nieuwe netwerken

Download Nieuwe netwerken

Post on 11-Jan-2017

214 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Nieuwe netwerken

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 1

  • Eerdere publicaties:

    M. Fennema en J. Rhijnsburger, Dr. Hans Max Hirschfeld.Man van het grote geld. Bert Bakker, 2007.

    M. Fennema, De Moderne Democratie. Geschiedenis van eenpolitieke theorie. Het Spinhuis, (1995) 2002.

    E.M. Heemskerk, Decline of the Corporate Community. Net-work Dynamics of the Dutch Business Elite. AUP, 2007.

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 2

  • Meindert Fennema en Eelke Heemskerk

    Nieuwe netwerken

    De elite en de ondergang van de nv Nederland

    2008 Uitgeverij Bert Bakker Amsterdam

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 3

  • 2008 Meindert Fennema en Eelke Heemskerk

    Illustraties Eelke Heemskerk, drukklaar gemaakt door dps

    Omslagontwerp Bloemendaal & Dekkers

    Foto auteurs Peter Boer

    www.uitgeverijbertbakker.nl

    isbn 978 90 351 3183 5

    Uitgeverij Bert Bakker is onderdeel van Uitgeverij Prometheus

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 4

  • Inhoud

    1 Inleiding 7

    2 Het Old Boys-netwerk 23

    3 Overheid en bedrijfsleven in de twintigste eeuw 48

    4 New Boys, nieuwe netwerken? 69

    5 De stijgende topinkomens 98

    6 De ondergang van nv Nederland? 118

    Toelichting en verantwoording 145

    Bijlage: Netwerken in het bedrijfsleven 2007 156

    Register 158

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 5

  • Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 6

  • 1 Inleiding

    Op de ochtend van maandag 23 april 2007 keken voorbijgan-gers verbaasd omhoog toen zij langs de ingang van het hoofd-kantoor van abn Amro aan de Amsterdamse Zuidas liepen.Hoog in de mast wapperde de vlag van de Britse bank Bar-clays, gebroederlijk naast de kleuren van abn Amro in de aan-palende masten. Die ochtend kondigden de Chief ExecutiveOfficers (ceos) van deze twee banken aan dat zij samen verderwilden gaan. Het bericht van de overname van abn Amrodoor Barclays kwam als geroepen. Enkele weken eerder wasabn Amro-topman Rijkman Groenink bestookt met kritiekvan het participatiefonds The Children Investment Fund(tci) van Christopher Hohn. Dit hedgefund, dat zijn geld ver-dient met het opkopen van aandelen van ondergewaardeerdebeursgenoteerde bedrijven, vond de prestaties van abn Amroonder de maat. Het kocht 1 procent van de aandelen van abnAmro en pleitte vervolgens in een openbare brief voor het op-breken van het grote abn Amro in smakelijke brokken diekonden worden verkocht aan de hoogste bieder. Alleen zokonden de bestuurders hun aandeelhouders tevredenstellen,vond tci.

    Veel andere beleggers waren blijkbaar erg content met deactie van tci en zagen de toekomst van de bank na deze inter-ventie ineens een stuk rooskleuriger in. De beurskoers vanabn Amro schoot in n dag met 8 procent omhoog. Daarmeewerd de bank in n klap een kleine 4 miljard meer waard, enverdiende de aanstichter tci met het versturen van n brief40 miljoen euro. Bestuursvoorzitter Groenink zag de voorge-stelde strategie echter niet zitten. Je bent bestuurder om te

    7

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 7

  • bouwen, niet om af te breken, zo stelde hij. Voor die stelling-name vond hij steun bij de trouwe partner Barclays, waar hijals gevolg van een goede samenwerking een prima verstand-houding mee had. Het bleek het begin van een ongekendestrijd om het voortbestaan van abn Amro. Korte tijd na hetbod van Barclays mengde een bankenconsortium zich in destrijd, onder aanvoering van de Royal Bank of Scotland (rbs)samen met de Belgische Fortis en de Spaanse Santander Bank.Dit consortium wilde abn Amro opkopen, om vervolgens teverknippen en onder elkaar te verdelen. Nog nooit was er eenovernamestrijd om een bank geweest van de omvang van abnAmro. Tijdens dit gevecht om de overname of opsplitsing vanabn Amro bleef de beurskoers gestaag stijgen, van 25 euro be-gin februari tot 36 euro midden april 2007 en midden juli zelfstot 37 euro. Uiteindelijk werd de bank in het najaar van 2007voor een kleine 38 euro per aandeel verkocht aan het consorti-um. Daarmee kwam de prijs van abn Amro uit op 72,5 miljardeuro: de hoogste prijs ooit betaald bij een overname in de in-ternationale bancaire geschiedenis. De aandeelhouders kon-den het bod, dat fors hoger was dan het concurrerende bodvan Barclays, simpelweg niet weigeren. Veel van de institutio-nele beleggers zijn immers statutair verplicht te kiezen voorhet hoogste bod.

    Achter de schermen werd enige tijd ook gewerkt aan eennationale kampioen: een fusie van abn Amro met branche-genoot ing. Maar de ing-groep zag na de brief van tci vanwe-ge de stijgende prijs van abn Amro af van verdere onderhan-delingen. De onderhandelingen verliepen daarvr overigensal stroef, vooral wat betreft de poppetjes: wie worden de nieu-we bestuurders van de Nederlandse financile reus die het ge-volg zou zijn van de fusie. Niet veel later zou ing haar aanzien-lijke pakket aandelen, dat ze al vele jaren in het bezit had,verzilveren en abn Amro aan haar lot overlaten.

    De reacties in het publieke debat op de overnamestrijd wa-

    8

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 8

  • ren opvallend heftig. De uitverkoop van het Nederlandse pa-trimonium werd scherp veroordeeld. Staatssecretaris JoopWijn, ooit werkzaam bij het abn Amro-participatiefonds,gooide als eerste olie op het vuur door opkoopfondsen te type-ren als sprinkhanen die bedrijven leegvreten en dan weerweggaan, en anderen spraken over buitenlandse junglekapi-talisten en sabelgekletter van aandeelhouders. Nederlandmoest beter op zijn kroonjuwelen gaan letten, zo luidde deboodschap. Onder druk van alle commotie en kritiek op zijnfunctioneren moest abn Amro-ceo Rijkman Groenink afzienvan het commissariaat bij Shell, waar hij de voormalig presi-dent-commissaris van abn Amro jonkheer Aarnout Loudonzou opvolgen.

    De verontwaardiging over de verkoop van abn Amro is op-merkelijk als we bedenken dat Rijkman Groenink een jaar eer-der de meest gevierde topman van Nederland was, juist omdathij erin was geslaagd het Italiaanse Banca Antonveneta over tenemen. De nationalistische reacties die deze overnamestrijd inItali opriepen, werden breed uitgemeten en scherp veroor-deeld in de Nederlandse pers. Maar toen de internationale fu-siegolf de Lage Landen binnenstroomde, waren de geluidengeheel anders. Dat het management en de toezichthoudersvan abn Amro zich schikten in de overname heeft misschiennog wel de meeste wrevel opgewekt. Hoe hebben Nederlandsetopmanagers mee kunnen werken aan de uitverkoop van hetNederlandse bedrijfsleven? De golf van internationale overna-mes heeft nu ons kleine landje overspoeld, de dijken van be-schermingsconstructies zijn doorgebroken.

    Sinds jaar en dag is de financieel-economische elite van ban-kiers, industrilen en topambtenaren onderling hecht verbon-den in een netwerk van overleg, consultatie en advies. De cen-trale spelers in deze netwerken zijn zeer invloedrijk. De radenvan bestuur en raden van commissarissen vormen het bestuur-lijke netwerk van het bedrijfsleven. In de raad van bestuur zit-

    9

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 9

  • ten de belangrijkste directeuren van het bedrijf, onder leidingvan de president-directeur of ceo. De raad van bestuur wordtgecontroleerd door de raad van commissarissen. Commissa-rissen zijn doorgaans collega-bestuurders van andere bedrij-ven, die zich een aantal maal per jaar buigen over het beleid ende resultaten van de raad van bestuur. Wanneer n persoonbij meerdere bedrijven in de raad van bestuur of raad van com-missarissen zit, zijn de bedrijven verbonden via de dubbelfunc-tie van deze persoon. Sommige dubbelfunctionarissen hebbenalleen commissariaten, maar er zijn ook leden van een raad vanbestuur die bij andere bedrijven als toezichthouder in de raadvan commissarissen zitting hebben. De top van het bedrijfs-leven vormde tot voor kort een hechte gemeenschap: het OldBoys-netwerk. De leden van het Old Boys-netwerk kwamen el-kaar niet alleen tegen in diverse besturen en raden van toezicht,maar hadden daarnaast ook vriendschappelijke en familialebanden. Ze kwamen uit de betere families en kenden elkaarvaak al vanuit de studentencorpora waar zij veelal in de senaatof de kroegcommissie hun eerste bestuurlijke ervaring haddenopgedaan.

    Het Old Boys-netwerk bestond dus uit een gesloten en be-voorrechte groep in de samenleving, die feilloos ons soortmensen kan onderscheiden van de nouveau riche en parve-nus. In deze betekenis van het woord bestaat het Old Boys-netwerk niet meer. Het is gefragmenteerd onder invloed vandrie factoren: ten eerste de internationalisering van het be-drijfsleven, ten tweede het groeiende belang van financilemarkten en ten derde de democratisering van de bestuurlijkeelite. We zullen laten zien hoe deze processen elkaar versterkthebben.

    10

    Nieuwe netwerken 31-03-2008 16:15 Pagina 10

  • Internationalisering

    Voor de insiders was het gevecht om abn Amro niet in de eer-ste plaats een strijd tussen Nederland en het buitenland. Detopmanagers in de financile wereld leven al in een internatio-nale bedrijfsgemeenschap, zij zijn onderling verbonden in in-ternationale netwerken. De spelers in het gevecht om abnAmro kennen elkaar uit deze netwerken. Voorzitter van hetbestuur van Royal Bank of Scotland, sir Tom McKillop, wastot voor kort ceo van AstraZeneca plc, waar Barclays-ceoJohn Varley bestuurder is. Hier ontmoet John Varley ook deZweed Marcus Wallenberg, die op zijn beurt als adviseur vanThe Conference Board zowel Rijkman Groenink als de voor-malig president-commissaris van abn Amro Aarnout Lou-don kent. Als adviseur van Citicorp Venture Capital, kortwegcvc Capital, komt Loudon vervolgens weer Barclays-bestuur-der sir John Sunderland tegen.

    Daarnaast zien de topmannen elkaar bij de European Fi-nanc