osmannurİpaŞa'nin 17temmuz 1885tarİhlİ hİcaz · pdf file2 İsmail hakkı...

of 38/38
OSMAN NURİPAŞA'NIN 17 TEMMUZ 1885 TARİHLİ HİcAZ RAPORU 1 Selçuk Akşin Somel • a- Giriş ıı'Abdülhamid dönemi Osmanlı vilayetlerinin siyasal ve sosyo-ekonomik durumunu rapor eden mahrem. nitelikli ve Yıldız Sarayı'na yazılmış oldukça geniş bir layiha literatüm bulunmaktadır. Başbakanlık Arşivi'nin özeııikle Yıldız Esas Evrak ve Yıldız Mütenevvi Maruzat tasnitlerinde bulunan bu layihalar 1880-1908 devresi Osmanlı taşrasında Osmanlı Devletini ve mülki idaresini tehdit eden olguları açık bir dille nakletmektedirler. Umumi müfettişlik göreviyle Balkanlara veya Anadoluya gönderilen Şakir Paşa ve Derviş İbrahim Paşa gibi Abdülhamid'in yeteneklerine güvendiği Paşaların yazdıkları kapsamlı raporlar 19.yüzyıl sonları Osmanlı taşrası hakkında bizi aydınlatmaktadır. Müşir Osman Nuri Paşa'nın 17 Temmuz 1885 tarihli Hicaz raporu da bu kapsam içinde değerlendirilmelidir. Kasım 1881'de Hicaz kumandanlığı'na ve vali vekilliğine, Haziran 1882'de Hicaz kumandanlığına ilaveten bu vilayetin valiliğine atananı ve i886'da Halep valiliğine naklolan Müşir Osman Nuri Paşa'nin 3 Hicaz ve Yemen vilayetlerinde yaşayan bedeviler ve kabileierin idaresi ile yerel şeyhler ve şeritler hakkında yönetsel ve siyasal düşünceler belirten ve belirli reform tedbirleri öneren rapor niteliğinde müsveddeler hazırlamış olduğunu anlıyoruz. Ancak kendisi bu müsveddeleri son biçimine sokmaya fırsat bulamadan vefat etmiş olduğundan oğlu Said Bey bu müsveddeleri 1898'de rapor biçimine sokarak Yıldız Sarayı'na sunmuştur. Bu müsveddelerden Hicaz'a ilişkin olanı 5 Temmuz 1301 [17 Temmuz 1885], Yemen'e dair olanı ise 7 Teşrinievvel 1306 [19 Ekim 1890J tarihlidir.Başbakanlık Osmanlı Arşivi Yıldız Esas Evrak 14/257/126/8'de bulunan bu temize çekilmiş müsveddelerin Yemen'e ait kısmı beş, Hicaz'a aİt olan bölümü ise onbeş varaktan oluşuyor. Bu makalenin amacı sözü geçen i Bu rapordan beni haberdar etmesi nedeniyle Prof.Dr.Selim Deringil'e teşekkürü borç bilirim. * Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümü 2 İsmail Hakkı Uzunçarşılı: Midhaı Paşa ve Taif Mahkımı/arı. (2.baskl, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1985), s.35-37, 75. 3 Hacı, TopalOsman Nuri Paşa 1840 (Istanbul) - ı 898 (Istanbul) arasında yaşamıştır. II'Abdülhamid döneminde sarayın adamı olmakla tanınmış müşirlerdendi. Hicaz kumandanı olduğunda ferik (ıomgeneral) rütbesinde idi. Padişahın kendisine güveni sonucunda üç sene içinde, 1884'te feriklikten müşirliğe yükseldi. Sert kişiliğiyle tanınan Osman Nuri Paşa. kendisiyle iktidar yarışına giren Mekke Emiri Abdülmultalib'in azledilmesini başarmış ve tek başına Hicaz'da güç sahibi olmuştu. 1886'da Halep valiliğine, 1887'de Yemen valiliğine ve7.0rdu "Müşirliğine atanmış, 1890'da Suriye valisi olmuş ve bunu ikinci defa Hicaz. Halep ve Suriye valilikleri izlemiştir. i.H.Uzunçarşllı, Osman Nuri Paşa'nın tam da Midhat Paşa ve Yıldız hü~ümllllerinin Taifde bulundukları sırada Hicaz'a atanmasını kendisinin herhangi bir büyük Bab-ı Ali bürokratı ile ilişkisinin bulunmamasına ve padişahııı güvenil]i kazanmış olmasına bağlamaktadır. Yaşamı için bkz.Uzunçarşllı, Midhal Paşa.., s.144-i45; ibrahim Alileddin Gövsa: Türk Meşhur/arı Ansik/opedisi (Yedigün Neşriyat, İstanbul 1946), s.297.

Post on 04-Feb-2018

220 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • OSMAN NURPAA'NIN 17 TEMMUZ 1885 TARHLHcAZ RAPORU1

    Seluk Akin Somel

    a - Giri'Abdlhamid dnemi Osmanl vilayetlerinin siyasal ve sosyo-ekonomik

    durumunu rapor eden mahrem. nitelikli ve Yldz Saray'na yazlm oldukageni bir layiha literatm bulunmaktadr. Babakanlk Arivi'nin zeikle YldzEsas Evrak ve Yldz Mtenevvi Maruzat tasnitlerinde bulunan bu layihalar1880-1908 devresi Osmanl tarasnda Osmanl Devletini ve mlki idaresinitehdit eden olgular ak bir dille nakletmektedirler. Umumi mfettilik greviyleBalkanlara veya Anadoluya gnderilen akir Paa ve Dervi brahim Paa gibiAbdlhamid'in yeteneklerine gvendii Paalarn yazdklar kapsaml raporlar19.yzyl sonlar Osmanl taras hakknda bizi aydnlatmaktadr. Mir OsmanNuri Paa'nn 17 Temmuz 1885 tarihli Hicaz raporu da bu kapsam iindedeerlendirilmelidir.

    Kasm 1881 'de Hicaz kumandanl'na ve vali vekilliine, Haziran1882'de Hicaz kumandanlna ilaveten bu vilayetin valiliine atanan ve i886'daHalep valiliine naklolan Mir Osman Nuri Paa'nin3 Hicaz ve Yemenvilayetlerinde yaayan bedeviler ve kabileierin idaresi ile yerel eyhler ve eritlerhakknda ynetsel ve siyasal dnceler belirten ve belirli reform tedbirlerineren rapor niteliinde msveddeler hazrlam olduunu anlyoruz. Ancakkendisi bu msveddeleri son biimine sokmaya frsat bulamadan vefat etmiolduundan olu Said Bey bu msveddeleri 1898'de rapor biimine sokarakYldz Saray'na sunmutur. Bu msveddelerden Hicaz'a ilikin olan 5 Temmuz1301 [17 Temmuz 1885], Yemen'e dair olan ise 7 Terinievvel 1306 [19 Ekim1890J tarihlidir.Babakanlk Osmanl Arivi Yldz Esas Evrak 14/257/126/8'debulunan bu temize ekilmi msveddelerin Yemen'e ait ksm be, Hicaz'a atolan blm ise onbe varaktan oluuyor. Bu makalenin amac sz geen

    i Bu rapordan beni haberdar etmesi nedeniyle Prof.Dr.Selim Deringil'e teekkr bor bilirim.* Bilkent niversitesi Tarih Blm2 smail Hakk Uzunarl: Midha Paa ve Taif Mahkm/ar. (2.baskl, Trk Tarih KurumuBasmevi, Ankara 1985), s.35-37, 75.

    3 Hac, TopalOsman Nuri Paa 1840 (Istanbul) - 898 (Istanbul) arasnda yaamtr. II'Abdlhamiddneminde sarayn adam olmakla tannm mirlerdendi. Hicaz kumandan olduunda ferik(omgeneral) rtbesinde idi. Padiahn kendisine gveni sonucunda sene iinde, 1884'teferiklikten mirlie ykseldi. Sert kiiliiyle tannan Osman Nuri Paa. kendisiyle iktidaryarna giren Mekke Emiri Abdlmultalib'in azledilmesini baarm ve tek bana Hicaz'da gsahibi olmutu. 1886'da Halep valiliine, 1887'de Yemen valiliine ve7.0rdu "Mirliineatanm, 1890'da Suriye valisi olmu ve bunu ikinci defa Hicaz. Halep ve Suriye valilikleriizlemitir. i.H.Uzunarll, Osman Nuri Paa'nn tam da Midhat Paa ve Yldz h~mllllerininTaifde bulunduklar srada Hicaz'a atanmasn kendisinin herhangi bir byk Bab- Ali brokratile ilikisinin bulunmamasna ve padiah gvenil]i kazanm olmasna balamaktadr. Yaamiin bkz.Uzunarll, Midhal Paa .., s.144-i45; ibrahim Alileddin Gvsa: Trk Mehur/arAnsik/opedisi (Yedign Neriyat, stanbul 1946), s.297.

  • 2 SELUK AKN SOMEL

    vesikann sadece Hicaz'a ait olan ksmtlll ele' alarak, 19.yzyln sonlarnda Hicazvilayeti'nin Osmanl ynetim sistemi iindeki yerini bu rapor ndadeerlendirerek tartmak, sonra raporun mealini ve asln vermek olacaktr.

    151Tde Osmanl egemenliine geen Hicaz blgesi ynetselolarakHaram- Nebevi (Mekke, Medine) ve Habe (Cidde, Savakin, Masavva)eyaletininn Arabistan ksmndan olumaktayd. 186Tde Habe eyaletininlavedilmesinden'sonra Cidde blgesi ile Mekke eritlii birbirine balanm veCidde vilayeti ihdas edilmiti. i 882'de ise. yani Osnan Nuri Paa'nn valili~i ilebirlikte I(icaz vilayeti. tekil edilmitir.~ Ancak Hicaz. dier Osmanl eyalet vevilayetlerine gre olduka farkl bir siyasal yap arz etmekteydi. Tanzimatncesinde Hicaz blgesi. dorudan Osmanl idaresine bal Cidde dnda,tanniyle zerk idi ve Mekke erili'nin ynetimi altnda bulunmaktayd.Vahabilere kar Kavalal Mehed Ali Paa'nn birliklerinin blgeyi 1812-13'deigal etmelerinden sonra balayan ynetsel slahatlarla Hicaz merkezi idare altnaalnmaya allm ve i840'da dorudan Osmanl idaresine girdikten sonra da bus[in~ devam etmitir. Bylelikle Hicaz ynetiminde, Osmanl idaresi ve Mekkeerillij gibi unsurlardan oluan iki bal bir siyasal yap ortaya kmtlr.s Bab-Ali Mekke erili'nin yetkilerini kstlamaya alrken erif konumunu muhafazaetmeye alyordu. Ancak istanbul'un Mekke erifi'ni btnyle devre dbrakmas da olanakszd" nk Hicaz blgesindeki babo bedevi kabilelerisadece Mekke erili'ni otorite olarak tannakaydlar. eriflik kurumnun ilgasdUrLmunda hac yollar hi bir surettegwnlik altna alnamayacak, bu iseOsmanl Devleti'nin islam dnyasndaki hilat:t iddiasna nemli bir darbeanlamna gelecekti. Bu nedenledir ki erillik kuru Arap vilayetleri arasndabtlin Tanzimat modernlemesine direnip varln siirdrebilen mevcut tekynetim biimi olarak kalmtlr.!>

    Hicaz'da 1877-1880 arasnda sren i huzursuzluklar ve OsmanlDcvleti'nin 93 I-Iarbi dolaysiyle geel olarak imparatorluk dahilinde dtsiyasal zaaf durumu Hicaz blgesinde Osmanl varln sarsntl hale getirmiti.7

    erif Hseyin bin ,Muhammed Avn'n suikaste uramas sonucu 1880'de erifAbdlmuttalib stanbul tarafndan atanm, ne var ki bu eritin Hicaz'a tek banaegemcn olma abalar vc yerel ayandan gelen ikayetler zerine ILAbdlhaiid,Hicaz'da devlet otoritesinin salama alnmas ve aynca Taif kalesinde hapis.yaayan Midlat Paa ve arkadalarnn daha gvenli. bir gzetim altndabulunmalar amacyle gven duyduu Osman Nuri Paa'y 1881 'de Hicaz

    ~ ./\dreas Ilrkm: /llL' !'rol'i/ce des ()S(/isc!e Ndehes. Ti\VO il 13. Wiesbade 1976,5.252.2:"-1 : isail 11,lkkl Uzunarl. :\lekke-i :\fkaree "'ir!eri. 2.baskl, TOrk Tarih KurumuBasevi, Akara IlJX4, s.27 11.2. .

    5Bulrus i\bu-Manieh. "Sultan i\bdulhal11id ii ad .he sharils of Meeca (lgXO-1900)", Asi(/n (/nd)/i'ican Sludies (Kuds). lJ( 1973). s.I-2 : Uzuarl. Mekke ... s.11 X-130.

    6i\bu-Maneh, a.g.l1l.

    7A.J. Wesinek-C.E.llosworh : "Makb". U2 : i\.L.I'.Burdett (yay.): Ni!Cords 0.( he /fija;:: /789-/925, Londo, Mchive Ediios, 199.6. cil 3 ( 87:"-1881 ). 5.85-297.

  • OSMAN NUR PAA'NIN HcAZ RAPORU 3

    kumandam olarak blgeye atam, ve bu paa l882'de Hicaz valisi olmutur. ~aI1a buyruk hareket etme eiliminde olan erif Abdlmuttalib'in azledilmesinemuvaffak olan Osman Nuri Paa, yerine atanan erif Avnrrefik ile zellikle1885'ten balayarak adalet ve hac gvenlii konularnda anlamazla dmtr.Sert ve disiplinli bir ynetim kurmaya alan Osman Nuri Paamn valiliineal,amayan yerel ayan valiye kar erifi desteklemeye balam ve oluantepkiler sonucu erifin nfuzunu ksma giriimlerinde bulunan Osman Nuri Paai886'da Hicaz'dan el ektirilip Halep valilii'ne atanmtr. BylelikleII.Abdlhamid'in Mekke eritlerini zaytlatma politikas tam bir baaryaulaarnam, ancak bundan byle eritler iktidarlarn Osmanl Devleti'ni rahatszedecek tarzda kullanamaz olmulardr. 8

    Bu erevede Osman Nuri Paa'nn i7 Temmuz i885 tarihli raporu biranlam kazanmaktadr. Bu raporun msveddesi Osman Nuri Paa'nn i882- 1886,dnemi Hicaz valilii srasnda kaleme alnm olup bir anlamda Hicaz vilayetiniaama aama dzenli bir Osmanl vilayeti haline'sokma programim iermektedir.Burada temel ynetsel, yasal, eitimsel ve ekonomik meseleler irdelenmeklebirlikte dikkati ekecek biimde, Mekke erifi'ne dair en ufak bir sz yoktur. 'Tipik bir ,okumu asker-brokrat olan Osman Nuri Paa'nn bu raporunda, Tanzimattan beri Osmanl brokrasisinde grlen ve tara vilayetlerine ynelikbelirli bir "asayii-nizamc-medeniyeti-terakkiyat misyon" anlay kendinisergilemektedir. Ama, legal-rasyonel esaslara gre ileyen niform vemerkeziyeti bir ynetsel yap oluturmak olduundan byle bir yapda Mekkeerifinin yeri bulunmamaktadr.9

    Raporun daha ilk balarnda Osman Nuri Paa'nn Mslmanlarn birliikonusundaki vurgusunu, Hicaz ile Osmanl padiah arasndaki balantlarnartmas gereini, bu blgede padiahn byklnn bilinmesi ve bunun slamdnyas iin bir hizmet olacann altn izdiini grmekteyiz. o Bu konunun ilkaamada belirtilmesi nemlidir, nk Hicaz kutsal topraklar, btn askeri veiktisadi nemsizliine karn, Osmanl Devleti'nin Snni Mslmanlndnyadaki balca temsilcisi konumunusrdrmesi ve "Hadim l-Haremeyn -erifeyn" sfatyle padiahn halifelik vetsfna g katmasasndan en azndanimparatorluk dahilindeki farkl Mslman nfus ,gruplar zerindekihkmranlnn siyasal meruiyet temellerinden biriydi.'

    8 Abu-Manneh, a,g,m" s, 14-19; Wensinck-Bosworth, a,g,m" s, 151,9. 'Taraya ynelik modernlemeci bir idare anlay iin bkz, I1ber Ortayl: "Midhat Paa'nm vilayetynetimindeki kadrolar ve politikas", Uluslararas Midhat Paa Semineri (Edirne, 8-10 Mays1984), TOrkTarih Kurumu Basmevi, Ankara 1986, s,227-233,

    Lo l.varak, l.ve 2, bentler.

    11 Ufuk Giilsoy : Hicaz Demiryolu, Eren yaymclk, stanbul 1994, s.38.45 ; William Ochscnwald :Religion. society and thestate in Arabia: The Hijaz wder Ottoman control, 1848-1908,Columbus (Ohio), 1984. s,4 : ayn' yazar. "Ottonan Subsidies to the Hijaz, 1877-1886",/nt,J.Middle East Stud,6 (1975), s.300,

  • 4 SELUK AKN SOMEL

    Osman Nuri Paa'ya gre bir devletin sreklilii ve uygarlk alanndakiilerlemesi, ynetim, yarg. eitim, ekonomi, maliye ve ulatrma gibi temelmeseleler.de gerekletirilecek temel yenilikler ve reformlarngerekletirilmesine baldr. 12 Bu meseleler arasnda raporda en ok yerkaplayan birinci konu ynetim meselesi, ya da ynetsel ve siyasal taksimattr.

    Ynetsel ve siyasal taksimattan maksat merkezi idarenin kontroledemedii gebe bedevilerin yerleiklie geirilmesidir. Osman Nuri Paa,gebelik ve yerleiklik kavram ikilisi iin "bedeviyet ve medeniyet" terimlerinikullanmaktadr. Bedeviler yetleiklie gememeleri halinde bir taraftan ilkeladetlerini srdrmeye devam edecekler, dier yandan uygarlk nimetlerindenmahrum kalacak ve sefalet iinde olacaklardr. Bu ise asayi problemleriyaraltacaktr.13 Bu konunun nemi uradayd ki Birinci Dnya Sava ncesindeyaplan ngiliz tahminlerine gre takriben bir milyonun altnda bulunan toplamHicaz nfusunun yaklak altda biri ehirlerde ve vahalarda yaayan. yerleikhalktanolumakta olup geriye kalan ezici nfus ounluu ise fakirliin altsnrnda bulunan bedevilerden ibaretti. 14 Hicaz dahilinde ulam bedevilerdekisaldrganlk v