ve filtre (otomatik tahliyeli)

    Basn Reglatr (Basn Drc)

    Her pnomatik devre iin belirli bir optimal alma basnc vardr. Gereinden yksek

    bir basn enerji kaybna ve abuk anmalara, gereinden dk bir basn ise fonksiyonun

    yerine getirilmemesine veya en azndan verimin dmesine neden olur. Kompresr

    deposundaki hava basnc srekli deitiinden bu dalgalanmay sisteme aktarmamak iin bir

    basn drcye (reglatr) ihtiya duyulur, reglatre giren havann basnc deise bile

    kan havann basnc reglatr zerindeki manometreden okunabilen ayarlanan sabit

    deerde kalacaktr. Reglatrler tahliyeli ve tahliyesiz olmak zere ikiye ayrlr.

  • 18

    ekil 1.18: Basn reglatr (tahliyeli) ve basn reglatr (tahliyesiz)

    Yalayc

    Pnomatik sistemlerde kullanlacak havann bir miktar yalanmas u avantajlar salar:

    Anmalarn en aza inmesi Srtnme nedeniyle oluan kayplarn en aza indirilmesi Korozyona kar koruma

    Yalayclar genellikle Venturi ilkesine gre alrlar. Dar bir kesitten geen havann

    hz artarken basncnda bir dme meydana gelir. Bu kesitte bulunan ince ya borusundan

    emi yaparak yan hava iine damlamasn salar. Ancak damlamann balayabilmesi iin

    hava debisinin bir minimum deerin zerinde olmas gerekir. Aksi halde basn dm ok

    az olacandan ya emilemez.

    ekil 1.19: Venturi ilkesi ve yalayc

  • 19

    Genellikle uygun bir yalama iin yalayc zerindeki ayar vidasndan 112

    damla/1000 lt olacak ekilde ayarlanr. Yalayclarda kullanlan yan 20Cdeki

    yapkanl 1050 cSt. civarnda olmaldr.

    artlandrc ile en uzak kullanc arasndaki mesafe 5 myi amamaldr. Daha fazlaki

    uzaklklarda hava ierisine pskrtlen yan etkisi kaybolur.

    1.2.6. Pnomatik Elemanlarn Yaplar alma Prensipleri ve Balantlar

    1.2.6.1. Pnomatik Silindirler

    Pnomatik silindirler basnl hava enerjisini dorusal itme veya ekme hareketine

    evirirler. Bir pnomatik silindir n ve arka kapak, silindir borusu, piston kolu ve szdrmazlk

    elemanlarndan meydana gelir.

    Tek Etkili Silindir

    Bu tip silindirde basnl hava tek ynde etkir. Yani hava giri ve k iin bir tek

    delik mevcuttur. Bylece sadece bir ynde alma elde edilir. Piston kolunun geri dn ya

    bir yayla ya da bir d kuvvetle (rnein ykn kendi arlyla) salanr. Bazen yay piston

    tarafna konarak piston koluna ekme ynnde i yaptrlabilir. Yay direnci piston kolunu

    yeteri kadar hzla itebilecek deerde seilir.

    ekil 1.20: Tek etkili silindir

    ift Etkili Silindir

    Bu tip silindirde hava basncna ve piston yzeyine bal olarak elde edilen kuvvet

    piston kolunu iki ynde hareket ettirir. Bylece iki ynde i yaplabilir. Her iki yndeki

    kuvvet basncn etkidii yzeylere bal olarak farkl deerdedir. Silindir zerinde iki adet

    giri ve k delii bulunur. ift etkili silindir zellikle piston kolu geri dn ynnde de i

    yapaca zaman kullanlr. alma esnasnda piston tarafna hava verildiinde piston kolu

    tarafndaki hava tahliye edilir veya piston kolu tarafna hava verildiinde piston tarafndaki

    hava tahliye edilir.

  • 20

    ekil 1.21: ift etkili silindir

    Yastkl Tip Silindirler

    Ar ktleler silindir tarafndan hareket ettirilecekse bir darbe veya hasar meydana

    gelmemesi iin strok sonunda bir yastklama yaplr. Strok sonuna yaklamadan nce bir

    yastklama keesi havann serbeste tahliye olduu delii kapatr. Bu durumda hava sadece

    ok kk ve genellikle ayarlanabilen bir delikten tahliye olur. abuk boalamayan hava

    ktlesi piston ile silindir kapa arasna skr. Geri dnte hava bir cek valften geerek

    yoluna devam eder. Yastklama bir ynde veya iki ynde yaplabilir.

    ekil 1.22: Yastkl tip silindir

    ift Milli Silindir

    Bu silindirde her iki tarafa da yataklanm piston kolu mevcuttur. Bunun sayesinde

    meydana gelebilecek yanal ykler karlanm olur. ki tarafta da yzeyler ayn olduu iin

    elde edilen kuvvetler ve hzlar birbirine eittir.

    ekil 1.23: Tek milli silindir

  • 21

    Tandem Silindir

    Byle bir silindirde ayn gvde iinde birbirine bal iki adet ift etkili silindir

    mevcuttur. Her iki silindirin piston kolu taraflarna ayn anda hava verilir. Bylece basnl

    havann etkime yzeyi yaklak iki katna km olur. Bylece piston kolundaki kuvvet de

    artm olur. Bu silindirler piston apnn byk ve montaja imkan vermedii hallerde

    kullanlr.

    ekil 1.24: Tandem silindir

    ok Konumlu Silindirler

    Ayn gvde ierisinde arka arkaya monte edilmi en az iki adet ift etkili silindirden

    oluur. Silindirden bir tanesinin piston kolu sabit bir mafsalla bal olduundan i, dier

    silindirin piston kolu ile yaplr. Baz uygulamalarda silindir says daha da arttrlarak 12

    konuma kadar klr.

    ekil 1.25: ok konumlu silindir

    Dner Silindir

    ift etkili silindirin bu eidinde piston kolu u ksmnda dili bir profile sahiptir.

    Bylece piston kolu bir dili ark tahrik eder ve her iki ynde dorusal hareket dairesel

    harekete evrilmi olur.(saa ve sola) Dnme hareketinin asal deeri iin genellikle

    kullanlan alar 45, 90, 180, 270, 720dir. Bu silindirler borularn bklmesinde, i

    paralarnn evrilmesinde, klima cihazlarnn kumandasnda ve valflerin kumandasnda

    kullanlr.

  • 22

    ekil 1.26: Dner silindir

    1.2.6.2. Pnomatik Motorlar

    Hava motorlar basnl hava enerjisini dairesel dnme hareketine evirirler. En

    nemli zellikleri glerine gre boyutlarnn kkl ve uygun moment

    karakteristiinden dolay geni bir hz aralnda kolaylkla kontrol edilebilmeleridir.

    Bu motorlar s, nem, kir ve titreim gibi ar alma koullarnda alabilirler ve

    zarar grmeksizin durma noktasna kadar yklenebilirler. Zehirli gaz yaymazlar ve herhangi

    bir patlama riski tamazlar.

    Farkl uygulamalara adapte edilebilmeleri nedeniyle hava motorlar petrol sondaj

    platformlarndaki byk vinlerden kk motorlu hava tornavidalarna kadar geni bir

    alanda kullanlrlar.

    Radyal Pistonlu Motorlar

    Pistonlu motorlarda piston ve krank mili aracl ile havann enerjisi mekanik dnel

    enerjiye dntrlr. Dzgn almas iin ok sayda pistona gerek vardr. Motorlarn

    gc giri basncna, piston saysna, piston yzeyi alanna ve piston hzna baldr.

    ekil 1.27: Radyal pistonlu motorlar

  • 23

    Eksenel Pistonlu Motorlar

    Eksenel pistonlu motorlarn alma prensibi de ayndr. Motorun dzgn almas ve

    dengeli moment dalm iin iki piston ayn anda basn altna alnr. Bu tr hava motorlar

    saa ya da sola dnecek ekilde ayarlanabilir devir saylar yaklak 5000 dev/dkdr. Vin,

    beton krma ve delme gibi ar ykler gerektiren yerlerde kullanlrlar.

    Paletli ( Kanatl ) Hava Motorlar

    Basit yapda ve dk arlkta olmalar tercih edilme sebebidir. Kayar kanatl eidi

    oka kullanlr. Silindir eklindeki bir hacme dner gbek merkezden kak olarak

    yerletirilmitir. Dner gbek zerinde bulunan yuvalara kanatlar taklmtr. Motorun

    almas srasnda kanatlar, merkezka kuvvetin etkisiyle silindirik hacim odasnn i

    eperine doru itilirler. Bu ekilde kanatlarla silindir yzeyi arasnda szdrmazlk salanr.

    Bu motorlarn devir says 3000 ile 9000 dev/dk arasnda deiir. Her iki ynde dnebilirler.

    ekilde paletli hava motoru ve sembol verilmitir. El aletleri ve kartrclarda kullanlrlar.

    ekil 1.28: Paletli tip hava motoru

    Dili Hava Motorlar

    Dndrme hareketi; havann etki ettii karlkl alan iki dili ark aracl ile elde

    edilir. Dililerden biri hareket k miline balanmtr. Dz dili, helisel dili, ift helisel

    dili biiminde yaplanlar vardr. Yksek g istenen yerlerde kullanlrlar. Bu zellikleri

    nedeniyle,

    Madencilikte, tayc bant sistemleri, delme krma aletlerinde Petrokimya sanayisinde Demir elik endstrisinde vin, gezer kpr, kartrclarda Byk dizel motorlarnn mar sistemlerinde kullanlr.

  • 24

    ekil 1.29: Dili tip hava motoru

    Trbin Tipi Motorlar

    Eksenel kompresrlerin alma prensinin tersi prensiple alrlar. Kk g istenen

    yerlerde kullanlrlar. Devir saylar ok yksektir. Dii arklarnda olduu gibi

    500000dev/dak dnebilirler. Elmas kesme, talama ve dii frezesi olarak kullanlrlar.

    Hava motorlarnn genel zellikleri unlardr:

    Kademesiz devir says, dndrme gc ayar yaplabilir.

    ok geni aralkta devir says elde edilebilir.

    Kk ve hafiftir.

    Ar yk emniyetlidir.

    Toza, suya, scaa, soua kar dayankldr.

    Patlamaya kar emniyetlidir.

    Az bakm ister.

    Dnme yn kolay deiir.

    1.2.6.3. Yn Kontrol Valfleri

    Pnomatik kumanda devreleri sinyal eleman, kumanda eleman ve alma

    elemanndan meydana gelir. Sinyal ve kumanda eleman alma elemannn hareketini

    denetler. Pnomatik uygulamalarda bunlara valf denir. Valf, bir hidrolik pompadan veya

    basnl tanktan gelen akkann basncn, ak miktarn, ynn ve start-stop artlarn

    denetleyen elemandr.

    Grdkleri ie gre valfler grupta toplanr:

    Yn denetim valfleri Ak kontrol valfleri Basn kontrol valfleri

    Valflerin simge olarak gsterilmesinde kareler kullanlr. Kareler valfin

    konstrksiyonu hakknda deil, ilevi hakknda bilgi verir.

  • 25

    Yn Kontrol (Denetim) Valfleri

    Yn kontrol valfleri konstrksiyon olarak iki trde imal edilir:

    Oturmal tip valfler

    Bilyal oturmal tip valf

    Diskli oturmal tip valf

    Srgl tip valfler

    Oturmal Tip Valf

    Bu tr valflerde gei kesiti bilya, disk, plaka veya takoz ile kapatlr. Szdrmazlk

    iin kee kullanlr. inde birbiri ile alan eleman bulunmadndan uzun mrl olurlar.

    Pislik ve toza kar hassas deildirler. Valfi altracak uyar kuvvetlerinin iddeti iindeki

    yayn sertliine gre deimektedir.

    Bilyal Tip Oturmal Valf

    ekil 1.30da byle bir valf grlmektedir. Valf gvdesi zerinde balant

    yaplabilecek delik says iki ve valfin konum says da ikidir. O halde bu valf 2/2 valftir. lk

    anda bilya, alt ksmdaki yay nedeniyle gei kesitini kapatmaktadr. P hattndan gelen

    basnl hava A hattna geemez. Valfin uyar pimine basldnda, bilya aa itilir, P ile

    Ann irtibat salanr. Pim basl olduu srece P hatt A hattna ak kalr. Pimdeki uyar

    ortadan kalknca, bilya altndaki yay nedeniyle tekrar gei kesitini kapatr. P basn hatt

    kapanr. (Normalde kapal valf)

    ekil 1.30: Bilyal tip oturmal 2-2 valf

  • 26

    Disk Oturmal Valf

    ekil 1.31de byle bir valf kesiti grlmektedir. Gei kesiti bir disk zerine

    yerletirilmi szdrmazlk eleman ile salanmaktadr. lk anda pim zerinde uyar bir

    yokken, P hatt A hattna aktr. Yani valf normalde ak bir valftir. Pime basldnda

    diskin altndaki szdrmazlk eleman bu defa alt ksma oturur ve P basn hatt kapanr,

    Adaki hava pimin yanndaki boluktan tahliye olur. Pim zerindeki uyar kalknca valf

    tekrar normal konumuna dner. ekilde ise normalde kapal disk oturmal 3/2 valf kesiti

    grlmektedir.

    ekil 1.31: Disk oturmal 3-2 valf

    Srgl Tip Valf

    Bu tip valflerde bir kumanda pistonu (srg) vastasyla hatlarn her biri ile balants

    salanr. Srg zerindeki boumlara yerletirilmi O halkalar vastasyla szdrmazlk

    gerekleir. Bazen valf gvdesi iersine bronz bir bur geirilerek O halkalarn bu eleman

    iinde hareketi salanr. Bylece hem iyi bir szdrmazlk salanr hem de srgy hareket

    ettirecek kuvvet ihtiyac klm olur. Aadaki ekilde 5/2 ift hava uyarl srgl tip bir

    valfin alma prensibi grlmektedir.

    ekil 1.32: 5/2 srgl tip ift hava uyarl valf

  • 27

    1.2.6.4. Basn Kontrol Valfleri

    Basn kontrol valfleri pnomatik sistemlerde nadiren kullanlr. Basn ayarlayc ad

    verilen eleman, artlandrc konusunda anlatmtk. Burada sadece emniyet valfinden

    bahsedeceiz. Emniyet valfi basn ayarlanan deere geldiinde havann atmosfere

    atlmasn salar. Hava kazanlar zerinde kullanlr. ekil 1.33te basn kontrol valfinin i

    yaps grlmektedir.

    ekil 1.33: Basn kontrol valfi

    1.2.6.5. Cek Valf

    Akn gemesine bir ynde msaade edip dier ynde etmeyen valftir. Geri

    dndrmez valf diye bilinir. Ya bilyal ya da kapakk tipli olarak imal edilirler. lk anda bir

    yay kapak gei kesitine doru iter. Sol taraftan gelen havann basnc yay kuvvetini

    yendiinde eleman saa doru itilir ve hat alr. Sa taraftan hava verildiinde hava basnc

    ve yay kuvveti nedeniyle gei kesiti kapatlr.

    ekil 1.34: Cek valf

    1.2.7.6. Ak Kontrol Valfleri

    Hz Ayar Valfi

    Bnyesinde bir ek valf bulunduu iin tek ynde gei kesitini daraltarak, alma

    elemannn hzn denetleyen elemandr. Cek valfin geie msaade etmedii ynde akkan

    bir ayar vidas ile ayarlanabilen ksma kesitinden gemeye zorlanr. Ters ynde ak halinde

    cek valf alr ve herhangi bir ksma olmadan akkan yoluna devam eder.

  • 28

    ekil 1.35: Ak kontrol valfi

    Hz Azaltma Valfi

    Bu valf tek etkili ve ift etkili silindirlerde strokun herhangi bir noktasnda hz ayar

    yaplmak istendii zaman kullanlr. ift etkili silindirde bazen byk ktlelere kumanda

    edildiinde yastklama amacyla kullanlabilir. Bunun iin piston koluna yerletirilmi bir

    kam mekanizmas valfin makarasna basar ve bu da gvdesine konik bir form verilmi olan

    ayar srgsn aa doru iter. Bylece istenen hz ayar yaplm olur. Kamn makaraya

    basma boyu veya makarann srgye basma boyu deitirilerek ayar yapma imkn elde

    edilir. Valf bnyesindeki cek valf sayesinde ancak bir ynde hz ayar yaplabilir.

    ekil 1.36: Hz azaltma valf

    abuk Egzoz Valfi

    Silindirlerde hz arttrmak amacyla kullanlr. Baz uygulamalarda silindirin geri

    dnnde bir i yaplmaz ve bu l zamann ksaltlmas istenir. abuk egzoz valfi silindire

    ok yakna bir yere monte edilir. Bylelikle silindirdeki hava yn denetim valfi zerinden

    deil de abuk egzoz valfi zerinden tahliye olur. Valfin P, A, R gibi tane balant delii

    mevcuttur. A hatt silindire balanr. R hatt atmosfere aktr. P hattndan basnl hava

    verildiinde i ksmdaki hareketli szdrmazlk eleman R deliini kapatr, silindire hava

    dolar. Geri dnte A hattnda basnl hava vardr. Hareketli szdrmazlk eleman bu defa P

    hattn kapatarak silindir iindeki havann abucak R deliinden tahliye olmasn salar.

  • 29

    ekil 1.37: abuk egzost valfi

    mpuls Ejektr (Ani Hava fleyicisi)

    Basnl hava uzun zamandan beri endstride fleme ve bant dna itme

    problemlerinde kullanlmaktadr. Bunun iin byk bir hava sarfiyat sz konusudur. Bu

    yzden bu tr problemlerin zmnde Impuls Ejektr kullanlmaya balanmtr. Bylelikle

    hava sarfiyat da minimuma indirilmi olur. Impuls Ejektrn bir hava deposu bir de abuk

    egzoz valfi vardr. Valfin doldurulmasnda normalde ak 3/2 valf kullanlr. Devrede

    basnl hava varsa bu valf sayesinde Impuls Ejektrn deposu dolacaktr. 3/2 valfin konum

    deitirmesi ile birlikte doldurma basncnn deerine bal olarak depodaki hava hzla R

    hattndan boalacaktr.

    ekil 1.38: mpuls enjektr

  • 30

    Veya Valfi

    Pnomatik devrelerde mantk ilemlerinde kullanlan bir valftir. zerinde tane hava

    balant delii vardr. Bunlardan X ve Y giri delikleri, A ise k deliidir. Valfin yaps

    gerei ister Xten ister Yden hava verilsin A hattndan bir k alnabilir. Yani giri

    deliklerinden bir tanesinden hava sinyalinin verilmi olmas A hattndan k almak iin

    yeterlidir.

    ekil 1.39: Veya valfi

    Ve Valfi

    Bu mantk valfinin de hava balant delii vardr. X, Y giri, A ise k deliidir.

    Ancak A hattndan hava k alabilmek iin X ve Y hattndan ayn anda hava girii

    olmaldr. Eer sadece Xde hava varsa valfin iindeki hareketli eleman X ile Ann irtibatn

    kestii iin A hattndan k alnamayacaktr. Bu esnada Yden de hava verilecek olursa

    ancak A hattndan k elde edilecektir. Ayn durum Y hatt iin de sz konusudur.

    ekil 1.40: Ve valfi

  • 31

    Zaman Rlesi

    Bu valf bir 3/2 yn denetim valfi, bir hz ayar valfi ve bir de depodan meydana gelir.

    Normalde ak veya normalde kapal tipleri vardr. ekil 1-41-ada normalde kapal bir

    zaman rlesi grlmektedir. P hattndan gelen hava ilk anda A hattna geememektedir. Z

    hava uyar hattndan hava verildii zaman gelen hava nce bir ksma valfinden geer, daha

    sonra depoyu doldurur. Bylece valfe konum deitirtecek hava uyar basncnn oluumu

    belli bir sre geciktirilmi olur. Bu gecikmenin sresi hava basncnn deerine, ksmann

    iddetine ve deponun boyutuna baldr. Z hattndaki hava uyars kesilince ierideki hava

    cek valf zerinden geerek hemen tahliye olur, valfin kapal konuma gemesi de derhal

    gerekleir. ekil 1-41-bde ise normalde ak bir zaman rlesi grlmektedir. Burada Z

    hava uyars verildikten bir sre sonra valf konum deitireceinden P ile Ann irtibat da

    bir sre sonra kesilecektir. Z uyars ortadan kalktnda valf hemen konum deitirecek P ile

    Ann irtibat da hemen salanacaktr.

    (a) (b)

    ekil 1.41: (a)Normalde kapal zaman rlesi (b) Normalde ak zaman rlesi

    1.2.6.7. zel Valfler

    Hava Uyarl 8 Yollu Valf

    Bu valf bant srcnn kumandasnda kullanlr. Yapsnda iki adet 4/2 yn denetim

    valfi mevcuttur. Valflerin srglerinin iki tarafndaki etkime yzeyleri farkldr. Z hava

    uyars ilk anda yoktur. P hattndan gelen hava hem her iki srgnn alt ksmnda hem de B

    ve D hatlarnda hissedilir. A ve C hatlar R ve S zerinden tahliyeye aktr. Bu sayede ilk

    anda D hatt sktrma silindirine, B hatt ana silindirin piston kolu tarafna havann

    gitmesini salamaktadr. Z hava uyars verildiinde 1 Nulu srg alan fark nedeniyle aa

    doru hareket eder ve P hatt Aya yani srme silindirine balanrken Bdeki hava Rden

    tahliye olur. A hattna hava gelir gelmez ncelikle transport silindirinin enesinin skmas

    salanr ve basn olutuunda 2 Nulu srgnn zerindeki kuvvetin artmas gerekleir, bu

    srg de aa iner. Bu takdirde Ddeki hava S zerinden tahliye olurken C hattna yani ana

    silindirin piston tarafna hava verilir, bant telenmi olur. Z hava uyars kesilirse nce 1

    Nulu srg yukar kalkar, daha sonra 2 Nulu srg hareket eder. Bylece nce srme

    enesi zlr daha sonra ana silindir geri arlr.

  • 32

    ekil 1.42: 8 yollu valf

    Vibrasyon Valfi

    Yapsnda bir adet 3/2 normalde kapal, bir adet normalde ak 3/2 yn denetim valfi

    ile iki adet hz ayar valfi bulunur. lk anda P hatt B hattna aktr. A hatt ise Rden

    tahliyeye aktr. B hattndaki hava dahili bir kanalla 1 Nulu srgnn zerine etkir. Ancak

    arada bir ksma valfi olduu iin bu srgy aa doru itecek basn hemen oluamaz.

    Yeteri kadar basn olutuunda srg aa iner, A hattna hava verilirken, R irtibat

    kapanr. A hattndaki hava hz ayar valfinden geerek 2 Nulu srgy aa iter. Bylece P

    ile B hattnn irtibat kesilir. B deki hava Rden tahliye olur. Bdeki hava tahliye olunca 1

    Nulu srgnn zerindeki etki ortadan kalkar ve bu srg yukar kalkar. A hattndaki hava

    Rden tahliye olur. Bu takdirde 2 Nulu srg zerindeki etki de kalkar yeniden B hattna

    hava verilir. Valfin bu zellii ift etkili bir silindirin vibrasyon hareketinde kullanlabilir.

    Hz ayar valflerinin ayar deeri deitirilerek deiik vibrasyon stroklar alnabilir.

    ekil 1.43: Vibrasyon valifi ve ift etkili silindire uygulamas

  • 33

    1.2.6.8. Dier Devre Elemanlar

    Temassz Sinyal Vericiler

    Tezgah ve otomatik alan aparatlarda insan ve makine iin yeni bir takm koruyucu

    emniyet talepleri ortaya kmaktadr. Bu talepleri karlamak iin temassz sinyal verebilen

    elemanlar tercih edilmeye balanmtr. Bunlarn basnl hava ile alanlarna pnomatik

    duyarga denir. Duyargalarda nemsiz, iyi filtre edilmi, yasz hava kullanlr.

    Alc-Verici Tip Duyarga

    Bu duyargann alc ve verici olmak zere iki eleman vardr. Her iki elemann da P

    hatlar nemsiz, yasz hava ile beslenir. Besleme basnc 0,1-0,2 bardr. Hava tketimi

    Q=0,5-0,8 m3/saattir. Havann kalitesini artrmak iin eleman giriinden nce bir filtre ve

    dk basn reglatr kullanlr. yi bir alma iin iki eleman arasndaki mesafe 100

    mmyi gememelidir. Balangta alc ve verici duyargadan karlkl olarak hava flenir.

    Hava katmanlarnn karlamas sonucu alc duyargann A hattndan ok dk bir k

    sinyali alnr. (5m bar) Bu sinyal bir ykselticide daha yksek basnl hava sinyaline

    dntrlr. Eer alc ve verici arasna bir engel girecek olursa A hattndaki sinyal

    beslemesi kesilir. Bu yzden mmkn mertebe bir koruyucu ile muhafaza edilmelidir.

    ekil 1.44: Alc-verici tip duyarga ve kesiti

    Kesilebilir Jet Duyarga

    ekil 1.45te byle bir duyarga gsterilmektedir. P hattndan srekli basnl hava

    beslemesi vardr. Hava bir ksma kesitinden geerek A deliinden dar flenir. Dolaysyla

    ok kk bir hava k sinyali alnr. Eer duyargann azna bir engel gelecek olursa A

    hattndaki besleme kesilir. Bu durum sistemde deerlenir. Besleme basnc 0,1-8 bar olabilir.

    Eleman girii iin msaade edilebilir max. aralk 5 mmdir.

  • 34

    ekil 1.45: Kesilebilir jet duyarga

    Refleks Duyarga

    Bu duyarga alc verici tip duyargann alma ilkesine gre alr. Her iki elemanda

    ayn gvde ierisine monte edilmitir. P hattndan gelen hava bir ksma valfinden geerek

    dar flenir. Duyargann nne bir engel gelecek olursa A hattndan geriye doru kk

    basn deerinde bir k sinyali alnr. Engel ile duyarga arasndaki mesafe en ok 5-6 mm

    olabilir. zel tiplerde 20 mmye kabilir.

    ekil 1.46: Refleks duyarga

  • 35

    Geri Basn Duyargas

    P hattndan srekli hava beslemesi yaplr. Besleme basnc 0,1-8 bar olabilir. Hava bir

    ksma kesitinden geerek atmosfere flenir. Duyargann nne bir engel gelecek olursa

    basnl hava A hattndan geri dner ve besleme basncna eit bir k sinyali alnr. Son

    nokta kontrol ve konum kontrolnde rahatlkla kullanlr.

    ekil 1.47: Geri basn duyargas

    Ykseltici

    Duyargalardan alnan hava k sinyalinin normal alma basncna evrilmesinde

    kullanlr. Normalde ak veya kapal 3/2 yn denetim valfi ve hava uyar hattnda byk

    yzeyli bir diyaframdan oluur. Valfin x hattndan duyarga sinyali gnderilir. Gelen hava

    sinyalinin basn olarak deeri ok kktr. Ancak bu sinyalin etkime yzeyi diyafram

    yzeyi olduundan valfe konum deitirmek iin yeterlidir. x hattnda uyar olduu srece

    valf konumunu muhafaza eder.

  • 36

    ekil 1.48: Tek kademeli ykseltici ve basn anahtar

    Basn Anahtar

    Basnl hava sinyalini elektrik sinyaline dntren bir elemandr. Z uyar hattnda

    verilen hava uyarsnn basnc ayarlanan bir deere geldiinde alt ksmndaki bir mikro

    anahtar tetikleyebilir. Bu sayede bir elektrik anahtar kapatlabilir. alma basnc 0,6-10

    bar olabilir.

    1.3. alr Sistemlerden ema karmak

    1.3.1. Problemin Tanmlanmas

    Problem 1

    ekil 1.49: Problem 1 devresi

    Bir dmeye basldnda paralar, piston ucuna taklm olan bir aparat ile besleme

    kanalndan alnrlar. Piston son konumuna ulatktan sonra otomatik olarak geri dnmelidir.

  • 37

    Kumandann Yaps

    ekil 1.50: Problem 1in kumanda yaps

    Programn Yaps

    Devrede 1.2 Nulu geri dn yayl butona basldnda, 1.1 Nulu 4/2 yn denetim

    valfi kumanda edilecek ve buna bal olarak 1.0 Nulu piston ileri ynde hareket edecektir.

    Piston kolu son konumunu aldnda 1.3 Nulu snr anahtarna temas edecek, bu

    durum snr anahtarnn 1.1 Nulu 4/2 yn denetim valfini etkilemesini salayacaktr.1.1

    Nulu yn denetim valfinin etkilenmesi sonucu bu valf konum deitirecek ve piston kolu

    geri ynde hareket edecektir.

    Bu durum 1.2 Nulu butona her baslta tekrar edecektir. Dolaysyla piston ileri geri

    ynde hareket edecektir. (A+,A-)

  • 38

    Problem 2

    ekil 1.51: Problem 2 devresi

    Start valfine basld anda, ift etkili bir silindirin piston kolu otomatik olarak ileri-

    geri hareket edecek hava kesildikten sonra hareket duracaktr. Piston kolunun ileri ve geri

    hareketinde hz ayarlanabilecektir.

    Kumandann Yaps

    ekil 1.52: Problem 2nin kumanda yaps

  • 39

    Programn Yaps

    1.4 Nulu oturmal Tip valfe basldnda devreye hava verilmi olur. 1.2 Nulu snr

    anahtar pistonun ileri ynl hareketini (A+), 1.3 Nulu snr anahtar ise pistonun geri ynl

    hareketini (A-) salar. Bu durum 1.2 ve 1.3 Nulu snr anahtarlarnn 1.1 Nulu 4/2 yn

    denetim valfine konum deitirtmesi ile gerekleir. Balangta piston kolunun konumu

    belirsizdir. 1.1 Nulu yn denetim valfi hangi snr anahtarnn etkisinde ise piston o snr

    anahtarnn etkiledii ynde hareket edecektir. 1.0 Nulu pistonun ileri-geri ynl hareketi

    (A+,A-) 1.4 Nulu oturmal tip valf kapatlana kadar devam edecektir.

  • 40

    UYGULAMA FAALYET

    lem Basamaklar neriler

    Sistemin projesini ve alma diyagramn

    incelemek

    Projeye uygun malzeme listesi kartmak

    Varsa projedeki elemanlarn karlklarn

    tespit etmek

    Sistemin giri ve klarn kontrol

    ediniz.

    Sistemin ihtiyalarn doru tesbit

    ediniz.

    Projeyi ekillendirirken malzeme

    listesine dikkat edniz.

    Malzee listesini sistemin gereklerine

    karlk gelecek ekilde hazrlaynz.

    Projedeki elamanlarnn karlklarn

    dru tespit ediniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 41

    LME DEERLENDRME

    1. Pnomatik sistemlerde basnl hava aadakilerden hangisinden karlanr?

    A) Filtre B) Reglatr C) Kompresr D) Yalayc

    2. Bir pnomatik sistemde, kompresr havas, aadaki amalarn hangisi iin kuvvet

    salar?

    A) Kompresr soutmak, B) yapmak, C) i noktasn kontrol etmek, D) Cihaz ve aletleri yalamak

    3. Basnl hava depolarnn salad yararlar aadakilerden hangisidir?

    A) Basn dalgalanmalarn nler. B) Basnl havay soutur. C) Ek bir yzey salar ve buy olla nemin younlaarak ayrlmasn salar. D) Hepsi.

    4. Pnomatik sistemde, yalama cihaznn yerletirilmesi iin en uygun nokta

    aadakilerden hangisinden sonradr?

    A) Hava tank, B) Ayarlayc, C) Soutucu, D) Kompresr

    5. Pnomatik sistemlerde ana boru ebekesinde boru iindekiak hz hangi aralkta

    olmaldr?

    A) 4-6 m/s B) 2-4 m/s C) 6-10 m/s D) 10-12 m/s

    6. Basn kayna ile alc arasndaki basn dm maksimum ka bar olabilir?

    A) 0,1 bar B) 0,2 bar C) 0,5 bar D) 1 bar

    LME VE DEERLENDRME

  • 42

    7. Datm ebekesinde basn kayna ile kullanc arasnda % ka eim bulunmaldr?

    A) % 1-2 B) % 2-3 C) % 3-4 D) % 4-5

    8. abuk balanp zlebilen ve zldnde hava karmayan rakorlara ne denir?

    A) Valf B) ek Valf C) abuk Balant Rakoru D) Hz Ayar Valfi

    9. Filtre, reglatr ve yalaycdan oluan elemana.. denir

    10. Basnl hava iindeki yabanc maddeler ile suyun ayrlmas amacyla kullanlan

    elemana .. denir.

    11. Pnomatik sistemlerde kullanlan havann bir miktar yalanmasnn salad yararlar

    nelerdir?

    A) Anmalar en aza indirir. B) Srtnmeler nedeniyle oluan kayplar en aza indirir. C) Korozyona kar koruma salar. D) Hepsi

    12. Basnl hava enerjisini dorusal itme veya ekme hareketine eviren aralara

    .. denir.

    13. Her iki tarafnda yataklanm piston kolu olan silindir eidi aadakilerden

    hangisidir?

    A) ift milli silindir B) Tek etkili silindir C) ift etkili silindir D) Tandem silindir

    14. Ayn gvde iinde birbirine bal 2 adet ift etkili silindirin bulunduu silindir eidi

    aadakilerden hangisidir?

    A) ift milli silindir B) Tek etkili silindir C) ift etkili silindir D) Tandem silindir

    15. Ayn gvde ierisinde arka arkaya monte edilmi en az 2 adet ift ekili silindirden

    oluan silindir eidi aadakilerden hangisidir?

    A) ift milli silindir B) ok konumlu silindir C) ift etkili silindir D) Tandem silindir

  • 43

    16. Pnomatik sistemlerde alma elemanlarnn hareketini denetleyen elemana

    . denir.

    17. Akn gemesine bir ynde msaade edip dier ynde etmeyen

    valfe.denir.

    18. Aadakilerden hangisi alclarn hzlarn ayarlamak iin kullanlr?

    A) Hz kontrol valfi B) Yn kontrol valfi C) Basn kontrol valfi D) Ak kontrol valfi

    19. Aadaki elemanlardan hangisini kullanarak, bir pnomatik silindir iindeki darbeler

    nlenir?

    A) Durdurma takozlar, B) Hava kontrol valfleri, C) Yastklama sistemi, D) Sktrma yaylar

    20. Aadaki elemanlarn hangisi, bir pnomatik silindirin daha uzun bir hizmet mrne

    sahip olmasn salar?

    A) Bronz paralar, B) Yalama, C) Ksele piston keeleri, D) Dkme demir piston kollar.

    21. Aadakilerden hangisi kompresr eidi deildir?

    A) Vidal

    B) Tamburlu

    C) Pistonlu

    D) Rotorlu

    22. Pnomatik motordan ne tr bir enerji elde edilir?

    A) Potansiyel enerji, B) Pnomatik enerji, C) Mekanik enerji, D) Akkan enerjisi.

    23. Bir pnomatik motorda dnme ynnn deitirilmesi, hangi unite veya ilem

    araclyla salanr?

    A) Dililerin dnme ynnn deitirilmesi B) ift ynl kavrama C) ift ynl piston D) Hava ak ynnn tersine evrilmesi

  • 44

    24. yaptktan sonra, bir valf iinden geerek sisteme geri dnen hava genellikle nereye

    ynlendirilir?

    A) Kompresre, B) Tanka, C) Atmosfere,

    D) Son soutucuya.

    DEERLENDRME

    Cevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek

    kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz

    sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz.

    Tm sorulara doru cevap verdiyseniz dier faaliyete geiniz.

  • 45

    PERFORMANS TEST

    Problem

    ift etkili silindirin piston kolu elle veya ayakla kumanda verildikten sonra, ileriye

    doru hareket etmektedir. Piston kolu son konuma ulatktan sonra, elle veya ayakla

    kumanda verildikten sonra tekrar ilk konuma dnmektedir. (ift etkili silindirin start valfleri

    ile ileri geri hareketi)

    Yukarda aklanan ekilde almay gerekletiren pnomatik devreyi iziniz.

    Programn yapsn aklaynz.

    PEROFRMANS TEST

  • 46

    zm

    Kumandann Yaps

    Programn Yaps

    ekildeki devrede 0.1 valfine basldnda devrenin almas iin gerekli hava

    salanm olur. 1.2 valfine basldnda 1.0 Nulu ift etkili silindir ileri ynde hareket

    edecek, 1.3 Nulu valfe basldnda ise 1.0 Nulu ift etkili silindir geri ynde hareket

    edecektir. Her iki durumda da piston ileri ya da geri konumunu koruyacaktr.

    DEERLENDRME

    Sorular yanl cevaplamsanz konuyu tekrar gzden geiriniz. Sorular hatasz bir

    ekilde zmleyinceye kadar tekrar ilemini yapnz. Sorularn tamam doru cevaplanm

    ise dier renme faaliyetine geiniz.

  • 47

    RENME FAALYET2

    Pnomatik sistemlerin tasarmn yapp, tasarladnz pnomatik sistemi normlara uygun izebileceksiniz.

    Pnomatik malzeme satan ya da reten firmalardan ilgili internet adreslerinden bu malzemeleri ieren katalog ve dokman toplaynz ve snfa rapor halinde

    sununuz.

    retim yapan iletmeleri gezerek pnomatik malzemelerin kullanm alanlarn belirleyiniz ve snfa rapor halinde sununuz.

    2. PNOMATK DEVRE TASARIMI YAPMAK

    2.1. Kontrol Teknikleri ve eitlerinin ncelenmesi

    2.1.1. Konuma Bal Kontrol

    Tek Etkili Bir Silindirin Denetimi

    ekil 2.1: Tek etkili silindirin denetimi

    Bu denetim ilevi iin 3 yollu bir valf silindirin geri dnnde piston tarafndaki

    havay tahliye etmek iin kullanlr.

    RENME FAALYET2

    AMA

    ARATIRMA

  • 48

    ift Etkili Bir Silindirin Denetimi

    ekil 2.2: ift etkili silindirin denetimi

    Burada 4 yollu veya 5 yollu bir valf kullanlabilir. 5 yollu valf kullanldnda ileri ve

    geri hareketteki egzost havalarn ayr ayr tahliye etmek mmkndr (Hz ayar).

    Tek Etkili Silindirin ndirekt (Dolayl) Denetimi

    ekil 2.3: Tek etkili silindirin indirekt (dolayl) denetimi

    ekildeki devre zellikle byk apl ve uzun stroklu silindirlerin kontrol iin avantaj

    salar.

    1.1 valfi indirekt olarak 1.2 valfi tarafndan kumanda edildii iin 1.1 valfi silindirin

    kapasitesinde seilir, sinyal eleman 1.2 ise kk boyutlu seilebilir. Yn valfi ile sinyal

    eleman arasndaki balant kk apl bir boru ile yaplr. Sonuta sinyal elemannn

    fiziksel boyutunun kk olmas ve anahtarlama zamannn azalmas avantaj elde edilir.

  • 49

    ift Etkili Bir Silindirin ndirekt (Dolayl) Kontrol

    Bu devrede dorudan denetim olasl yoktur. Aslnda 1.2 ve 1.3 valfleri silindire

    balandnda pistonun ileri ve geri hareketini salayabilirler. Fakat, strok sonlarnda hava

    tahliye edildii iin piston sabit kalmayabilir. Bu nedenle bir silindirin dorudan ve dolayl

    denetimi birbirinden ayrt edilmelidir.

    ekil 2.3: ift etkili bir silindirin ndirekt (dolayl) kontrol

    Dorudan denetim eer silindirin hacmi ok byk deil ve ilem tek sinyal eleman

    ile denetlenebilirse kullanlr. Dolayl denetim impuls kontrol olarak da bilinir. Kullanlan

    denetim eleman, uyar hatlarna basn uygulandnda konumunu deitirir. Valfin

    konumunu deitirmek iin bir impuls yeterlidir. Srtnme kuvvetinin yardmyla valf bu

    yeni konumunu korur. Bu tip bir valf impuls valf olarak da bilinir. (Bellek karakteristii olan

    valf)

    Makaral Valf Kullanarak ift Etkili Bir Silindirin Srekli Gidi Gelii

    ekil 2.4: Makaral valf kullanarak ift etkili bir silindirin srekli gidi gelii

  • 50

    Geri konumda 1.4e basldnda ileri hareket iin bir sinyal salanr. Hareketin

    durdurulmas iin 1.4n havasnn kesilmesi gerekir.

    ZET

    Yn denetim valflerinin uygulama ve kullan alanlar;

    ki yol ilevi: Sadece ama kapama problemleri iin

    yol ilevi: Tek etkili silindirlerin denetimi, basn uygulayarak konumu deitirilen

    valflerin denetimi, ayrca genel bir ilemi balatmak iin bir sinyal verilip sonra bunun ayn

    valften tahliye edilmesi gereken herhangi bir yerde kullanlabilir.

    Drt yol ilevi: ift etkili silindirlerin denetiminde ve sinyal balant valfi olarak

    kullanlabilir.

    Be yol ilevi: 4 yol ilevinde olduu gibidir. Fakat 2 tahliye hatt mevcuttur. (her bir

    alma hatt iin bir tahliye) Bu tahliye hatlar bamsz olarak da kullanlabilir. (hz ayar)

    Dorudan denetim: Denetim iin tek sinyalin yeterli olduu ve byk hacimli

    silindirlerin denetimi sz konusu olduunda kullanlr.

    Dolayl Denetim: Birok sinyalin olduu ve denetim elemanlar ile sinyal

    elemanlarnn birletirilemedii yerlerde kullanlr.

    mpuls Denetim: Pnomatikte impuls valf olarak kullanlan elemanlar dk maliyeti

    ve deeri yksek denetim elemanlar olarak kabul edilir.

    Muhafaza Eden Kontrol: Sistemde belirli grevler yklendiinde (emniyet, belirli

    normal konumlar vs.) kullanlr. mpuls denetim ile karlatrldnda pahaldr.

    2.1.2. Hza Bal Kontrol

    Hz Azaltma

    Ksma valfleri kullanlarak gerekletirilir. Hareketin bir ynnde hz ayar istenirse

    ksma valfine paralel olarak bir cek valf balanr. Eleman tipine bal olarak incelenebilecek

    3 olaslk vardr:

    Sabit Ayarlanamaz Ksma

    ekil 2.4: Sabit ksma valfleri

  • 51

    Strok Boyunca Sabit Ayarlanabilir Ksma

    ekil 2.5: Ayarlanabilir ksma valfleri

    Strok Boyunca Srekli Ayarlanabilir Ksma

    ekil 2.6: Makaral ksma valfleri

    Ksma valflerinin yerletirilmesine bal olarak iki hz ayar yntemi vardr.

    Giri havasnn kslmas

    Tahliye havasnn kslmas

    Hz Arttrma

    Hz, bir abuk egzost valfi kullanlarak arttrlabilir. Eer sadece bu yeterli deilse

    valflerin boyutlar, balant hatlarnn deitirilmesi gibi dier yntemler uygulanmaldr.

    Tek Etkili Silindirde Hz Ayar

    Tek etkili bir silindirde ilerleme hz sadece giri havas kslarak deitirilebilir.

    lerleme annda tahliye olmad iin abuk tahliye valfi kullanlarak hz arttrmak

    imknszdr.

    ekil 2.7: Tek etkili silindirde ilerleme hznn ayarlanmas

  • 52

    Dn

    Dn hz ancak tahliye havasnn kslmas ile salanr.

    eki 2.8: Tek etkili silindirde hava kslmas

    Geri dn hznn arttrlmas iin abuk tahliye valfinin kulan yukardaki ekilde

    gsterilmitir.

    lerleme ve Dn

    lerleme ve dn hzlar ayr ayr ayarlanabilir.

    ekil 2.9: lerleme ve dn hznn ayar

    ift Etkili Silindirde Hz Ayar

    ift etkili silindirlerde ileri ve geri harekette giri ve k havasnn kslmas

    mmkndr. Ayn zamanda kat edilen yola bal olarak her iki ynde de makaral hz ayar

    valfi kullanlarak hz ayar yapmak mmkndr. Birer abuk tahliye valfi her iki ynde de

    hz arttrabilir.

  • 53

    ekil 2.10: leri ve geri harekette giri havasnn kslmas ve tahliye havasnn kslmas

    lerleme ve geri dnte tahliye havasnn kslmas ayr ayr ayarlanabilir.

    2.1.3. Basnca Bal Kontrol

    Sralama valfi belirli ilem ve faktrleri kontrol etme amacyla kullanlmak iin

    gelitirilmitir. Tasarm zellikleri ve egzost bulunmamas nedeniyle pratikte yn denetim

    valfi ile birlikte kullanlr.

    Aadaki ekilde sralama valfi 1.3 alma basncndan bir para byk bir deere

    ayarlanmaldr. Maksimum basn, piston silindir iinde hareketsiz kaldnda oluacaktr.

    Bylece silindir strokunu tamamladnda basn oluacak ve sralama valfi bir sinyal

    verecektir. Strok sonuna ulaldndan emin olmak iin 1.5 Nulu makaral snr anahtar

    kullanlr. Eer snr anahtar kullanlmazsa silindir strokunun ara bir yerinde bir ykle

    karlatnda geri dnecektir.

    ekil 2.11: Basn kumandal geri dn

  • 54

    2.1.4. Zamana Bal Kontrol

    Pnomatik zaman rleleri (elemanlar) bir yn valfi, bir ksma valfi ve bir tp yardm

    ile kolayca oluturulabilir. Tm bu elemanlar tek tek balanarak zaman rlesi

    oluturulabildii gibi bu tmleik bir valfle de olabilir. Zaman rlesinin simgesi, kullanlan

    elemanlarn simgeleri birletirilerek oluturulur.

    Zaman Gecikmeli Balama Davran

    Pnomatik zaman rlesinin almasn yer deitirme zaman diyagramnda

    inceleyebiliriz. Diyagramda giri (e) ve k (a) sinyalleri iin birer satr izilir. Satrn alt

    izgisi sinyal yok (0), st izgisi sinyal var (1) anlamndadr. Giri sinyali e verildikten bir

    sre sonra adan bir k elde edilir.

    ekil 2.12: Zaman gecikmeli balama n.k. (normalde kapal valf ile)

    Zaman rlesinde kullanlan yn valfi normalde ak olursa; e sinyali verildikten t

    sre sonra a sinyali 0 olur. E sinyali kesildiinde adan tekrar k alnr.

    Zaman Gecikmeli Geri Dn

    Bu kez ksma valfinden cek valfin yn deitirilmitir. Bylece gecikme, balamada

    deil brakmadadr.

    ekil 2.13: Zaman gecikmeli brakma

  • 55

    2.2. Pnomatik Devre izim Bilgisi

    2.2.1. Pnomatik Sistemlerde Kullanlan Semboller

    Pnomatik kumanda devreleri sinyal eleman, kumanda eleman ve alma

    elemanndan meydana gelir. Sinyal ve kumanda eleman alma elemannn hareketini

    denetler. Pnomatik uygulamalarda bunlara valf denir. Valfler iin aadaki uluslararas

    tanm kullanlr. Valf, bir hidrolik pompadan veya basnl tanktan gelen akkann basncn,

    ak miktarn, ynn ve start stop artlarn denetleyen elemandr.

    Grdkleri ie gre valfler grupta toplanr:

    Yn Kontrol Valfleri Ak Kontrol Valfleri Basn Kontrol Valfleri

    Valflerin simge olarak gsterilmesinde kareler kullanlr. Kareler valfin

    konstrksiyonu hakknda deil ilevi hakknda bilgi verir.

  • 56

    Valfin her konumu bir kare ile gsterilir.

    Semboldeki kare says konum saysn verir.

    Karelere dardan yaplan balant says yol saysn belirler.

    Bunun iin karelerden bir tanesindeki yol saysna bakmak

    yeterlidir.

    Karelerin iindeki balant ve oklar o konumda valfin yollarnn

    birbiri ile irtibatn gsterir.

    B A

    P R

    Balantlar normal konumu temsil eden kareye yaplr.

    Valfin normal konumu dardan bir etki ile deitirilebilir. Bu d

    etki var olduu srece valf bu etkinin salad konumunu

    muhafaza eder. Eer bu d etki ilk anda mevcut ise balantlar bu

    etkinin salad konuma yaplr.

    Eer egzoz ilemi valf zerinden yaplyorsa ii bo bir gen valf

    sembolnn altna konur.

    Eer egzoz ilemi bir boru veya hortumla uzakta yaplyorsa bir

    izgi bir gen ile belirtilir.

    Tablo 2.1: Sembol tablosu

    Valf zerindeki alma hatlar A,B,C

    Valf zerindeki Basn Hatt P

    Valf zerindeki Egzoz hatt R,S,T

    Valf zerindeki Uyar hatt X,Y,Z ile gsterilir.

    Not: Valfin sembol belli ise okumak iin nce yol says daha sonra konum

    says yazlr ve okunur. (5e 2 veya 6ya 3 gibi)

  • 57

    2.2.2. Pnomatik Devre izimlerinde Elemanlarn Numaralandrlmas

    Sklkla karlalan iki adlandrma ekli mevcuttur.

    Rakam kullanarak adlandrma, Harf kullanarak adlandrma

    Rakam Kullanarak Adlandrma

    Rakamlarla adlandrmann birka yolu vardr. Sklkla kullanlan iki sistem

    Seri Numaralama

    Bu sistem, karmak kontrol ve zellikle alma sz konusu olan durumlarda tavsiye

    edilir.

    Grup saylar ve gruptaki seri numaralardan oluur

    rnek:4.12: 4. Gruptaki 12. eleman

    Gruplarn Snflandrlmas

    Grup 0: Tm enerji tedarik elemanlar

    Grup 1,2,3,...: Her bir bamsz kontrol zincirinin gsterilmesi (her bir silindir, normal

    olarak bir grup says alr)

    Seri Numaralama Sistemi

    0: alma elemanlar

    1: Kontrol elemanlar

    .2,.4: lgili alma elemanlarnn ileri hareketinde etkisi olan tm elemanlar (ift saylar)

    .3,.5: Dn hareketine etkisi olan tm elemanlar

    .01,.02: Kontrol eleman ile alma eleman arasndaki elemanlar

  • 58

    rnek: Ksma Valfi

    ekil 2.14: Elemanlarn kodlanmas

    Alfabetik Harfleri Kullanarak Adlandrma Bu tip adlandrma genellikle devre diyagramnn metodik olarak hazrlanmasnda

    kullanlr. Bir dereceye kadar, harf kullanldnda listeleme ve hesaplar daha kolay ve daha

    ak yaplabilir. alma elemanlar byk harflerle adlandrlr. Sinyal elemanlar, snr

    anahtarlar kk harfler ile gsterilir. Daha nceki adlandrmadan farkl olarak snr

    anahtar ve sinyal elemanlar etkiledikleri gruba deil, onlara kumanda veren (konum

    deitiren) silindirlere atanrlar.

    ekil 2.15: Alfabetik harflendirme

    A,B,C, alma elemanlarnn adlandrlmas

    a0,b0,c0.....A,B,C, silindirlerin geri konumlarnda alan snr anahtarlarnn adlandrlmas

    a1,b1,c1....A,B,C, silindirlerin millerinin ileri doru kmas durumunda alan snr

    anahtarlarnn adlandrlmas.

    Boru Hatlar, Genel zellikler Mmkn ise boru hatlar birbirini kesmeyen doru izgiler olarak izilmelidir.

    Kontroln ok karmak olmad yerlerde, alma hatlar dolu, kontrol hatlar kesikli izgi

    ile gsterilmelidir.

  • 59

    UYGULAMA FAALYET

    lem Basamaklar neriler

    Kullanc isteklerini tespit ediniz.

    Sistemin ana hatlar ile taslan

    hazrlaynz.

    alma diyagramn iziniz.

    alma diyagramna gre Pnomatik

    kumanda devresini izmek

    Malzeme listesini kartnz (giri k

    zamanlayc ve dier devre elemanlarnn

    adalar sembol isimleri ve grevleri bir

    tablo halinde kartmak)

    Sistem plannn kesin eklinin karnz.

    Aadan yukarya sinyal ak

    gsteriniz.

    Aadan yukarya enerji temin ediniz.

    Elemanlarn fiziksel dzenini ihmal

    ediniz.

    Mmknse silindir ve yn valfleri yatay

    iziniz.

    Sinyal elemanlarnn gerek yeri dey

    bir izgi ile belirtiniz.

    Sinyal ak tek ynde ise zerine ok

    koyarak belirtiniz.

    Tm kontrol devresini kontrol zincirine

    blnz.

    Mmknse kontrol zincirleri hareket

    srasnda uygun olarak yan yana iziniz.

    Elemanlar ilk balang konumlarnda

    gsterilir. Mmknse hatlar, birbirini

    kesmeyecek ekilde iziniz.

    UYGULAMA FAALYET

  • 60

    LME DEERLENDRME Aagdaki sorularn doru seenei iaretleyiniz ve boluklar doldurunuz.

    1. Bir pnomatik devre iziminde gruptaki seri numaralama srasnda denetim elemanlar

    nasl gsterilir?

    A) 3 rakam ile B) 0 rakam ile C) 1 rakami ile D) 7 rakam ile

    2. Bir tek pnomatik alma eleman olan pnomatik sistemde ileri hareket gsterilirken

    hangi rakam kullanlmaldr?

    A) 3 rakam, B) 2 rakam, C) 5 rakam, D) 10 rakam.

    3. Pnomatik sistem devre iziminde harflerle kodlama yaplrken sinyal elemanlarnda

    hangi harf kullanlmaldr?

    A) a harfi, B) A harfi, C) AB harfi, D) ab harfi.

    4. Silindirlerinin geri konumlarnda alan snr anahtarlar, pnomatik devre izimlerinde

    nasl gsterilir?

    A) aa harfleri ile, B) ab harfleri ile, C) AB harfleri ile, D) a0 harfleri ile

    5. Devre elemanlar birbirlerine gre .. izilmelidir.

    A) Dik

    B) lekli

    C) Kk

    D) Paralel

    6. izimde balant elemanlarnn akt yerlere . konulmaldr.

    A) Kk nokta

    LME VE DEERLENDRME

  • 61

    B) Yay

    C) Ok

    D) Filtre

  • 62

    7. izimde balant elemanlarnn birletii yerlere . konulmaldr.

    A) Ok

    B) Filtre

    C) Kk nokta

    D) Yay

    8. Basn kontrol valflerinin ayarlanaca basn deeri, ... cinsinden

    yanna yazlmaldr.

    A) Newton

    B) Pascal

    C) Bar

    D) Kg

    9. Silindirlerin sral olarak almas istendiinde, ya. ya

    da basn sralama valflerinden yararlanlr.

    A) Silindirlerden

    B) Pompalardan

    C) Komresrlerden

    D) Switchler ve alglayclardan

    10. Hava, ..................... diren gsteren hat zerinden giderler.

    A) En az

    B) En ok

    C) Eit

    D) Devre elemanlarnda

  • 63

    DEERLENDRME

    Sorular yanl cevaplamsanz konuyu tekrar gzden geiriniz. Sorular hatasz bir

    ekilde zmleyinceye kadar tekrar ilemini yapnz. Sorularn tamam doru cevaplanm

    ise dier renme faaliyetine geiniz.

  • 64

    RENME FAALYET3

    Projesi veya emas verilen pnomatik sistemi, teknie uygun kurabileceksiniz.

    Pnomatik malzeme satan ya da reten firmalardan veya ilgili internet adreslerinden bu malzemeleri ieren katalog ve dokman toplaynz ve snfa

    rapor halinde sununuz.

    retim yapan iletmeleri gezerek pnomatik malzemelerin kullanm alanlarn belirleyiniz ve snfa rapor halinde sununuz.

    3. PNMATK SSTEM KURMAK

    3.1. Temel Pnomatik Devreler

    3.1.1. Tek Etkili Silindirlerin Kontrol

    Bu denetim ilevi iin 3 yollu bir valf silindirin geri dnnde piston tarafndaki

    havay tahliye etmek iin kullanlr.

    ekil 3.1: Tek etkili silindirin kontrol

    RENME FAALYET3

    AMA

    ARATIRMA

  • 65

    3.1.2. ift Etkili Silindirlerin Kontrol

    Burada 4 yollu veya 5 yollu bir valf kullanlabilir. 5 yollu valf kullanldnda ileri ve

    geri hareketteki egzost havalarn ayr ayr tahliye etmek mmkndr.

    4 yol ilevi, iki 3 yol ilevi birletirilerek elde edilebilir.

    ekil 3.2: ift etkili silindirin kontrol

    3.1.3. Tek Etkili Silindirlerin Dolayl Kontrol

    ekildeki devre zellikle byk apl ve uzun stroklu silindirlerin kontrol iin avantaj

    sunar.

    ekil 3.3: Tek etkili silindirin dolayl kontrol

  • 66

    1.1 valfi endirekt olarak 1.2 valfi tarafndan kumanda edildii iin 1.1 valfi silindirin

    kapasitesinde seilir. Sinyal eleman 1.2 ise kk boyutlu seilebilir. Denetim eleman olan

    yn valfi ile silindir arasndaki hat (l hacim dolaysyla), hava tketimini azaltmak iin

    minimumda tutulmaldr. Yn valfi ile sinyal eleman arasndaki balant kk apl bir

    boru ile yaplr. Sonuta sinyal elemannn fiziksel boyutunun kk olmas ve anahtarlama

    zamannn azalmas avantaj elde edilir.

    3.1.4. ift Etkili Silindirlerin Dolayl Kontrol

    Bu devrede dorudan denetim olasl yoktur. Aslnda 1.2 ve 1.3 valfleri silindire

    balandnda pistonun ileri ve geri hareketini salayabilirler; fakat strok sonlarnda hava,

    tahliye edildii iin piston sabit kalmayabilir. Bu nedenle bir silindirin dorudan ve dolayl

    denetimi birbirinden ayrt edilmelidir.

    ekil 3.4: ift etkili silindirin dolayl kontrol

    Dorudan denetim eer silindirin hacmi ok byk deil ve ilem tek sinyal eleman

    ile denetlenebilirse kullanlr. Dolayl denetim impuls kontrol olarak da bilinir. Kullanlan

    denetim eleman, uyar hatlarna basn uygulandnda konumunu deitirir. Valfin

    konumunu deitirmek iin bir impuls yeterlidir. Srtnme kuvvetinin yardmyla valf bu

    yeni konumunu korur. Bu tip bir valf impuls valf olarak da bilinir. (bellek karakteristii olan

    valf)

    3.1.5. Snr Anahtar Kullanlarak Silindirlerin Otomatik Geri Dn

    Aadaki ekil tipik rnek bir devredir. Eer 1.2 valfi araclyla uzun bir sre

    impuls verilirse silindir strokunu tamamladktan sonra 1.3 valfine basarak geri dn sinyali

    verir. Fakat 1.2den sinyal geldike valf konum deitiremez. (Valfin srgsnn iki

    yanndaki alanlar ve basncn eit olmasna ramen srtnme nedeniyle valf eski konumunda

    kalr.)

    Geri dn, 1.2 brakldnda gerekleir. Buradaki denetim elemanlar ilk alnan

    sinyale gre hkim davran olan elemanlardr.

  • 67

    ekil 3.5: Strok sonunun snr anahtar ile belirlenmesi

    3.1.6. ift Etkili Bir Silindirin Ara Konumda Tutulmas ve Sabitlenmesi

    Havann sktrlabilir olmas nedeniyle pnomatik bir silindirin ara bir konumda

    hassas olarak durdurulmas mmkn deildir. Yinede uygulamada statik konumda oluacak

    kk sapmalarn kabul edilebilecei durumlarda kullanlabilecek bir devre aada

    grlmektedir.

    ekil 3.6: ift etkili bir silindirin ara konumda tutulmas

    3.1.7. Silindirlerde ve Motorlarda Hz Kontrol

    Tek etkili bir silindirde ilerleme hz sadece giri havas kslarak deitirilebilir.

    lerleme annda tahliye olmad iin abuk tahliye valfi kullanarak hz arttrmak

    imknszdr. lerleme ve dn hzlar ayr ayr ayarlanabilir.

  • 68

    ekil 3.7: Tek etkili silindirde ilerleme hznn ayarlanmas ve ileri ve geri harekette giri

    havasnn kslmas

    ift etkili silindirlerde ileri ve geri harekette giri ve k havasnn kslmas

    mmkndr. Ayn zamanda kat edilen yola bal olarak her iki ynde de makaral hz ayar

    valfi kullanarak hz ayarlamak mmkndr. Birer abuk tahliye valfi her iki ynde de hz

    arttrabilir. Bunlarn kombinasyonlar da mmkndr. Hem ileri hem de geri hareket iin

    giri havasnn ayr ayr ayarlanabilir kslmasn gstermektedir.

    3.2. Veya Valfli Devreler

    Veya Valfi

    Ayn hareketin iki sinyalden biri ile balatlmas sz konusu olduunda kullanlr.

    Temel VEYA mantk ilevine sahip olduu iin pnomatik VEYA eleman olarak adlandrlr.

    Girilerden birinde veya her ikisinde sinyal olduunda kta bir sinyal elde edilir.

    rnein; tek etkili silindirin iki farkl yerden, iki adet 3 yollu valf kullanlarak kontrol

    edilmesine ait devre aada verilmitir.

    ekil 3.8: Veya valfinin kullanlmas

    Devrede VEYA valfi kullanlmadnda 1.2 veya 1.4 altrlrsa hava dier

    altrlmayan valfin egzostuna kaar. Eer birka sinyalden tek bir k alnacaksa VEYA

    valfleri seri balanmaldr.

  • 69

    Ve Valfi

    Bir hareketin yaplmas istenildiinde, 2 sinyal ayn anda alnmas halinde kullanlr.

    Temel VE mantk ilevine sahip olduu iin Pnomatik VE eleman olarak adlandrlr.

    rnein; tek etkili silindirin piston kolu, ancak iki adet 3 yollu valf ayn anda

    altrlrsa ilerlesin.

    ekil 3.9: Ve valfi ile tek etkili silindirin kumanda edilmesi

    3.2.1. Basn Kumandal Devreler

    Sralama valfi belirli ilem ve faktrleri kontrol etme amacyla kullanlmak iin

    gelitirilmitir.

    Tasarm zellikleri ve egzost bulunmamas nedeniyle pratikte yn denetim valfi ile

    birlikte kullanlr.

    Aada snr anahtar kullanarak mekanik strok sonu kontrol ile basn kumandal

    geri dn rnei verilmitir.

    ekil 3.10: Basn kumandal geri dn

  • 70

    Sralama valfi 1.3 alma basncndan bir para byk bir deere ayarlanmaldr.

    Maksimum basn, piston silindir iinde hareketsiz kaldnda oluacaktr. Bylece silindir

    stroku tamamlandnda basn oluacak ve sralama valfi bir sinyal verecektir. Strok sonuna

    ulaldndan emin olmak iin 1.5 Nulu makaral snr anahtar kullanlr. Eer snr

    anahtar kullanlmazsa silindir strokunun ara bir yerinde bir ykle karlatnda geri

    dnecektir.

    3.2.2. Zamana Baml Devreler

    Zaman Gecikmeli Balama

    Pnomatik zaman rlesinin almasn yer deitirme zaman diyagramnda

    inceleyebiliriz. Diyagramda giri (e) ve k (a) sinyalleri iin birer satr izilir. Satrn alt

    izgisi sinyal yok (0), st izgisi sinyal var (1) anlamndadr. Giri sinyali e verildikten bir

    sre sonra adan bir k elde edilir.

    ekil 3.11: Zaman gecikmeli balama N.K. (normalde kapal valf ile)

    Zaman rlesinde kullanlan yn valfi normalde ak olursa e sinyali verildikten t sre

    sonra a sinyali 0 olur. E sinyali kesildiinde adan tekrar k alnr.

    Zaman Gecikmeli Geri Dn

    Bu kez ksma valfinden cek valfin yn deitirilmitir. Bylece gecikme, balamada

    deil brakmadadr.

  • 71

    ekil 3.12: Zaman gecikmeli brakma

    3.3. Birden Fazla Silindirin altrlmas

    3.3.1. Yol Adm Diyagramlarnn izimi

    Devre diyagramn oluturmada temel olarak iki ana yntem vardr.

    ounlukla geleneksel yntem olarak da bilinen sezgisel yntem veya deneme yanlma yntemi

    Konulan kurallar ve esaslara gre devre diyagramnn metodik tasarm

    Geleneksel yntemde devreyi tasarlayann devre tasarmna katks, metodik ynteme

    oranla daha oktur. Metodik yntemlerde tasarmcnn kiisel etkisi daha azdr. Halbuki ilk

    yntem iin daha ok deneyim ve sezgi gerekecektir. Devre diyagramnn oluturulmasnda

    hangi yntem kullanlrsa kullanlsn, mevcut malzemelerin karakteristiklerinin ve

    anahtarlama olaslklarnn iyi bilinmesi gerekir.

    Pnomatikte en sk karlalan kontrol tr koordine hareket kontroldr. Aada

    koordineli hareket kontrol problemlerinin devre diyagramlarn hazrlamada en yaygn olarak

    kullanlan yntemler verilmektedir.

    Sezgisel yntem, elemanlar tanmaya dayal yntem Kaskad sistemi Devirli adm ve evrim zincirini kaydrma Hareket diyagramndan hesaplama Karnaugh diyagramndan hesaplama Program jeneratr ile

    3.3.2. Devrelerin izimi

    Eer hareket diyagramlar ve yardmc koullar ak olarak tanmlanmsa devre

    diyagramnn izilmesine balanabilir. Tasarm devre diyagramnda, sinyal akmasn

    nlemek iin kullanlan ynteme bal olarak yrtlr. Basit bir kontrol sistemi

    istendiinde sinyal akmasn mafsal makaral valfle nlemenin dezavantajna

  • 72

    katlanlabilir. Tm dier hallerde sinyal akmas geri dnl valfler ile zlmelidir.

    Devre diyagramnn hazrlanmasnda kullanlan bu metodik yaklam Kaskad yntemi olarak

    da adlandrlr.

    Problemlerin ifadelerini ksaca gstermek amacyla aadaki yntem kullanlr.

    Silindirler birer harf ile gsterilir. Silindirin piston kolunun ileri kmas, piston kolunun ieri girmesi ile

    ifade edilir.

    Birbirini takip eden farkl alma admlar art arda, ayn anda gerekleen iki hareket alt alta yazlarak gsterilir. ( A+, B+, A-, B-)

    Altrma 1. Sandk Transferi

    Bir konveyrden gelen sandklar bir pnomatik silindir tarafndan kaldrlr, dier bir

    silindir tarafndan ikinci bir konveyre itilir. A silindiri geri dndkten sonra, B silindiri geri

    hareketine balar. Her yeni sinyal, yeni bir ilemi balatacak ekilde balama sinyali bir

    dmeli valf ile salanmaldr.

    ekil 3.13: Sandk transferi ve yer deitirme adm (sralama) diyagram

    Devre Tasarm

    Devre diyagram tasarmnda kabul edilen yntem sinyal akmasnn kaldrlmas

    biimine baldr. En basit devre tasarm iin sinyal akmas mafsal makaral valf

    kullanlarak yaplabilir. Devre tasarmnda aadaki yol tavsiye edilir.

    alma elemanlar izilir. lgili son kontrol eleman izilir. Uyar simgesi olmakszn gerekli sinyal elemanlar izilir.

  • 73

    Eer son kontrol eleman larak hava uyarl (impuls) valfler kullanld ise her bir

    impuls valfi iin iki sinyal valfi kullanlr.

    Enerji girii izilir. Kontrol hatlar izilir (balanr). Elemanlara numara verilir. Hareket diyagram devre diyagramna tanr. Sinyal akmas olup olmad kontrol edilir. Bu kontrol hareket ve kontrol

    diyagramnda yaplabilir.

    Uyar simgeleri izilir. Uygulanabilecek yerlere yardmc koullar (ek istekler) yerletirilir.

    ekil 3.14: Devrenin n tasarm

    Hareket Kontrol Diyagram

    Hareket ve kontrol (sralama) diyagramnda silindirler ve valfler iin birer satr izilir.

    Silindirler iin alt satr pistonun geri konumunu, st satr ileri konumunu gsterir. Valflerde

    ise alt satr valfin uyarsz normal konumunu, st satr uyar aldnda ulat konumunu

    ifade eder. Silindirlerin stroklarn tamamlamalar valflerin konum deitirmelerine oranla

    daha uzun zaman ald iin kat ettikleri strok (ileri veya geri) eik bir izgiyle gsterilir.

    Hareket admlar diyagramda stunlarla gsterilir. Ayn son kontrol elemanna ait sinyal

    elemanlar diyagramda alt alta izilir.

  • 74

    ekil 3.15: Hareket ve kontrol (sralama) diyagram

    Sinyal akmas olup olmad hareket ve kontrol diyagramnda ayn kontrol

    elemanna sinyal veren iki sinyal valfinin (1.2 ile 1.3 ve 2.2 ile 2.3) klarnn herhangi bir

    stunda ayn anda 1 olup olmad aratrlarak tespit edilir.

    Altrma 2. Perinleme Aparat

    ki sa plaka yar otomatik bir preste perinle birletirilecektir. Paralar ve perin,

    presi kullanan kii tarafndan yerletirilecek, tamamlanan paralar presten alnacaktr.

    alma evriminin otomatik olan blm, paralarn tutulmas ve sklmasn (A silindiri)

    ve perinlemeyi (B silindiri) kapsar. evrim, balama dmesine basldktan sonra

    gerekletirilmeli, tamamlandnda tm silindirler balama konumlarna dnm

    olmaldrlar.

    ekil 3.16: Perinleme aparat ve sralama diyagram

    3.3.3. Sinyal akmasn nlemek in Mafsal Makaral Valf Kullanarak

    Devre Diyagramnn Kurulmas

    Devre diyagramnn ina edilmesinde daha nce verilen kurallara uyulmaldr. Sinyal

    akmas hareket ve kontrol diyagramnn yardmyla tespit edilebilir.

  • 75

    ekil 3.17: Hareket ve kontrol (sralama) diyagram

    Diyagramda 1. admda 1.2 ve 1.3 sinyallerinin, 3. admda 2.2 ve 2.3n akt

    grlmektedir. lk akma nedeniyle sistem almaya balayamaz. kinci akma 2.

    silindirin geri hareketini engeller. Bylece 1.3 ve 2.2 valfleri, sinyal akmasn nlemek

    iin mafsal makaral olarak seilir.

    ekil 3.18: Pnomatik devre diyagram

    Bu devrede balama sinyali kilitlenmedii iin alma srasnda kontrol devresinde

    karklklar meydana gelebilir. Bu nedenle en son hareketi gerekletiren silindirin geri

    strokunu tamamladnda kumanda edecei bir snr anahtarndan alnacak sinyalle balama

    sinyalinin kilitlenmesi tavsiye edilir.

    Kilitlenme ilevi snr anahtar ile balama anahtarn seri balamak sureti ile elde

    edilir. Bu kilitlenme ilevinin tm evrim boyunca etkili olup olmad hareket ve kontrol

    diyagram ile kontrol edilebilir.

  • 76

    3.3.4. Sinyal akmasn nlemek in Geri Dnl Valf Kullanarak Devre

    Diyagramnn Kurulmas

    Sinyal akmasn nlemek iin mafsal makaral valf kullanlmayacaksa ilave bir geri

    dnl valf kullanlmaldr. ekil 3.19da bu valf 0.2dir. bu zmde glk 0.2nin,

    konumunu uygun zamanda deitirmesidir. Bu devrede balama anahtarnn kilitlenmesi 1.4

    ile salanr.

    ekil 3.19: Geri dn valf kullanarak yaplan devre

    Bu devrede bir sinyal veya enerjinin tek bir noktadan datlmas gerekirse bu iin

    devrede datm hatlar izilerek yaplmas tavsiye edilir. Bylece devrenin karmas

    nlenecektir. Ancak bu devrenin bir dezavantaj vardr, iki farkl ilem bir sinyal eleman

    (2.3 ve 1.4) tarafndan tetiklenebilir. Bunu nlemek iin 2.3 ve 1.4 nce 0.2 valfinin

    konumunu deitirmeli, onun k 1.1 ve 2.1 valfini tetiklemelidir.

    ekil 3.20: Balama sinyalinin kilitlenmesi

  • 77

    Gvenilir bir kontrol sistemi kurmann en basit ekli her sinyali ii tamamlandktan

    sonra kesmektir. Son rnek iin bunun anlam; her admda bir sinyalin kesilmesidir.

    3.3.5. Sinyal