odtü bilgi işlem

Click here to load reader

Post on 26-Jul-2015

579 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Orta Dou Teknik niversitesi Bilgi lem Daire Bakanl

Temel Bilgisayar Kullanm

Srm 3 Aralk 2009

Temel Bilgisayar Kullanm, Orta Dou Teknik niversitesi - Bilgi lem Daire Bakanl bnyesinde bulunan Kullanc Destek Grubu tarafndan kullanclarmza yardmc olmak amac ile hazrlanmtr. Eletiri ve nerilerinizi [email protected] e-posta adresine gnderebilirsiniz.

HAZIRLAYANLARmer GZ Seluk Han AYDIN

EDTRLERHasan Nadir DERN Feride ERDAL

Orta Dou Teknik niversitesi Bilgi lem Daire Bakanl nn Bulvar, 06531 Ankara

Tel : +90 (312) 210 3301 Faks : +90 (312) 210 3303 E-posta : [email protected] Copyright 2009, Orta Dou Teknik niversitesi - Bilgi lem Daire Bakanl

nszBu belge, balangta Orta Dou Teknik niversitesi bnyesinde Bilgi lem Daire Bakanl (BDB) tarafndan verilen eitim ve seminerlerde kullanlan belgelerin derlenmesi amac ile oluturulmu, zaman ierisinde, niversitemizde bilgisayar kullanmnn yaygnlatrlmas ve bilgisayar yeni kullanmaya balayan kullanclarmza bir kaynak olmas dncesi ile gelitirilmitir. Bilgisayarla ilgili temel bilgiler, Windows Vista ve Linux iletim sistemleri ile Microsoft Office paketindeki Word, Excel ve PowerPoint konular bu kitapta sunulmaktadr. Gnlk bilgisayar kullanmndaki glklerin kolayca alabilmesini amalayan Temel Bilgisayar Kullanm, yerleke ii kullanclarn yan sra yerleke d kullanclardan da youn ilgi grm, ierik olarak geniletilmi basklar yaplmtr. Elinizdeki yedinci basksnda kitap tamamen batan yazlm, gncel bilgilerle yeniden kullanclarmza sunulmutur. Kaynan yararl olmasn diler, ilgi gsteren kullanclarmza teekkr ederiz. Orta Dou Teknik niversitesi Bilgi lem Daire Bakanl Aralk 2009

NOT: Belge ierisinde farkl amalar iin kullanlan yaz tipleri aada verilmitir: Sisteme girilecek komutlar Sistemin verdii yantlar Vurgulu Kelimeler eviri Kelimeler Gvde metin Altrmalar, numaral listeler rnekler Courier (kaln) Courier kaln italik Cambria Calibri Gri arka plan

indekilerBLM 1 BLGSAYARA GR .................................................................................................................. 1 1. TARH ERSNDEK GELM .................................................................................................... 1 1.1. Birinci Nesil Bilgisayarlar (1945 - 1956) ..................................................................... 3 1.2. kinci Nesil Bilgisayarlar (1956 - 1964) ....................................................................... 3 1.3. nc Nesil Bilgisayarlar (1964 - 1970) ................................................................... 4 1.4. Drdnc Nesil Bilgisayarlar (1970 - Gnmze) ...................................................... 4 1.5. Beinci Nesil Bilgisayarlar (Gnmzden - Gelecee) ................................................ 5 2. BLGSAYARIN ANA BRMLER ................................................................................................... 5 3. DONANIM ............................................................................................................................. 6 3.1. Giri Birimleri ............................................................................................................. 6 3.2. Sistem Birimleri .......................................................................................................... 7 3.3. k Birimleri ........................................................................................................... 12 3.4. Saklama Birimleri ..................................................................................................... 13 4. YAZILIM .............................................................................................................................. 15 BLM 2 LETM SSTEMLER: WINDOWS VISTA ................................................................................. 17 1. 2. WINDOWSUN TARHES ...................................................................................................... 17 TEMEL WINDOWS ZELLKLER ............................................................................................... 18 2.1. Fare Kullanm .......................................................................................................... 18 2.2. Ksayol Tular .......................................................................................................... 19 2.3. Standart Windows Penceresi ................................................................................... 20 2.4. letiim Kutular, Sekmeler, Dmeler...................................................................... 22 3. GENEL BAKI ....................................................................................................................... 24 3.1. Oturum Ama .......................................................................................................... 28 3.2. Masast eleri .................................................................................................... 29 3.3. Dosya ve Klasrlerle alma ................................................................................... 35 3.4. Program Dosyalaryla alma ................................................................................. 46 3.5. Arama ...................................................................................................................... 49 3.6. Yazdrma .................................................................................................................. 50 3.7. Oturumu ve Bilgisayar Kapatma ............................................................................. 52 4. NTERNET UYGULAMALARI ..................................................................................................... 54 4.1. nternette Gezinti .................................................................................................... 55 4.2. Windows Mail ile E-Posta Gnderme ve Alma......................................................... 59 4.3. Gvenlik ................................................................................................................... 68 5. DENETM MASASI................................................................................................................. 74 5.1. Sistem ve Bakm ....................................................................................................... 75 5.2. Ynetimsel Aralar ................................................................................................... 76 5.3. Gvenlik ................................................................................................................... 78

5.4. A ve nternet .......................................................................................................... 79 5.5. Donanm ve Ses ........................................................................................................ 80 5.6. Programlar ............................................................................................................... 82 5.7. Tanabilir Bilgisayar ................................................................................................ 83 5.8. Kullanc Hesaplar ................................................................................................... 84 5.9. Grnm ve Kiiselletirme ...................................................................................... 84 5.10. Saat, Dil ve Blge ..................................................................................................... 84 5.11. Eriim Kolayl ......................................................................................................... 85 6. OKLUORTAM ...................................................................................................................... 85 6.1. Mzik alma ve Kopyalama ..................................................................................... 85 6.2. Fotoraf ve Film Grntleme ................................................................................. 89 7. WINDOWS YARDIM VE DESTEK ............................................................................................... 98 BLM 3 LETM SSTEMLER: LINUX ................................................................................................. 101 1. LINUX LETM SSTEMNN YAPISI .......................................................................................... 102 1.1. Kurulum ................................................................................................................. 103 1.2. Kabuk Programlar (Shell) ...................................................................................... 113 1.3. Temel Linux Komutlar ........................................................................................... 114 1.4. Linux Altnda Program Derleme ............................................................................. 128 1.5. stasyonu Olarak Linuxta Kullanlabilen Uygulamalar ....................................... 128 2. SSTEM YNETM ............................................................................................................... 133 2.1. Al, Kapan ve Servisler ..................................................................................... 134 2.2. Kullanc Hesaplar ................................................................................................. 138 2.3. Disk Ynetimi ......................................................................................................... 140 2.4. A Ynetimi ............................................................................................................ 145 2.5. Program Kurma ve Silme ....................................................................................... 148 2.6. ekirdek Derleme ................................................................................................... 151 2.7. Sistem Servisleri ve Gvenlik .................................................................................. 154 2.8. Webmin Program ile Web zerinden Sistem Ynetimi ......................................... 157 BLM 4 OFS UYGULAMALARI .......................................................................................................... 159 1. OPENOFFICE.ORG............................................................................................................... 159 1.1. Writer ..................................................................................................................... 161 1.2. Calc ........................................................................................................................ 163 1.3. Impress................................................................................................................... 164 2. MICROSOFT OFFICE ............................................................................................................ 166 2.1. alma Ekran ....................................................................................................... 166 2.2. erit ve ubuklar .................................................................................................... 167 2.3. Office Dmesi ....................................................................................................... 169 2.4. Seenekler .............................................................................................................. 169 2.5. Dosyalarla alma ................................................................................................ 170 2.6. Office Panosu ......................................................................................................... 173

2.7. 2.8.

Bulma ve Deitirme .............................................................................................. 173 Yazm Denetimi ...................................................................................................... 175

BLM 5 MICROSOFT OFFICE: WORD ................................................................................................. 177 1. BELGE HAZIRLAMA ............................................................................................................. 177 1.1. ablonlarla alma ............................................................................................... 177 1.2. Farkl Dosya Biimleriyle Kaydetme ....................................................................... 178 1.3. Belge Grnmleri ................................................................................................. 179 1.4. Pencere Grnm Ayarlar..................................................................................... 180 1.5. mleler .................................................................................................................. 181 2. BELGEY BMLENDRME ..................................................................................................... 181 2.1. Yaz Tipi .................................................................................................................. 182 2.2. Paragraf ve Sekmeler ............................................................................................. 185 2.3. Madde ve Numaralandrma .................................................................................. 186 2.4. ereveleme ve Glgelendirme.............................................................................. 187 2.5. Sralama ................................................................................................................. 188 2.6. Stiller ...................................................................................................................... 188 3. SAYFA DZEN ................................................................................................................... 190 3.1. Sayfa Yaps ............................................................................................................ 190 3.2. stbilgi ve Altbilgi .................................................................................................. 194 3.3. Temalar .................................................................................................................. 195 4. TABLO VE EKLLER ............................................................................................................. 195 4.1. Tablo Oluturma .................................................................................................... 197 4.2. Tablo Biimlendirme .............................................................................................. 197 4.3. ekil Ekleme ........................................................................................................... 199 4.4. ekil Biimlendirme ................................................................................................ 200 4.5. Dier Ekleme Seenekleri ....................................................................................... 201 5. BAVURULAR ..................................................................................................................... 202 5.1. indekiler Tablosu Oluturma ............................................................................... 202 5.2. Dipnot Ekleme ........................................................................................................ 204 5.3. Alnt ve Kaynaka Oluturma ................................................................................ 205 5.4. ekiller Tablosu ve Dizin Ekleme ............................................................................ 206 6. ADRES MEKTUP BRLETRME ............................................................................................... 207 6.1. Ana Belgeyi Ayarlama ............................................................................................ 208 6.2. Veri Kaynana Balama ....................................................................................... 209 6.3. e Listesini Belirleme ........................................................................................... 210 6.4. Adres Mektup Birletirme Alanlar Ekleme ............................................................ 211 6.5. Birletirmeyi nizleme ve Tamamlama ................................................................. 212 7. BELGEY GZDEN GERME .................................................................................................. 214 7.1. Aklama Yazma..................................................................................................... 215 7.2. zleme..................................................................................................................... 215 7.3. Deiiklikleri Gzden Geirme ............................................................................... 216 7.4. Karlatrma ve Birletirme ................................................................................... 217

BLM 6 MICROSOFT OFFICE: EXCEL .................................................................................................. 219 1. ALIMA KTABI ................................................................................................................. 219 1.1. alma Sayfas ...................................................................................................... 219 1.2. ablonlarla alma ............................................................................................... 220 1.3. Farkl Dosya Biimleriyle Kaydetme ....................................................................... 221 1.4. Sayfa Grnmleri ................................................................................................. 221 1.5. Pencere Grnm Ayarlar ..................................................................................... 222 1.6. mleler .................................................................................................................. 223 2. HCRE LEMLER ............................................................................................................... 224 2.1. Satr ve Stunlar..................................................................................................... 226 2.2. Veri Girii................................................................................................................ 228 2.3. Hcreleri Biimlendirme ......................................................................................... 230 3. SAYFA DZEN ................................................................................................................... 235 3.1. Sayfa Yaps ............................................................................................................ 236 3.2. Temalar .................................................................................................................. 237 4. FORMLLER....................................................................................................................... 238 4.1. Forml Yazma ........................................................................................................ 238 4.2. Forml Tama ya da Kopyalama ........................................................................ 238 4.3. zel Yaptrma ...................................................................................................... 241 4.4. Koullu Biimlendirme ............................................................................................ 243 5. FONKSYONLAR .................................................................................................................. 244 6. GRAFKLER ........................................................................................................................ 246 6.1. Grafik Trleri .......................................................................................................... 246 6.2. Grafik Oluturma ................................................................................................... 248 6.3. Grafii Kiiselletirme ............................................................................................ 249 7. VERLERLE ALIMA ............................................................................................................ 250 7.1. Verileri Sralama .................................................................................................... 250 7.2. Verileri Filtreleme ................................................................................................... 251 7.3. Veri Dorulama ...................................................................................................... 252 BLM 7 MICROSOFT OFFICE: POWERPOINT ...................................................................................... 255 1. GENEL GRNM .............................................................................................................. 255 1.1. ablonlarla alma ............................................................................................... 255 1.2. Farkl Dosya Biimleriyle Kaydetme ....................................................................... 256 1.3. Sunu Grnmleri .................................................................................................. 256 1.4. Pencere Grnm Ayarlar ..................................................................................... 258 2. SUNU HAZIRLAMA .............................................................................................................. 258 2.1. Tema ...................................................................................................................... 260 2.2. Asl Slayt ................................................................................................................. 261 2.3. Yer tutucular .......................................................................................................... 261 2.4. Dzen ..................................................................................................................... 261 2.5. Slaytlar ................................................................................................................... 262

2.6. Metin Biimlendirme.............................................................................................. 262 TABLO VE EKLLER ............................................................................................................. 263 3.1. Tablo Oluturma .................................................................................................... 263 3.2. Tablo Biimlendirme .............................................................................................. 263 3.3. ekil Ekleme ........................................................................................................... 264 3.4. ekil Biimlendirme ................................................................................................ 265 3.5. stbilgi ve Altbilgi .................................................................................................. 265 3.6. Dier Ekleme Seenekleri ....................................................................................... 266 4. ANMASYON VE GELER..................................................................................................... 266 4.1. Animasyon Uygulama ............................................................................................ 266 4.2. Slayt Geileri ......................................................................................................... 267 5. SUNUMA HAZIRLIK ............................................................................................................. 268 5.1. Dinleyici Notlar ..................................................................................................... 270 5.2. Slayt Gsterisi Ayarlar ........................................................................................... 270 3.

Blm 1 Bilgisayara Giri

BLM 1

Bilgisayara GiriBilgisayar dnda hibir rn modern hayatn zne bu kadar somut olarak girmemitir. Bilgisayarlar sosyal hayatmzn hemen her alannda karmza kmaktadr. Gnmzde bilgisayarlar, basit hesaplamalarn dnda ok daha fazla ilevsel alanlarda kullanlmaktadr. Bugn, bir spermarketin satlan rnlerinin hem stokunun tutulmas, hem de kasaya getirilen yzlerce eit rnn fiyatlarnn okunmasnda bilgisayarlar kullanlmaktadr. Her gn milyonlarca insann kulland ATM (Automatic Teller Machine) denen otomatik para ekme makineleri bata olmak zere tm bankaclk sektrnde, sanal olarak dnyann herhangi iki u noktas arasndaki para aktarlmas ve dier bankaclk ilemlerinin yaplmasnda yine bilgisayarlar kullanlmaktadr. 1998 ylnda The Economist dergisinde yaynlanan bir makalede verilen rnekler bilgisayar ve iletiim teknolojilerinin geliimini gzler nne sermektedir. Gnmzde 1000 dolara satn alabileceiniz bir bilgisayar 1970lerdeki 10 milyon dolar deerindeki ana bilgisayarlardan kat be kat gldr. Bugn satlan herhangi bir otomobilde 1969 ylnda aya gnderilen uzay mekiinden daha fazla bilgisayar paras bulunmaktadr. 1960larda bir telefon kablosu ayn anda 138 telefon grmesi tayabilirken, bugn bir fiber optik kablo 1,5 milyon grme tayabilmektedir. Hayatmza bu kadar somut etkisi olan ve geleceimizle ilgili birok kararlarn alnd bir ortam olan bu makineleri daha iyi tanmak iin zaman iindeki evrimine baklmaldr.

1. Tarih erisindeki GeliimiBilgisayarn geliiminin, gnmzden 5000 yl nce abaksn bulunmas ile balad sylenebilir. nsanolu ilk defa abaks kullanarak bir ara yardm ile saylar saymaya balamtr. Tarihsel sre ierisinde kt ve kalemin bulunmas ile saylarla ilemler kt zerine tanmtr. 17. yzyla gelene dek abaks ve kt kalem ile toplama ilemini gerekletiren baka bir makine kefedilmemitir. 1642 ylnda Blaise Pascal, vergi toplaycs olan babasna yardm edebilmek iin ilk basit hesap makinesini icat etmitir [ekil 1.1]. Bir tekerlekten oluan ve zerinde saylar olan bu basit makine,

ekil 1.1 Pascaline (Pascal)

1

Blm 1 Bilgisayara Giri hesap makinelerinin atas saylr. Pascaln gelitirdii bu hesap makinesinin ad Pascalinedir. 1673 ylna gelindiinde Alman Gottfried Wilhelm von Leibniz, Pascalineyi gelitirerek arpma ilemi de yapabilen bir makine haline getirmitir [ekil 1.2]. 1820 ylnda Fransz Charles Xavier Thomas de Colmar, drt ilem yapabilen bir hesap makinesi ekil 1.2 Hesap makinesi (Leibniz) icat etmitir. Colmarn icat ettii makinenin zerinde allarak Arithometer ad verilen mekanik hesap makineleri kullanlmaya balanmtr. Gnmzde anladmz ileviyle bilgisayar mantnn temelini ilk olarak ngiliz matematik profesr Charles Babbage ortaya atmtr. 1812 ylnda Babbage, makineler ile matematik problemleri arasnda doal bir uyum olduunun farkna varmtr. Makinelerin bir ilemi hatasz tekrarlayarak srekli yapabilmeleri, matematik yardmyla da ilem basamaklarnn basit ekilde tekrar salanabilmektedir. Bylece sorun, matematik ilemlerinin makineler zerinde nasl yaplaca merkezinde toplanmaya balamtr. Bu dncelerin toplam ile bilgisayar teknolojisinin temelleri atlmtr. 1832 ylnda Babbage bu sorunu zebilecek ilk nerisini ortaya atm, Difference Engine adn verdii diferansiyel denklem zm yapabilen makineyi gelitirmeyi dnmtr [ekil 1.3]. Lokomotif byklnde ve buharla alan bu makineyi, programlar saklayabilecei ve hesaplamalar yapp kt alabilecei bir dzenekte ekil 1.3 Difference Engine (Babbage) altrmay tasarlamtr. 10 yl sren almalarn sonunda bu lksne ulaamamtr, ancak o zaman dnd yap bugn bizim kullandmz bilgisayarlarn ilevine tpatp benzemektedir. 1801 ylnda Joseph-Marie Jacquard, delikli tahtay (punch board) tasarlayarak eldeki verilerin bu tahtaya baslp saklanmas fikrini ortaya atmtr. Bu fikirden yararlanarak Babbage, Analitik Makine ad verilen genel amal kullanm olabilecek bir makine

2

Blm 1 Bilgisayara Giri gelitirmitir. Bu makine, bir mil etrafnda dnerek delikli kartlara 50 basamakl 1000 numara ileyebilecek ve delikli kartlardan da bir makine yardm ile kda bask yapabilecek biimde tasarlamtr. 1890 ylnda, Amerikal mucit Herman Hollerith, Jacquardn delikli tahta buluunu daha hzl bask yapabilen bir makinede gelitirip kullanmtr [ekil 1.4]. Tabulator denen bu makine ile ilk i olarak Amerika Birleik Devletlerinde nfus saym yapmay planlamtr. Eski yntemlere gre nfus saym 10 ylda tamamlanrken, Hollerithin buluu ile saym 6 haftada bitmitir. Hollerith, nce Tabulate Machine Company, daha sonra 1924 ylnda International Business Machines (IBM) ad altnda bir firma kurarak kendi delikli kart okuyucusunu i dnyasyla da tantrmtr. Sonraki yllarda bilim adamlar nemli ilerlemeler kaydetmilerdir. Vannevar Bush, ekil 1.4 Tabulator (Hollerith) 1931 ylnda diferansiyel denklem zebilen hesap makinesi icat etmitir. 1939da Iowa niversitesi profesrlerinden John V. Atansoff ve asistan Clifford E. Berry, Boolean Algebra ilemini, yani sadece 1 ve 0 deerlerini bilgisayar devrelerine uygulayarak ilk elektronik bilgisayar mantn ortaya karmtr. Bilgisayar devrelerinde 1 ve 0 rakamlar, devrenin srasyla, ak ve kapal olduunun anlalmasn salamaktadr. Bu mantksal devrimin dayana da George Booleun her matematiksel denklemi basite doru ya da yanl olarak simgeleyen ikili (binary) cebir sistemini kefetmesidir. Bilgisayarlar be dneme ayrlarak snflandrlmlardr.

1.1. Birinci Nesil Bilgisayarlar (1945 - 1956)Bu dnem 1945-1956 yllar arasn kapsar. Birinci nesil bilgisayarlar dier dnemlerden ayran zellikler, vakum tplerinin bulunmas ile vana ve tel devrelerden olumasdr. Bu dnemin bilgisayarlarnda elektrik akm, vakum tpleri araclyla denetlenmektedir, verileri saklayabilmek iin de manyetik davullar bulunmaktadr. Bu bilgisayarlar zel ilemler yapmalar iin retildiklerinden, kullanm alanlar da sadece bu zel ilemlerin yaplmasyla snrl kalmtr ve almalar ok yavatr.

1.2. kinci Nesil Bilgisayarlar (1956 - 1964)1948 ylnda transistrn bulunuu ile bilgisayar dnyasnda ilerlemeler mthi bir ivme kazanmtr. Transistrler, ilk defa 1956 ylnda bilgisayarlarda kullanlmaya balanmtr. Bu dnemin en belirgin buluu, transistrlerin vakum tplerinin yerini alarak makine

3

Blm 1 Bilgisayara Giri boyutlarnn klmesini, birinci nesil makinelere gre daha hzl almasn salamas ve makine dilinin yerine programlama dillerine geilmi olmasdr. Makine dilinde kullanlan Assembly yerine, uzun ve zor olan ikili (binary) kodlar ikinci nesil bilgisayarlarla birlikte programlama diline dntrlmtr. Bylece birinci nesildekiler gibi her ama iin makine retmek yerine, her ama iin program yazlmaya balanmtr. COBOL ve Fortran dilleri bu dnemde gelitirilmitir.

ekil 1.5 Analog Bilgisayar (Heath)

Bu dnemde bilgisayarlar i dnyasna da girmitir. Mali bilgilerin ilendii bilgisayarlar ve programlar retilmitir. Bu dnemde Heath firmas elektronik analog bilgisayar [ekil 1.5], IBM ise IBM 1401 adyla ilk endstriyel bilgisayar retmitir.

1.3. nc Nesil Bilgisayarlar (1964 - 1970)Vakum tplerinin yerini alan transistrler, bilgisayar tarihinde ok nemli bir bulu olmutur. Ancak bilgisayarlar elektronik devrelerindeki abuk snmadan dolay uzun sre altrlamamaktadr. 1958 ylnda, Texas Instruments mhendislerinden Jack Kilby, btnlemi devre (IC Integrated Circuit) buluuyla snma sorununu zmlemitir. IC, elektronik parann kk silikon disklerde birletirilmesiyle oluan bir devredir. Bilim adamlar tek bir yongann zerine ok daha fazla transistr ekleyerek yar iletkenleri (semi-conductor) icat ederler. Sonuta yongalarn ierisine ne kadar ok transistr eklenirse, bilgisayarlarn boyutu da o kadar klmektedir. Bu dneme damgasn vuran ikinci gelime de, bilgisayarlar iin iletim sistemi gelitirilerek ok sayda, farkl programlar altrlabilmesidir.

1.4. Drdnc Nesil Bilgisayarlar (1970 - Gnmze)Drdnc nesil bilgisayarlar dier dnemlerden ayran zellik, milyonlarca transistrn tek bir btnleik devre yongas (Integrated Circuit Chip) zerinde toplanarak, mikro ilemcilerin bulunmas ve karmak programlama dillerine geilmesidir. IBM, 1981 ylnda, insanlar ilk defa kiisel bilgisayarlar (PC - Personal Computer) ile tantrmtr [ekil 1.6]. Bu tarihten itibaren bilgisayarlar byk endstriyel ve askeri amal almalarn dnda; evlere, okullara ve iyerlerine girmitir. Bilgisayarlarn bu geliimi, sonraki yllarda ekil 1.6 PC (IBM)

4

Blm 1 Bilgisayara Giri masast ve dizst bilgisayarlar olarak gndelik hayatmzn ayrlmaz bir paras olmalarn salamtr. Daha sonra, bilgisayarlarn gnlk hayatn her alannda yerini almas ile bu makinelerin birbirleriyle balantlarnn nasl yaplaca sorusu gndeme gelmitir. Bu sorun, a balant topolojilerinin kefine k tutmutur. Yerel A Balants (LAN - Local Area Network) ya da telefon kablolar gibi a altyaplar kurularak bilgisayarlar birbirleriyle iletiime geirilmitir. A balantlar daha da geni kapsaml dnlerek, bugn ou insann her gn yapt, televizyon izlemek gibi bir i olarak grd nternet kavram olumutur. Yerel a balants yapldktan sonra nternet, dnyann herhangi iki yerindeki bilgisayarlar arasnda iletiimi salayan bir bulu olmutur.

1.5. Beinci Nesil Bilgisayarlar (Gnmzden - Gelecee)Beinci nesil bilgisayarlarn gnmze damgasn vuran gelimeleri, paralel ileme (parallel-processing) ve byk lekli btnlemi devrelerin bulunmasdr. Bu gelime ile milyonlarca transistr tek bir yongada toplanp, milyarlarca ilemi salise ile ifade edilebilecek zaman dilimlerinde gerekletirebilmektedir. nsanolunun hayal gcne paralel bulular gerekletirmesinin sonu olmadndan, bu dnemin sonu belirtilememektedir.

2. Bilgisayarn Ana BirimleriAritmetik mantk birimi Bellek birimi Kontrol birimi Merkezi ilem birimi (Central processing unit) Depolama birimleri (Storage units)

Giri birimleri (Input units)

k birimleri (Output units)

Giri birimleri (Input units)Verilerin bilgisayara giriini salayan, klavye, fare, mikrofon, tarayc, kamera vb. aygtlardr.

Merkezi ilem birimi (CPU - Central processing unit)Bilgisayarn beyni olarak kabul edilen mikro ilemcidir, gelen bilgilerin hangi birime gideceine karar verir. Temel olarak ksmdan oluur:

5

Blm 1 Bilgisayara Giri

Aritmetik - mantk birimiAritmetiksel ve mantksal ilemlerin yrtld birimdir. Yaplacak ilemlerin tr ve ileme girecek deerler bellekten alnr, ilem sonular ise tekrar bellee gnderilir. Herhangi bir zamanda bu birimde yalnzca tek bir ilem yaplabilir.

Bellek birimiBilgisayarda ileme girecek programlarn, almas srasnda saklanmasn salayan birimdir. Aritmetik-mantk biriminden alnan sonular bu birimde saklanr.

Kontrol birimiBilgisayarn btn birimleri bu birim araclyla denetlenir. Bu birim bilgisayarn ynetim birimidir.

k birimleri (Output units)k bilgilerinin alnd ekran, yazc, hoparlr vb. aygtlardr.

Depolama birimleri (Storage units)Verinin gerektii anda eriilmek zere saklanmasna yarayan, sabit ya da tanabilir disk, disket, CD, DVD, USB bellek vb. aygtlardr.

3. DonanmBilgisayarn zerinde bulunan tm fiziksel elektronik birimlere donanm (hardware) denir. Tm donanm aygtlar mikro ilemci tarafndan kontrol edilir. Donanm oluturan birimler, retim srasnda tasarlanan anakart, yongalar, devreler, g nitesi ve bilgisayarn yardmc niteleri olan ekran, klavye, fare, yazc, tarayc, hoparlr, kamera, CD/DVD srcs, disket srcs, sabit disk, modem, a adaptrleri, ses/ekran/TV kartlar vb. aygtlardr. Bilgisayar donanm; giri birimleri, sistem birimleri, k birimleri ve saklama birimleri olarak snflandrlabilir.

3.1. Giri BirimleriKlavye (Keyboard)Bilgisayarda kontrol komutlar ve veri girmek iin kullanlan, zerinde harf, rakam ve iaret tularyla zel ilevleri bulunan bir grup tuun yer ald en temel giri birimidir. Sa ksmda yalnzca rakamlarn bulunduu saysal alan, hareket tular ve yardmc tular bulunur. st ksmda ise eitli programlarda kullanlabilecek olan fonksiyon tular yer alr. Baz yeni klavyelerde en stte ya da kenar ksmlarda

6

Blm 1 Bilgisayara Giri nternet taraycs, ses, hesap makinesi, oklu ortam vb. ilevler atanm tular da bulunmaktadr. Klavyeler temel olarak, harf grubu Q tuuyla balayanlar (Q-klavye) ve F tuuyla balayanlar (F-klavye) olmak zere iki gruba ayrlrlar.

Fare (Mouse)aretleme, seme ya da izim vb. zel ilemlerde kullanlan bir, iki ya da daha fazla dmeli kk giri aygtdr. Kzl tesi, Bluetooth ya da radyo dalgalaryla alan kablosuz fareler yaygn olarak kullanlmaktadr. Fare herhangi bir ynde hareket ettirildiinde, ekran zerinde bir fare imleci farenin hareketlerini izler, ikisinin tm hareketleri birbirine baldr. Fare imleci doru yere geldiinde, bir ii ya da ilemi balatmak iin farenin dmelerinden sol taraftakine baslr. Sa tu ise genelde yardmc ilemlerde kullanlr. Solak kullanclar iin bu yap deitirilebilmektedir. Fareler, standart toplu ve optik olmak zere iki gruba ayrlr.

Tarayc (Scanner)Resim ve fotoraflar saysallatrmak iin kullanlan optik aygttr. Bu sayede kt zerindeki resimler, fotoraflar; sayfa dzeni, masast yaynclk programlar araclyla metinlerle birletirilebilir ya da bir CAD1 izimine dhil edilebilir. Benzer biimde yazlar OCR2 yazlmlar yardmyla kt zerinde grnd biimde bilgisayar ortamna tanabilir.

3.2. Sistem BirimleriAnakart (Motherboard/Mainboard)Merkezi lem Birimini (CPU - Central Processing Unit), uygun mikro ilemciyi ve destek entegrelerini, bunlarn yannda ses kart, modem, a badatrcs vb. iin PCI3, ekran kart iin AGP4 ya da PCIe5 genileme yuvalarn, bellek yuvalarn, ayn zamanda bilgisayarn dhili yollarna eriim veren geniletme yuvalarn ieren ana bask devre1 2

CAD: ks. Computer Aided Design, Bilgisayar Destekli Tasarm. OCR: ks. Optical Character Recognition, Optik Karakter Tanma. 3 PCI: ks. Peripheral Component Interconnect (evrebirim Bileen Balants), Intel tarafndan gelitirilen yerel veri yolu standard. 4 AGP: ks. Accelerated Graphics Port (Hzlandrlm Grafik Balants), yksek hzl grafik kartlarn bilgisayarn ana kartna noktadan noktaya ynlendirmek iin kullanlan balant. 5 PCIe: ks. PCI Express, PCIdan farkl olarak noktadan noktaya seri fiziksel katman iletiim protokolleri kullanarak daha da hzl balant salayan veri yolu standard.

7

Blm 1 Bilgisayara Giri kartdr. Kimi zaman ses, grnt ya da a bileenleri anakart ile btnleik (on-board) olabilir.

RAM 6RAM mikro ilemcili sistemlerde kullanlan bir tr veri deposudur. Bilgisayarlar ilem yaparken program kodlar ve veri tutmak iin RAM kullanrlar. RAM, genellikle bilgisayardaki ana hafza ya da birincil depo; ykleme, gsterme, uygulamalar ynlendirme ve veri iin alma alan olarak dnlr. RAMin karakterini tanmlayan zellii btn hafza noktalar neredeyse ayn hzda eriilebilir olmasdr. Dier teknolojilerin ou belirli bir bit veya byte okuduklarndan gecikmelere neden olur. Birok RAM tr uucudur. Bunun anlam disk ve kaset gibi hafza depolama aygtlarndan farkl olarak bilgisayar kapatldnda ierdii veriyi kaybetmesidir. RAMler kapasite (MB), hz (MHz) ve eriim sresi (ns7) gibi zelliklerine gre farkllk gsterir. Temelde statik ve dinamik olarak iki gruba ayrlr.

Statik RAMPahal, ancak ok hzl bir RAM eididir. Genellikle ilemcilerin nbelleklerinde (cache) kullanlr.

Dinamik RAMSistemin ana belleini oluturmak iin kullanlan RAM eididir. Gnmzde en sk kullanlan dinamik RAMler SD-RAM8 ve DDR-RAM9lerdir.

Balant noktalar (Port 10)Bilgisayarn, yardmc dier birimlerle (yazc, tarayc, tanabilir disk vb.) veri aktarmnn yaplmasn salayan balant birimleridir. Yazc iin paralel (LPT), veri alverii yaplacak herhangi bir evrebirimi iin seri balant noktas (COM1, COM2 vb.) kullanlr. Fare ve klavye iin nceleri COM, daha sonra PS/2 seri balant noktalar kullanlrken gnmzde neredeyse tm donanmlar iin USB ad verilen seri yapl balant noktas kullanm yaygnlamtr. Kimi bilgisayarlarda, gerek zamanl ve yksek hzl saysal grnt ve ses aktarmaya yarayan, IEEE 1394 veya i.LINK olarak da bilinen FireWire ya da yalnzca grnt k veren S-Video balant noktas da bulunmaktadr.6 7

RAM: ks. Random Access Memory, Rastgele Bellek Eriimi. ns: ks. nano second, saniyenin milyarda birine eit zaman birimi, nano saniye. 8 SD-RAM: ks. Synchronous Dynamic RAM, Senkronize Dinamik RAM. 9 DDR-RAM: ks. Double Data Rate RAM, ift Veri Aktarmal RAM. 10 Buradaki fiziksel port kavram, a balantsn salayan port ile kartrlmamaldr.

8

Blm 1 Bilgisayara Giri

A badatrcs (Ethernet adapter)Ethernet, IEEE11 802.3 standardnda tanmlanm ve geni bir kullanma sahip LAN12 teknolojisidir. Ethernet, verinin aa bal bilgisayarlar arasnda bir arpma (collision) olmadan hareket ettiinden emin olmak iin CSMA/CD13 standardn kullanr. Standart Ethernet 10 Mbps14 hznda veri gnderirken, Hzl Ethernet (Fast Ethernet) 100 Mbps, Gigabit Ethernet ise 1000 Mbps hznda veri gnderebilir.

G kayna (Power supply)Bilgisayarn, prizden 220 Volt elektrii alp sistemin ihtiyac olan 5 Volt ve 12 Volt doru akm gerilimine dntren parasdr. Bilgisayar g kaynaklar genelde Watt cinsinden llr. 90 W dk seviyeden 300 W yksek seviyeye kadar eitlilik gsterirler. Eer bilgisayarn g kayna bozulursa hibir aygt almaz. G kayna bilgisayardaki s kaynaklarnn banda gelir, havalandrlmas iin ayr bir pervaneye ihtiya vardr.

Grnt badatrcs (Display adapter)Bilgisayar ekranna grnt getirilmesini salayan ekran kartdr. Ekran znrl ve frekans ayarlar, satn alnan ekrann zelliklerine de baldr. Ekran kart satn alnrken zerindeki RAM ve hangi trden balantya sahip olduu (PCI, AGP, PCIe) nemlidir. Anakart zerinde AGP ekran kartlar AGP, PCIe ekran kartlar PCIe yuvasna taklr. 2007 ylna kadar 64, 128 ya da 256 MB RAMli AGP ekran kartlar yaygn olarak retilip satlmakta iken, gnmzde AGP destei olan sadece birka yeni anakart bulunmaktadr. Yeni birok ekran kart sadece PCIede kullanlabilecek ekilde, pek ok anakart da daha hzl veri aktarmna izin veren, ayrca dier paralar da destekleyen PCIe yuvasna sahip ekilde retilmektedir. Bugn piyasada, 256 ya da 512 MB DDR-RAMli PCIe ekran kartlar yaygn

11

IEEE: ks. The Institute of Electrical and Electronics Engineers, elektrik, elektronik, bilgisayar, otomasyon, telekomnikasyon ve dier birok alanda, mhendislik teori ve uygulamalarnn geliimi iin alan, kr amac olmayan, dnyann nde gelen teknik organizasyonu. 12 LAN: ks. Local Area Network, Yerel Alan A. 13 CSMA/CD: ks. Carrier Sense Multiple Access / Collision Detection, Tayc Duyarl oklu Eriim / arpma Tespiti. 14 Mbps: Megabits per second, saniyede 1 megabit veri akna karlk gelen hz birimi.

9

Blm 1 Bilgisayara Giri olarak satlmaktadr. Bu ekran kartlarnda grnty analog olarak aktaran VGA ya da SVideo, saysal olarak aktaran DVI15 balant noktalar bulunmaktadr.

Ses kart (Sound card)Bilgisayar iin, saysal olarak kayt edilmi bir ses ya da mzik dosyasn, hoparlr ya da kulaklk zerinde almaya olanak tanyan eklenebilir bir geniletme kartdr. Temelde bir ses kartnn grevi, Analog/Saysal evirici yonga araclyla analog ses sinyalini ses kart giriinde saysal ses sinyaline, saysal ses sinyalini de ses kart knda analog ses sinyaline evirmektir. Dhili olarak PCI ya da PCIe kart yuvalarna taklan kart trleri olduu gibi, harici olarak USB balant noktasna balanan, PCMCIA16 yuvalarna taklan ve profesyonel alanlarda kullanlmak zere gvenlik duvar giriine de balanabilen srmleri mevcuttur. Ayrca anakart zerinde btnleik sunulan ses yongalar da bulunmaktadr. Ses kartlarn kalite olarak birbirinden ayran temel zellikler bit znrl (rnein 16 bit veya 24 bit), maksimum rnekleme kalitesi (rnein 96, 128 veya 192 kHz), grlt filtresi, sklk aral ve maksimum kanal saysdr. Normal ses kartlar btnleiklerden farkl olarak hzlandrc yongalara sahiptir, bu sayede ilemcinin performansn drmezler. Analog giri ve klar stereo balant noktas biiminde uluslararas standartlara gre renklendirilirler. Pembe balant mikrofon giriini (mono), mavi balant harici girii, yeil balant ise kulaklk ya da n hoparlrlerin kn belirtir. Yeni nesil ses kartlarnda turuncu balant merkez hoparlrn, siyah balant yan hoparlrlerin, gri balant arka hoparlrlerin kn ifade eder. Ses kartlar ayrca sar renkte oyun ubuu (joystick) girii ya da kare eklinde optik giri ka da sahip olabilirler.

USB 17Microsoft, Compaq, National Semiconductor ve dier 25 USB yesi tarafndan gelitirilmi olan USB; klavye portu, paralel portlar, oyun portu ve seri portlarn yerine, yzn zerinde USB uyumlu aygt tek bir balant ile almay gerekletiren veriyoludur. Bu tek balant dokuz pin seri bir porttan da basittir, nk sadece drt pini vardr. Fiziksel olarak bilgisayara taklm tek bir aygt grnr, Tak ve altr (Plug and Play) zellii sayesinde bilgisayarn yeniden balatlmasna gerek yoktur.15

DVI: ks. Digital Visual Interface, Saysal Grsel Arabirim, LCD ekran ya da saysal projektr gibi saysal cihazlarn balants iin tasarlanan grafik arabirim standard. 16 PCMCIA: ks. Personel Computer Memory Card International Association, Uluslararas Kiisel Bilgisayar Bellek Kart Kurumu, PC kartlar olarak adlandrlan kredi kart byklnde kartlar reten, pek ok firmann katlmyla oluturulmu standart. 17 USB: ks. Universal Serial Bus, Evrensel Seri Veriyolu.

10

Blm 1 Bilgisayara Giri

USB, seri portlardan daha hzl olmak zere tasarlanmtr. Bu standarta gre, seri bir arabirimin yaklak 100 kbps hzna karlk, 12 Mbps hza kadar veri transfer edebilen bir arabirim tanmlanr. Bu hz, dk znrlkl video konferans gibi telefon uygulamalarna ulamak zere belirlenmitir. USB, kullanlan evre aygt trne gre ayrlan drt veri transfer tipini alglar; yn, kesme, ezamanl ve denetim. Yazc, tarayc ve saysal (digital) kameralar yn vericilerdir. Klavye ve oyun ubuklar (joystick) kesme aktarmn kullanrlar. Telekomnikasyon uygulamalar ise, belirli bir srada ve kesintisiz bir ak halinde datlmas gereken ezamansz aktarmay kullanr.

Disket srcs (Floppy disk drive)Disket kullanabilmek iin bilgisayarn zerinde bulunmas gereken srcdr. Disket srcleri (A:) ya da (B:) olarak tannr. Disket srcsnde 3,5 in apnda, 1,44 MB kapasiteli ift yzl-yksek younluklu disketler kullanlr. USB yn depolama aygtlarnn ucuzlamas ve yaygnlamasyla artk eskisi gibi sklkla kullanlmamaktadr.

CD-ROM 18 srcsCD kullanabilmek iin bilgisayarn zerinde bulunmas gereken srcdr. CD-ROM srcleri veri transfer hzlarna gre retilmitir, iki hzldan (2x) balamak zere 52 hzlya (52x) kadar olanlar vardr. En nl iki CD-ROM srcs arabirim kart SCSI ve ATAPIdir. Bunlardan en sk kullanlan ATAPI19, Western Digital firmas tarafndan 1994 ylnda sunulmutur, anakart zerindeki IDE20 balant noktas zerinden kullanlr.

CD yazc (CD-RW)eitli hzlarda retilen CD kayt aygtlardr. CD-RW (Re-Writeable) srclerinin zerinde yazan grup rakam vardr. Birincisi herhangi bir yazlabilir (recordable) CDye yazma, ikincisi tekrar yazlabilir (rewritable) CDye yazma, ncs ise CD okuma hzn belirtir. 52/32/52ye kadar hzlarda olan modelleri bulunmaktadr. Her CD yazcnn belli bir mr vardr, genellikle 2 yl ierisinde srekli kullanlan bir CD yazcnn kafa denilen okuyucu blm bozulur.

18 19

CD-ROM: ks. Compact Disc - Read Only Memory. ATAPI: ks. Advanced Technology Attachment with Packet Interface. 20 IDE: ks. Integrated Drive Electronics, Btnleik Src Elektronii.

11

Blm 1 Bilgisayara Giri

DVD21 srcsDVD kullanabilmek iin bilgisayarn zerinde bulunmas gereken srcdr. 16 hzlya (16x) kadar olanlar bulunmaktadr. DVD srcs ayn zamanda bir CD srcs ve yazcsdr. CD ile benzer bir biimde, DVD yazc (DVD-RW) aygtlar da gn getike yaygnlamaktadr.

3.3. k BirimleriEkran (Monitor)Bilgisayarn renkli olarak metin ya da grafik gsterebilen bir grnt k aygtdr. Teknolojisi gerei, tpl (CRT22) ve LCD23 olmak zere iki tr vardr. Tpl ekranlarn frekans, en belirleyici zellikleri arasnda saylabilir. Verinin ekrana birim saniyede arpmasna frekans denir. Piyasada frekans 100 MHzin zerinde grnt veren ekranlar bulunmaktadr. Yksek frekansl bir ekrana sahip olmak, bilgisayarn aktard grntnn titreimsiz hissedilmesi ve grnt kalitesi asndan nemlidir. Eskiden yalnzca dizst bilgisayarlarda kullanlmakta olan LCD ekranlar, az yer kaplamalar, dk enerji tketimleri ve ok dk radyasyon yaymalar avantajlarna paralel olarak fiyatlarnn da ucuzlamas sonucu masast bilgisayarlarda da yaygn olarak kullanlmaya balanmtr. LCD ekranlarn tepki sresi, en belirleyici zellikleri arasnda saylabilir. lerleyen teknoloji sayesinde tepki sresi 1 milisaniyeye kadar inmitir. Bu sre ne kadar dkse, LCD teknolojisi gerei, hzl grnt deiimi srasnda yaanan glgelenme sorunu en aza iner. Her iki tip ekrann belirleyici zelliklerinden biri de bykldr. Byklk l birimi intir. Gnmzde sklkla, dizst bilgisayarlarda 12 ve 14 in, masast bilgisayarlarda 15 ve 17 in, grsel uygulamalar iin ise 19 ve 21 in ekranlar kullanlmaktadr.

Hoparlr (Speaker)Gcn dorudan ses kartnn kndan alp sesi darya ulatran aygtlardr. zel bir hoparlr sisteminde genellikle amplifikatr bulunur. Amplifikatr beslemek iin ehir elektriinden yararlanmak gerekmektedir. Hoparlrler manyetik alan yaratrlar, bunun iin hoparlrlerin korunmal olduundan emin olunmas gerekir. Hoparlrlerin manyetik alan oluturmas sabit disk ya da disketlere zarar verebilir, bu nedenle hoparlrleri bu aygtlarn yaknnda bulundurmamakta yarar vardr.

21 22

DVD: ks. Digital Versatile Disc, Saysal okynl Disk. CRT: ks. Cathode Ray Tube, Katot In Tp. 23 LCD: ks. Liquid Crystal Display, Sv Kristal Ekran.

12

Blm 1 Bilgisayara Giri

Yazc (Printer)Bilgisayar ktsn bir kda ya da filme dken bilgisayar evre birimidir. Bask yntemine gre siyahbeyaz ya da renkli, nokta vurulu (dot matrix), mrekkep pskrtmeli (inkjet) ve lazer yazclar vardr. Yazclarn fiyatlar hzna, znrlne, grlt seviyesine, kullanm kolaylna, sayfa ynetim tekniine, bask mekanizmasna ve kalitesine gre eitlilik gsterir.

3.4. Saklama BirimleriSabit disk (Hard disk drive)Bilgisayar zerinde sabit olarak bulunan ve veri kaydetmek iin kullanlan manyetik salardr. Hzl alrlar, uzun mrl ve yksek kapasitelidirler. Diskin dn hz (5400 veya 7200 rpm24), veri kapasitesi (GB veya TB25) ve disk byklne (3,5 veya 2,5 in) gre eitleri vardr. Gnmzde 1 TBa kadar 3,5 inlik masast, 320 GBa kadar 2,5 inlik dizst bilgisayar sabit diskleri bulunmaktadr. Ayrca, koruyucu kutu iinde, USB zerinden bilgisayara balanabilen harici sabit diskler de sklkla kullanlmaktadr. Bilgisayara birden fazla sabit disk taklabilir. Bu diskler ayn veri kablosu ile bal olduunda biri master (ana), dieri slave (kle) olarak tanmlanrlar. ki adet veri kablosu kullanldnda sabit diskler birincil master (C:), birincil slave (D:), ikincil master (E:) ve ikincil slave (F:) olmak zere tanmlanabilirler. Sabit diskler balant arabirimlerine gre SATA, PATA (IDE) ve SCSI olarak e ayrlrlar. SATA26, gnmzde sklkla kullanlan bir veri tama teknolojisidir. Sabit disk, yksek hzl veri aktarm salayan ve dier balant arabirimlerine gre daha ince, 7 iletkenli bir veri kablosu zerinden anakarta balanr. SATA saniyede 150 MB, SATA II ise 300 MB veri aktarm salar.24 25

rpm: ks. round per minute, dakikadaki dn says. 8 bit = 1 byte 1.024 byte = 1 kilobyte (KB) 1.024 KB = 1 megabyte (MB) 1.024 MB = 1 gigabyte (GB) 1.024 GB = 1 terabyte (TB) 26 SATA: Serial Advanced Technology Attachment, Seri Gelimi Teknoloji Balants.

13

Blm 1 Bilgisayara Giri PATA27 ya da eski adyla IDE, saniyede 133 MBa kadar veri aktarm salayan balant arabirimidir. Gnmzde yerini SATAya brakmakta olan PATA, srclerle 40 ya da 80 iletkenli bir veri kablosu zerinden balanr. SCSI ile karlatrldnda daha ucuz olmas nedeniyle kiisel bilgisayarlarda tercih edilmitir. SCSI28, IDE disklere gre daha esnek yapya sahip olduklarndan, sunucu ve i istasyonu gibi gl sistemlerde tercih edilen src arabirimidir. SCSI sabit disklerin disk denetleyicileri srcnn zerinde olduundan bilgisayarn ilemcisine yklenmezler. SCSI saniyede 640 MBa kadar veri aktarm hzn desteklemektedir.

Disket (Floppy disk)Manyetik olarak bilgi depolamaya yarayan 3,5 in apnda bir plaktr. Genellikle veri tama, program altrma vb. iler iin kullanlr. 1,44 MBlk veri saklama kapasitesiyle, USB yn depolama aygtlar, CDler ve DVDler karsnda eski ilevini kaybetmi durumdadr.

CDBilgiyi saklamak iin sktrlm disk teknolojisi kullanan bir disk aygtdr. CDler 700 MB veri tayabildiinden bilgisayar d donanmnn en ok ihtiya duyulan birimlerinden biridir. CD yazclarda kullanlmak zere yazlabilir (recordable) ve tekrar yazlabilir (rewritable) trleri bulunmaktadr. Veri depolama, program kurma, mzik dinleme, grnt izleme vb. ilemler CD-ROM zerinden CDlerle yaplmaktadr. Gnmzde yerini daha fazla veri saklayabilen DVDlere brakmaya balamtr.

DVDGenellikle 4,7 GB, ift katmanl yazmaya uygunsa 8,5 GB veri saklayabilen zel bir tip CDdir. Balarda yalnzca video grntleri iin tasarlanan ve alm Digital Video Disc olan DVD, gnmzde ok amal olarak veri saklama ve yedekleme, yksek znrlkl grnt izleme, program kurma vb ilemler iin kullanlmaktadr.

USB yn depolama aygtUSB disk, flash bellek ya da flash disk olarak da bilinen, USB zerinden kolaylkla taklp altrlabilen, fiyat, veri kapasitesi ve tama kolayl nedeniyle gnmzde sklkla kullanlan kk ve hafif aygtlardr. 32 GBa kadar uzanan veri kapasitesi ve 1 milyon kereye kadar yazma-silme ilemine izin vermesi nedeniyle, zellikle veri tamada disket, CD, hatta DVDlerin yerini almtr.27 28

PATA: Parallel Advanced Technology Attachment, Paralel Gelimi Teknoloji Balants. SCSI: (skazi okunur) Small Computer System Interface, Kk Bilgisayar Sistemleri Arabirimi.

14

Blm 1 Bilgisayara Giri

4. YazlmBilgisayar zerinde belirli ilemler yapmak zere bir grup talimat ieren programlardr. Yazlm (software), bilgisayara yapmas gerekenleri syleyen, sabit diskte bulunan ve buradan altrlan verilerdir. Bilgisayarla karlkl olarak bilgi alveriini, veriyi saklamay, korumay ve ynetmeyi, dier yazlmlar altrmay salayan yazlmlar olmadan, donanm altrlp gerektii gibi kullanlamaz. Uygulamalar (programlar), yardmc programlar (utilities) ve iletim sistemleri en ok kullanlan yazlm rnekleridir.

Uygulama ya da programlarBelirli bir amaca ynelik ilemleri yaptrmaya yarayan yazlmlardr. Kelime ilemci ve tablolama gibi ofis yazlmlar, grafik, izim, veri taban ve e-posta yazlmlar en ok kullanlan programlardr.

Yardmc programlarBilgisayara ait yazlm ya da donanmn daha verimli almasn salayan yazlm paketleridir. Virs tarayc yazlmlar, onarm ve temizleme programlar en ok kullanlan yardmc programlardr.

letim sistemiBnyesinde bilgisayar ve ona bal donanm altracak, dier uygulamalarn almasna olanak tanyacak komut ve talimatlarn yer ald, her bilgisayarda bulunmas zorunlu olan yazlmdr. Bilgisayarn iler durumda olmas, tm donanm bileenlerinin denetlenmesi ve alr durumda olmas, yazlmlarn kullanlmas iletim sistemi tarafndan salanr. Ayrca sabit verinin kullanlmak zere tanmlanmas, k ve saklama birimlerine gnderilmesi iletim sistemi araclyla olur. letim sisteminin nemli dier zellikleri; ok kullancl uygulamalara olanak tanmalar, oklu veri ileyebilmeleri, birden fazla uygulamann ayn anda almasn salamalar olarak saylabilir.

15

Blm 1 Bilgisayara Giri

16

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

BLM 2

letim Sistemleri: Windows VistaWindows Vista, gnmzde satlan masast ve dizst bilgisayarlarn hemen hemen tmnde standart olarak bulunan, gncellenmi grafiksel kullanc arabirimi bata olmak zere, deitirilmi arama zellikleri, yeni okluortam oluturma aralar ve yeniden tasarlanm a, ses ve grnt alt sistemlerini ieren, Microsoft firmasnn kard iletim sistemleri ailesinin (DOS Windows 3.1/95/98/ME Windows NT/2000 Windows XP) 2007 ylnda piyasaya srlm son srmdr.

1. Windowsun TarihesiMicrosoft firmas, bilgisayar kullancsnn nndeki metin tabanl siyah bir ekranda komut satrna klavyeyle eitli komutlar yazarak uygulamalar altrp kulland ve sabit ya da tanabilir disklerdeki veriyi ve dosyalar ynettii bir iletim sistemi olan DOS29 ile tannd. DOS, kendisinden sonra gelecek dier iletim sistemleri gibi grafik uygulamalar (muhasebe programlar, bilgisayar oyunlar vb.), kelime ilemcileri (Word vb.) altrabiliyor, yazc kullanarak kt alabiliyor, nternete balanabiliyor, a zerinden dizin ve yazc paylatrabiliyordu. DOSun sonrakilerden temel farkll kendisinin grafik tabanl olmamasyd. Daha sonra gelen Windows 3.1 ise DOS tabanl bir grafik kullanc arayzyd. Bu iletim sisteminin getirdii yenilik, kullancnn artk birok ilemi, bunlar yapmak iin herhangi bir komut bilmesine gerek olmadan fare ile Masast denen grsel zeminde dizin, dosya ya da programlarn simgelerine tklayarak gerekletirebilmesiydi. Windows 3.1 ile gelen ve ona adn veren bir yenilik de iletim sistemine ait uygulamalarn ya da herhangi bir src, dizin ieriinin pencereler halinde grntlenmesiydi. Windows 95, DOS ve Windows 3.1in sahip olduu temel ilevlerden yola karak hazrlanm btnsel bir Windows iletim sistemiydi. Yani Windows 3.1de olduu gibi DOS iletim sistemi aldktan sonra altrlan bir grafik arayz deildi. Windows 95 grafik arayz bilgiyi diskte, ada ya da nternette bulmay, paylamay ve kullanmay29

DOS: ks. Disk Operating System, Disk letim Sistemi

17

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista kolaylatrm, bilgisayarn sistem ayarlarnn tamamna yaknn da grafik arayzle ynetilebilir hale getirmiti. Windows NT ise, DOS tabanl iletim sistemlerinin yerini alacak ve eksiklerini kapatacak ekilde farkl bir ekirdek yaps zerinde gelitirilen, merkezi bir sunucunun ynettii bir etki alan (domain) zerinde almak zere ok kullancl ekilde tasarland iin sunucu piyasasn hedefleyen iletim sistemi ailesinin ilk srmyd. zellikle okluortam konusunda yetersiz kalsa da, i evrelerinde sklkla kullanlmaktayd. Windows 98, yine DOS altyaps zerinde ykselen ve ev ortamnda kullanlmak zere gelitirilen iletim sistemiydi. Kurulduu bilgisayarlarn donanmn tanma ve kullanma, konusunda ilerleme kaydeden Windows 98, yksek kalitede grafik ve ses uygulamalarn destekleyebilmesi sonucu, bilgisayarn bir bo zaman geirme ve elence arac haline gelmesinde nemli rol oynad. Gnmzde de, eski model bilgisayar sahiplerince donanm yetersizlii sebebiyle hala tercih edilebilmektedir. Adn yeni milenyumdan alan Windows ME, Windows 98in okluortam ve nternet servislerindeki eksiklerini gidermek zere tasarlanan DOS tabanl son Windows srmyd. Benzer zamanlarda piyasaya srld iin Windows 2000in glgesinde kalan bu iletim sisteminden sonraki tm srmler NT ekirdekli olarak gelitirildi. Windows 2000, NT tabanl, merkezi ynetim ve kaynak paylam gerektiren, birok bilgisayarn beraber almas gereken ortamlarda sunucuya bal alacak bir i istasyonu olarak tasarland. Ancak donanm uyumluluu, alan uygulamalarn salam bir biimde ynetilebilmesi, yerel gvenlik olanaklar vb. zellikleri sayesinde salt bir masast iletim sistemi olarak da ihtiyalara yant verdiinden, yalnzca sunucu ve i istasyonlarnda deil, ev kullanclar tarafndan da sklkla tercih edildi. Windows XP ise, kiisel bilgisayarlara ynelik Home ve iyeri bilgisayarlarna ynelik Professional srmleri bulunan NT tabanl iletim sistemidir. Bu iki srm dnda Tablet PC ad verilen zel dizst bilgisayarlar ve Media Center ad verilen okluortam bilgisayarlar iin zel srmleri bulunmaktadr. nceki Windows srmlerinden farkl olarak tamamen 32 bitlik NT ekirdei zerine kurulmutur. Vista piyasaya srlene kadar be yllk sre iinde en ok kullanlan Windows srm olmutur.

2. Temel Windows zellikleriBu blmde fare ve klavyenin etkin kullanm ile tm Windows srmlerinde olduu gibi Vistada da bulunan pencere, men, dme, kutu vb. temel Windows zelliklerinden bahsedilecektir.

2.1. Fare KullanmFare, Windowsun grsel zemininde en nemli ilevi olan aygtlardan biridir. Solaklar iin ayarlar deitirilebilse de, standart bir farenin sol tuu eyi semeye, sol tua ift tklama

18

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista dosyann, klasrn iine girmeye ya da program altrmaya yarar. Sa tu ise programa, uygulamaya ait yardmc bir men aar. Gnmzde ou farede iki tu arasnda bulunan kaydrma dmesi, sayfalar aa ve yukar kaydrmaya, klavyedeki Ctrl tuuyla birlikte yaknlama ve uzaklamaya yarar.

Srkle ve brakWindowsda kullanlan pratik bir dier fare ilevi de tama ve kopyalama ile birden ok e semek iin kullanlan srkle ve braktr. Bir dosyay bir yere tamak iin farenin sol tuu ile dosyay tutun, tuu brakmadan tamak istediiniz klasrn zerine srkleyin ve brakn. Kopyalamak iin ayn ilemi Ctrl tuuna basl tutarak yapn. Birden ok eyi semek iin farenin sol tuuna basl tutarak yukardan aaya ya da aadan yukarya doru bir ereve izin, tuu brakn [ekil 2.1]. erevenin dedii tm eler seilmi olur.

ekil 2.1 Birden ok e semek iin srkle brak yntemiyle ereve izin.

2.2. Ksayol TularWindows, her ne kadar grsel zemin zerinde ounlukla fare kullanlarak ilemlerin yapld bir iletim sistemi olsa da, klavyedeki Ctrl, st karakter (), Alt, Alt Gr, Tab ve fonksiyon tularn kullanarak baz ilemleri daha hzl yapabilirsiniz. lgili konu iinde belirtilecek olan ksayol tularnn en sk kullanlar unlardr: Alt+Tab Ctrl+Tab Alt+F4 Ctrl+F4 Ctrl+Z Ctrl+Y Ctrl+A Pencereler aras gei Programda alan dosyalar aras gei Pencereyi/program kapatma Programda alan dosyay kapatma Yaplan ilemi geri alma Yaplan ilemi yineleme Tmn seme

19

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista Ctrl+X Kesme Ctrl+C Kopyalama Ctrl+V Yaptrma +D Masastn gsterme +E Windows Gezgini F2 Seilen eyi yeniden adlandrma +Del eyi Geri Dnm Kutusuna gndermeden dorudan silme Alt+Enter Seilen enin zelliklerini grntleme

2.3. Standart Windows PenceresiWindows, adndan da anlayabileceiniz gibi dosya, dizin ve programlarn pencere olarak grntlendii bir iletim sistemidir. Standart bir Windows Vista penceresinde u eler bulunur [ekil 2.2]:

Balk ubuuTm Vista pencerelerinin en st tarafnda yer alan, zerinde alan programn ve ak olan dosyann ismi bulunan ubuktur. Balk ubuu zerinde ift tkladnzda pencere tm ekran kaplar, tekrar ift tkladnzda kk pencere grnmne dner. ubuk, tam ekran grnmnde koyu renk, kk pencere grnmnde ak renktir. Ayrca kk pencere grnmndeyken balk ubuundan tutarak pencerenin yerini deitirebilirsiniz.

Pencere kontrol dmeleriYine tm Vista pencerelerinin sa st kesinde bulunan dmedir. Bunlardan en soldaki, pencereyi simge durumuna klterek ara ubuuna indirir. Ortadaki, pencerenin tm ekran kaplamasn ya da kk pencere grnmne dnmesini salar. Sadaki krmz arp pencereyi kapatr.

Adres ubuunternet tarayc programlarndaki adres ubuu Vistann klasr pencerelerinde de bulunmaktadr. Adres satrnda o an bulunduunuz dizinin konumu yazar. leri ve geri ok dmeleri nceki ya da sonraki sayfaya gei yapar.

Arama kutusuVistann yeni zelliklerinden bir olan Arama kutusu, bulunduunuz dizinde abuk arama yapmanz salar.

Ara ubuunceki Windows srmlerinde bulunan Men ubuundaki tm seenekleri Dzenle ve Grnmler dmeleri altnda toplayan ara ubuunda, dosya trlerine gre ayrca dmeler de bulunur. Klasik Men ubuunu Dzenle mensndeki Yerleim seenei altndan aktif hale getirebilirsiniz.

YardmTm Vista pencerelerinin sa st tarafnda yer alan Yardm dmesini, o an bulunduunuz klasr ya da programla ilgili yardm almak iin kullanabilirsiniz.

20

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

ekil 2.2 Vistada standart bir klasr penceresi ve eleri

Gezinti blmesiVistadaki klasr pencerelerinde belgeler, resimler, mzik, son deitirilenler vb. sklkla kullandnz dosyalara kolay eriim balantlarnn bulunduu alandr.

KlasrlerBilgisayarnzdaki tm klasrleri grmenizi salayan ksmdr. Klasr grnmne gemek iin ok dmesini kullanabilirsiniz.

Ayrntlar blmesiSetiiniz klasr ve dosyalarla ilgili ayrntl bilgilerin yer ald, klasr penceresinin alt tarafndaki alandr.

Kaydrma ubuuPencereye samayacak kadar ok sayda e bulunmas durumunda, tm Windows pencerelerinin sanda ve alt tarafnda ortaya kan ubuktur. Aa-yukar ya da saa-sola kaydrarak penceredeki tm eleri grebilirsiniz.

21

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

2.4. letiim Kutular, Sekmeler, DmelerVistada, tm Windows srmlerinde olduu gibi, ayar, dzenleme, veri girii vb. ilemler iin kullanlan ve letiim Kutusu ad verilen pencereler bulunur [ekil 2.3]. letiim kutularnda, farkl ierikleri gruplayan sekmeler, zerine tklayarak ilemleri gerekletirebileceiniz komut dmeleri, seim yapabileceiniz seenek dmeleri, alr listeler ve liste kutular, iine metin yazabileceiniz metin kutular, tklayarak iaretleyebileceiniz onay kutular vardr.

ekil 2.3 Microsoft Wordde Kenar Boluklar, Kt ve Dzen eklinde sekmeden oluan Sayfa Yaps iletiim kutusu. letiim kutularndaki sekmeler arasnda Ctrl+Page Up ya da Ctrl+Page Down ksayollar ile gei yapabilirsiniz.

Metin kutusu (Text box)erisine metin yazabileceiniz kutulardr [ekil 2.4].

ekil 2.4 Arama metin kutusu

22

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

Komut dmeleriVistadaki iletiim kutularnda en sk kullanlan komut dmeleri unlardr: Yaptnz deiiklikleri onaylayp pencereyi kapatma. Yaptnz deiiklikleri onaylamadan pencereyi kapatma. Yaptnz deiiklikleri pencereyi kapatmadan, hemen o anda uygulama. Birka aamadan oluan bir ilemde sonraki pencereye geme. Bilgisayardan bir dosya ya da klasr seme. Yaptnz tm deiiklikleri yok sayp ilk haline dnme. Komut dmesine fareyle tklayarak basabileceiniz gibi, dierlerine gre farkl renk ya da ereveyle belirtilmi olan Enter tuuyla da kullanabilirsiniz. Tab tuuyla seilmi dmeyi deitirebilirsiniz. Komut dmesi farenin tuunu braktnz zaman devreye girer. rnein, fareyle yanl dmeye tkladnz fark ettiniz, ancak farenin tuunu henz brakmadnz, bu durumda imleci dmenin dnda bir yere srkleyip yle brakn.

Seenek dmesiRadyo dmesi (radio button) olarak da adlandrlan bu dme araclyla sunulan seeneklerden yalnzca birini seebilirsiniz [ekil 2.5].

ekil 2.5 Seenek dmeleri

Alr liste (Drop down list)Sa tarafndaki oka bastnzda liste alan kutulardr. Listede sunulan seeneklerden yalnzca birini seebilirsiniz [ekil 2.6].

ekil 2.6 Grnt ayarlarnda renk znrlk seimi iin alr liste

Liste kutusu (List box)Ctrl tuuna basl tutarak listedeki seeneklerden birden fazlasn seebileceiniz kutulardr [ekil 2.7].

23

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

ekil 2.7 Bir nternet sitesinde konut aramak iin kullanlan liste kutusu

Birleik giri kutusu (Combo box)Hem alr listedeki gibi seeneklerden birini seebileceiniz, hem de metin kutusu gibi ierisine metin yazabileceiniz kutulardr. nternet tarayc programlarndaki adres kutusu ya da Microsoft Worddeki yaz tipi boyutu kutusu birleik giri kutusunun en bilinen rnekleridir [ekil 2.8]. ekil 2.8 Wordde yaz tipi boyutu kutusu

Onay kutusu (Check box)

Birden ok seenei iaretleyebileceiniz kutucuklardr. Tab tuuyla setiiniz kutuyu Boluk tuuyla ya da yalnzca fare ile zerine tklayarak iaretleyebilirsiniz [ekil 2.9].

ekil 2.9 Masast simge ayarlarnda grnmesini istediiniz eler

3. Genel BakMicrosoft Vistann, fiyat ve zellik asndan birbirinden kk farkllklar bulunan alt ayr srm bulunmaktadr. Balang dzeyindeki kullanclar Starter, ev kullanclar Basic ve Premium, iyeri kullanclar Business ve Enterprise, ileri dzey kullanclar Ultimate srmlerini tercih edebilir. Vista iletim sistemi, yeni aldnz bilgisayarda ykl gelebilecei gibi, var olan iletim sistemini (Windows XP vb.) Vistaya ykseltebilirsiniz. Microsoft nternet sitesine gre bilgisayarnza Vista iletim sistemi kurulabilmesi iin gerekli minimum donanm unlardr: 1 GHz 32-bit ya da 64-bit ilemci 1 GB RAM 40 GB sabit disk (diskte 15 GB bo alan) 128 MB ekran kart DVD-ROM srcs nternet balants

24

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

Neden Vista?Her yeni Windows srmnde olduu gibi, Vistann da nceki tm srmlerden daha gvenli olduu sylenebilir. Her ne kadar Vistada varsaylan bir antivirs program ykl olmasa da Defender adl program, kt niyetli ve istenmeyen yazlmlara (spyware) kar bilgisayarnz korur [ekil 2.10].

ekil 2.10 Windows Defender Ayrca bir program bilgisayarnza erimeye altnda Vista bunun bilginiz dahilinde olup olmadn renmek zere izninizi sorar [ekil 2.11]. Her seferinde sorulan bu izin, ou zaman gereksizmi gibi gzkse de, istenmeyen bir programn sisteme yklenmesine engel olur.

ekil 2.11 Bir program altrldnda devreye giren Kullanc Hesab Denetimi Vistada standart nternet tarayc program olarak bulunan Internet Explorer 7 ile nternette daha kolay ve daha gvenli gezinti yapabilirsiniz. Sekmeli grnm sayesinde tek bir tarayc penceresinde birden fazla nternet sitesini grntleyebilirsiniz. Ayrca adres ubuunda bulunan Arama kutucuu sayesinde herhangi bir arama sitesine girmeden nternette dorudan arama yapabilirsiniz. E-posta, banka vb. yelik gerektiren

25

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista sitelerde kullandnz kullanc ad ve ifrenizi ele geirmek amacyla, kt niyetli kiiler tarafndan orijinalinin ayns grnmnde hazrlanan kimlik av (phishing) sitelerini engelleyen filtre, sahte bir siteye girdiinizde sizi uyarr. Internet Explorer 7 ile ilgili daha ayrntl bilgiye 4.1. nternette Gezinti bal altndan eriebilirsiniz. Vistada ykl Windows Takvim sayesinde baka herhangi bir yazlma ihtiya duymadan randevularnz dzenleyebilir, dilerseniz bunu bakalaryla paylaabilirsiniz [ekil 2.12].

ekil 2.12 Windows Takvim Vistada ykl yeni Windows Media Player ile mzik dinleyip DVD izleyebilirsiniz. Ayrca bilgisayarnzda TV kart varsa ve Premium ya da Ultimate srmn kullanyorsanz, bu program araclyla televizyon izleyebilir, sabit diskinize grnt kaydedebilirsiniz. DVD yazcnz varsa, nceki Windows srmlerinden farkl olarak, baka herhangi bir yazlma ihtiya duymadan veri ya da film DVD ve CDsi yazdrabilirsiniz. Vistann gelimi arama seenekleri sayesinde aradnz klasr, dosya vb. eyi annda bulabilirsiniz. Tm pencerelerin st ksmnda bulunan Arama kutucuu sayesinde aradnza hzlca ulaabilirsiniz. nceki Windows srmlerinde Alt+Tab tularyla ak olan pencereler arasnda gei yaplabilirken, Vistada buna ek olarak Windows()+Tab tularyla ya da Balat dmesinin yanndaki Pencereler arasnda gei yap dmesiyle tm pencereler boyutlu bir ekilde ekrana sralanr. Tab tuuna basarak ya da fare ile zerine tklayarak bunlarn arasndan istediiniz pencereyi seebilirsiniz [ekil 2.13].

26

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

ekil 2.13 Ak pencereleri boyutlu grmek iin Windows ve Tab tuuna birlikte basn.

Hangi srm?Windows Vistann piyasada satlan alt srm arasndan hangisini kullanacanza srmlerin zelliklerine, ihtiyacnza ve btenize gre karar verebilirsiniz. Vista srmlerinin zellikleri yledir:

Windows Vista StarterMicrosoftun yalnzca gelimekte olan lkelerde piyasaya sunduu srmdr. Dier srmlerle karlatrldnda fiyat olduka ucuzdur, ancak uygulamada ve zellik olarak eitli kstlamalar vardr. Yalnzca belirli model genellikle eski ilemciye sahip bilgisayarlara kurulabilen bu srm, ayn anda en fazla uygulama almasna izin verir, dardan gelen a balantlarn kabul etmez. Ayrca kullanlabilir hafzay 1 GB, sabit diski 250 GB ile snrlar. Balang dzeyindeki kullanclar iin uygundur.

Windows Vista Home Basicleri dzey okluortam zelliklerine sahip olmayan bu srm, yalnzca tek ilemcili bilgisayarlara kurulabilir ve en fazla 8 GB hafzay destekler. nternet, e-posta ve ofis uygulamalar kullanan ev kullanclar iin uygundur.

Windows Vista Home PremiumHome Basic srmne ek olarak HD televizyon izleme/kayt ve DVD yazdrma gibi okluortam zelliklerine sahip bu srm de yalnzca tek ilemcili bilgisayarlara kurulabilir, en fazla 16 GB hafzay destekler. TV, DVD, projektr vb. okluortam zelliklerini de kullanan ev kullanclar iin uygundur.

27

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

Windows Vista BusinessHome Basic srmne ek olarak iyerlerine ynelik a ve paylam seenekleri, web sunucusu, faks destei gibi zelliklere sahip bu srm, kk ve orta lekli iyerleri iin uygundur.

Windows Vista EnterpriseVista Business srmne ek olarak ok alanl profesyonel iletmelere ynelik a ve gvenlik zelliklerine sahip bu srm, orta ve byk lekli iyerleri iin uygundur.

Windows Vista UltimateHome Premium ve Enterprise srmlerinin tm zelliklerine sahip bu srm, profesyonel olarak ya da elence amacyla zamannn ounu bilgisayar banda geiren ileri dzey kullanclar iin uygundur. Bu kitaptaki rneklerde ve ekran grntlerinde Windows Vistann Business srm kullanlmtr.

3.1. Oturum AmaNT tabanl tm Windows iletim sistemlerinde olduu gibi Vistada da oturum amanz gereklidir. Bilgisayar balattnzda oturum almadan nce, sistemde tanml kullanclar grp oturum aabileceiniz Ho Geldiniz Ekran grntlenir [ekil 2.14].

ekil 2.14 Windows Vistann Ho Geldiniz Ekran

28

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista Bu ekranda, ayrca, sol alt kedeki dmeyle Eriim Kolayl penceresini aarak eitli grsel ve iitsel ayarlar yapabilirsiniz. Birden ok klavye seenei tanmlandysa, bu dmenin hemen yanndaki Dil Seenekleri dmesine basarak klavyenin giri dilini deitirebilirsiniz. Ekrann sa alt kesindeki krmz dmeye basarsanz bilgisayar kapanr. Bu dmenin yanndaki ok dmesine bastnzda kapatma seenekleri (Yeniden Balat, Uyku, Hazrda Beklet, Bilgisayar Kapat) grntlenir. Eer bilgisayar balattnzda Ho Geldiniz Ekran gelmeden dorudan Masast grntleniyorsa kullanc ifreniz yok demektir. Bilgi gvenlii gerekesiyle bir ifre belirlemeniz nerilir. Nasl ifre belirleyeceiniz konusunda ayrntl bilgiye 5.8. Kullanc Hesaplar bal altndan eriebilirsiniz.

3.2. Masast eleriOturumu atnzda karnza gelen ana alma ekranna Masast denir. Vistann Masast ekrannda temel olarak e bulunmaktadr. Sol alt kede Balat mensn aabileceiniz Balat dmesi, alt ksmda o an ak pencereleri grebileceiniz Grev ubuu, nceki Windows srmlerinden farkl olarak sa kenarda Kenar ubuu [ekil 2.15].

ekil 2.15 Masast eleri ve Masast simgeleri Yeni kurulmu bir iletim sisteminde bo olan Masast, zamanla program ksayollar ile dosya ve klasr simgeleriyle dolacaktr. Bu durumda dzenleme yapmak iin Masast zerinde bo bir yerde sa tklaynca alan mendeki Sralama lt alt mensnden ad, boyut, tr ya da deitirme tarihine gre sralama yapabilirsiniz.

29

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista Yine ayn mendeki Grnm alt mensnden Masastndeki simgelerin bykl, simgeleri otomatik dzenleme, klavuz izgisine gre hizalama vb. grnm seeneklerini deitirebilirsiniz [ekil 2.16]. Grafik zellikleri ve Grafik Seenekleri balantlarndan grnt ve ekran znrl ayarlarn deitirebilirsiniz. ekil 2.16 Masast mensnde Grnm alt mens

Balat mensEkrann sol alt kesinde, zerinde Windows logosu bulunan Balat dmesine bastnz zaman alan Balat mens iki ksmdan oluur. Sa tarafta eitli ayarlar ve klasrlere ksayollar, sol tarafta ise son kullanlan programlar sralanr [ekil 2.17]. Sistemde ykl tm programlar grmek iin Tm Programlar ksmna tklayn. Mennn sa tarafnda yer alan eler srasyla unlardr:

Kullanc adEn stte oturum atnz kullanc ad bulunur. Buraya tkladnzda iinde belgeleriniz, resimleriniz, videolarnz vb. kiisel dosyalarnzn yer ald klasr alr. Dier kullanclar oturum atklarnda bu klasr gremezler. Bu ksayolun Masastnde de yer almasn istiyorsanz zerindeyken sa tklayp Masastnde Gsteri sein.

BelgelerKiisel klasrnz iindeki Belgeler klasrn aan ksayoldur. Bu klasr, Word, Excel vb. ofis uygulamalarnn ilk bakt yerdir. Hzl eriim iin belgelerinizi bu klasrde tutabilirsiniz.

ResimlerKiisel klasrnz iindeki Resimler klasrn aan ksayoldur. Bu klasr, dijital fotoraf makinenizden bilgisayara fotoraf aktarrken bunlarn kaydedildii yerdir. Hzl eriim iin fotoraflarnz bu klasrde tutabilirsiniz.

ekil 2.17 Balat mens

30

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

MzikKiisel klasrnz iindeki Mzik klasrn aan ksayoldur. Bu klasr Windows Media Player vb. okluortam uygulamalarnn ilk bakt yerdir. Hzl eriim iin mzik dosyalarn bu klasrde tutabilirsiniz.

AraDaha kesin ve ayrntl arama yapmak iin kullanabileceiniz Arama penceresini aar. Genel arama yapmak iin mennn en altndaki Arama kutucuunu kullanabilirsiniz.

Son Kullanlan elerKolay eriim iin, son zamanlarda kullandnz dosyalarn sraland ksmdr.

BilgisayarBu seenekle bilgisayarnzn sabit disk, CD ve DVD srcleri vb. depolama alanlarn ve dizinleri grebilirsiniz. Bu ksayolun Masastnde de yer almasn istiyorsanz zerindeyken sa tklayp Masastnde Gsteri sein.

AEer bilgisayarnz a zerinden baka bilgisayarlara balanyorsa dosya paylam iin buray tklayn.

BalanFarkl alara balanmak iin buray tklayn. rnein, dizst bilgisayar kullanyorsanz kablosuz nternete balanmak iin buray kullanabilirsiniz.

Denetim MasasBilgisayarnz kiiselletirmek iin kullanabileceiniz Denetim Masasna erimek iin buray tklayn. Bu ksayolun Masastnde de yer almasn istiyorsanz zerindeyken sa tklayp Masastnde Gsteri sein. Kiiselletirmeyle ilgili ayrntl bilgiye 5. Denetim Masas bal altndan eriebilirsiniz.

Varsaylan ProgramlarHangi dosya trnn hangi programla alacan bu ksmdan deitirebilirsiniz. rnein, mzik dosyalarn Windows Media Playerla deil, yklemi olduunuz baka bir programla amak istediiniz zaman buray tklayn.

Yardm ve DestekVistayla ilgili herhangi bir sorunla karlatnzda zme ynelik yardm almak iin buray tklayn. Bu konuyla ilgili ayrntl bilgiye 7. Windows Yardm ve Destek bal altndan eriebilirsiniz.

Kapatma/Uyku ve Kilitleme dmeleriBilgisayarnz kapatmak, dier kullanclarn oturum aabilmeleri iin oturumunuzu kilitlemek ya da kapatma seeneklerini grmek iin kullanabileceiniz dmelerdir. Bu konuda ayrntl bilgiye 3.7. Oturumu ve Bilgisayar Kapatma bal altndan eriebilirsiniz. Balat mensnn sol tarafndaki son kullanlan programlar listesinin st tarafna sk kullandnz program simgelerini ekleyebilirsiniz. Bunun iin program simgesi

31

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista zerindeyken sa tklayp Balat Mensne Tutturu sein. Sk ya da son kullanlan programlar listesinden program simgesini kaldrmak iin simge zerindeyken sa tklayp Bu listeden kaldr sein. Yeni bir program yklediinizde ksayolu Balat mensne otomatik olarak eklenir. Ayn ekilde program bilgisayardan kaldrdnzda Balat mensnden silinir. Balat mensnn nceki Windows srmlerindeki gibi grnmesini istiyorsanz Balat dmesi zerindeyken sa tklayp zellikleri sein, alan pencereden Klasik Balat Mens seeneini iaretleyin. Balat mensnn sa tarafndaki elerle ilgili ekleme, karma, ayar vb. deiiklik yapmak iin bu penceredeki zelletir dmesini tklayn.

Grev ubuuMasastnn alt tarafnda bulunan, zerinde o an alan pencerelerle birlikte, Hzl Balat ubuu [ekil 2.18], dil ve ses seenekleri, saat vb. simgeler bulunan ubuktur. ubuk zerinde sa tkladnzda alan mende Grev ubuunu kilitle iaretli deilse, standart olarak alt ksmda bulunan Grev ubuunu dilerseniz ste ya da iki yana da tayabilirsiniz, boyutunu deitirebilirsiniz. Yine bu mendeki zellikler dmesini tklaynca alan pencereden Grev ubuunu zelletirebilir, sistem simgeleri ve ara ubuklaryla ilgili deiiklik yapabilirsiniz. Grev ubuunu zelletirme seenekleri unlardr:

Grev ubuunu kilitleGrev ubuunun konumu, boyutu vb. ayarlarnda yanllkla herhangi bir deiiklik yapmamanz iin ubuu kilitler.

Grev ubuunu otomatik olarak gizleFarenin imleci yaknlarnda deilken Grev ubuunu otomatik olarak gizler, imleci yaklatrdnzda ekrana getirir.

Grev ubuunu pencerelerin zerinde tutAk olan herhangi bir pencerenin Grev ubuu zerine gelmesini engeller.

Benzer grev ubuu elerini gruplaok sayda program ve pencere akken ayn tr eleri tek bir grup altnda toplar. rnein birden ok Microsoft Word belgesi aksa, bunlar tek bir Word dmesi altnda toplar. Bylece Grev ubuunun karmak grnm engellenir.

Hzl Balat gsterBalat dmesinin sanda bulunan Hzl Balat ara ubuunun grnmesini salar. ekil 2.18 Hzl Balat ubuu

Pencere nizlemelerini gster (kk resimler)Fare imlecini Grev ubuu zerindeki pencere simgesinin zerinde beklettiiniz zaman pencerenin nizlemesini kk resim olarak gsterir [ekil 2.19]. Bu sayede aradnz istediiniz pencereyi daha kolay bulabilirsiniz.

32

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

ekil 2.19 mleci Grev ubuunda beklettiinizde beliren nizleme resmi Grev ubuunun en sanda saat, a balants, ses kontrol vb. sistem simgeleri ile o an sistemin arka plannda alan programlarn simgeleri bulunur. Bu simgelerden bazlar her zaman gsterilir, bazlar ise kullanlmad zaman gizlenir. Simgelerin tamamn grmek ya da gizlemek iin simgelerin solunda bulunan oka basn [ekil 2.20]. Simgeleri gsterme/gizleme ayarlarn deitirmek iin Grev ubuu zerinde sa tkladnzda alan menden zellikleri tklayp Bildirim Alan sekmesini sein.

ekil 2.20 Sistem simgelerinin gizlenmi ve gsterilmi hali Grev ubuunda yer alan, yani o an alan pencereyi ekrana getirmek iin zerine tklamanz yeterlidir. Pencereyi Grev ubuuna indirmek iin, Grev ubuundaki pencere simgesi zerinde sa tklaynca alan menden Simge Durumuna Klt, pencereyi kapatmak Kapat sein. Bu ilemi her pencerenin sa st kesinde bulunan dmelerle de yapabilirsiniz. Grev ubuundaki simgeye tkladnzda pencere tm ekran kaplyorsa bu mendeki dier seeneklerden yalnzca nceki Boyutu kullanabilirsiniz. Pencere tm ekran kaplamyorsa pencereyi tayp bykln ayarlayabilirsiniz [ekil 2.21]. ekil 2.21 Pencere mens Grev ubuuna ayrca balantlar, nternet adres kutusu, sk kullandnz bir klasr vb. pekok ara ubuu ekleyebilirsiniz. rnein Windows Media Player ara ubuu, kk kontrol dmeleriyle pratik kullanm olana salar [ekil 2.22]. Bunun iin Grev ubuu zerinde sa tkladnzda alan menden Ara ubuklarn sein.

ekil 2.22 Media Player ara ubuu

Kenar ubuuWindowsun Vistada kulland ve yeni zelliklerinden biri olan Kenar ubuu, Masastnn sa tarafnda bulunan ve zerine saat, kiiler, takvim, not defteri vb.

33

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista pekok ara ekleyebileceiniz bir alandr. Kenar ubuunu grntlemek iin Grev ubuundaki sistem simgeleri arasnda bulunan Windows Kenar ubuu simgesine tklayn. Kenar ubuunun her zaman grntlenmesini istiyorsanz zerindeyken sa tklaynca alan menden zellikleri sein. Ara eklemek iin en stteki (+) tuuna, eklenmi arac kaldrmak iin aracn kesindeki (x) tuuna basn.

Geri Dnm KutusuMasastnde bulunan Geri Dnm Kutusu, dosya ve dizinleri sildiinizde gnderildikleri yerdir. Bir dosya ya da klasr silmek iin zerindeyken sa tklayn, alan menden Sili sein ya da klavyedeki Delete tuuna basn. Yanllkla sildiiniz bir dosya ya da klasr geri getirmek iin Geri Dnm Kutusuna girin, dosya ya da klasr zerindeyken sa tklayn ve Geri Ykleyi sein. Dosya ya da klasr sildiiniz konuma geri yklenecektir. Geri Dnm Kutusu zamanla sildiiniz elerle dolacaktr. Bu eleri kalc olarak silmek iin Geri Dnm Kutusu simgesi zerinde sa tklaynca alan menden ya da Geri Dnm Kutusuna girince st ksmda bulunan Geri Dnm Kutusunu Boalt seeneini sein [ekil 2.23].

ekil 2.23 Geri Dnm Kutusu Geri Dnm Kutusu, yalnzca kendi bilgisayarnzdan sildiiniz eleri saklar. Disketten, USB bellekten, harici olarak baladnz MP3 alar, dijital fotoraf makinesi vb. cihazdan ya da a paylam zerinden uzaktaki bir bilgisayardan sildiiniz dosya ve klasrler kalc olarak silinir. Bir dosya ya da klasr Geri Dnm Kutusuna yollamadan dorudan kalc olarak silmek isterseniz, klavyedeki Delete tuuna st karakter () tuu ile birlikte basn. Kalc olarak silinen dosyalarn geri getirilemeyeceini unutmayn.

34

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista Geri Dnm Kutusu sabit diskinizin en fazla % 10u kadar yer kaplayabilir. Sabit diskinizde bo alan amak vb. nedenle bu miktar deitirmek iin Geri Dnm Kutusu simgesi zerinde sa tklaynca alan menden zellikleri sein. Bu miktar dolduunda sistem, yer amak iin, sildiiniz en eski eden balamak zere dosya ve klasrleri kalc olarak siler.

3.3. Dosya ve Klasrlerle almanceki Windows srmlerinde Bilgisayarm olarak bilinen e, Vistada Bilgisayar olarak adlandrlmtr. Balat mensndeki Bilgisayar simgesine tkladnzda sa blmde bilgisayarnza bal sabit disk, CD/DVD srcs, USB bellek vb. depolama aygtlarnn, sol blmde ise bilgisayarnzda bulunan klasrlerin grntlendii pencere alr [ekil 2.24].

ekil 2.24 Bilgisayar penceresi nceki srmlerde Windows Gezgini olarak bilinen ve Vistada da Windows()+E ksayoluyla alan bu pencerede bilgisayarnza baladnz MP3 alar, fotoraf makinesi, kart okuyucu vb. donanm da grntlenir. Gezinti blmesi ad verilen sol blmdeki hiyerarik dizin yaps iinde bulunan, bilgisayara bal aygtlar, balantlar, ksayollar ve klasrlere tkladnzda sa blmde bunlarn iinde bulunan eleri grebilirsiniz. Ayn ekilde sa blmdeki elere ift tklayarak da iindekilerin grntlenmesini salayabilirsiniz. nternet tarayc programlarnda olduu gibi Adres ubuu zerindeki Geri dmesini bir nceki ekrana dnmek, leri dmesini de Geri dmesine bastnz ekrana tekrar gitmek iin kullanabilirsiniz.

35

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista nceki srmlerde olduu gibi, Vista da bir dosyann yerini yol (path) ile adresler. DOStan kalma bir yap ile, bilgisayara bal depolama birimleri harflerle ifade edilir. Genellikle A: ve B: disket srcler, C: sistemin kurulduu sabit disk blm iin ayrlmtr. Artk disket kullanm olduka seyrek olmasna karn, sistem blm iin genellikle hala C: kullanlmaktadr. Sabit disk blmeleri, CD/DVD srcs ve bilgisayara bal dier aygtlar C:den itibaren otomatik olarak sralanr. rnein, ekil 2.24te sabit disk blmleri C: ve D:, DVD src E:, karlabilir USB disk ise F: eklinde tanmlanmtr. letim sistemi, Windows logosu bulunan C: srcsnde ykldr. Windows iletim sistemlerinde klasrler \ ile ifade edilir. Bir dosyann yolunu tam olarak adreslemek iin, iinde bulunduu tm klasrler belirtilmelidir. Bunu renmek iin dosya zerinde sa tkladnzda alan menden zellikleri sein, alan pencerede Konum satrna bakn, ya da klasr penceresindeki adres kutusuna tklayn [ekil 2.25].

ekil 2.25 Adres satrna tkladnzda klasrn tam yolunu grebilirsiniz. Vistann yeni zelliklerinden biri de, klasr penceresinin adres satrndaki her klasrn yanndaki oka tkladnzda alan ve o klasrde bulunan tm alt klasrleri grebileceiniz mendr. Bu sayede klasrler arasnda daha kolay gezinti yapabilirsiniz [ekil 2.26].

ekil 2.26 Adres satrndaki oka tkladnzda alan alt klasr mens Ara ubuundaki Dzenle dmesi altnda klasr ya da setiiniz dosya ile ilgili ilemler listesi bulunur. Grnmler dmesine tkladka dosyalarn sa blmdeki ana ekranda grnm stilleri deiir. Dmenin yanndaki oka tkladnzda alan menden simge

36

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista bykln ayarlayabileceiniz ya da seim yapabileceiniz seenekler unlardr [ekil 2.27]:

ok Byk SimgelerDosyalarn ok byk simgeler halinde grnmesini salar. nizleme blmesine gerek kalmadan grnt dosyalarnn ieriini grme olana tanr. Fotoraf vb. grnt klasrleri dnda kullanl deildir.

Byk SimgelerDosyalarn byk simgeler halinde grnmesini salar. Bu seenek de nizleme blmesine gerek kalmadan grnt dosyalarnn ieriini grme olana tanr. inde fazla miktarda fotoraf vb. grnt dosyas bulunan klasrlerde kullanldr. ekil 2.27 Grnmler mens

Orta Boy SimgelerDosyalarn orta byklkte simgeler halinde grnmesini salar. Daha ufak ve az detayl olsa bile grnt dosyalarnn ieriini grme olana tandndan iinde fotoraf vb. grnt dosyas da bulunan kark klasrlerde kullanabilirsiniz.

Kk SimgelerTm dosyalarn kk simgeler halinde grnmesini salar. nizleme olana olmadndan iinde yalnzca fotoraf vb. grnt dosyas bulunan klasrlerde kullanl deildir.

ListelerDosyalarn alt alta, ekrana smad durumlarda yan yana stunlar halinde liste eklinde grnmesini salar. inde ok sayda dosya bulunan klasrlerde kullanldr.

AyrntlarDosyalarn yan tarafndaki stunlarda dosya hakknda detayl bilgilerin verildii liste eklinde grnmesini salar. Hakknda detayl bilgi almak istediiniz dosyalarn bulunduu klasrlerde kullanldr. Stunlarda hangi bilgilerin yer alacan stun balklar zerine sa tkladnzda alan menden ekil 2.28 Grntlenmesi seebilirsiniz [ekil 2.28]. istediiniz dosya detaylar mens

DemelerDosyalarn, adlar dnda yanlarnda tr ve boyut bilgilerinin yer ald, stunlara ayrlm orta boy simgeler halinde grnmesini salar. Hem nizleme, hem de temel dosya bilgilerini grmek istediiniz dosyalarn bulunduu klasrlerde kullanldr. Stun balklarna tklayarak dosyalar balktaki lte gre artan ya da azalan ekilde sralayabilirsiniz. Baln sa tarafndaki oku tklayarak lte gre gruplama ve sralama yapabilirsiniz [ekil 2.29].

37

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

ekil 2.29 Resim klasrndeki dosyalar ekildii tarihe gre sralama ve gruplama Sol blmdeki kullanc adnza tkladnzda sa blmde kullanc hesabnzn altndaki kiisel klasrleriniz alr. Bu klasrler bilgisayarda tanml baka hesap sahiplerinin eriemeyecei dizinlerdir [ekil 2.30].

ekil 2.30 Kiisel klasrler nceki Windows srmlerindeki kiisel dizin olan Belgelerim altnda yalnzca mzik, video ve fotoraf klasrleri varken Vistada tm kiisel klasrleriniz kullanc dizininizde tutulur. Bu kiisel klasrleriniz unlardr:

38

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

Aramalarnceden yapm olduunuz aramalarn kaydedildii klasrdr.

BalantlarGezinti blmesindeki Sk Kullanlan Balantlarn ksayollarnn bulunduu klasrdr. Bu klasr iine srkleyip braktnz eler, Gezinti blmesinin st ksmnda bulunan Sk Kullanlan Balantlar arasna eklenir.

BelgelerBelgelerinizin bulunduu klasrdr. Baka kullanclarn erimesinin mmkn olmamas nedeniyle ve aradnz belgeye daha kolay ulaabilmeniz asndan tm belgelerinizi alt klasrler oluturarak bu klasrde tutmanzda yarar vardr.

Kardan YklenenlerSonradan kolaylkla bulabilmek iin nternetten indirdiiniz dosyalarn kaydedildii klasrdr.

Kaydedilen OyunlarYarda kalm Satran, FreeCell vb. Windows oyunlaryla sizin yklediiniz dier oyunlarn kaydedildii klasrdr.

KiilerVistada ykl Windows Mail program araclyla e-posta yollarken otomatik olarak oluturulan adres kartlarnn sakland klasrdr. E-posta gndereceiniz kiinin adn bu klasr altnda bulun, sa tklaynca alan mendeki Eylem seenei altndan E-posta Gnderi sein.

MasastVista, Masastnz de bir klasr gibi alglar. Masastne kaydettiiniz her ey aslnda bu klasrde saklanr. Ancak Masastne kolay eriim nedeniyle bu klasr sklkla kullanlmayacaktr.

MzikWindows Media Playern bilgisayara mzik CDsi kopyalarken dosyalar kaydettii klasrdr. Ayn zamanda program altrdnzda ilk bakt klasrdr.

ResimlerDijital fotoraf makinesi ya da taraycdan kopyaladnz fotoraf dosyalarnn sakland yerdir. Fotoraf ileme ve grntleme programlarnn ilk bakt klasrdr.

Sk KullanlanlarInternet Explorer tarayc programnda Sk Kullanlanlar arasna eklediiniz nternet sitelerinin kaydedildii yerdir.

VideolarVideo kameradan kopyalanan ya da nternetten indirilen grnt dosyalarnn sakland yerdir. Grnt ileme programlarnn ilk bakt klasrdr.

39

Blm 2 letim Sistemleri: Windows Vista

Yeni oluturmaYeni bir klasr, ksayol ya da dosya oluturmak iin, klasr ierisinde ya da Masastnde sa tkladnzda alan mendeki Yeni alt mensn kullanabilirsiniz. Bu alt mende oluturmak istediiniz dosya trn de seebilirsiniz [ekil 2.31]. Yeni klasr oluturmak iin klasr penceresindeki Ara ubuunda bulunan Dzenle dmesi altndaki menden Yeni Klasr seeneini de kullanabilirsiniz. ekil 2.31 Masast mensndeki Yeni alt mens

Yeniden adlandrmaBir klasr ya da dosyann adn deitirmek iin aadaki yntemleri kullanabilirsiniz: e zerinde sa tklaynca alan me