odetykiprotestanckiej dopostawykonsumpcyjnej .tkwią sprzeczności kapitalizmu w ameryce....

Download Odetykiprotestanckiej dopostawykonsumpcyjnej .tkwią sprzeczności kapitalizmu w Ameryce. Protestancka

Post on 27-Feb-2019

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Daniel Bell

Od etyki protestanckiej do postawy konsumpcyjnej

Protestancka etyka i purytaska postawa ustalay kodeks, ktry kaza ceniprac, trzewo, powcigliwo pciow i ycie wstrzemiliwe. Okrelayone ramy moralnoci i spoecznego powaania. Kultura postmodemistyczna latszedziesitych - poniewa przyja nazw kontrkultury - zinterpretowanazostaa jako zaprzeczenie etyki protestanckiej, odrzucenie purytanizmu i osta-teczny atak na wartoci mieszczaskie. Jest to jednak interpretacja zbyt atwa.Etyka protestancka i postawa purytaska jako zjawiska spoeczne ulegy erozjiduo wczeniej i wieciy ju raczej wyblakym wiatem ideologii wykorzysty-wanej przez moralistw - by przestrzega, oraz socjologw - by mito-logizowa zachowania ludzkie. Zaamanie si tradycyjnego mieszczaskiegosystemu wartoci byo w gruncie rzeczy produktem buruazyjnego systemugospodarczego, a cilej mwic - funkcjonowania wolnego rynku. W tymtkwi sprzecznoci kapitalizmu w Ameryce.

Protestancka etyka i purytaska postawa w Stanach Zjednoczonych towiatopogld zwizany z rolniczym, maomiasteczkowym, kupieckim i rze-mielniczym trybem ycia. W Stanach Zjednoczonych, jak przypomina namPage Smith, .jeli wyczymy rodzin i koci, to podstawow form orga-nizacji spoecznej do pierwszych dziesicioleci XX w. byo mae miasteczko".Ono ksztatowao ycie i charakter spoeczestwa amerykaskiego, jego religie.Byy one niezbdne dla egzekwowania kodeksu sankcji spoecznych we wro-gim otoczeniu; nadaway sens pracy, narzucay powcigliwo w gospodaro-waniu zasobami.

Jeli podstawowe wartoci spoeczestwa amerykaskiego obj terminami"purytaska postawa" i "protestancka etyka", to reprezentowao je dwchludzi, ktrych mona uzna za wyrazicieli wczesnego ducha amerykaskiego:Jonathan Edwards jako purytanin i Benjamin Franklin jako protestant. Mylii pisma tych dwch ludzi okreliy zasady i cnoty Amerykanw. [...J

Kady purytanin zobowizywa si do przykadnego ycia. aden jednakczowiek ani adna doktryna nie s w stanie przez dugi czas trwa w stanienajwyszego napicia, zwaszcza gdy oznacza to narzucenie yciu surowej

522 DANIEL BELL

dyscypliny powcigajcej popdy. Wymogi kalwinizmu, nawet w pierwszychamerykaskich koloniach, ulegay stale stpieniu wraz z tym, jak nowe doktry-ny - na przykad arminianizm l (podstawa metodyzmu Wesleya) - usiowayzastpi absolutn predestynacj przez warunkowy wybr. Jonathan Edwardsdoprowadzi do odnowienia owego psychologicznego mechanizmu, dziki kt-remu jednostka moga starannie kontrolowa sam siebie i utrzymywa siw ryzach. W The Great Christian Doctrine oj Original Sin DeJended (1758)zaatakowa tych, ktrzy prbowali zliberalizowa kalwinizm. Dowodzi, i de-prawacja jest nieuchronna, poniewa identyczno wiadomoci czyni wszyst-kich rwnymi Adamowi. Wierzy w zbawienie wybranych, nie tych, ktrzynios zewntrzny znak pracy, lecz tych, ktrzy dziki wewntrznej iluminacji,wskutek przeobraajcego wewntrznie dowiadczenia doznali zbawiennejaski.

O ile Jonathan Edwards by intuicyjnym purytaninem, o tyle BenjaminFranklin - pragmatycznym, utylitarnym protestantem. By czowiekiem prak-tycznym, ktry trzewym okiem obserwowa wiat; pragn "i naprzd"dziki umiarkowaniu, pomysowoci i wrodzonej przenikliwoci. By uciele-nieniem typowo amerykaskiej tendencji samodoskonalenia si. Prbujc nala-dowa "Spectatora" Addisona, Franklin pisa swe wasne broszury, porwny-wa z tekstami swego mentora, po czym pisa je na nowo, ksztatujc w tensposb wasne sownictwo i styl. Z uporem samodzielnie uczy si francuskie-go, woskiego, hiszpaskiego i aciny. Aby uly swym modocianym namit-nociom, wszed w zwizek z crk swej gospodyni i mia z ni dwoje dzieci.

Kluczowym terminem jego sownictwa bya "uyteczno". Swoj Auto-biography rozpocz jako prac, ktra moe by uyteczna dla syna; ksikinigdy nie ukoczy. Wynalaz piorunochron, zaoy szpital, brukowa ulice,zorganizowa miejscow policj. Sdzi, i uytecznie jest wierzy w Boga, po-niewa Bg wynagradza cnoty i karze grzechy. [...]

Na czymkolwiek polegaaby irracjonalna tajemnica podstaw purytaskiejteologii, spoecznoci rzdzia racjonalna moralno, w ramach ktrej prawomoralne byo zimn i suszn koniecznoci. Sednem purytanizmu, kiedyodrzuci si teologiczn otoczk, byo potne denie do uregulowania co-dziennych zachowa - nie dlatego, e purytanie byli surowi czy podliwi,lecz z tej racji, i zaoyli swoj spoeczno opierajc si na umowie, zgodniez ktr wszyscy jej czonkowie yli we wzajemnym porozumieniu. Ze wzglduna zewntrzne niebezpieczestwa i psychologiczne napicia zwizane z yciemw zamknitym wiecie, jednostka troszczy si musiaa nie tylko o swe wasnezachowanie, ale rwnie o ca spoeczno. Prywatne grzechy zagraay nie

l Arminianizm - liberalny odam ewangelicyzmu reformowanego, odrzucajcy radykalizmpogldw Kalwina dotyczcych predestynacji. Arminianie starali si w swych koncepcjach pogodziwszechmoc Boga i woln wol czowieka, uznajc zaleno zbawienia od uczynkw ludzi naziemi (przyp. red. tomu).

OD ETYKI PROTESTANCKIEJ DO POSTAWY KONSUMPCYJNEJ 523

tylko samemu sprawcy, ale caej spoecznoci: nie przestrzegajc wymogwumowy mona byo cign gniew boy na wszystkich.

Do przykadnego ycia zobowizyway wszystkich warunki umowy. Jejszczegowo, a take bezporednio ycia wiejskiego sprawiay, i kadyby wiadom grzechw pokusy oraz pokus ciaa. W rezultacie purytanie mieliskonno do samooskarania si, a bdc grzesznikami - kwito bowiemi swobodne ycie seksualne, i bukoliczny realizm w sprawach seksu - skonnibyli do kajania si. Rytua spowiedzi lea u sedna purytanizmu w NowejAnglii, a pniej rwnie na rodkowym Zachodzie w gminach odnowicieli[revivalists], ktre rozpowszechniay moralne samobiczowanie si - jeli junie teologi purytask - w caym kraju.

W osiedlach zakadanych najpierw w dziczy, a pniej na preriach pojawiasi problem utrzymania wrd mieszkacw jakiego porzdku spoecznego,zwaszcza e byo wrd nich wielu spoecznie nieprzystosowanych i awan-turnikw. Miasteczko skadajce si z kilkuset rodzin nie byo w stanie wiziwszystkich, ktrzy amali kodeks, lub wypdza ich. System kontroli spoecz-nej poprzez plotki lub zawstydzenie, publiczn spowied i kajanie si sta siw wielu spoecznociach sposobem zapobiegania wikszym nieporzdkom.Wzorzec powaania - pogardy dla lekkomylnoci, przyjemnostek, picia -zakorzeni si tak gboko, e przey znacznie sytuacj, ktra go zrodzia.O ile pocztkowo pracowito i bogactwo byy znakiem, i naley si do wy-branych, o tyle w nastpnym stuleciu stay si ju warunkiem spoecznegopowaania. [...]

Gwny intelektualny atak na purytanizm nastpi w pierwszych pitnastulatach naszego stulecia. Wszcza go grupa "modych intelektualistw" osa-dzona w Harvardzie. Naleeli do niej Walter Lippmann, Van Wyck Brooks,John Reed i Harold Stearns. Tytu ksiki Van Wycka Brooksa z 1915 rokuAmerica 's Coming-of-Age oznacza, e kultura zwrci si ma ku rzeczy-wistoci i zanurzy w "aktualnoci". Literatura amerykaska, jak dowodziBrooks, bya dotd daleko od ycia i szukaa drg zbawienia, unikajc kontaktuz rzeczywistoci. Purytanizm sta si, jak powiada, "starym, zeschym, janke-sowskim pniem". [...]

"Modzi intelektualici" swym atakiem na purytanizm i wyzywajcymstylem ycia gosili etyk hedonizmu, przyjemnoci i zabawy, krtko mwic- etyk konsumpcj i. Moe to ironia losu, a moe normalne przeznaczenie tegorodzaju "rebelii", ale niecae dziesi lat pniej etyk konsumpcji realizowazacz kapitalizm, ktry nazywa siebie "nowym kapitalizmem". [...]

Jednoczenie jednak dziao si co zgoa innego; dokonywaa si miano-wicie transformacja amerykaskiej struktury spoecznej i dobiegaa kresudominacja maomiasteczkowego stylu ycia. Nastpoway istotne przemianydemograficzne zwizane z rozrostem miast i przesuniciem si orodkw poli-tycznych wpyww. Powstawao spoeczestwo konsumpcyjne z jego pdem dowydawania i posiadania, co podwaao tradycyjny system wartoci, preferuj-

524 DANIEL BELL

cy oszczdno, samokontrol, wstrzemiliwo, nieuleganie popdom. Jedno-czenie przebiegaa rewolucja techniczna. Samochd, film i radio przeamaywiejsk izolacj i po raz pierwszy zczyy kraj w jedno spoeczestwoo wsplnej kulturze. Te wanie przeksztacenia spoeczne przyczyniy si dolikwidacji purytanizmu jako zbioru praktyk, na ktrych mg si wspiera tra-dycyjny system wartoci.

Jeli przeledzimy proces spoeczny, to przekonamy si, i dwiecie latwczeniej, w pocztkach XVIII w., struktura spoeczna stopia si z kultur,ktra j wspieraa. Stopniowo kultura ta wyczerpywaa si i w pocztkach na-szego stulecia maomiasteczkowy protestantyzm nie dysponowa ju adnymiskutecznymi symbolami kulturowymi, ktre mogyby z powodzeniem dostar-cza znacze lub rodkw obrony przeciwko atakom. Powstajcy nowy systemkultury - oparty na miejskiej warstwie redniej i grupach radykalnych -potrafi przeprowadzi tak skuteczn krytyk starej kultury, e nie byo juchtnych do jej obrony. Aby zachowa legitymizacj, grupa statusowa uciele-niajca tradycyjne wartoci odwoaa si do rodkw politycznych, majcychzapewni jej dominacj. Ale skutecznie mogaby to uczyni tylko wwczas,gdyby jej baza spoeczna bya adekwatna do struktury spoecznej. Tymczasem,w wyniku przeobrae przemysowych z pocztku stulecia, baza ruchu umiar-kowania - spoeczno maomiasteczkowa opierajca si na wartociachagrarnych - tracia grunt pod nogami. Wic swj los z przeksztaceniemstarych wartoci warstw rednich w obowizujce prawo, ruch przekona si,e normy stanowice wzorce zachowa zostay spoecznie odrzucone i e tymsamym utraci on w znacznym stopniu sw legitymizacj. Tak wic zmianadokonaa si najpierw w kulturze, ale nono uzyska moga dopiero ww-czas, gdy znalaza potwierdzenie w strukturze spoecznej. [...]

rKonsumpcj masow, ktra zacza si w latach dwudziestych, umoliwiarewolucja techniczna, gwnie zastosowanie energii elektrycznej w gospodar-stwie domowym (pralki, lodwki, odkurzacze itp.) oraz trzy wynalazki spo-eczne: tama produkcyjna pozwolia na tani produkcj samochodw; rozwjmarketingu zracjonalizowa okrelanie rnych grup nabywcw i zapotrzebo-wa konsumpcyjnych; sprzeda ratalna bardziej ni cokolwiek innego przea-maa stary strach protestantw przed dugiem. Jednoczesna rewol

Recommended

View more >